View source for Bhagavadgitabhashya/Moola

<div class="gr-doc-title" data-moola="1">श्रीमद्भगवद्गीताप्रस्थानम् — मूलम्</div>
<div class="gr-page-nav">← [[Bhagavadgitabhashya|Bhagavadgitabhashya]]</div>

<span id="gr-C1" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="प्रथमोऽध्यायः"></span>
== प्रथमोऽध्यायः ==
<div class="uvacha-block">धृतराष्ट्र उवाच</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C01_V01"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः ।</span>
<span class="shloka-line">मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय ॥ १ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="uvacha-block">सञ्जय उवाच</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C01_V02"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा ।</span>
<span class="shloka-line">आचार्यमुपसंगम्य राजा वचनमब्रवीत्॥२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C01_V03"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">पश्यैतां पाण्डुपुत्राणाम् आचार्य महतीं चमूम् ।</span>
<span class="shloka-line">व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता॥३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C01_V04"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि ।</span>
<span class="shloka-line">युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः॥४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C01_V05"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् ।</span>
<span class="shloka-line">पुरुजित् कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः॥ ५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C01_V06"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् ।</span>
<span class="shloka-line">सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः॥ ६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C01_V07"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अस्माकं तु विशिष्टा ये तान् निबोध द्विजोत्तम ।</span>
<span class="shloka-line">नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान् ब्रवीमि ते ॥ ७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C01_V08"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">भवान् भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिंजयः ।</span>
<span class="shloka-line">अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च ॥ ८ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C01_V09"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः ।</span>
<span class="shloka-line">नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ॥ ९ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C01_V10"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् ।</span>
<span class="shloka-line">पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ॥ १० ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C01_V11"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः ।</span>
<span class="shloka-line">भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ॥ ११ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C01_V12"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">तस्य संजनयन् हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः ।</span>
<span class="shloka-line">सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान्॥ १२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C01_V13"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः ।</span>
<span class="shloka-line">सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत्॥१३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C01_V14"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ ।</span>
<span class="shloka-line">माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः  ॥१४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C01_V15"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनञ्जयः ।</span>
<span class="shloka-line">पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः ॥१५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C01_V16"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।</span>
<span class="shloka-line">नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ॥ १६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C01_V17"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः ।</span>
<span class="shloka-line">धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः॥ १७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C01_V18"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते ।</span>
<span class="shloka-line">सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान् दध्मुः पृथक् पृथक्॥ १८ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C01_V19"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् ।</span>
<span class="shloka-line">नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन्॥१९ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C01_V20"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अथ व्यवस्थितान् दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः ।</span>
<span class="shloka-line">प्रवृत्ते शस्त्रसम्पाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः ॥ २०॥</span>
</div>
</div>
<div class="uvacha-block">अर्जुन उवाच</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C01_V21"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">हृषीकेशं तदा वाक्यम् इदमाह महीपते ।</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C01_V22"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यावदेतान् निरीक्षेऽहं योद्धुकामान् अवस्थितान् ।</span>
<span class="shloka-line">कैर्मया सह योद्धव्यम् अस्मिन् रणसमुद्यमे ॥२२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="uvacha-block">सञ्जय उवाच</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C01_V23"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">योत्स्यमानान् अवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः ।</span>
<span class="shloka-line">धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षवः ॥ २३॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C01_V24"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत ।</span>
<span class="shloka-line">सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ॥ २४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C01_V25"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् ।</span>
<span class="shloka-line">उवाच पार्थ पश्यैतान् समवेतान् कुरूनिति॥२५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C01_V26"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">तत्रापश्यत् स्थितान् पार्थः पितॄन् अथ पितामहान् ।</span>
<span class="shloka-line">आचार्यान् मातुलान् भ्रातॄन् पुत्रान् पौत्रान् सखींस्तथा॥ २६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C01_V27"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">श्वशुरान् सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि ।</span>
<span class="shloka-line">तान् समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान् बन्धून् अवस्थितान्॥ २७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C01_V28"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">कृपया परयाऽऽविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत् ।</span>
<span class="shloka-line">दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम्॥ २८ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C01_V29"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति ।</span>
<span class="shloka-line">वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते॥२९ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C01_V30"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">गाण्डीवं स्रंसते हस्तात् त्वक् चैव परिदह्यते ।</span>
<span class="shloka-line">न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः॥३० ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C01_V31"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव ।</span>
<span class="shloka-line">नच श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे॥ ३१ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C01_V32"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">न काङ्‍क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च ।</span>
<span class="shloka-line">किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा॥३२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C01_V33"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">येषामर्थे काङ्‍‍क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च ।</span>
<span class="shloka-line">त इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च॥३३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C01_V34"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः ।</span>
<span class="shloka-line">मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः सम्बन्धिनस्तथा ॥३४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C01_V35"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">एतान् न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन ।</span>
<span class="shloka-line">अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते॥३५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C01_V36"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">निहत्य धार्तराष्ट्रान् नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन ।</span>
<span class="shloka-line">पापमेवाश्रयेद् अस्मान् हत्वैतान् आततायिनः॥३६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C01_V37"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान् स्वबान्धवान् ।</span>
<span class="shloka-line">स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव॥३७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C01_V38"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः ।</span>
<span class="shloka-line">कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम्॥३८ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C01_V39"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापाद् अस्मान्निवर्तितुम् ।</span>
<span class="shloka-line">कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन॥३९ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C01_V40"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः ।</span>
<span class="shloka-line">धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नम् अधर्मोऽभिभवत्युत॥४० ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C01_V41"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अधर्माभिभवात् कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः ।</span>
<span class="shloka-line">स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसंकरः॥४१ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C01_V42"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">संकरो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च ।</span>
<span class="shloka-line">पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः॥४२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C01_V43"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसंकरकारकैः ।</span>
<span class="shloka-line">उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः॥ ४३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C01_V44"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन ।</span>
<span class="shloka-line">नरके नियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम॥ ४४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C01_V45"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अहो बत महत् पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् ।</span>
<span class="shloka-line">यद् राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः॥ ४५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C01_V46"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यदि मामप्रतीकारम् अशस्त्रं शस्त्रपाणयः ।</span>
<span class="shloka-line">धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत्॥४६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="uvacha-block">सञ्जय उवाच</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C01_V47"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">एवमुक्त्वाऽर्जुनः सङ्ख्ये रथोपस्थ उपाविशत् ।</span>
