View source for Anuvyakhyana

<div class="gr-doc-title" data-has-moola="1">अनुव्याख्यानम्</div>
__TOC__

<div class="gr-doc-teekas">
* [[Anuvyakhyana/Vyakhya/Nyayasudha|न्यायसुधा]] — श्रीजयतीर्थः
</div>

== प्रथमाध्यायः ==
=== प्रथमः पादः ===
{{Adhyaya
| document_id  = AV
| chapter_num  = 1
| section_num  = 1
| title        = प्रथमः पादः
}}
{{Bhashyam
| verse_id = AV_C01_S01
| id = AV_C01_S01_intro
| text =

नारायणं निखिलपूर्णगुणैकदेहं निर्दोषमाप्यतममप्यखिलैः सुवाक्यैः ।
अस्योद्भवादिदमशेषविशेषतोऽपि वन्द्यं सदा प्रियतमं मम सन्नमामि ॥1॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C01_S01
| id = AV_C01_S01_intro
| text =

तमेव शास्त्रं प्रभवं प्रणम्य जगद्गुरूणां गुरुमञ्जसैव ।
विशेषतो मे परमाख्यविद्याव्याख्यां करोम्यन्वपि चाहमेव ॥2॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C01_S01
| id = AV_C01_S01_intro
| text =

प्रादुर्भूतो हरिर्व्यासो विरिञ्चभवपूर्वकैः ।
अर्थितः परविद्याख्यं चक्रे शास्त्रमनुत्तमम् ॥3॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C01_S01
| id = AV_C01_S01_intro
| text =

गुरुर्गुरूणां प्रभवः शास्त्राणां बादरायणः ।
यतस्तदुदितं मानमजादिभ्यस्तदर्थतः ॥4॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C01_S01
| id = AV_C01_S01_intro
| text =

वक्तृश्रोतृप्रसक्तीनां यदाप्तिरनुकूलता ।
आप्तवाक्यतया तेन श्रुतिमूलतया तथा ॥5॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C01_S01
| id = AV_C01_S01_intro
| text =

युक्तिमूलतया चैव प्रामाण्यं त्रिविधं महत् ।
दृश्यते ब्रह्मसूत्राणामेकधाऽन्यत्र सर्वशः ॥6॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C01_S01
| id = AV_C01_S01_intro
| text =

अतो नैतादृशं किञ्चित् प्रमाणतममिष्यते ।
स्वयङ्कृताऽपि तद्य्वाख्या क्रियते स्पष्टतार्थतः ॥7॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C01_S01
| id = AV_C01_S01_intro
| text =

तत्र ताराथमूलत्वं सर्वशास्त्रस्य चेष्यते ।
सर्वत्रानुगतत्वेन पृथगोङ्क्रियतेऽखिलैः ॥8॥
}}

<h4 class="gr-section-head">जिज्ञासाधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C01_S01_V01
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C01
| verse_type = sutra
| verse_line1 = ओतत्ववाची ह्योङ्कारो वक्त्यसौ तद्गुणोतताम् ।
| verse_line2 = स एव ब्रह्मशब्दार्थो नारायणपदोदितः ॥9॥
}}

<h4 class="gr-section-head">जन्माधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C01_S01_V02
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C01
| verse_type = sutra
| verse_line1 = अन्तस्समुद्रगं विश्वप्रसूतेः कारणं तु यत् ।
| verse_line2 = सूक्तोपनिषदाद्युक्तं ‘जन्माद्यस्य’ इति लक्ष्यते ॥89॥
}}

<h4 class="gr-section-head">शास्त्रयोनित्वाधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C01_S01_V03
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C01
| verse_type = sutra
| verse_line1 = एवं धर्मानिति श्रुत्या तदभेदोऽप्युदीर्यते ।
| verse_line2 = शैवाद्यागमसम्प्राप्तदृष्टगेन फलेन तु ॥112॥
}}

<h4 class="gr-section-head">समन्वयाधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C01_S01_V04
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C01
| verse_type = sutra
| verse_line1 = उपक्रमादिलिङ्गेभ्यो नान्या स्यादनुमा ततः ।
| verse_line2 = त एवान्वयनामानः तैः सम्यक् प्रविचारिते ॥120॥
}}

<h4 class="gr-section-head">ईक्षत्यधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C01_S01_V05
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C01
| verse_type = sutra
| verse_line1 = ईक्षणीयत्वतो विष्णुर्वाच्य एव न चान्यथा ॥121॥
}}

<h4 class="gr-section-head">आनन्दमयाधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C01_S01_V06
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C01
| verse_type = sutra
| verse_line1 = एवं शास्त्रवगम्यत्वे विभागेन समन्वयम् ॥154॥
}}

<h4 class="gr-section-head">अन्तस्थत्वाधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C01_S01_V07
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C01
| verse_type = sutra
| verse_line1 = ............ देवानां तत्र शक्तताम् ।
| verse_line2 = आशङ्क्य तत्र रूढिं च तच्छब्दानामपि स्वयम् ॥242॥
}}

<h4 class="gr-section-head">आकाशाधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C01_S01_V08
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C01
| verse_type = sutra
| verse_line1 = चेष्टा हि चेतनानां या सा भवेत् तत्प्रसादतः ।
| verse_line2 = अचेतनस्वभावस्तु विवरादिः कथं ततः ॥244॥
}}

<h4 class="gr-section-head">प्राणाधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C01_S01_V09
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C01
| verse_type = sutra
| verse_line1 = .............अध्यात्ममन्वयव्यतिरेकतः ॥246॥
}}

<h4 class="gr-section-head">गायत्र्यधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C01_S01_V11
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C01
| verse_type = sutra
| verse_line1 = नित्यत्वादेव शब्दस्य तत्स्वभावः कथं हरेः ।
| verse_line2 = कथं प्रसिद्धबहुलशब्दानामन्यथार्थता ॥248॥
}}

<h4 class="gr-section-head">अन्तिमप्राणाधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C01_S01_V12
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C01
| verse_type = sutra
| verse_line1 = .........बाहुल्ये श्रुतिलिङ्गयोः ॥249॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C01_S01
| id = AV_C01_S01_author_note
| text =

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥
| extra_class = gr-author-note
}}

=== द्वितीयः पादः ===
{{Adhyaya
| document_id  = AV
| chapter_num  = 1
| section_num  = 2
| title        = द्वितीयः पादः
}}
<h4 class="gr-section-head">सर्वगतत्वाधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C01_S02_V01
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C01
| verse_type = sutra
| verse_line1 = लिङ्गात्मकानां शब्दानां वृत्तिर्नारायणे परे ॥ १ ॥
| verse_line2 = चिन्त्यते सर्वगत्वं तु प्रथमं प्रविचार्यते ।
| verse_line3 = तत्र तत्र स्थितो विष्णुस्तत्तच्छक्तिप्रबोधकः ॥1॥
}}

<h4 class="gr-section-head">अत्तृत्वाधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C01_S02_V02
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C01
| verse_type = sutra
| verse_line1 = अनित्यत्वात् क्रियाणां तु कथमेव स्वरूपता ।
| verse_line2 = इति चेत् स विशेषोऽपि क्रियाशक्त्यात्मना स्थिरः ॥6॥
}}

<h4 class="gr-section-head">गुहाधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C01_S02_V03
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C01
| verse_type = sutra
| verse_line1 = ........ द्वित्वं चैकस्य युज्यते ।
| verse_line2 = यः सेतुरिति चैकत्ववचनेन विशेषणात् ॥10॥
}}

<h4 class="gr-section-head">अन्तरधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C01_S02_V04
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C01
| verse_type = sutra
| verse_line1 = अन्तःस्थित्वा रमणकृदन्तरः समुदाहृतः ।
| verse_line2 = रमणं चात्मशब्देनादेयं मातीति चोच्यते ॥11॥
}}

<h4 class="gr-section-head">अन्तर्याम्यधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C01_S02_V05
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C01
| verse_type = sutra
| verse_line1 = रमणं नातियत्नस्य विक्षेपादेव युज्यते ॥15॥
}}

<h4 class="gr-section-head">अदृश्यत्वाधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C01_S02_V06
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C01
| verse_type = sutra
| verse_line1 = गुणक्रियादयो भावा यदि वा स्युरभेदिनः ॥17॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C01_S02
| id = AV_C01_S02_author_note
| text =

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥
| extra_class = gr-author-note
}}

=== तृतीयः पादः ===
{{Adhyaya
| document_id  = AV
| chapter_num  = 1
| section_num  = 3
| title        = तृतीयः पादः
}}
{{Bhashyam
| verse_id = AV_C01_S03
| id = AV_C01_S03_intro
| text =

तत्रान्यत्र प्रसिद्धानां(तत्रान्यत्र च सिद्धानां) लिङ्गानाम्नां पुनर्हरिः ।
विशेषान्मुख्यतो वृत्तिं स्वस्मिन्नेवात्र वक्त्यजः ॥1॥
}}

<h4 class="gr-section-head">द्युभ्वाद्यधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C01_S03_V01
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C01
| verse_type = sutra
| verse_line1 = विष्णावेवात्मशब्दस्य रूढत्वान्न शिवादिकान् ।
| verse_line2 = श्रुतिर्वक्त्यखिलेशत्वात् .............॥
}}

<h4 class="gr-section-head">द्युभ्वाद्यधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C01_S03_V02
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C01
| verse_type = sutra
| verse_line1 = ...............भूमा विष्णुः सुखाधिकः ॥2॥
}}

<h4 class="gr-section-head">अक्षराधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C01_S03_V03
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C01
| verse_type = sutra
| verse_line1 = अतो विरुद्धवद्भातमपि व्याख्याय तत्त्वतः ।
| verse_line2 = योजनीयं हरौ वाक्यं विरुद्धैर्लक्षणैर्युतम् ॥3॥
}}

<h4 class="gr-section-head">वामनाधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C01_S03_V07
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C01
| verse_type = sutra
| verse_line1 = लिङ्गं साधारणं शब्दौ स्थानं लिङ्गमनुग्रहः ।
| verse_line2 = पुनः शब्दा लिङ्गशब्दौ विचार्या द्विःस्थिता इह ॥7॥
}}

<h4 class="gr-section-head">देवताधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C01_S03_V08
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C01
| verse_type = sutra
| verse_line1 = तत्फलाय विधिः सिद्धे चोपासाया निराकृतः ।
| verse_line2 = यतो जैमिनिनाऽन्यार्थमसिद्धेऽर्थे विधिस्तथा ॥15॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C01_S03
| id = AV_C01_S03_author_note
| text =

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥
| extra_class = gr-author-note
}}

=== चतुर्थः पादः ===
{{Adhyaya
| document_id  = AV
| chapter_num  = 1
| section_num  = 4
| title        = चतुर्थः पादः
}}
<h4 class="gr-section-head">।आनुमानिकाधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C01_S04_V01
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C01
| verse_type = sutra
| verse_line1 = दुःखिबद्धावराद्यास्तु तदधीनत्वहेतुतः ॥1॥
}}

<h4 class="gr-section-head">ज्योतिरुपक्रमाधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C01_S04_V02
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C01
| verse_type = sutra
| verse_line1 = जातमोतं हरौ यस्माज्ज्योतिः, षः प्राणरूपतः ॥12॥
}}

<h4 class="gr-section-head">प्रकृत्यधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C01_S04_V06
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C01
| verse_type = sutra
| verse_line1 = स्त्रीशब्दाश्च निषेधार्थाः सर्वेऽपि ब्रह्मवाचकाः ।
| verse_line2 = विरोधिसर्वबाहुल्यकारणस्त्रीनिषेधिनाम् ॥22॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C01_S04
| id = AV_C01_S04_author_note
| text =

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥
| extra_class = gr-author-note
}}

== द्वितीयोध्यायः ==
=== प्रथमः पादः ===
{{Adhyaya
| document_id  = AV
| chapter_num  = 2
| section_num  = 1
| title        = प्रथमः पादः
}}
{{Bhashyam
| verse_id = AV_C02_S01
| id = AV_C02_S01_intro
| text =

उक्तः समन्वयः साक्षादविरोधोऽत्र साध्यते ।
चतुर्विधस्य तस्यादौ यौक्तः तत्रापि च स्मृतेः ॥1॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C02_S01
| id = AV_C02_S01_intro
| text =

तस्याश्चतुःस्वरूपत्वात् प्रत्येकं चतुरात्मकाः ।
पादाः सर्वे तदंशाश्च मूर्तीनां वर्णमागमात् ॥2॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C02_S01
| id = AV_C02_S01_intro
| text =

आप्तता समतादृष्टिश्रुतिसाम्यबलोद्भवाः(बलाद्भवाः) ।
सर्वानुसारो लघुता विशेषादर्शनाफले ॥3॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C02_S01
| id = AV_C02_S01_intro
| text =

इष्टासिद्धिश्च नियमः पूर्वपक्षेषु युक्तयः ।
एता एव त्वतिबलाः सिद्धान्तस्य नियामकाः ॥4॥
}}

<h4 class="gr-section-head">स्मृत्यधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C02_S01_V01
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C02
| verse_type = sutra
| verse_line1 = आप्तैः प्रत्यक्षतो दृष्ट्वा प्रोक्तमर्थं कथं श्रुतिः ।
| verse_line2 = पिपीलिकालिपिनिभा वारयेत् सर्वगा हि ते ॥5॥
}}

<h4 class="gr-section-head">न विलक्षणत्वाधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C02_S01_V02
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C02
| verse_type = sutra
| verse_line1 = ........ नित्यत्वात् पुरुषोद्भवैः ।
| verse_line2 = उज्झितं सर्वदोषैश्च कथं नो मानतां व्रजेत् ॥13॥
}}

<h4 class="gr-section-head">अभिमान्यधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C02_S01_V03
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C02
| verse_type = sutra
| verse_line1 = तथापि मृज्जलादीनां बुद्धिवागादिवाचकः ॥62॥
}}

<h4 class="gr-section-head">असदधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C02_S01_V04
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C02
| verse_type = sutra
| verse_line1 = अल्पवाक्ययुता युक्तिर्बहुलैव विरोधिनी ।
| verse_line2 = यत्र तत्र कथं वस्तुनिर्णयः स्यादितीरिते ॥68॥
}}

<h4 class="gr-section-head">भोक्त्रधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C02_S01_V05
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C02
| verse_type = sutra
| verse_line1 = नान्यदन्यत्वमापन्नं क्वचिद् दृष्टं कथञ्चन ॥86॥
}}

<h4 class="gr-section-head">आरम्भणाधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C02_S01_V06
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C02
| verse_type = sutra
| verse_line1 = ...... कथं च तदनन्यता ।
| verse_line2 = जगतस्त्वविकारत्व उक्तन्यायेन साधिते ॥89॥
}}

<h4 class="gr-section-head">इतरव्यपदेशाधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C02_S01_V07
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C02
| verse_type = sutra
| verse_line1 = अनंशस्यापि जीवस्य किञ्चित् सामर्थ्ययोजनम् ।
| verse_line2 = कार्येषु यः करोत्यद्धा नमस्तस्मै स्वयम्भुवे ॥96॥
}}

<h4 class="gr-section-head">शब्दमूलत्वाधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C02_S01_V08
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C02
| verse_type = sutra
| verse_line1 = तस्य त्वशेषशक्तित्वाद्युज्यते सर्वमेव च ॥101॥
}}

<h4 class="gr-section-head">न प्रयोजनाधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C02_S01_V09
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C02
| verse_type = sutra
| verse_line1 = सदा प्रवृत्तिरीशस्य स्वभावादेव केवलम् ॥104॥
}}

<h4 class="gr-section-head">वैषम्यनैर्घृण्याधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C02_S01_V10
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C02
| verse_type = sutra
| verse_line1 = वैषम्यं चैव नैघृण्यं वेदाप्रामाण्यकारणम् ॥112॥
}}

<h4 class="gr-section-head">सर्वधर्मोपपत्त्यधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C02_S01_V11
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C02
| verse_type = sutra
| verse_line1 = यदधीना गुणाश्चैव दोषा अपि हि सर्वशः ॥113॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C02_S01
| id = AV_C02_S01_author_note
| text =

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥
| extra_class = gr-author-note
}}

=== द्वितीयः पादः ===
{{Adhyaya
| document_id  = AV
| chapter_num  = 2
| section_num  = 2
| title        = द्वितीयः पादः
}}
{{Bhashyam
| verse_id = AV_C02_S02
| id = AV_C02_S02_intro
| text =

स्मृतियुक्तिश्रुतिगुणयुक्तयो बहुयुक्तयः ॥1॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C02_S02
| id = AV_C02_S02_intro
| text =

एवं चतुर्विधा नैव विरुद्ध्यन्तेऽन्वयं प्रति ।
इति प्रथमपादेन निर्णीतेऽप्यभियोगतः ॥2॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C02_S02
| id = AV_C02_S02_intro
| text =

दर्शनानां प्रवृत्तत्वान्मन्द आशङ्कते पुनः ।
अनादिकालतो वृत्ताः समया हि प्रवाहतः ॥3॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C02_S02
| id = AV_C02_S02_intro
| text =

न चोच्छेदोऽस्ति कस्यापि समयस्येत्यतो विभुः ।
भ्रान्तिमूलत्वमेतेषां पृथग्दर्शयति स्फुटम् ॥4॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C02_S02
| id = AV_C02_S02_intro
| text =

तर्कैर्दृढमतमैरेव वाक्यैश्चागमवादिनाम् ।
दौर्लभ्याच्छुद्धबुद्धीनां बाहुल्यादल्पवेदिनाम् ॥5॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C02_S02
| id = AV_C02_S02_intro
| text =

तामसत्वाच्च लोकस्य मिथ्याज्ञानप्रसक्तितः ।
विद्वेषात् परमे तत्त्वे तत्त्ववेदिषु चानिशम् ॥6॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C02_S02
| id = AV_C02_S02_intro
| text =

अनादिवासनायोगादसुराणां बहुत्वतः ।
दुराग्रहगृहीतत्वाद्वर्तन्ते समयाः सदा ॥7॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C02_S02
| id = AV_C02_S02_intro
| text =

तथापि शुद्धबुद्धीनामीशानुग्रहयोगिनाम् ।
सुयुक्तयस्तमो हन्युरागमानुगताः सदा ॥8॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C02_S02
| id = AV_C02_S02_intro
| text =

इति विद्यापतिः सम्यक्समयानां निराकृतिम् ।
चकार निजभक्तानां बुद्धिशाणत्वसिद्धये ॥9॥
}}

<h4 class="gr-section-head">रचनानुपपत्त्यधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C02_S02_V01
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C02
| verse_type = sutra
| verse_line1 = चेतनाचेतनं तत्त्वद्वयमेव निरीश्वराः ।
| verse_line2 = आहुस्तत्पञ्चपञ्चत्वविभागस्थमचेतनम् ॥10॥
}}

<h4 class="gr-section-head">अन्यत्राभावाधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C02_S02_V02
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C02
| verse_type = sutra
| verse_line1 = साङ्ख्यस्तु सेश्वरो ब्रूते क्षेत्रानुग्रहशक्तिमान् ॥32॥
}}

<h4 class="gr-section-head">अभ्युपगमाधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C02_S02_V03
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C02
| verse_type = sutra
| verse_line1 = चार्वकैरुच्यते मानमक्षजं नापरं क्वचित् ॥40॥
}}

<h4 class="gr-section-head">पुरुषाश्माधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C02_S02_V04
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C02
| verse_type = sutra
| verse_line1 = सन्निधानाच्चेतनस्य वर्तते यद्यचेतनम् ॥46॥
}}

<h4 class="gr-section-head">अन्यथानुमित्यधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C02_S02_V05
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C02
| verse_type = sutra
| verse_line1 = अङ्गित्वं यदि तस्यैव स्वातन्त्र्यं चेन्न चाखलिम् ।
| verse_line2 = तत्प्रेरणेऽप्यशक्तत्वात् स्वतन्त्रोऽन्यो ह्यपेक्षितः ॥49॥
}}

<h4 class="gr-section-head">वैशेषिकाधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C02_S02_V06
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C02
| verse_type = sutra
| verse_line1 = नित्यज्ञानप्रयत्नेच्छं सङ्ख्याद्यैरपि पञ्चभिः ॥53॥
}}

<h4 class="gr-section-head">समुदायाधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C02_S02_V07
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C02
| verse_type = sutra
| verse_line1 = वैभाषिकाश्च सौत्रान्ताः स्वरसक्षणिकं जगत् ।
| verse_line2 = अणूनां समुदायं च कालकर्मनिमित्ततः ॥180॥
}}

<h4 class="gr-section-head">असदधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C02_S02_V08
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C02
| verse_type = sutra
| verse_line1 = अपरः शून्यमखिलं मनोवाचामगोचरम् ।
| verse_line2 = निर्विशेषं स्वयम्भातं निर्लेपमजरामरम् ॥212॥
}}

<h4 class="gr-section-head">अनुपलब्ध्यधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C02_S02_V09
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C02
| verse_type = sutra
| verse_line1 = ज्ञानमेवैकमखिलज्ञेयाकारं प्रभासते ।
| verse_line2 = तत्र सन्ततिभेदश्च स्वभेदो भेद एव च ॥245॥
}}

<h4 class="gr-section-head">नैकस्मिन्नधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C02_S02_V10
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C02
| verse_type = sutra
| verse_line1 = आह क्षपणको विश्वं सदसद्द्वयमद्वयम् ।
| verse_line2 = द्वयाद्वयमतत्सर्वं सप्तभङ्गि सदातनम् ॥249॥
}}