<span class="shloka-line">विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः॥४७ ॥</span>
</div>
</div>
<span id="gr-C2" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="द्वितीयोऽध्यायः"></span>
== द्वितीयोऽध्यायः ==
<div class="uvacha-block">सञ्जय उवाच</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V01"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">तं तथा कृपयाऽऽविष्टम् अश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् ।</span>
<span class="shloka-line">विषीदन्तमिदं वाक्यम् उवाच मधुसूदनः॥१ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="uvacha-block">श्री भगवानुवाच</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V02"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् ।</span>
<span class="shloka-line">अनार्यजुष्टम् अस्वर्ग्यम् अकीर्तिकरमर्जुन॥२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V03"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत् त्वय्युपपद्यते ।</span>
<span class="shloka-line">क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप॥३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="uvacha-block">अजुर्न उवाच</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V04"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">कथं भीष्ममहं सङ्ख्ये द्रोणं च मधुसूदन ।</span>
<span class="shloka-line">इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन॥४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V05"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">गुरूनहत्वा हि महानुभावान् श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके ।</span>
<span class="shloka-line">हत्वाऽर्थकामांस्तु गुरूनिहैव भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान् ॥५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V06"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः ।</span>
<span class="shloka-line">यानेव हत्वा न जिजीविषामस्तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः ॥ ६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V07"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः पृच्छामि त्वां धर्मसम्मूढचेताः ।</span>
<span class="shloka-line">यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम्॥७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V08"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद् यच्छोकम् उच्छोषणम् इन्द्रियाणाम् ।</span>
<span class="shloka-line">अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ॥८ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="uvacha-block">सञ्जय उवाच</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V09"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तपः ।</span>
<span class="shloka-line">न योत्स्य इति गोविन्दम् उक्त्वा तूष्णीं बभूव ह॥९ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V10"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत ।</span>
<span class="shloka-line">सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः॥१० ॥</span>
</div>
</div>
<div class="uvacha-block">श्रीभगवानुवाच</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V11"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अशोच्यान् अन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे ।</span>
<span class="shloka-line">गतासून् अगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः॥११ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V12"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः ।</span>
<span class="shloka-line">न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम्॥१२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V13"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">देहिनोऽस्मिन् यथा देहे कौमारं यौवनं जरा ।</span>
<span class="shloka-line">तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति॥१३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V14"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः ।</span>
<span class="shloka-line">आगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत ॥ १४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V15"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ ।</span>
<span class="shloka-line">समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते॥१५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V16"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः ।</span>
<span class="shloka-line">उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ॥१६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V17"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अविनाशि तु तद् विद्धि येन सर्वमिदं ततम् ।</span>
<span class="shloka-line">विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित् कर्तुमर्हति॥१७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V18"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः ।</span>
<span class="shloka-line">अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद् युध्यस्व भारत॥१८ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V19"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् ।</span>
<span class="shloka-line">उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति  न हन्यते॥१९ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V20"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">न जायते म्रियते वा कदाचिन्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः ।</span>
<span class="shloka-line">अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे॥२०॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V21"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् ।</span>
<span class="shloka-line">कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम् ॥२१ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V22"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि ।</span>
<span class="shloka-line">तथा शरीराणि विहाय जीर्णान्यन्यानि संयाति नवानि देही ॥ २२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V23"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः ।</span>
<span class="shloka-line">नचैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥२३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V24"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अच्छेद्योऽयम् अदाह्योऽयम् अक्लेद्योऽशोष्य एव च ।</span>
<span class="shloka-line">नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥२४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V25"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयम् अविकार्योऽयमुच्यते ।</span>
<span class="shloka-line">तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि॥२५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V26"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् ।</span>
<span class="shloka-line">तथाऽपि त्वं महाबाहो नैनं शोचितुमर्हसि॥२६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V27"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च ।</span>
<span class="shloka-line">तस्माद् अपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि॥२७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V28"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत ।</span>
<span class="shloka-line">अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना॥२८ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V29"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">आश्चर्यवत् पश्यति कश्चिदेनम्-</span>
<span class="shloka-line">आश्चर्यवद् वदति तथैव चान्यः ।</span>
<span class="shloka-line">आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति</span>
<span class="shloka-line">श्रुत्वाऽप्येनं वेद न चैव कश्चित्॥ २९ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V30"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">देही नित्यम् अवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत ।</span>
<span class="shloka-line">तस्मात् सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुम् अर्हसि॥३० ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V31"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">स्वधर्ममपि चाऽवेक्ष्य न विकम्पितुम् अर्हसि ।</span>
<span class="shloka-line">धर्म्याद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत् क्षत्रियस्य न विद्यते॥३१ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V32"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारम् अपावृतम् ।</span>
<span class="shloka-line">सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम्॥३२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V33"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अथ चेत् त्वमिमं धर्म्यं संग्रामं न करिष्यसि ।</span>
<span class="shloka-line">ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापम् अवाप्स्यसि॥३३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V34"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम् ।</span>
<span class="shloka-line">सम्भावितस्य चाकीर्तिर्मरणाद् अतिरिच्यते॥३४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V35"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">भयाद् रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः ।</span>
<span class="shloka-line">येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम्॥३५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V36"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अवाच्यवादांश्च बहून् वदिष्यन्ति तवाहिताः ।</span>
<span class="shloka-line">निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम् ॥३६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V37"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् ।</span>
<span class="shloka-line">तस्माद् उत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः॥३७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V38"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ ।</span>
<span class="shloka-line">ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापम् अवाप्स्यसि॥३८ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V39"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">एषा तेऽभिहिता साङ्ख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां शृणु ।</span>
<span class="shloka-line">बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि॥३९ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V40"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते ।</span>
<span class="shloka-line">स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥४० ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V41"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन ।</span>
<span class="shloka-line">बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम्॥४१ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V42"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः ।</span>
<span class="shloka-line">वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः॥४२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V43"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् ।</span>
<span class="shloka-line">क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति॥४३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V44"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयाऽपहृतचेतसाम् ।</span>
<span class="shloka-line">व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते॥४४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V45"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन ।</span>
<span class="shloka-line">निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान्॥४५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V46"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यावानर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके ।</span>
<span class="shloka-line">तावान् सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः॥४६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V47"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन ।</span>
<span class="shloka-line">मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि॥४७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V48"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय ।</span>
<span class="shloka-line">सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते॥४८ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V49"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद् धनञ्जय ।</span>
<span class="shloka-line">बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः॥४९ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V50"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते ।</span>
<span class="shloka-line">तस्माद् योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम्॥५० ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V51"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः ।</span>
<span class="shloka-line">जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम्॥५१ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V52"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति ।</span>
<span class="shloka-line">तदा गन्ताऽसि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च॥५२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V53"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला ॥</span>
<span class="shloka-line">समाधावचला बुद्धिस्तदा योगम् अवाप्स्यसि॥ ५३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V54"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव ।</span>
<span class="shloka-line">स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम्॥५४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="uvacha-block">श्रीभगवानुवाच</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V55"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">प्रजहाति यदा कामान् सर्वान् पार्थ मनोगतान् ।</span>
<span class="shloka-line">आत्मन्येवाऽत्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते॥५५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V56"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः ।</span>
<span class="shloka-line">वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते॥५६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V57"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत् प्राप्य शुभाशुभम् ।</span>
<span class="shloka-line">नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥५७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V58"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः ।</span>
<span class="shloka-line">इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥५८ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V59"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः ।</span>
<span class="shloka-line">रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते॥५९ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V60"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः ।</span>
<span class="shloka-line">इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः॥६० ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V61"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः ।</span>
<span class="shloka-line">वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥६१ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V62"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">ध्यायतो विषयान् पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते ।</span>
<span class="shloka-line">सङ्गात् सञ्जायते कामः कामात् क्रोधोऽभिजायते ॥ ६२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V63"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">क्रोधाद् भवति सम्मोहः सम्मोहात् स्मृतिविभ्रमः ।</span>
<span class="shloka-line">स्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशाद् विन(प्रण)श्यति ॥६३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V64"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयान् इन्द्रियैश्चरन् ।</span>
<span class="shloka-line">आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति॥६४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V65"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते ।</span>
<span class="shloka-line">प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठति॥६५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V66"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना ।</span>
<span class="shloka-line">न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम्॥६६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V67"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते ।</span>
<span class="shloka-line">तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि॥६७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V68"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">तस्माद् यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः ।</span>
<span class="shloka-line">इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥६८ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V69"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी ।</span>
<span class="shloka-line">यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः॥६९ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V70"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">आपूर्यमाणम् अचलप्रतिष्ठं समुद्रम् आपः प्रविशन्ति यद्वत् ।</span>
<span class="shloka-line">तद्वत् कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी॥ ७० ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V71"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">विहाय कामान् यः सर्वान् पुमांश्चरति निःस्पृहः ।</span>
<span class="shloka-line">निर्ममो निरहङ्कारः स शान्तिमधिगच्छति॥७१ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C02_V72"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति ।</span>
<span class="shloka-line">स्थित्वाऽस्याम् अन्तकालेऽपि ब्रह्म निर्बाणम् ऋच्छति॥७२ ॥</span>
</div>
</div>
<span id="gr-C3" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="तृतीयोऽध्यायः"></span>
== तृतीयोऽध्यायः ==
<div class="uvacha-block">अर्जुन उवाच</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C03_V01"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">ज्यायसी चेत् कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन ।</span>
<span class="shloka-line">तत् किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव ॥ १ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C03_V02"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">व्यामिश्रेणैव वाक्येन बुद्धिं मोहयसीव मे ।</span>
<span class="shloka-line">तदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम् ॥ २ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C03_V03"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">श्रीभगवानुवाच</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C03_V04"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यं पुरुषोऽश्नुते ।</span>
<span class="shloka-line">न च संन्यसनादेव सिद्धिं समधिगच्छति ॥ ४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C03_V05"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">न हि कश्चित् क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् ।</span>
<span class="shloka-line">कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः ॥ ५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C03_V06"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् ।</span>
<span class="shloka-line">इन्द्रियार्थान् विमूढात्मा मिथ्याचारस्स उच्यते ॥ ६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C03_V07"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यस्त्विन्द्रियाणि मनसा नियम्याऽरभतेऽर्जुन ।</span>
<span class="shloka-line">कर्मेन्द्रियैः कर्मयोगम् असक्तः स विशिष्यते ॥ ७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C03_V08"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः ।</span>
<span class="shloka-line">शरीरयात्राऽपि च ते न प्रसिध्येदकर्मणः ॥ ८ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C03_V09"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यज्ञार्थात् कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः ।</span>
<span class="shloka-line">तदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर ॥ ९ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C03_V10"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः ।</span>
<span class="shloka-line">अनेन प्रसविष्यध्वम् एष वोऽस्त्विष्टकामधुक् ॥ १० ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C03_V11"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">देवान् भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः ।</span>
<span class="shloka-line">परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यथ ॥ ११ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C03_V12"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">इष्टान् भोगान् हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः ।</span>
<span class="shloka-line">तैर्दत्तानप्रदायैभ्यो यो भुङ्क्ते स्तेन एव सः॥१२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C03_V13"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः ।</span>
<span class="shloka-line">भुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात्॥१३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C03_V14"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अन्नाद् भवन्ति भूतानि पर्जन्याद् अन्नसम्भवः ।</span>
<span class="shloka-line">यज्ञाद् भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः ॥ १४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C03_V15"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् ।</span>
<span class="shloka-line">तस्मात् सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ॥ १५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C03_V16"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः ।</span>
<span class="shloka-line">अघायुरिन्द्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति॥१६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C03_V17"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यस्त्वात्मरतिरेव स्याद् आत्मतृप्तश्च मानवः ।</span>
<span class="shloka-line">आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते ॥ १७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C03_V18"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन ।</span>
<span class="shloka-line">न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः ॥ १८ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C03_V19"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर ।</span>
<span class="shloka-line">असक्तो ह्याचरन् कर्म परमाप्नोति पूरुषः ॥ १९ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C03_V20"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः ।</span>
<span class="shloka-line">लोकसङ्ग्रहमेवापि सम्पश्यन् कर्तुमर्हसि॥२० ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C03_V21"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः ।</span>
<span class="shloka-line">स यत् प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥ २१ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C03_V22"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन ।</span>
<span class="shloka-line">नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि॥२२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C03_V23"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यदि ह्यहं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतन्द्रितः ।</span>
<span class="shloka-line">मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः॥२३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C03_V24"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्यां कर्म चेदहम् ।</span>
<span class="shloka-line">सङ्करस्य च कर्ता स्याम् उपहन्यामिमाः प्रजाः ॥२४॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C03_V25"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत ।</span>
<span class="shloka-line">कुर्याद् विद्वान् तथाऽसक्तश्चिकीर्षुर्लोकसङ्ग्रहम्॥ २५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C03_V26"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">न बुद्धिभेदं जनयेद् अज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् ।</span>
<span class="shloka-line">जोषयेत् सर्वकर्माणि विद्वान् युक्तः समाचरन्॥ २६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C03_V27"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः ।</span>