<h4 class="gr-section-head">पत्युरधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C02_S02_V11
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C02
| verse_type = sutra
| verse_line1 = सर्वज्ञत्वादिकैः सर्वैर्गुणैर्युक्तं सदाशिवम् ॥266॥
}}

<h4 class="gr-section-head">उत्पत्त्यधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C02_S02_V12
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C02
| verse_type = sutra
| verse_line1 = निराकृतौ विशेषस्य भावाच्छक्तिमतं पृथक् ।
| verse_line2 = दूष्यते महती देवी ह्रीङ्कारी सर्वकारणम् ॥292॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C02_S02
| id = AV_C02_S02_author_note
| text =

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥
| extra_class = gr-author-note
}}

=== तृतीयः पादः ===
{{Adhyaya
| document_id  = AV
| chapter_num  = 2
| section_num  = 3
| title        = तृतीयः पादः
}}
{{Bhashyam
| verse_id = AV_C02_S03
| id = AV_C02_S03_intro
| text =

अथाशेषसमाम्नायविरोधापाकृतिं प्रभुः ।
करिष्यन् अधिदैवाधिभूतजीवपरात्मनाम् ॥1॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C02_S03
| id = AV_C02_S03_intro
| text =

स्वरूपनिर्णयायैव वचनानां परस्परम् ।
पादेनानेनाविरोधं दर्शयत्यमितद्युतिः ॥2॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C02_S03
| id = AV_C02_S03_intro
| text =

अनुभूतियुक्तिबहुवाग्वैलोम्यं च ततोऽधिकम् ।
एतत्सर्वं सतः साम्यं द्वारवैयर्थ्यमेव च ॥3॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C02_S03
| id = AV_C02_S03_intro
| text =

दृष्टयुक्त्यनुसारित्वमुक्तान्यार्थाविरोधतः ।
प्रसिद्धनामस्वीकारे बहुवाक्यानुवर्तिता ॥4॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C02_S03
| id = AV_C02_S03_intro
| text =

लोकदृष्टानुसारित्वं जीवसाम्यमनादिता ।
तत्र तत्र परिज्ञानं गुणसाम्यश्रुती तथा ॥5॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C02_S03
| id = AV_C02_S03_intro
| text =

उत्पत्तिमत्वं स्वगुणाननुभूत्यल्पकल्पने ।
नानाश्रुतिश्च वैचित्र्यं युक्तयः पूर्वपक्षगाः ॥6॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C02_S03
| id = AV_C02_S03_intro
| text =

व्यवस्थानुपपत्तिश्च स्वातन्त्र्यमनुसारिता ।
मुख्यता शक्तिमत्त्वं च वैरूप्यं सर्वसङ्ग्रहः ॥7॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C02_S03
| id = AV_C02_S03_intro
| text =

गत्यादिरीशशक्तिश्च सर्वमानविरोधिता ।
अभीष्टासिद्धिसुव्यक्ती शास्त्रसिद्धिर्विपर्ययः ॥8॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C02_S03
| id = AV_C02_S03_intro
| text =

विशेषकारणं चेति सिद्धान्तस्यैव साधिकाः ।
}}

<h4 class="gr-section-head">वियदधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C02_S03_V01
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C02
| verse_type = sutra
| verse_line1 = प्रकृतिः पुरुषः कालो वेदास्तदभिमानिनः(देवास्तदभिमानिनः) ॥9॥
}}

<h4 class="gr-section-head">मातरिश्वाधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C02_S03_V02
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C02
| verse_type = sutra
| verse_line1 = एवं प्रलयकालेऽपि प्रतिभातपरावरः ।
| verse_line2 = मुख्यवायुर्नित्यसमः शरीरोत्पत्तिकारणात् ॥20॥
}}

<h4 class="gr-section-head">असम्भवाधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C02_S03_V03
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C02
| verse_type = sutra
| verse_line1 = ...... स्वतन्त्रत्वात् परात्मनः ॥24॥
}}

<h4 class="gr-section-head">व्यतिरेकाधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C02_S03_V13
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C02
| verse_type = sutra
| verse_line1 = अच्छेद्यस्यापि जीवस्य विभागं बहुधा हरिः ॥25॥
}}

<h4 class="gr-section-head">पृथगधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C02_S03_V14
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C02
| verse_type = sutra
| verse_line1 = एवं स्थितेऽपि जीवैक्यं केचिदाहुः परात्मना ।
| verse_line2 = तद्योऽहमिति पूर्वाभिः श्रुतिभिश्चानुमाबलात् ॥28॥
}}

<h4 class="gr-section-head">अंशाधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C02_S03_V18
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C02
| verse_type = sutra
| verse_line1 = भेदस्य मुक्तौ वचनादापि तत्पक्षनिग्रहः ॥81॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C02_S03
| id = AV_C02_S03_author_note
| text =

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥
| extra_class = gr-author-note
}}

=== चतुर्थः पादः ===
{{Adhyaya
| document_id  = AV
| chapter_num  = 2
| section_num  = 4
| title        = चतुर्थः पादः
}}
{{Bhashyam
| verse_id = AV_C02_S04
| id = AV_C02_S04_intro
| text =

श्रुत्यर्थः श्रुतियुक्तिभ्यां विरुद्ध इव दृश्यते ।
यत्र तन्निर्णयं देवः सुविशिष्टोपपत्तिभिः ॥1॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C02_S04
| id = AV_C02_S04_intro
| text =

करोत्यनेन पादेन तत्र स्पष्टार्थवच्छ्रुतिः ।
विशेषश्रुतिवैरूप्यं माहात्म्यं व्यक्तसद्गुणाः ॥2॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C02_S04
| id = AV_C02_S04_intro
| text =

दृष्टायुक्तिः समानत्वं कर्तृशक्तिर्विमिश्रिता ।
युक्तयः पूर्वपक्षेषु सुनिर्णीतास्तु तादृशाः ॥
युक्तयो निर्णयस्यैव स्वयं भगवतोदिताः ॥3॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C02_S04
| id = AV_C02_S04_author_note
| text =

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥
| extra_class = gr-author-note
}}

== तृतीयाध्यायस्य ==
=== प्रथमः पादः ===
{{Adhyaya
| document_id  = AV
| chapter_num  = 3
| section_num  = 1
| title        = प्रथमः पादः
}}
{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S01
| id = AV_C03_S01_intro
| text =

स्वाभाविकान्यथानामसहभावान्ययोक्तयः ॥1॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S01
| id = AV_C03_S01_intro
| text =

अविशेषविशेषौ च सहभाIो विमिश्रता ।
विरुद्धोक्तिः सहस्थानं वैयर्थ्यं चान्यथागतिः ॥ 2 ॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S01
| id = AV_C03_S01_intro
| text =

युक्तयः पूर्वपक्षस्य गुणाधिक्यर्थतो भवौ ।
उपपत्तिद्विरूपत्वमाधिक्यमनुरूपता ॥3॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S01
| id = AV_C03_S01_intro
| text =

योग्यता बलवत्त्वं च विभागः कारणाभवः ।
क्लृप्तिरन्या गतिश्चैव सिद्धान्तस्यैव साधकाः ॥4॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S01
| id = AV_C03_S01_intro
| text =

बीजपूरुषयोनीनां सङ्गातिनियमोज्झितिम् ।
अथशब्देन भगवानाह कारणतश्च ताम् ॥4॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S01
| id = AV_C03_S01_author_note
| text =

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥
| extra_class = gr-author-note
}}

=== द्वितीयः पादः ===
{{Adhyaya
| document_id  = AV
| chapter_num  = 3
| section_num  = 2
| title        = द्वितीयः पादः
}}
{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S02
| id = AV_C03_S02_intro
| text =

पश्चाददृष्ट्यविज्ञानकालदुःखपृथग्भवाः ।
स्थानभेदो विरुद्धत्वं न्यायसाम्यं स्वतो भवः ॥1॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S02
| id = AV_C03_S02_intro
| text =

गुणसाम्यमयोगश्च तर्कबाधो विलोमता ।
नानाभावः प्रलोभश्च युक्तयः पूर्वपक्षगाः ॥2॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S02
| id = AV_C03_S02_intro
| text =

अशक्यकर्तृताशक्तिः स्वतोऽबोधस्तदेव च ।
अमानक्लृप्तिसन्मानव्यवस्थात्यल्पताभवाः ॥3॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S02
| id = AV_C03_S02_intro
| text =

विशेषदृष्टिवाक्ये च पुंशक्तिः सुनिर्दशनम् ।
अलौकिकत्वमाधिक्यं स्वातन्त्र्यं निर्णयप्रमाः ॥4॥
}}

<h4 class="gr-section-head">सन्ध्याधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C03_S02_V01
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C03
| verse_type = sutra
| verse_line1 = वासनाः सर्ववस्तूनामनाद्यनुभवागताः ।
| verse_line2 = सन्त्येवाशेषजीवानामनादिमनसि स्थिताः ॥5॥
}}

<h4 class="gr-section-head">देहयोगाधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C03_S02_V03
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C03
| verse_type = sutra
| verse_line1 = सृष्ट्वैव वासनाभिश्च प्रपञ्चं स्वाप्नमीश्वरः ।
| verse_line2 = वासनामात्रतां तस्य नीत्वाऽन्तर्धापयत्यजः ॥107॥
}}

<h4 class="gr-section-head">सम्पत्त्यधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C03_S02_V07
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C03
| verse_type = sutra
| verse_line1 = सुषुप्तिबोधमोहांश्च स्ववशस्तद्वशं सदा ।
| verse_line2 = जीवं नयति देवेशः नान्यः कर्ताऽस्य कश्चन ॥108॥
}}

<h4 class="gr-section-head">नस्थानतोऽप्यधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C03_S02_V08
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C03
| verse_type = sutra
| verse_line1 = न स्थानतोभेदतोऽप्यस्य भेदः कश्चित् परेशितुः ।
| verse_line2 = सर्वत्राशेषदोषोज्झपूर्णकल्याणचिद्गुणः ॥109॥
}}

<h4 class="gr-section-head">उपमाधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C03_S02_V10
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C03
| verse_type = sutra
| verse_line1 = यत आभासतामेव श्रुतिरस्य वदत्यलम् ।
| verse_line2 = ‘‘यथैषा पुरुषे छाया एतस्मिन्नेतदाततम्’’ ॥121॥
}}

<h4 class="gr-section-head">स्थानविशेषाधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C03_S02_V17
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C03
| verse_type = sutra
| verse_line1 = प्रतिबिम्बवदप्येषामानन्दोऽन्यगुणा यथा ॥163॥
}}