<span class="shloka-line">अहङ्कारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते॥२७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C03_V28"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः ।</span>
<span class="shloka-line">गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते॥२८ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C03_V29"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">प्रकृतेर्गुणसम्मूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु ।</span>
<span class="shloka-line">तानकृस्नविदो मन्दान् कृत्स्नविन्न विचालयेत्॥२९ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C03_V30"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा ।</span>
<span class="shloka-line">निराशीर्निर्ममो भूत्वा युदध्यस्व विगतज्वरः॥३० ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C03_V31"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः ।</span>
<span class="shloka-line">श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः ॥ ३१ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C03_V32"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् ।</span>
<span class="shloka-line">सर्वज्ञानविमूढांस्तान् विद्धि नष्टानचेतसः॥३२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C03_V33"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि ।</span>
<span class="shloka-line">प्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति॥३३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C03_V34"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ ।</span>
<span class="shloka-line">तयोर्न वशमागच्छेत् तौ ह्यस्य परिपन्थिनौ॥ ३४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C03_V35"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात् स्वनुष्ठितात् ।</span>
<span class="shloka-line">स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः॥३५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="uvacha-block">अर्जुन उवाच</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C03_V36"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अथ केन प्रयुक्तोऽयं पापं चरति पूरुषः ।</span>
<span class="shloka-line">अनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः ॥ ३६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="uvacha-block">श्रीभगवानुवाच</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C03_V37"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः ।</span>
<span class="shloka-line">महाशनो महापाप्मा विध्येनमिह वैरिणम्॥३७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C03_V38"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">धूमेनाव्रियते वह्निर्यथाऽऽदर्शो मलेन च ।</span>
<span class="shloka-line">यथोल्बेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम् ॥ ३८ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C03_V39"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा ।</span>
<span class="shloka-line">कामरूपेण कौन्तेय दुष्पूरेणानलेन च॥३९ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C03_V40"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">इन्द्रियाणि मनोबुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते ।</span>
<span class="shloka-line">एतैर्विमोहयत्येष ज्ञानमावृत्य देहिनम्॥४० ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C03_V41"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ ।</span>
<span class="shloka-line">पाप्मानं प्रजहि ह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम्॥४१ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C03_V42"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः ।</span>
<span class="shloka-line">मनसस्तु परा बुद्धिर्यो बुद्धेः परतस्तु सः॥ ४२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C03_V43"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा संस्तभ्यात्मानमात्मना ।</span>
<span class="shloka-line">जहि शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम्॥४३ ॥</span>
</div>
</div>
<span id="gr-C4" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="चतुर्थोऽध्यायः"></span>
== चतुर्थोऽध्यायः ==
<div class="uvacha-block">श्रीभगवानुवाच</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C04_V01"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम् ।</span>
<span class="shloka-line">विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेऽब्रवीत्॥१ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C04_V02"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">एवं परम्पराप्राप्तमिमं राजर्षयो विदुः ।</span>
<span class="shloka-line">स कालेनेह महता योगो नष्टः परन्तप॥२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C04_V03"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">स एवायं मया तेऽद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः ।</span>
<span class="shloka-line">भक्तोऽसि मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम्॥३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="uvacha-block">अर्जुन उवाच</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C04_V04"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः ।</span>
<span class="shloka-line">कथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति॥४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="uvacha-block">श्रीभगवानुवाच</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C04_V05"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन ।</span>
<span class="shloka-line">तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप ॥ ५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C04_V06"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन् ।</span>
<span class="shloka-line">प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय सम्भवाम्यात्ममायया॥६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C04_V07"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत ।</span>
<span class="shloka-line">अभ्युत्थानमधर्मस्य तदाऽऽत्मानं सृजाम्यहम्॥७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C04_V08"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् ।</span>
<span class="shloka-line">धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे॥८ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C04_V09"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः ।</span>
<span class="shloka-line">त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन॥ ९ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C04_V10"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः ।</span>
<span class="shloka-line">बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः॥१० ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C04_V11"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् ।</span>
<span class="shloka-line">मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः॥११ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C04_V12"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">काङ्क्षन्तः कर्मणां सिद्धिं यजन्त इह देवताः ।</span>
<span class="shloka-line">क्षिप्रं हि मानुषे लोके सिद्धिर्भवति कर्मजा॥१२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C04_V13"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः ।</span>
<span class="shloka-line">तस्य कर्तारमपि मां विध्यकर्तारमव्ययम्॥१३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C04_V14"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा ।</span>
<span class="shloka-line">इति मां योऽभिजानाति कर्मभिर्न स बध्यते॥१४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C04_V15"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः ।</span>
<span class="shloka-line">कुरु कर्मैव तस्मात्त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम्॥१५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C04_V16"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">किं कर्म किमकर्मेति कवयोऽप्यत्र मोहिताः ।</span>
<span class="shloka-line">तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात्॥१६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C04_V17"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः ।</span>
<span class="shloka-line">अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः॥१७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C04_V18"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">कर्मण्यकर्म यः पश्येद् अकर्मणि च कर्म यः ।</span>
<span class="shloka-line">स बुद्धिमान् मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत्॥१८ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C04_V19"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यस्य सर्वे समारम्भाः कामसङ्कल्पवर्जिताः ।</span>
<span class="shloka-line">ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः॥१९ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C04_V20"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">त्यक्त्वा कर्मफलाऽसङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयः ।</span>
<span class="shloka-line">कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किञ्चित् करोति सः॥२० ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C04_V21"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः ।</span>
<span class="shloka-line">शारीरं केवलं कर्म कुर्वन् नाऽप्नोति किल्बिषम्॥२१ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C04_V22"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यदृच्छालाभसन्तुष्टो द्वन्द्वातीतो विमत्सरः ।</span>
<span class="shloka-line">समः सिद्धावसिद्धौ च कृत्वाऽपि न निबध्यते॥२२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C04_V23"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः ।</span>
<span class="shloka-line">यज्ञायाऽचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते॥२३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C04_V24"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् ।</span>
<span class="shloka-line">ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्म कर्म समाधिना॥२४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C04_V25"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">दैवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते ।</span>
<span class="shloka-line">ब्रह्माग्नावपरे यज्ञं यज्ञेनैवोपजुह्वति॥२५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C04_V26"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति ।</span>
<span class="shloka-line">शब्दादीन् विषयानन्य इन्द्रियाग्निषु जुह्वति॥२६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C04_V27"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे ।</span>
<span class="shloka-line">आत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति ज्ञानदीपिते॥२७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C04_V28"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथाऽपरे ।</span>
<span class="shloka-line">स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयश्शंसितव्रताः॥२८ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C04_V29"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अपाने जुह्वनि प्राणं प्राणेऽपानं तथाऽपरे ।</span>
<span class="shloka-line">प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः॥२९ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C04_V30"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अपरे नियताऽहाराः प्राणान् प्राणेषु जुह्वति ।</span>
<span class="shloka-line">सर्वेऽप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषाः॥३० ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C04_V31"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम् ।</span>
<span class="shloka-line">नायं लोकोऽस्त्ययज्ञस्य कुतोऽन्यः कुरुसत्तम॥३१ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C04_V32"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे ।</span>
<span class="shloka-line">कर्मजान्विद्धि तान् सर्वान् एवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे॥३२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C04_V33"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">श्रेयान् द्रव्यमयाद् यज्ञाद् ज्ञानयज्ञः परन्तप ।</span>
<span class="shloka-line">सर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते॥३३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C04_V34"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्रेन सेवया ।</span>
<span class="shloka-line">उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्वदर्शिनः॥३४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C04_V35"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पाण्डव ।</span>
<span class="shloka-line">येन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि॥३५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C04_V36"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः ।</span>
<span class="shloka-line">सर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं सन्तरिष्यसि॥३६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C04_V37"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात् कुरुतेऽर्जुन ।</span>
<span class="shloka-line">ज्ञानाग्निस्सर्वकर्माणि भस्मसात् कुरुते तथा॥३७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C04_V38"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते ।</span>
<span class="shloka-line">तत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनाऽत्मनि विन्दति॥३८ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C04_V39"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">श्रद्धावाल्लँभते ज्ञानं मत्परः संयतेन्द्रियः ।</span>
<span class="shloka-line">ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिम् अचिरेणाधिगच्छति॥३९ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C04_V40"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति ।</span>
<span class="shloka-line">नायं लोकोऽस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः॥४० ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C04_V41"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">योगसंन्यस्तकर्माणं ज्ञानसञ्छिन्नसंशयम् ।</span>
<span class="shloka-line">आत्मवन्तं न कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय॥४१ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C04_V42"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">तस्माद् अज्ञानसम्भूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनाऽऽत्मनः ।</span>
<span class="shloka-line">छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत॥४२ ॥</span>
</div>
</div>
<span id="gr-C5" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="पञ्चमोऽध्यायः"></span>
== पञ्चमोऽध्यायः ==
<div class="uvacha-block">अर्जुन उवाच</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C05_V01"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि ।</span>
<span class="shloka-line">यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम्॥१ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="uvacha-block">श्री भगवानुवाच</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C05_V02"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">संन्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ ।</span>
<span class="shloka-line">तयोस्तु कर्मसंन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते॥२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C05_V03"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्‍क्षति ।</span>
<span class="shloka-line">निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते॥३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C05_V04"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">साङ्ख्ययोगौ पृथग्बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः ।</span>
<span class="shloka-line">एकमप्यास्थितः सम्यग् उभयोर्विन्दते फलम्॥४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C05_V05"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यत् साङ्ख्यैः प्राप्यते स्थानं तद् योगैरपि गम्यते ।</span>
<span class="shloka-line">एकं साङ्ख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति॥५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C05_V06"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः ।</span>
<span class="shloka-line">योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म न चिरेणाधिगच्छति॥६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C05_V07"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः ।</span>
<span class="shloka-line">सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते ॥ ७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C05_V08"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">नैव किञ्चित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित् ।</span>
<span class="shloka-line">पश्यन् शृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन् अश्नन् गच्छन् स्वपन् श्वसन् ॥८ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C05_V09"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">प्रलपन् विसृजन् गृह्णन् उन्मिषन् निमिषन्नपि ।</span>
<span class="shloka-line">इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन्॥९ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C05_V10"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः ।</span>
<span class="shloka-line">लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा॥१० ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C05_V11"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिन्द्रियैरपि ।</span>
<span class="shloka-line">योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वाऽऽत्मशुद्धये॥११ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C05_V12"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम् ।</span>
<span class="shloka-line">अयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निबध्यते॥१२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C05_V13"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्याऽस्ते सुखं वशी ।</span>
<span class="shloka-line">नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन्॥१३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C05_V14"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः ।</span>
<span class="shloka-line">न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते॥१४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C05_V15"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">नाऽदत्ते कस्यचित्पापं न चैव सुकृतं विभुः ।</span>
<span class="shloka-line">अज्ञानेनाऽवृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः॥१५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C05_V16"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः ।</span>
<span class="shloka-line">तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम्॥१६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C05_V17"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">तद्बुद्धयस्तदात्मानः तन्निष्ठास्तत्परायणाः ।</span>
<span class="shloka-line">गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः॥१७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C05_V18"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि ।</span>
<span class="shloka-line">शुनि चैव श्वपाके च पण्डितास्समदर्शिनः॥१८ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C05_V19"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">इहैव तैर्जितस्सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः ।</span>
<span class="shloka-line">निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद् ब्रह्मणि ते स्थिताः॥१९ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C05_V20"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम् ।</span>
<span class="shloka-line">स्थिरबुद्धिरसंमूढो ब्रह्मविद्ब्रह्मणि स्थितः॥२० ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C05_V21"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत्सुखम् ।</span>
<span class="shloka-line">स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्नुते॥२१ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C05_V22"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते ।</span>
<span class="shloka-line">आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः॥२२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C05_V23"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक्शरीरविमोक्षणात् ।</span>
<span class="shloka-line">कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः॥२३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C05_V24"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">योऽन्तः सुखोऽन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव यः ।</span>
<span class="shloka-line">स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति॥२४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C05_V25"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">लभन्ते ब्रह्मनिर्बा(वा)णम् ऋषयः क्षीणकल्मषाः ।</span>
<span class="shloka-line">छिन्नद्वैधाऽऽयतात्मानः सर्वभूतहिते रताः॥२५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C05_V26"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम् ।</span>
<span class="shloka-line">अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम्॥२६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C05_V27"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः ।</span>
<span class="shloka-line">प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ॥२७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C05_V28"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यतेन्द्रियमनोबुद्धिः मुनिर्मोक्षपरायणः ।</span>
<span class="shloka-line">विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः॥२८ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C05_V29"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् ।</span>
<span class="shloka-line">सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति॥२९ ॥</span>
</div>
</div>
<span id="gr-C6" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="षष्ठोऽध्यायः"></span>
== षष्ठोऽध्यायः ==
<div class="uvacha-block">श्री भगवानुवाच</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C06_V01"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः ।</span>
<span class="shloka-line">स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः॥१ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C06_V02"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डव ।</span>
<span class="shloka-line">न ह्यसंन्यस्तसङ्कल्पो योगी भवति कश्चन॥२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C06_V03"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते ।</span>
<span class="shloka-line">योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते॥३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C06_V04"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते ।</span>
<span class="shloka-line">सर्वसङ्कल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते॥४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C06_V05"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">उद्धरेदात्मनाऽऽत्मानं नाऽत्मानमवसादयेत् ।</span>
<span class="shloka-line">आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः॥५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C06_V06"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">बन्धुरात्माऽऽत्मनस्तस्य येनाऽत्मैवाऽत्मना जितः ।</span>
<span class="shloka-line">अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेताऽत्मैव शत्रुवत्॥६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C06_V07"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः ।</span>
<span class="shloka-line">शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः॥७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C06_V08"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूढस्थो विजितेन्द्रियः ।</span>
<span class="shloka-line">युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्ठाश्मकाञ्चनः॥८ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C06_V09"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु ।</span>
<span class="shloka-line">साधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते॥९ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C06_V10"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः ।</span>
<span class="shloka-line">एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः॥१० ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C06_V11"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः ।</span>
<span class="shloka-line">नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चै(चे)लाजिनकुशोत्तरम्॥११ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C06_V12"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः ।</span>