<h4 class="gr-section-head">पालकत्वाधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C03_S02_V17
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C03
| verse_type = sutra
| verse_line1 = ..... सृष्टिनाशौ तदधीनावितीरिते ।
| verse_line2 = स्वभावत्वात् स्थितेर्नैतदपेक्षेति न युज्यते ॥166॥
}}

<h4 class="gr-section-head">अव्यक्ताधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C03_S02_V17
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C03
| verse_type = sutra
| verse_line1 = अव्यक्तोऽपि स्वशक्यैव भक्तानां दृश्यते हरिः ॥167॥
}}

<h4 class="gr-section-head">उभयव्यपदेशाधिकरणम् (अहिकुण्डलाधिकरणम्)</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C03_S02_V17
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C03
| verse_type = sutra
| verse_line1 = तदभिन्ना गुणा नित्यमपि सर्वे विशेषतः ।
| verse_line2 = गुणत्वेन गुणित्वेन भोक्तृभोग्यतया स्थिताः ॥168॥
}}

<h4 class="gr-section-head">परानन्दाधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C03_S02_V17
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C03
| verse_type = sutra
| verse_line1 = .... ते चाखलिवलिक्षणाः ।
| verse_line2 = सर्वे सर्वगुणात्मानः सर्वकर्तार एव तु ॥209॥
}}

<h4 class="gr-section-head">फलाधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C03_S02_V20
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C03
| verse_type = sutra
| verse_line1 = स एवाशेषजीवस्थनिःसङ्ख्यानादिकालिकान् ॥213॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S02
| id = AV_C03_S02_author_note
| text =

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥
| extra_class = gr-author-note
}}

=== तृतीयः पादः ===
{{Adhyaya
| document_id  = AV
| chapter_num  = 3
| section_num  = 3
| title        = तृतीयः पादः
}}
{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

वैराग्यतो भक्तिदार्ढ्यं तेनोपासा यदा भवेत् ।
आपरोक्ष्यं भवेत् विष्णोरिति पादक्रमो भवेत् ॥1॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

युक्तितो ज्ञातवेदार्थो निरस्य समयान् परान् ।
परस्परविरोधं(धे) च प्रणुद्याशेषवाक्यगम् ॥2॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

अध्यात्मप्रवणो भूत्वा तस्य सन्निहितत्वतः ।
बहुयुक्तिविरोधानां भानात् तत्सहितश्रुतेः ॥3॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

विरोधं च निराकृत्य श्रुतीनां प्राणतत्वगान् ।
परिहृत्य विरोधांश्च तत्प्रसादानुरञ्जितः ॥4॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

देहकर्तृत्वमीशस्य ज्ञात्वा तत्पितृतास्मृतेः ।
विशेषस्नेहमापाद्य सर्वकर्तृत्वतोऽधिकम् ॥5॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

निष्पाद्य बहुमानं च तदन्यत्रातिदुःखतः ।
उत्पाद्याधिकवैराग्यं तद्गुणाधिक्यवेदनात् ॥6॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

सर्वस्य तद्वशत्वाच्च दार्ढ्यं भक्तेरवाप्य च ।
यतेतोपासनायैव विशिष्टाचार्यसम्पदा ॥7॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

कर्तव्या ब्रह्मजिज्ञासेत्युक्ते किमिति संशये ।
अत इत्युदितेऽप्यस्य विशेषानुक्तितः पुनः ॥8॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

सृष्टिबन्धनमोक्षादिकर्तृत्वस्य श्रुतत्वतः ।
यतो मोक्षादिदाताऽसावतो जिज्ञास्य एव वः ॥9॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

इत्याह तत्परं ब्रह्म व्यासाख्यं ज्ञानरश्मिमत् ।
येनैव बन्धमोक्षः स्यात् स च जिज्ञासया गतः ॥10॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

सुप्रसन्नो भवेदीशो जिज्ञासाऽतोऽस्य मुक्तिदा ।
मोक्षादिदत्वमीशस्य कथमेवावगम्यते ॥11॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

इति चेच्छास्त्रयोनित्वात् शास्त्रगम्यो हि मोक्षदः ।
प्रत्यक्षावसितेभ्यः स्याद्यदि मोक्षः कथञ्चन ॥12॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

किमित्यनादिसंसारमग्नाः सर्वा इमाः प्रजाः ।
यस्मान्नियमतो दुःखहानिः प्रत्यक्षतो भवेत् ॥13॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

धावन्त्येव तमुद्दिश्य राजाद्यमखिलाः प्रजाः ।
अनुमागम्यतो मोक्षो यदि स्यादनुमैव हि ॥14॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

दृष्टपूरुषवन्मोक्षदातृतां विनिवारयेत् ।
तच्छास्त्रगम्य एवैको मोक्षदो भवति ध्रुवम् ॥15॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

शास्त्रगम्यश्च नान्योऽस्ति मोक्षदत्वेन केशवात् ।
मोक्षदो हि स्वतन्त्रः स्यात् परतन्त्रः स्वयं सृतौ ॥16॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

वर्तमानः कथं शक्तः परमोक्षाय केवलम् ।
अन्याश्रयेण यद्येष दद्यान्मोक्षं स एव हि ॥17॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

तेन नानुसृतो मोक्षं न दद्यादन्यवाक्यतः ।
अतस्तदर्थमपि स ज्ञेयो विष्णुर्मुमुक्षुभिः ॥18॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

‘यमेवैष’ इति श्रुत्या ‘तमेवे’ति च सादरम् ।
शास्त्रयोनित्वमस्यैव ज्ञायते वेदवादिभिः ॥19॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

‘य एनं विदुरमृता’ इत्युक्तस्तु समुद्रगः ।
‘तदेव ब्रह्म परममि’ति श्रुत्यावधारितः ॥20॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

‘यतः प्रसूते’ति ततः सृष्टिमाह ततो हरिः ।
शास्त्रयोनिर्न चान्योऽस्ति मुख्यतस्त्विति गम्यते ॥21॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

शास्त्रयोनित्वमेतस्य ज्ञायते हि समन्वयात् ।
समिति ह्युपसर्गेन परमुख्यार्थतोच्यते ॥22॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

एवं परममुख्यार्थो नारायण इति श्रुतेः ।
निर्धारणाय नाशब्दमिति वेदपतिर्जगौ ॥23॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

कथं समन्वयो ज्ञेयः स्वल्पशाखाविदां नृणाम् ।
‘वेदा ह्यनन्ता’ इति हि श्रुतिराहाप्यनन्ताम् ॥24॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

अनन्तवेदनिर्णीतिर्महाप्रलयवारिधेः ।
उत्तारणोपमेत्यस्मान्न ज्ञेयोऽत्र समन्वयः ॥25॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

इत्याशङ्कापनोदार्थं(इति शङ्कापनोदार्थं) स आह करुणाकरः ।
अशक्योत्तारणत्वेऽपि(अशक्योत्तरणत्वेऽपि) ह्यागमापारवारिधेः ॥26॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

निर्णीयते मयैवायं रोमकूपलयोदिना ।
यद्यप्यशेषवेदार्थो दुर्गमोऽखलिमानवैः ॥27॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

मज्ज्ञानाव्याकृताकाशे प्राप्नोति परमाणुताम् ।
इति प्रकाशयन् (वेद)विश्वपतिराह प्रमेयताम् ॥28॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

निखलिस्यापि वेदस्य गतिसामान्यमञ्जसा ।
को नाम गतिसामान्यमनन्तागमसम्पदः ॥29॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

ज्ञानसूर्यमृते ब्रूयात् तमेकं बादरायणम् ।
अन्योऽप्यल्पमतिः शाखाचतुष्पञ्चगतं वसु ॥30॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

जानन्ननुमितत्वेन ब्रूयात् तस्य प्रसादतः ।
इति मुख्यतयाऽशेषगतिसामान्यवित् प्रभुः ॥31॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

प्रतिजज्ञे दृढं यस्माद्देवानामपि पूर्यते ।
अतो निखलिवेदानां सिद्ध एव समन्वयः ॥32॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

इति सुज्ञापितार्थोऽपि पृथक् चाह समन्वयम् ।
तत्र प्रथमतोऽन्यत्र प्रसिद्धानां समन्वयः ॥33॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

शब्दानां वाच्य एवात्र महामल्लेशभङ्गवत् ।
इतोऽत्यभ्यधिकत्वेऽपि तुर्यपादोदितस्य तु ॥34॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

महासमन्वये तस्मिन्नाधिकारोऽखिलस्य हि ।
ब्रह्मैवाधिकृतस्तत्र मुख्यतोऽन्ये यथाक्रमम् ॥35॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

दुर्गमत्वाच्च नैवात्र प्राथम्येनोदितोऽञ्जसा ।
अतोऽन्यत्र प्रसिद्धानां शब्दानां निर्णयाय तु ॥36॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

प्रवृत्तः प्रथमं देवः तत्रानन्दादयो गुणाः ।
ईशस्यैवेति निर्णीताः श्रुतियुक्तिसमाश्रयात् ॥37॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

देवतान्तरगाः सर्वे शब्दवृत्तिनिमित्ततः ।
विष्णुमेव वदन्त्यद्धा तत्सङ्गादुपचारतः ॥38॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

अन्यदेवान् वदन्तीह विशेषगुणवक्तृतः ।
विष्णुमेव परं ब्रूयुरेवमन्येऽप्यशेषतः ॥39॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

इत्यन्यत्र प्रसिद्धोरुशब्दराशेरशेषतः ।
ज्ञाते समन्वये विष्णौ लिङ्गैर्ह्येष समन्वयः ॥40॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

तेषामन्यगतत्वे तु न स्यात् सम्यक्समन्वयः ।
इत्येवाशेषलिङ्गानां ब्रह्मण्येव समन्वयम् ॥41॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

आह उभयगतत्वं च स्यादतो लिङ्गशब्दयोः ।
इति संशयनुत्त्यर्थमुभयत्र प्रतीतितः ॥42॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

शब्दानां वर्तमानानां सलिङ्गानां विशेषतः ।
समन्वयो हरावेव यन्नैवान्यत्र मुख्यतः ॥43॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

शब्दा लिङ्गानि च यतो नैवान्यत्र स्वतन्त्रता ।
अस्वतन्त्रेषु शब्दस्य वृत्तिहेतुर्न मुख्यतः ॥44॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

यतोऽतो यदधीनास्ते शब्दार्थत्वमुपागतः ।
अत्यल्पेनैव शब्दस्य वृत्तिहेतुगुणेन तु ॥45॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

अयो यथा दाहकत्वं स एवेशः स्वतन्त्रतः ।
मुख्यशब्दार्थ इति हि स्वीकर्तव्यो मनीषिभिः ॥46॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

इत्याह एवं च शब्दानां नारायणसमन्वये ।
सिद्धेऽप्यशेषशब्दानां न कथञ्चन युज्यते ॥47॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

विरोधादवरत्वादेरपि प्राप्तिर्यतो भवेत् ।
इति चेदवरत्वादि द्विविधं ह्युपलभ्यते ॥48॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

परस्यावरताहेतुर्यः स्वयं पर एव सन् ।
सोऽपि ह्यवरशब्दार्थो यथा राजा जयी भवेत् ॥49॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

अन्योऽवरत्वानुभवी तयोः पूर्वोऽस्ति केशवे ।
द्वितीयो जीव एवास्ति स्वातन्त्र्यान्न तु(च) दूषणम् ॥50॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

हरेरेवमशेषेण सर्वशब्दसमन्वये ।
उक्ते विरोधहीनस्य स्यात् समन्वयता यतः ॥51॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

अतोऽशेषविरोधानां कृतेशेन निराकृतिः ।
समन्वयाविरोधाभ्यां सञ्जाते वस्तुनिर्णये ॥52॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

किं मया कार्यमित्येव स्याद्बुद्धिरधिकारिणः ।
तत्र भक्तिविधानार्थमभक्तानर्थसन्ततौ ॥53॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

उक्तायां भक्तिदार्ढ्याय प्रोक्तेऽशेषगुणोच्चये ।
वक्तव्योपासना नित्यं कर्तव्येत्यादरेण हि ॥54॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

सोपासना च द्विविधा शास्त्राभ्यासस्वरूपिणी ।
ध्यानरूपा परा चैव तदङ्गं धारणादिकम् ॥55॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

तथोभयात्मकं चैव पादेऽस्मिन् बादरायणः ।
आहोपासनमद्धैव विस्तरात् श्रुतिपूर्वकम् ॥56॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

पृथग्दृष्टिरशक्यत्वमनिर्णीतिः समुच्चयः ।
विशेषदर्शनं कार्यलोपो नानोक्तिराशुता ॥57॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

विभ्रमोपाकृतिर्लिङ्गमनवस्थाविशेषिता ।
अप्रयोजनता चातिप्रसङ्गोऽदूरसंश्रयः ॥58॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

विशिष्टकारणं चेष्टां दृष्टवैरूप्यमुन्नतिः ।
अनुक्तिरप्रयत्नत्वं दृढबन्धपराभवौ ॥59॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

पुंसाम्यं प्राप्तसन्त्यागः कारणानिर्णयो भ्रमः ।
विशेषदर्शितालापो गुणसाम्यं पृथग्दृशिः ॥60॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

अगम्यवर्त्म सन्धानमिष्टं फलमकल्पना ।
शुद्धवैरूप्यमङ्गत्वमविशेषदृशिः क्रिया ॥61॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

युक्तयः पूर्वपक्षस्थाः सुज्ञेयत्वं विधिक्रिया ।
माहात्म्यमल्पशक्तित्वं यथायोग्यफलं भवः ॥62॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

फलसाम्यं विशेषश्च गुणाधिक्यं प्रधानता ।
यथाशक्तिक्रिया सन्धिः प्रमाणबलमानतिः ॥63॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

कारणं कार्यवैशेष्यं स्वभावो वस्तुदूषणम् ।
प्रतिक्रियाविरोधश्च प्रतिसन्धिरनूनता ॥64॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

संस्कारपाटवं स्वेच्छानियतिर्वस्तुवैभवम् ।
विशेषोक्तिरमानत्वं प्राधान्यं प्रीतिरागमः ॥65॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

सुस्थिरत्वं कृतप्राप्तिरनादिगुणविस्तरः ।
साधनोत्तमता नानादृष्टिः शिष्टिरनूनता ॥66॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_intro
| text =

अविघ्नत्वाविरोधौ च गुणवैशेष्यमागमः ।
सिद्धान्तनिर्णया ह्येता युक्तयो व्याहृताः सदा ॥67॥
}}

<h4 class="gr-section-head">सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C03_S03_V01
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C03
| verse_type = sutra
| verse_line1 = यथाशक्त्यखिलान् वेदान् विज्ञायोपासनं भवेत् ।
| verse_line2 = तत्राखिलस्य विज्ञप्तिः सम्यग्ब्रह्मणः एव हि ॥68॥
}}

<h4 class="gr-section-head">उपसंहाराधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C03_S03_V02
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C03
| verse_type = sutra
| verse_line1 = कृत्वाऽथ कुर्वन्नपि वा निदिध्यासनमाचरेत् ॥97॥
}}

<h4 class="gr-section-head">नवाधिकरणम्(अनुबन्धाद्यधिकरणम्)</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C03_S03_V42
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C03
| verse_type = sutra
| verse_line1 = विषयेषु च संसर्गात् शाश्वतस्य च संशयात् ।
| verse_line2 = मनसा चान्यदाकाङ्क्षात् परं न प्रतिपद्यते ॥98॥
}}

<h4 class="gr-section-head">विद्याधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C03_S03_V03
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C03
| verse_type = sutra
| verse_line1 = नैव मोक्ष इति प्राहुर्लोकायतमते स्थिताः ॥122॥
}}

<h4 class="gr-section-head">यावदधिकाराधिकरणम् </h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C03_S03_V03
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C03
| verse_type = sutra
| verse_line1 = अधिकारविशेषेण भक्तिज्ञानसुखादिभिः ।
| verse_line2 = विशेषो देवतादीनां मोक्षे चैव विशेषतः ॥187॥
}}

<h4 class="gr-section-head">इयदामननाधिकरणम्  </h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C03_S03_V03
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C03
| verse_type = sutra
| verse_line1 = उषाः स्वाहा च पर्जन्यो मित्रोऽग्निर्वरुणो विधुः ॥192॥
}}

<h4 class="gr-section-head">दर्शनभेदाधिकरणम्  </h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C03_S03_V03
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C03
| verse_type = sutra
| verse_line1 = ..... दृष्टिरिति योग्यानुसारतः ॥203॥
}}

<h4 class="gr-section-head"> प्रदानाधिकरणम्   </h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C03_S03_V03
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C03
| verse_type = sutra
| verse_line1 = सम्यग्गुरुप्रसादश्च मुख्यतो दृष्टिकारणम् ।
}}

<h4 class="gr-section-head"> गुरुप्रसादाधिकरणम्   </h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C03_S03_V03
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C03
| verse_type = sutra
| verse_line1 = श्रवणादि च कर्तव्यं नान्यथा दर्शनं क्वचित् ॥204॥
}}

<h4 class="gr-section-head">पूर्वविकल्पाधिकरणम्   </h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C03_S03_V03
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C03
| verse_type = sutra
| verse_line1 = गुणाधिकं गुरुं प्राप्य तद्धीनं नाप्नुयात् क्वचित् ।
| verse_line2 = विपर्ययस्तु कर्तव्यः सर्वथा शुभ(मुक्ति)मिच्छता ॥205॥
}}

<h4 class="gr-section-head">  ताद्विद्याधिकरणम्  </h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C03_S03_V03
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C03
| verse_type = sutra
| verse_line1 = साधनेभ्योऽधिका भक्तिर्नैवान्यत् तादृशं क्वचित् ॥209॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S03
| id = AV_C03_S03_author_note
| text =

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥
| extra_class = gr-author-note
}}

=== चतुर्थः पादः ===
{{Adhyaya
| document_id  = AV
| chapter_num  = 3
| section_num  = 4
| title        = चतुर्थः पादः
}}
{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S04
| id = AV_C03_S04_intro
| text =

एवमुत्पन्ननिर्दोषभगवद्दर्शनात् सदा ।
अपेक्षितफलप्राप्तिरारब्धस्यानतिक्रमात् ॥1॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S04
| id = AV_C03_S04_intro
| text =

देवर्षिमानुषादीनां तत्तज्जात्यनुसारतः ।
जैमिन्युक्तं मानुषाणां तद्विशेषाश्च केचन ॥2॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S04
| id = AV_C03_S04_intro
| text =

सामान्यं भगवत्प्रोक्तं देवादीनां विशेषतः ।
बलवद्विरोधिसद्भावे जैमिन्याद्युक्तिरिष्यते ॥3॥
}}

<h4 class="gr-section-head">कामचाराधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C03_S04_V01
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C03
| verse_type = sutra
| verse_line1 = विकर्मलेपो नैवस्ति सम्यग्दृष्टिमतां क्वचित् ।
| verse_line2 = गुणहानिश्च नैवास्ति ब्रह्मणस्त्वविकर्मतः ॥4॥
}}

<h4 class="gr-section-head">आधिकारिकाधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C03_S04_V02
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C03
| verse_type = sutra
| verse_line1 = अनादियोग्यता चैव कलिवाणीश्वरावधिम् ॥111॥
}}

<h4 class="gr-section-head">फलश्रुत्यधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C03_S04_V03
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C03
| verse_type = sutra
| verse_line1 = स्वातन्त्र्यतारतम्येन फलं हि फलिनां भवेत् ।
| verse_line2 = अशुभं त्वशुभेऽप्येषां स्वातन्त्र्यात् प्रीतितो हरेः ॥255॥
}}

<h4 class="gr-section-head">अन्वयाधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C03_S04_V04
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C03
| verse_type = sutra
| verse_line1 = ज्ञानदा अपि चाचार्या विशेषात् फलमाप्नुयुः ।
| verse_line2 = ‘मुक्तावष्टगुणं शिष्याद् गुरुराप्नोति शोचनम् ॥271॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C03_S04
| id = AV_C03_S04_author_note
| text =

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥
| extra_class = gr-author-note
}}

== चतुर्थाध्यायस्य ==
=== प्रथमः पादः ===
{{Adhyaya
| document_id  = AV
| chapter_num  = 4
| section_num  = 1
| title        = प्रथमः पादः
}}
{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S01
| id = AV_C04_S01_intro
| text =

समन्वयाविरोधाभ्यां सिद्धे वस्तुनि साधने ।
विचारितेष्वशेषेषु साधनेषु विशेषतः ॥1॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S01
| id = AV_C04_S01_intro
| text =

नित्यशः कार्यमत्यन्तमवश्यम्भावि साधनम् ।
चिन्त्यते प्रथमं तत्र श्रवणादिसकृत्क्रिया ॥2॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S01
| id = AV_C04_S01_intro
| text =

आवृत्तिर्वेति सन्देहे कर्तव्यावृत्तिरेव हि ।
उपदेशोऽतत्त्वमसीत्यादि ह्यसकृदेव यत् ॥3॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S01
| id = AV_C04_S01_intro
| text =

‘लिङ्गाल्लातव्यतः पूर्वमृजोर्ब्रह्मत्वतः शतात् ।
शुश्रावोग्रतपा नाम योग्यो रुद्रपदस्य यः ॥4॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S01
| id = AV_C04_S01_intro
| text =

सार्धं परार्धं विष्णोस्तु गुणान् भक्त्या सदोद्यतः ।
तत्त्रिभागमुपासां च चक्रे सम्भृतमानसः ॥5॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S01
| id = AV_C04_S01_intro
| text =