<span class="shloka-line">उपविश्याऽसने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये॥१२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C06_V13"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः ।</span>
<span class="shloka-line">सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन्॥१३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C06_V14"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः ।</span>
<span class="shloka-line">मनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः॥१४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C06_V15"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">युञ्जन्नेवं सदाऽऽत्मानं योगी नियतमानसः ।</span>
<span class="shloka-line">शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति॥१५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C06_V16"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः ।</span>
<span class="shloka-line">न चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन॥१६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C06_V17"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु ।</span>
<span class="shloka-line">युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा॥१७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C06_V18"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते ।</span>
<span class="shloka-line">निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा॥१८ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C06_V19"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता ।</span>
<span class="shloka-line">योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः॥१९ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C06_V20"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया ।</span>
<span class="shloka-line">यत्र चैवाऽत्मनाऽऽत्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति॥२० ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C06_V21"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">सुखमात्यन्तिकं यत्तद् बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम् ।</span>
<span class="shloka-line">वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः॥२१ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C06_V22"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः ।</span>
<span class="shloka-line">यस्मिन् स्थितो न दुःखेन गुरुणाऽपि विचाल्यते॥२२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C06_V23"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">तं विद्याद् दुःखसंयोगवियोगं योगसञ्ज्ञितम् ।</span>
<span class="shloka-line">स निश्चयेन योक्तव्यो योगोनिर्विण्णचेतसा॥२३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C06_V24"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">संङ्कल्पप्रभवान् कामान् त्यक्त्वा सर्वानशेषतः ।</span>
<span class="shloka-line">मनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः॥२४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C06_V25"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">शनैः शनैरुपरमेद् बुद्ध्या धृतिगृहीतया ।</span>
<span class="shloka-line">आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत्॥२५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C06_V26"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् ।</span>
<span class="shloka-line">ततस्ततो नियम्यैतद् आत्मन्येव वशं नयेत्॥२६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C06_V27"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम् ।</span>
<span class="shloka-line">उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम्॥२७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C06_V28"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">एवं युञ्जन् सदाऽऽत्मानं योगी विगतकल्मषः ।</span>
<span class="shloka-line">सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते॥२८ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C06_V29"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चाऽत्मनि ।</span>
<span class="shloka-line">ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः॥२९ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C06_V30"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति ।</span>
<span class="shloka-line">तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति॥३० ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C06_V31"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः ।</span>
<span class="shloka-line">सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते॥३१ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C06_V32"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन ।</span>
<span class="shloka-line">सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः॥३२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="uvacha-block">अर्जुन उवाच</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C06_V33"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन ।</span>
<span class="shloka-line">एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात् स्थितिं स्थिराम्॥३३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C06_V34"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम् ।</span>
<span class="shloka-line">तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम्॥३४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="uvacha-block">श्रीभगवानुवाच</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C06_V35"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम् ।</span>
<span class="shloka-line">अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते॥३५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C06_V36"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">असंयताऽत्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः ।</span>
<span class="shloka-line">वश्याऽत्मना तु यतता शक्योऽवाप्तुमुपायतः॥३६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="uvacha-block">अर्जुन उवाच</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C06_V37"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः ।</span>
<span class="shloka-line">अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति॥३७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C06_V38"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">कच्चिन्नोभयविभ्रष्टः छिन्नाभ्रमिव नश्यति ।</span>
<span class="shloka-line">अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि॥३८ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C06_V39"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः ।</span>
<span class="shloka-line">त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते॥३९ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="uvacha-block">श्रीभगवानुवाच</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C06_V40"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते ।</span>
<span class="shloka-line">न हि कल्याणकृत् कश्चिद् दुर्गतिं तात गच्छति॥४० ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C06_V41"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">प्राप्य पुण्यकृतान् लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः ।</span>
<span class="shloka-line">शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोभिजायते॥४१ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C06_V42"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम् ।</span>
<span class="shloka-line">एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम्॥४२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C06_V43"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् ।</span>
<span class="shloka-line">यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन॥४३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C06_V44"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोऽपि सः ।</span>
<span class="shloka-line">जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते॥४४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C06_V45"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः ।</span>
<span class="shloka-line">अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम्॥४५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C06_V46"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">तपस्विभ्योधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः ।</span>
<span class="shloka-line">कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद् योगी भवार्जुन॥४६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C06_V47"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना ।</span>
<span class="shloka-line">श्रद्धावान् भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः॥४७ ॥</span>
</div>
</div>
<span id="gr-C7" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="सप्तमोऽध्यायः"></span>
== सप्तमोऽध्यायः ==
<div class="uvacha-block">श्रीभगवानुवाच</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C07_V01"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">मय्यासक्तमनाः पार्थ योगं युञ्जन् मदाश्रयः ।</span>
<span class="shloka-line">असंशयं समग्रं मां यथा ज्ञास्यसि तच्छृणु॥१ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C07_V02"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः ।</span>
<span class="shloka-line">यज्ज्ञात्वा नेह भूयोऽन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते॥२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C07_V03"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये ।</span>
<span class="shloka-line">यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः॥३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C07_V04"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च ।</span>
<span class="shloka-line">अहङ्कार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा॥४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C07_V05"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम् ।</span>
<span class="shloka-line">जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत्॥५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C07_V06"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय ।</span>
<span class="shloka-line">अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा॥६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C07_V07"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">मत्तः परतरं नान्यत्किञ्चिदस्ति धनञ्जय ।</span>
<span class="shloka-line">मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव॥७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C07_V08"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">रसोऽहमप्सु कौन्तेय प्रभाऽस्मि शशिसूर्ययोः ।</span>
<span class="shloka-line">प्रणवः सर्ववेदेषु शब्दः खे पौरुषं नृषु॥८ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C07_V09"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">पुण्यो गन्धः पृथिव्यां च तेजश्चास्मि विभावसौ ।</span>
<span class="shloka-line">जीवनं सर्वभूतेषु तपश्चास्मि तपस्विषु॥९ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C07_V10"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">बीजं मां सर्वभूतानां विद्धि पार्थ सनातनम् ।</span>
<span class="shloka-line">बुद्धिर्बुद्धिमतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम्॥१० ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C07_V11"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">बलं बलवतां (चाहं) अस्मि कामरागविवर्जितम् ।</span>
<span class="shloka-line">धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोऽस्मि भरतर्षभ॥११ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C07_V12"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये ।</span>
<span class="shloka-line">मत्त एवेति तान् विद्धि न त्वहं तेषु ते मयि॥१२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C07_V13"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">त्रिभिर्गुणमयैर्भावैरेभिः सर्वमिदं जगत् ।</span>
<span class="shloka-line">मोहितं नाभिजानाति मामेभ्यः परमव्ययम्॥१३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C07_V14"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया ।</span>