दशमन्वन्तरं शक्रपदयोग्यो गरुत्मतः ।
पदयोग्यात्सुमनसः सुनन्दो नाम चाशृणोत् ॥6॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S01
| id = AV_C04_S01_intro
| text =

उपासां चक्र उद्युक्तो मन्वन्तरचतुष्टयम् ।
सूर्याचन्द्रमसोश्चैव पदयोग्यौ सुतेजसौ ॥7॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S01
| id = AV_C04_S01_intro
| text =

सुरूपः शान्तरूपश्च मन्वन्तरचतुष्टयम् ।
अशृण्वतां सुमनसो मन्वन्तरमुपासताम् ॥8॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S01
| id = AV_C04_S01_intro
| text =

ततः प्रोक्तास्तु ते सर्वे भक्त्योग्रतपआदयः ।
अपश्यन् परमं विष्णुं तत्प्रसादैधिताः(तत्प्रसादेधिताः) सदा ॥9॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S01
| id = AV_C04_S01_intro
| text =

इत्युक्तं विष्णुना साक्षात् ग्रन्थे सत्तत्त्वसञ्ज्ञिते ।
आत्मेति नाम कथितं साक्षान्नारायणस्य हि ॥10॥
}}

<h4 class="gr-section-head">आत्माधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C04_S01_V01
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C04
| verse_type = sutra
| verse_line1 = ‘आत्मा ब्रह्म महांस्तारः परमेशः शुचिश्रवाः ।
| verse_line2 = विष्णुर्नारायणोऽनन्त इति श्रीपतिरीर्यते’ ॥11॥
}}

<h4 class="gr-section-head">न प्रतीकाधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C04_S01_V02
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C04
| verse_type = sutra
| verse_line1 = प्रतीकविषयत्वेन न कार्या विष्णुभावना ॥19॥
}}

<h4 class="gr-section-head">ब्रह्माधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C04_S01_V03
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C04
| verse_type = sutra
| verse_line1 = ब्रह्मेति च सदा ध्येयो भगवान् विष्णुरञ्जसा ।
| verse_line2 = उत्कृष्टो ब्रह्मशब्दार्थः पूर्णत्वं ब्रह्मतां यतः ॥35॥
}}

<h4 class="gr-section-head">तदधिगमाधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C04_S01_V04
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C04
| verse_type = sutra
| verse_line1 = तथोपास्यञ्जसा दृष्टं ब्रह्म पापं च भस्मसात् ॥63॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S01
| id = AV_C04_S01_author_note
| text =

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥
| extra_class = gr-author-note
}}

=== द्वितीयः पादः ===
{{Adhyaya
| document_id  = AV
| chapter_num  = 4
| section_num  = 2
| title        = द्वितीयः पादः
}}
{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

देवानां च मनुष्याणामेतावत्सममेव हि ॥1॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

उत्क्रान्तिमार्गौ देवानां न प्रायेण भविष्यतः ।
कर्मक्षयस्तथोत्क्रान्तिर्मार्गो भोगश्चतुष्टयम् ॥2॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

फलं मोक्ष इति प्रोक्तः क्रमात् पादेषु चोदितः ।
स्रष्टृष्वेव च(तु) सृज्यानां प्रवेशो ब्रह्मणो लये ॥3॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

देवानां मार्ग उद्दिष्टो नार्चिरादिर्न चोत्क्रमः ।
स्रष्टुस्तु ग्रासभूतस्य देहस्तत्र लयं व्रजेत् ॥4॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

यतः सृज्यस्य देवस्य नैवोत्क्रान्तिस्ततो भवेत् ।
लयाच्चैवार्चिरादीनां लोकानामपि सर्वशः ॥5॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

कथं मार्गो भवेत् तेषां विशतामुत्तरं(विशतामुत्तमं) स्वतः ।
जातानां मानुषे लोके देवानां तु(च) कदाचन ॥6॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

उत्क्रान्तिमार्गौ भवतो न तदा मुक्तिरिष्यते ।
अन्येषामपि साक्षाततु मुक्तिः प्राप्यापि तं हरिम् ॥
सहैव ब्रह्मणा भूयादिति शास्त्रस्य निर्णयः ॥7॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

‘क्ष्माम्भोऽनलानलिवियन्मनइन्द्रियार्थभूतादिभिः परिवृतः प्रतिसञ्जिघृक्षुः ।
अव्याकृतं विशति यर्हि गुणत्रयात्मा कालं परं स्वमनुभूय परः स्वयम्भूः(भाग.३.३२.९) ॥8॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

एवं परेत्य भगवन्तमनुप्रविष्टाः ये योगिनो जितमरुन्मनसो विरागाः ।
तेनैव साकममृतं पुरुषं पुराणं ब्रह्म प्रधानमुपयान्त्यगताभिमानाः(भाग.३.३२.१०) ॥9॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

‘भगवन्तमनुप्राप्ता अपि तु ब्रह्मणा सह ।
परमं मोक्षमायान्ति लिङ्गभङ्गेन योगिनः’ ॥10॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

‘प्राप्ता अपि परं देवं सहैव ब्रह्मणा पुनः ।
आनन्दव्यक्तिमायान्ति पूर्णा लिङ्गस्य भङ्गतः’ ॥11 ॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

इति श्रुतिपुराणोक्तिबलाद्विज्ञायते च तत् ।
भोगस्तु सर्वदेवानां नरादीनां च विद्यते ॥12॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

तत्र प्रवेशो देवानामुत्तरोत्तरतः क्रमात् ।
उच्यते देहगानां च वृत्तीनामेवमेव तु ॥13॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

तत्र मोक्षस्वरूपं तु वादिनः प्रतिभाश्रयात् ।
नाना वदन्ति पुंसां हि मतयो गुणभेदतः ॥14॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

पृथक् पृथक् प्रजायन्ते तमसैवान्यथामतिः ।
रजसा मिश्रबुद्धित्वं सत्त्वेनैव यथामतिः ॥15॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

गुणातीता विमुक्तानां मतिः शुद्धिचितिर्यतः ।
सम्यगेवाथ नित्या च तत्तन्माहात्म्ययोगतः ॥16॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

बहुला चातिविशदा स्पष्टा चैव श्रियो मतिः ।
महाशुद्धचितित्वेन ततोऽप्यतिमहाचितिः ॥17॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

अशेषोरुविशेषाणामतिस्पष्टतया दृशिः ।
नित्यमेकप्रकारा च नारायणमतिः परा ॥18॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

सूर्यप्रभावदखिलं भासयन्ती निरन्तरा ।
निर्लेपा वीतदोषा च नित्यमेवाविकारिणी ॥19॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

विशेषांस्तद्गतांस्त्यक्त्वा प्रायस्तल्लक्षणा श्रियः ।
तथैव स्पष्टताभावात् तत्तन्त्रत्वात् तु(च) केवलम् ॥20॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

न तादृशी ब्रह्मणस्तु एवं श्रियो यथा ।
मुक्तानां तु तदन्येषां समुद्रतरलोपमा ॥21॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

अग्निज्वालावदेव स्यात् सृतिगानां दृशो भवः ।
एवंविधेषु ज्ञानेषु तमसा मुष्टदृष्टयः ॥22 ॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

खद्योतसदृशात्यल्पज्ञानत्वादन्यथादृशः ।
वदन्ति वादिनो मोक्षं नानामतसमाश्रयात् ॥23॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

आश्रित्य प्रतिभामाह जिनस्तत्रातितामसीम् ।
ज्ञानात् कर्मक्षयान्मोक्षो भवेद्देहाख्यपञ्जरात् ॥24॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

पञ्जरोन्मुक्तखगवदलोकाकाशगोचरः ।
नित्यमूर्ध्वं व्रजत्येव पुद्गलो हस्तपादवान् ॥25॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

इति तत्केन मानेन मोक्षरूपं प्रदर्श्यते(प्रदृश्यते) ।
गतिरूर्ध्वा च दुःखेता गतित्वाल्लौकिकी यथा ॥26॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

इत्युक्ते चानुमानैकशरणस्य किमुत्तरम् ।
अनूर्ध्वगतिता तत्र यद्युपाधिः खगस्य च ॥27॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

दूरोर्ध्वगमने दुःखमिति साध्यानुगो न सः ।
प्रतिसाधनरूपस्य नानुमानस्य दूषणम् ॥28॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

उपाधिः प्रतिरूपं हि साधनं तन्न चापरम् ।
अथापि सशरीरत्वं चात्रोपाधिर्न वै भवेत् ॥29॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

गतित्वं यत्र देहित्वमिति यत्साधनानुगम् ।
आगमाननुसारित्वे प्रसङ्गोऽयं यतस्ततः ॥30॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

नापसिद्धन्तता दोषः प्रसङ्गे यदि सा भवेत् ।
तदैवातिप्रसङ्गः स्यान्न प्रसङ्गः क्वचिद्भवेत् ॥31॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

लोकाकाशगतित्वं चेदुपाधिः साधनानुगः ।
सोऽपीत्युक्ते वदेत् किं स तस्माद्वेदोदितो भवेत् ॥32॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

मोक्ष एवं स्वयं विष्णुर्यद्यपीशो ह्यशेषवित् ।
चकार सौगतमतं मोहायैव चकार यत् ॥33॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

असुराणामयोग्यानां वेदमार्गे प्रवर्तताम् ।
अतोऽसुराधिकारत्वान्न ग्राह्यं तन्मतं क्वचित् ॥34॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

चतुष्प्रकारं तच्चोक्तं शून्यं विज्ञानमेकलम् ।
अनुमेयबहिस्तत्त्वं तथा प्रत्यक्षबाह्यगम् ॥35॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

इति तत्र तु ये शून्यं वदन्त्यज्ञानमोहिताः ।
ते मोक्षं तादृशं ब्रूयुर्निःशङ्कं मायिनो यथा ॥36॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

न किञ्चिन्मुक्त्यवस्थायामात्मात्मीयमथापि वा ।
एकस्मिन् संसृतेर्मुक्ते न किञ्चिदवशिष्यते ॥37॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

तत्संवृत्यैव भेदोऽयं चेतनाचेतनात्मकः ।
दृश्यते संसृतेर्ध्वंसे निर्विशेषैव शून्यता ॥38॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

न सत्त्वं नैव चासत्त्वं शून्यतत्त्वस्य विद्यते ।
न सुखत्वं न दुःखत्वं न विशेषोऽपि कश्चन ॥39॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

निर्विशेषं स्वयम्भातं विर्लेपमजरामरम् ।
शून्यं तत्त्वमसम्बाधं नानासंवृतिवर्जितम् ॥40॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

अशेषदोषरहितं मनोवाचामगोचरम् ।
मोक्ष इत्युच्यतेऽसद्भिर्नानासंवृतिवर्जितम् ॥41॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

संसृत्यवस्था विज्ञेया(विज्ञेयं) संवृत्यैव विशिष्यते(विशेष्यते) ।
स्थितया ध्वस्तया चैव संसृतिर्मोक्ष इत्यपि ॥42॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

केचित् तेष्वन्यथा प्राहुः संवृत्यैव त्वनेकधा ।
अवच्छिन्नं महाशून्यं नाना पुद्गलशब्दितम् ॥43॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

यस्य शून्यैकरसता ज्ञानात्मा त्वपगच्छति ।
स पुद्गलत्वनिर्मुक्तो महाशून्यत्वमेष्यति ॥44॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

संवृत्त्या यस्त्ववच्छिन्नो(संवृत्याऽन्यस्त्ववच्छिन्नः) दुःखान्यनुभवत्यलम् ।
इत्येवं मायिनश्चाहुरेकजीवत्ववादिनः ॥45॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

बहुजीवमताश्चेति माया तेषां तु संवृतिः ।
निर्विशेषत्ववाचैव शून्यं ब्रह्मेति नो भिदा(ब्रह्मैव तो भिदा) ॥46॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

सच्चित्यसुखादिकं चैव किं कुतोऽखण्डवादिनः ।
व्यावर्त्यमात्रभेदस्तु विद्यते शून्यवादिनः ॥47॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

अनृतादेरपोहं तु स्वयमेव हि मन्यते ।
निर्विशेषत्वतो नैव विशेषो ब्रह्मशून्ययोः ॥48॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

प्रामाण्यादि च वेदस्य फलतः सममेव हि ।
अतत्त्वावेदकं यस्मात् प्रमाणं तेन कथ्यते ॥49॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

अतत्त्वावेदकं यदप्रामाण्यं सतां मतम् ।
दीर्घभ्रान्तिकरी चेत् स्यादतत्त्वावेदकप्रमा ॥50॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

रज्जुसर्पादिविज्ञानादप्याधिक्यादमानता ।
स्यादागमस्यानिवर्त्यमहामोहप्रदत्वतः ॥51॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

तलनैल्यादिविज्ञानमाकाशे मानतां व्रजेत् ।
छत्राकारत्वविज्ञानं चन्द्रप्रादेशतामतिः ॥52॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

निर्भेदत्वं तु शून्यस्य तेनाप्यङ्गीकृतं सदा ।
सत्त्वासत्त्वादिधर्माणामभाव उभयोर्मतः ॥53॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

न हि सत्प्रतियोगित्वं शून्यत्वं तेन चेष्यते ।
न च दुःखविरोधित्वादन्या ह्यानन्दतेष्यते ॥54॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

मायिना शून्यपक्षेऽपि ज्ञानं जाड्यविरोधि च ।
धर्माः केऽपि(धर्मास्तेऽपि) न सन्त्येव को विशेषस्ततस्तयोः ॥55॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

एतादृशानां पक्षाणां दूषणं प्रभुणा कृतम् ।
स्वपक्षसाधनेनैव ‘नाभाव’ इति चोक्तितः ॥56॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

आत्माभावे पुमर्थः क इष्टस्यात्माऽऽवधिर्यतः ।
यदि नात्मावधिर्मोक्षो मोक्षः स्याद्धटशून्यता ॥57॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

कल्पितत्वाद्विशेषाणां मायिनोऽपि समं हि तत् ।
दृश्यमाने विशेषेऽपि यदि चेदविशेषता ॥58॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

घटाभावोऽविशेषः स्यात् पाश्चात्यश्चेदनागतः ।
न मोक्षो विमतो यस्माददेहो घटशून्यता ॥59॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

यथेत्युक्तो वदेत् किं स योनुमामात्रमानकः ।
न च मायी वदेत् तत्र पूर्वोक्तेनैव वर्त्मना ॥60॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

अमानत्वात् श्रुतेस्तस्य न चादेहत्ववादिनी ।
श्रुतिः काचिददेहत्वमप्राकृतशरीरताम् ॥61॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

मोक्षे भोगं यतो ब्रूते जक्षन् क्रीडन्निति श्रुतिः ।
निर्दुःखत्वान्न तन्मोक्षः प्रतिपन्नं यथेति च ॥62॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

अनुमादूषणं किं स्याद्वादिनोः शून्यमायिनोः ।
दुःखं दुःखादभिन्नत्वान्मोक्षोऽपि स्यादसंशयम् ॥63॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

भेदे सद्द्वैततैव स्यादित्याद्यमितदोषतः ।
हेयं मायामतेनैव सह शून्यमतं बुधैः ॥64॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

एवं विज्ञानवादोऽपि ज्ञानमात्रविशेषतः ।
तस्यापि भङ्गुरत्वादिविशेषमपहाय हि ॥65॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

अद्वैततामतं साक्षादुक्तदोषस्ततो भवेत् ।
कालो न केवलज्ञानी कालत्वात् प्रतिपन्नवत् ॥66॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

एतयाऽनुमया रोधान्न तादृङ्मोक्षरूपता ।
यदि कालोऽपि नेत्याह कदेति प्रश्न उत्तरम् ॥67॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

किं वक्ष्यति यदावस्थां वदेत् सा पक्षतां व्रजेत् ।
अवस्थात्वादिति ह्येव हेतुः साऽपि कदेति च ॥68॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

पृष्टे कालश्च वक्तव्यो नाकालत्वं ततो भवेत् ।
न काल इति सामान्यनिषेधे कालगप्रमा ॥69॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

निरुणद्धि समश्चायं त्रयाणामुक्तवादिनाम् ।
एकजीवत्वपक्षे तु कालाभावादियं प्रमा ॥70॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

कुपिता कालमाधाय द्वैतमेवोपपादयेत् ।
विमतः प्रपञ्चवान् कालः कालत्वात् प्रतिपन्नवत् ॥71॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

इति चान्यानुमैकत्वं जीवस्य विनिवारयेत् ।
कालशब्देश्वरैकत्वमतान्यप्येवमेव हि ॥72॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

निराकृतानि तेषां च समत्वात् पक्षदोषयोः ।
ज्ञानं स्वरसभङ्ग्येव नित्यसन्तानमिष्यते ॥73॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

बौद्धाभ्यामपराभ्यां तु तत्राप्युक्तानुमा रिपुः ।
मोक्षो न शुद्धविज्ञानसन्तानी कालगत्वतः ॥74॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

प्रतिपन्नो यथेत्येतदनुमानं तदुत्तरम् ।
अनुमानानि सर्वाणि प्रतिसाधनयोगतः ॥75॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

निषिद्धान्युक्तभङ्ग्यैव श्रुतयश्चास्मदुक्तिगाः ।
साङ्ख्यनैयायिकाद्याश्च प्राहुर्मोक्षं च(तु) निःसुखम् ॥76॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

इच्छाद्वेषप्रयत्नादेरपि सर्वात्मना लयम् ।
तत्राहुर्नैतदप्यत्र शोभनं श्रुतयो यतः ॥77॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

महानन्दं च भोगं च नियमेन वदन्ति हि ।
प्राकृतप्रियहानिस्तु प्रियास्पृष्टिरितीर्यते ॥78॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

अप्रियं प्रतिकूलं तदविशेषेण शब्दितम् ।
नास्ति ह्यप्राकृतं दुःखं सतो जीवस्य कुत्रचित् ॥79॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

प्रियं स्वरूपमेवास्य बलानन्दादिवाक्यतः ।
हेयत्वादप्रियस्यैव प्रियहानेरनिष्टतः ॥80॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

न समस्तप्रियाभावो मोक्षे प्रोक्ते तु युज्यते ।
अप्रियस्य स्वरूपत्वमसुरेष्वेव हि श्रुतम् ॥81॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

असुरा नैवमेवं च नैवं चाखलिमानुषाः ।
इत्यात्मप्रियहानाय को यतेत च बुद्धिमान् ॥82॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

सञ्ज्ञा नास्तीत्यपि ह्यस्य नामुक्तज्ञेयतेति हि ।
धर्मानुच्छित्तिमेवास्य यतो वक्त्युत्तरश्रुतिः ॥83॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

आशङ्क्यास्य ज्ञानहानिं मैत्रेय्या मोहमाह माम् ।
भवानित्युक्तवत्या हि नाहं मोहं वदामि ते ॥84॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

इत्युक्त्वा याज्ञवल्क्यो हि स्वरूपानाशमूचिवान् ।
ज्ञानरूपस्य विज्ञाननाशस्तन्नाश एव यत् ॥85॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

इति शून्यमतोच्छित्त्यै पुनरानन्दपूर्वकान् ।
धर्मानाहाप्यनुच्छिन्नांस्तार्किकैर्विनिवारितान् ॥86॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

मात्रासंसर्गमप्याह तथा माध्यन्दिनश्रुतिः ।
आचिक्षेप मतं तच्च यस्मिन्न विषयादनम् ॥87॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

घ्राणादिभोगाभावस्य त्वनिष्टत्वहृदा श्रुतिः ।
येनेदमखिलं वेद विज्ञातारं स्वमेव च ॥88॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

केन तं च विजानीयादित्यनिष्टं हि सर्वथा ।
नाखिलज्ञापको विष्णुरज्ञेयो नियमेन हि ॥89॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

तज्ज्ञानार्थं हि वेदानामखिलानां प्रवर्तनम् ।
प्रत्यक्षमात्मविज्ञानाविरोधानुभवादपि ॥90॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

न स्वविज्ञानितायां च विरोधः कश्चनेष्यते ।
कर्तृकर्मविरोधश्च नित्यानुभवरोधतः ॥91॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

कथमेव पदं गच्छेद्विरोधोऽदृष्टबाधनम् ।
‘सोऽश्नुते सर्वकामांश्च’ ‘कामान्नी कामरूप्यथ’ ॥92॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

इत्यादिश्रुतयश्चोक्तमर्थमेव वदन्ति हि ।
अस्वातन्त्र्यादिवेत्युक्तं न द्वैताभावतः क्वचित् ॥93॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

आत्मैवाभूदिति ह्यस्मादविशेषप्रसङ्गतः ।
‘अस्वातन्त्र्योपमाभेदभेदेष्विव उदीरितः’ ॥94॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

शब्दतत्त्व इति प्रोक्तं मैत्रेय्युक्तोत्तरं च किम् ।
सुखादिधर्महानौ तु मुक्तेः किं च प्रयोजनम् ॥95॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

यद्यर्थो दुःखहानिः स्यादनर्थः सुखनाशनम् ।
तयोश्च दुःखहानाद्धि सुखनाशोऽधिको भवेत् ॥96॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

प्राप्यापि दुःखं सुमहत्सुखलेशाप्तये जनः ।
यतते सुखहानौ हि को मोक्षाय यतेत् पुमान् ॥97॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