<span class="shloka-line">मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते॥१४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C07_V15"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">न मां दुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः ।</span>
<span class="shloka-line">माययाऽपहृतज्ञाना आसुरं भावमाश्रिताः॥१५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C07_V16"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोऽर्जुन ।</span>
<span class="shloka-line">आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ॥१६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C07_V17"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते ।</span>
<span class="shloka-line">प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमहं स च मम प्रियः॥१७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C07_V18"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम् ।</span>
<span class="shloka-line">आस्थितः स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमां गतिम्॥१८ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C07_V19"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानावान्मां प्रपद्यते ।</span>
<span class="shloka-line">वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः॥१९ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C07_V20"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">कामैस्तैस्तैर्हृतज्ञानाः प्रपद्यन्तेऽन्यदेवताः ।</span>
<span class="shloka-line">तं तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया॥२० ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C07_V21"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयाऽर्चितुमिच्छति ।</span>
<span class="shloka-line">तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम्॥२१ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C07_V22"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते ।</span>
<span class="shloka-line">लभते च ततः कामान् मयैव विहितान् हि तान्॥२२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C07_V23"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अन्तवत्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम् ।</span>
<span class="shloka-line">देवान् देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि॥२३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C07_V24"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धयः ।</span>
<span class="shloka-line">परं भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम्॥२४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C07_V25"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः ।</span>
<span class="shloka-line">मूढोऽयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम्॥२५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C07_V26"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन ।</span>
<span class="shloka-line">भविष्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चन॥२६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C07_V27"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन भारत ।</span>
<span class="shloka-line">सर्वभूतानि संमोहं सर्गे यान्ति परन्तप॥२७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C07_V28"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">येषां त्वन्तगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम् ।</span>
<span class="shloka-line">ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ता भजन्ते मां दृढव्रताः॥२८ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C07_V29"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये ।</span>
<span class="shloka-line">ते ब्रह्म तद्विदुः कृत्स्नमध्यात्मं कर्म चाखिलम्॥२९ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C07_V30"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः ।</span>
<span class="shloka-line">प्रयाणकालेऽपि च मां ते विदुर्युक्तचेतसः॥३० ॥</span>
</div>
</div>
<span id="gr-C8" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="अष्टमोऽध्यायः"></span>
== अष्टमोऽध्यायः ==
<div class="uvacha-block">अर्जुन उवाच</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C08_V01"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">किं तद्ब्रह्म किमध्यात्मं किं कर्म पुरुषोत्तम ।</span>
<span class="shloka-line">अधिभूतं च किं प्रोक्तमधिदैवं किमुच्यते॥१ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C08_V02"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अधियज्ञः कथं कोऽत्र देहेऽस्मिन् मधुसूदन ।</span>
<span class="shloka-line">प्रयाणकाले च कथं ज्ञेयोऽसि नियतात्मभिः॥२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="uvacha-block">श्रीभगवानुवाच</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C08_V03"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते ।</span>
<span class="shloka-line">भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसंज्ञितः॥३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C08_V04"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अधिभूतं क्षरो भावः पुरुषश्चाधिदैवतम् ॥</span>
<span class="shloka-line">अधियज्ञोऽहमेवात्र देहे देहभृतां वर॥ ४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C08_V05"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अन्तकाले च मामेव स्मरन् मुक्त्वा कलेवरम् ।</span>
<span class="shloka-line">यः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः॥५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C08_V06"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यं यं वाऽपि स्मरन् भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् ।</span>
<span class="shloka-line">तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः॥६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C08_V07"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युध्य च ।</span>
<span class="shloka-line">मय्यर्पितमनोबुद्धिर्मामेवैष्यस्यसंशयम्॥७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C08_V08"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिना ।</span>
<span class="shloka-line">परमं पुरुषं दिव्यं याति पार्थानुचिन्तयन्॥८ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C08_V09"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">कविं पुराणमनुशासितारम् अणोरणीयांसमनुस्मरेद् यः।</span>
<span class="shloka-line">सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूपम् आदित्यवर्णं तमसः परस्तात्॥ ९ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C08_V10"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">प्रयाणकाले मनसाऽचलेन भक्त्या युक्तो योगबलेन चैव ।</span>
<span class="shloka-line">भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्यक् स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥ १० ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C08_V11"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यदक्षरं वेदविदो वदन्ति विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः ।</span>
<span class="shloka-line">यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं सङ्ग्रहेण प्रवक्ष्ये ॥ ११ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C08_V12"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हृदि निरुध्य च ।</span>
<span class="shloka-line">मूर्ध्न्याधायाऽत्मनः प्राणम् आस्थितो योगधारणाम्॥१२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C08_V13"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन् मामनुस्मरन् ।</span>
<span class="shloka-line">यः प्रयाति त्यजन् देहं स याति परमां गतिम्॥१३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C08_V14"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः ।</span>
<span class="shloka-line">तस्याहं सुलभः पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिनः॥१४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C08_V15"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम् ।</span>
<span class="shloka-line">नाऽप्नुवन्ति महात्मानः संसिद्धिं परमां गताः॥१५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C08_V16"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">आब्रह्मभवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन ।</span>
<span class="shloka-line">मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते॥१६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C08_V17"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">सहस्रयुगपर्यन्तम् अहर्यद्ब्रह्मणो विदुः ।</span>
<span class="shloka-line">रात्रिं युगसहस्रान्तां तेऽहोरात्रविदो जनाः॥१७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C08_V18"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अव्यक्ताद्व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे ।</span>
<span class="shloka-line">रात्र्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसञ्ज्ञके॥१८ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C08_V19"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">भूतग्रामः स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते ।</span>
<span class="shloka-line">रात्र्यागमेऽवशः पार्थ प्रभवत्यहरागमे॥१९ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C08_V20"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">परस्तस्मात्तु भावोऽन्योऽव्यक्तो व्यक्तात्सनातनः ।</span>
<span class="shloka-line">यः स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति॥२० ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C08_V21"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तः तमाहुः परमां गतिम् ।</span>
<span class="shloka-line">यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम॥२१ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C08_V22"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया ।</span>
<span class="shloka-line">यस्यान्तःस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम्॥२२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C08_V23"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यत्र काले त्वनावृत्तिमावृत्तिं चैव योगिनः ।</span>
<span class="shloka-line">प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ॥२३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C08_V24"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् ।</span>
<span class="shloka-line">तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः॥२४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C08_V25"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम् ।</span>
<span class="shloka-line">तत्र चान्द्रमसं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते॥२५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C08_V26"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">शुक्लकृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते मते ।</span>
<span class="shloka-line">एकया यात्यनावृत्तिम् अन्ययाऽऽवर्तते पुनः॥२६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C08_V27"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">नैते सृती पार्थ जानन् योगी मुह्यति कश्चन ।</span>
<span class="shloka-line">तस्मात् सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भवार्जुन ॥२७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C08_V28"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">वेदेषु यज्ञेषु तपस्सु चैव दानेषु यत्पुण्यफलं प्रदिष्टम् ।</span>
<span class="shloka-line">अत्येति तत्सर्वमिदं विदित्वा योगी परं स्थानमुपैति चाद्यम् ।</span>
<span class="shloka-line">॥२८ ॥</span>
</div>
</div>
<span id="gr-C9" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="नवमोऽध्यायः"></span>
== नवमोऽध्यायः ==
<div class="uvacha-block">श्रीभगवानुवाच</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C09_V01"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे ।</span>
<span class="shloka-line">ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात्॥१ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C09_V02"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">राजविद्या राजगुह्यं पवित्रमिदमुत्तमम् ।</span>
<span class="shloka-line">प्रत्यक्षावगमं धर्म्यं सुसुखं कर्तुमव्ययम्॥२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C09_V03"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अश्रद्दधानाः पुरुषा धर्मस्यास्य परन्तप ।</span>
<span class="shloka-line">अप्राप्य मां निवर्तन्ते मृत्युसंसारवर्त्मनि॥३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C09_V04"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना ।</span>