अल्पाच्च सुखनाशाद्धि बिभेत्यतितरां जनः ।
महच्च दुःखमाप्नोति सुखनाशनिवृत्तये ॥98॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

न च रागनिमित्तं तद्वीतरागा अपि स्फुटम् ।
नारदाद्याः सुखार्थाय सहन्ते दुःखमञ्जसा ॥99॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

युद्धादिदर्शनं यस्मात् सुदुःखेनापि कुर्वते ।
‘यदेन्द्रवैरोचनयोर्ब्रह्मास्त्राभ्यां सुतापिताः ॥100 ॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

अपि नैवाजहुर्युद्धरसात् ते नारदादयः’ ।
इति स्कान्दवचनस्तस्मात् सुखाभावाय को यतेत् ॥101॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

विमतो दुःखयुग् यस्माच्चेतनः सन् सुखोज्झितः ।
प्रतिपन्नो यथेत्येव चानुमा केन वार्यते ॥102॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

सर्वश्रुतिपुराणेषु सुखभावोक्तितस्तथा ।
मुक्तौ न ग्राह्यमेवैतत्सुखाभावमतं बुधैः ॥103॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

‘सोऽनानन्दाद्विमुक्तः सन्नानन्दी भवति स्फुटम्’ ।
‘निर्गुणे ब्रह्मणि मयि धारयन् विशदं मनः ॥104॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

परमानन्दमाप्नोति यत्र कामोऽवसीयते’(भाग.११.१५.१७) ।
‘न विष्णुसदृशं दैवं न मोक्षसदृशं सुखम् ॥105॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

न वेदसदृशं वाक्यं न वर्णोङ्कारसंमितः’ ।
‘यत्रानन्दाश्च मोदाश्च मुदः प्रमुद आसते ॥106॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

कामस्य यत्राप्ताः कामास्तत्र माममृतं कृधि’ ।
इति श्रुतिपुराणानि तत्र तत्र वदन्ति हि ॥107॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

अतो मोक्षे सुखाभाव इति यत्किञ्चिदेव हि ।
शिरःकराद्यभावश्च न मुक्तस्य भवेत् क्वचित् ॥108॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

श्रुतयश्च पुराणानि मानमत्र बहूनि च ॥109॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

‘न वर्तते यत्र रजस्तमस्तयोः सत्त्वं च मिश्रं न च कालविक्रमः ।
न यत्र माया किमुतापरे हरेरनुव्रता यत्र सुरासुरार्चिताः ॥110॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

श्यामावदाताः शतपत्रलोचनाः पिशङ्गवस्त्राः सुरुचः सुपेशसः ।
सर्वे चतुर्बाहव उन्मिषन्मणिप्रवेकनिष्काभरणाः सुवर्चसः ॥111॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

प्रवालवैदूर्यमृणालवर्चसां परिस्फुरत्कुण्डलमौलिमालिनाम् ।
भ्राजिष्णुभिर्यः परितो विराजते लसद्विमानावलिभिर्महात्मनाम् ॥112॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

विद्योतमानप्रमदोत्तमाभिः सविद्युदभ्रवलिभिर्यथा नभः ।
श्रीर्यत्र रूपिण्युरुगायपादयोः करोति मानं बहुधा विभूतिभिः’(भाग.२.९.१०-१३) ॥113॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

‘ऋचां त्वः पोषमास्ते पुपुष्वान् गायत्रं त्वो गायति शक्वरीषु ।
ब्रह्मा त्वो वदति जातविद्यां यज्ञस्य मात्रां विमिमीत उ त्वः’(ऋ.सं.१०.७१.११) ॥114॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

कामान्नरूपी चरतीतिपूर्व श्रुत्या पुराणोक्तिभिरप्यदोषः ।
देहः स्वरूपात्मक एव तेषां मुक्तिं गतानामपि चेयते हि ॥115॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

शिरःकराद्यैरपि मुक्तिभाजो युक्ता यतस्ते पुरुषा इदानीम् ।
यथेति पूर्वा अनुमाश्च जीव स्वरूपमङ्गादिकमावयन्ति(आपयन्ति) ॥116॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

न ब्रह्मरूपत्वममुष्य देहिनो मुक्तावपि स्यात् प्रमया कथञ्चित् ।
स ब्रह्मणा सहितोऽशेषभोगान् भुङ्क्ते तथोपेत्य सुखार्णवं तम् ॥117॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

यत्तत्परं ज्योतिरुपेत्य जीवो निजस्वरूपत्वमवाप्य कामान् ।
भुङ्क्ते स देवः(दैवं) पुरुषोत्तमोऽजः आत्मेति चोक्तो गुणपूर्तिहेतोः ॥118॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

सेतुः स देवोऽखिलमुक्तिभाजामुतामृतस्येष्ट इहेशिता यत् ।
इत्यादिवाक्यैर्भगवद्वशः सन् भुङ्क्तेऽखिलान् मुक्तिगतोऽपि भोगान् ॥119॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

कालोऽप्यसौ नैक्ययुतः परेण जीवस्य कालो यत एष यद्वत् ।
इत्यादिका अप्यनुमाः प्रमाणं मुक्तौ च जीवस्य परत्वरोधे ॥120॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

कथं च यः पूर्वमसौ न पश्चाद्भवेत् स एवेत्यपि युक्तिमेति ।
यतो न दृष्टं यदभून्न पूर्वं पश्चात् तदासेति कुतश्च किञ्चित् ॥121॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

न चैव मुक्तौ न(तु) हरेः पृथक्त्वमैक्यं तथा स्यादिति युक्तिमेति ।
यतो न कुत्रापि भिदाभिदा च दृष्टा चितश्चेतनया कुतश्चित् ॥122॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

इत्थं मतानि भ्रमजानि यस्मात् मोक्षं समुद्देश्यमपि भ्रमेण ।
विदुर्न सम्यग्यदपीह लौकिकाः सुखं मम स्याच्च सदेति जानते ॥123॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

औदार्यमुच्चावचशक्तिरात्मस्वरूपदार्ढ्यं च निजस्वभावः ।
स्वातन्त्र्यमापूर्णविशेषयोग्यता विरोधहानिश्च चतुर्थपादे ॥124॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

व्यवस्थितिस्त्वविशेषस्थितिश्च निषेधसामान्यविधिक्रियाणाम् ।
विभक्तता चात्वरयैव सिद्धिर्विपक्षसम्प्राप्तिविरुद्धहेतवः ॥125॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

सुशक्यता शश्वदतिप्रसिद्धिर्विवेक(प्रसिद्धिविवेक)विन्यासविचारसञ्ज्ञाः ।
नानाप्रवृत्तिः कृतकृत्यता च विपक्षतर्काः समतीतपादे ॥126॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

महाफलत्वं प्रविविक्तता च सन्धिग्रहः साधनमाप्तकृत्यम् ।
विशेषकार्यं कृतिसंस्थितिश्च(कृतसंस्थितिश्च) सुयुक्तयो निर्णयगाः स्वपक्षे ॥127॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

व्यामिश्रता कार्यकरत्वमर्थक्लृप्तिः सुदार्ढ्यं परतन्त्रता च ।
समानधर्मः कृतशेषता च लोकोपमा पूर्वमतानुसाराः ॥128॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02
| id = AV_C04_S02_intro
| text =

विशेषसाम्यश्रुतिराढ्यता च समानलोपो महिमाविशेषः ।
कृतार्थता शश्वदनुप्रवृत्तिः सिद्धान्तनिर्णीतिविशिष्टहेतवः ॥129॥
}}

<h4 class="gr-section-head">नैकस्मिन्नधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C04_S02_V01
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C04
| verse_type = sutra
| verse_line1 = प्रधानवायुस्त्विह वायुनामा भूतेष्विति प्रोक्तगतोऽपि युक्त्या ।
| verse_line2 = यस्मात् श्रुतौ पवते चेति भूरिप्रोक्तो यतो भूतमानी च सोऽपि ॥130॥
}}

<h4 class="gr-section-head">पराधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C04_S02_V02
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C04
| verse_type = sutra
| verse_line1 = तस्मिन् लयं यान्ति भूतान्यशेषक्रमाविरोधेन स एव विष्णौ ॥131॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S02_V02
| id = AV_C04_S02_V02_author_note
| text =

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥
| extra_class = gr-author-note
}}

=== तृतीयः पादः ===
{{Adhyaya
| document_id  = AV
| chapter_num  = 4
| section_num  = 3
| title        = तृतीयः पादः
}}
{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S03
| id = AV_C04_S03_intro
| text =

उत्क्रान्तमार्गश्च विमुक्तगम्यं पादोदितं सुक्रमविक्रमौ च ॥1॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S03
| id = AV_C04_S03_intro
| text =

सान्तनिकप्राप्तिरभीष्टता च सौकर्यमित्यन्यमतस्य तर्काः ।
विशेषसमप्राप्तिरुरुत्वमाप्तिः क्रमानुरागः कथितानुवृत्तिः ॥2॥
}}

<h4 class="gr-section-head">कार्याधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C04_S03_V01
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C04
| verse_type = sutra
| verse_line1 = सिद्धान्तनिर्णीतिकराः प्रतीकं देहादिकं तद्गतमेव ये नराः ।
| verse_line2 = उपासते ते पुरतः समाप्नुयुर्ब्रह्माणमस्मान्मतिमाप्य विष्णुम् ॥3॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S03
| id = AV_C04_S03_author_note
| text =

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥
| extra_class = gr-author-note
}}

=== चतुर्थः पादः ===
{{Adhyaya
| document_id  = AV
| chapter_num  = 4
| section_num  = 4
| title        = चतुर्थः पादः
}}
{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S04
| id = AV_C04_S04_intro
| text =

अतिक्रमोक्तिः कृतिरर्थलाभः परागतिः पारगतिस्तदोकः ॥1॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S04
| id = AV_C04_S04_intro
| text =

समस्तकार्यं वशिता च विश्वसम्भावना युक्तयस्त्वन्यपक्षके ।
सामान्यरूपं प्रतिभानमुक्तिराश्चर्यता कृत्रिमतास्तदोषः ॥2॥
विशेषक्लृतिः कृतनिश्चयश्च माहात्म्यमित्येव सुनिर्णयार्थाः ।
}}

<h4 class="gr-section-head">अनन्याधिपत्त्यधिकरणम्</h4>

{{VerseBlock
| verse_id = AV_C04_S04_V01
| document_id = AV
| chapter_id = AV_C04
| verse_type = sutra
| verse_line1 = अनन्यभृत्यत्वमिहोदितेभ्यस्त्वन्यस्य भृत्यत्वनिवारणाय ॥3॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = AV_C04_S04
| id = AV_C04_S04_author_note
| text =

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥
| extra_class = gr-author-note
}}


[[Category:Sanskrit Documents]]
[[Category:Anuvyakhyana]]