<span class="shloka-line">मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थितः॥४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C09_V05"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम् ।</span>
<span class="shloka-line">भूतभृन्न च भूतस्थो ममाऽत्मा भूतभावनः॥५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C09_V06"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यथाऽऽकाशस्थितो नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान् ।</span>
<span class="shloka-line">तथा सर्वाणि भूतानि मत्स्थानीत्युपधारय॥६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C09_V07"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">सर्वभूतानि कौन्तेय प्रकृतिं यान्ति मामिकाम् ।</span>
<span class="shloka-line">कल्पक्षये पुनस्तानि कल्पादौ विसृजाम्यहम्॥७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C09_V08"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य विसृजामि पुनः पुनः ।</span>
<span class="shloka-line">भूतग्राममिमं कृत्स्नमवशं प्रकृतेर्वशात्॥८ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C09_V09"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">न च(तु) मां तानि कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय ।</span>
<span class="shloka-line">उदासीनवदासीनम् असक्तं तेषु कर्मसु॥९ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C09_V10"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">मयाऽध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम् ।</span>
<span class="shloka-line">हेतुनाऽनेन कौन्तेय जगद्विपरिवर्तते॥१० ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C09_V11"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम् ।</span>
<span class="shloka-line">परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम्॥११ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C09_V12"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः ।</span>
<span class="shloka-line">राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृतिं मोहिनीं श्रिताः॥१२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C09_V13"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः ।</span>
<span class="shloka-line">भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम्॥१३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C09_V14"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढव्रताः ।</span>
<span class="shloka-line">नमस्यन्तश्च मां भक्त्या नित्ययुक्ता उपासते॥१४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C09_V15"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">ज्ञानयज्ञेन चाप्यन्ये यजन्तो मामुपासते ।</span>
<span class="shloka-line">एकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतो मुखम्॥१५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C09_V16"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अहं क्रतुरहं यज्ञः स्वधाऽहमहमौषधम् ।</span>
<span class="shloka-line">मन्त्रोऽहमहमेवाज्यम् अहमग्निरहं हुतम्॥१६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C09_V17"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">पिताऽहमस्य जगतो माता धाता पितामहः ।</span>
<span class="shloka-line">वेद्यं पवित्रमोङ्कार ऋक्साम यजुरेव च॥१७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C09_V18"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">गतिर्भर्ता प्रभुः साक्षी निवासः शरणं सुहृत् ।</span>
<span class="shloka-line">प्रभवः प्रलयः स्थानं निधानं बीजमव्ययम्॥१८ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C09_V19"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">तपाम्यहमहं वर्षं निगृह्णाम्युत्सृजामि च ।</span>
<span class="shloka-line">अमृतं चैव मृत्युश्च सदसच्चाहमर्जुन॥१९ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C09_V20"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">त्रैविद्या मां सोमपा पूतपापाः</span>
<span class="shloka-line">यज्ञैरिष्ट्वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते ।</span>
<span class="shloka-line">ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोकं</span>
<span class="shloka-line">अश्नन्तिदिव्यान् दिवि देवभोगान् ॥२०॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C09_V21"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालं</span>
<span class="shloka-line">क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति ।</span>
<span class="shloka-line">एवं त्रयीधर्ममनुप्रपन्ना</span>
<span class="shloka-line">गतागतं कामकामा लभन्ते॥ २१ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C09_V21"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते ।</span>
<span class="shloka-line">तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम्॥२२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C09_V22"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">येऽप्यन्यदेवता भक्ता यजन्ते श्रद्धयाऽन्विताः ।</span>
<span class="shloka-line">तेऽपि मामेव कौन्तेय यजन्त्यविधिपूर्वकम्॥२३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C09_V23"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च ।</span>
<span class="shloka-line">न तु मामभिजानन्ति तत्त्वेनातश्च्यवन्ति ते॥२४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C09_V24"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यान्ति देवव्रता देवान् पितॄन् यान्ति पितॄव्रताः ।</span>
<span class="shloka-line">भूतानि यान्ति भूतेज्या यान्ति मद्याजिनोऽपि माम् ॥॥ २५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C09_V25"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति ।</span>
<span class="shloka-line">तदहं भक्त्युपहृतम् अश्नामि प्रयतात्मनः॥२६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C09_V26"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोषि ददासि यत् ।</span>
<span class="shloka-line">यत्तपस्यसि कौन्तेय तत् कुरुष्व मदर्पणम्॥२७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C09_V27"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">शुभाशुभफलैरेवं मोक्ष्यसे कर्मबन्धनैः ।</span>
<span class="shloka-line">संन्यासयोगयुक्तात्मा विमुक्तो मामुपैष्यसि॥२८ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C09_V28"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">समोऽहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योऽस्ति न प्रियः ।</span>
<span class="shloka-line">ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्यहम् ॥२९ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C09_V29"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक् ।</span>
<span class="shloka-line">साधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः॥३० ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C09_V30"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं निगच्छति ।</span>
<span class="shloka-line">कौन्तेय प्रतिजानीहि न मे भक्तः प्रणश्यति॥३१ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C09_V31"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येऽपि स्युः पापयोनयः ।</span>
<span class="shloka-line">स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेऽपि यान्ति परां गतिम्॥३२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C09_V32"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">किं पुनर्ब्राह्मणाः पुण्या भक्ता राजर्षयस्तथा ।</span>
<span class="shloka-line">अनित्यमसुखं लोकमिमं प्राप्य भजस्व माम्॥३३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C09_V33"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।</span>
<span class="shloka-line">मामेवैष्यसि युक्त्वैवम् आत्मानं मत्परायणः॥३४ ॥</span>
</div>
</div>
<span id="gr-C10" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="दशमोऽध्यायः"></span>
== दशमोऽध्यायः ==
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C10_V01"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">भूय एव महाबाहो शृृणु मे परमं वचः ।</span>
<span class="shloka-line">यत्तेऽहं प्रीयमाणाय वक्ष्यामि हितकाम्यया॥१ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C10_V02"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः ।</span>
<span class="shloka-line">अहमादिर्हि देवानां महर्षीणां च सर्वशः॥२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C10_V03"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम् ।</span>
<span class="shloka-line">असंमूढः स मर्त्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते॥३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C10_V04"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">बुद्धिर्ज्ञानमसंमोहः क्षमा सत्यं दमः शमः ।</span>
<span class="shloka-line">सुखं दुःखं भवो भावो भयं चाभयमेव च॥४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C10_V05"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अहिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोऽयशः ।</span>
<span class="shloka-line">भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः॥५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C10_V06"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">महर्षयः सप्त पूर्वे चत्वारो मनवस्तथा ।</span>
<span class="shloka-line">मद्भावा मानसा जाता येषां लोक इमाः प्रजाः॥६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C10_V07"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">एतां विभूतिं योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वतः ।</span>
<span class="shloka-line">सोविकम्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः॥७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C10_V08"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते ।</span>
<span class="shloka-line">इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः॥८ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C10_V09"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">मच्चित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम् ।</span>
<span class="shloka-line">कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च॥९ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C10_V10"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् ।</span>
<span class="shloka-line">ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते॥१० ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C10_V11"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः ।</span>
<span class="shloka-line">नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता॥११ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="uvacha-block">अर्जुन उवाच</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C10_V12"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान् ।</span>
<span class="shloka-line">पुरुषं शाश्वतं दिव्यम् आदिदेवमजं विभुम्॥१२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C10_V13"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">आहुस्त्वाम् ऋषयः सर्वे देवर्षिर्नारदस्तथा ।</span>
<span class="shloka-line">असितो देवलो व्यासः स्वयं चैव ब्रवीषि मे॥१३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C10_V14"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">सर्वमेतदृतं मन्ये यन्मां वदसि केशव ।</span>
<span class="shloka-line">न हि ते भगवन्व्यक्तिं विदुर्देवा न दानवाः॥१४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C10_V15"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">स्वयमेवाऽत्मनाऽऽत्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम ।</span>
<span class="shloka-line">भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते॥१५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C10_V16"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।</span>
<span class="shloka-line">याभिर्विभूतिभिर्लोकान् इमान् त्वं व्याप्य तिष्ठसि॥१६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C10_V17"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">कथं विद्यामहं योगिन् त्वां सदा परिचिन्तयन् ।</span>
<span class="shloka-line">केषु केषु च भावेषु चिन्त्योऽसि भगवन् मया॥१७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C10_V18"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">विस्तरेणाऽत्मनो योगं विभूतिं च जनार्दन ।</span>
<span class="shloka-line">भूयः कथय तृप्तिर्हि शृृण्वतो नास्ति मेऽमृतम्॥१८ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="uvacha-block">श्रीभगवानुवाच</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C10_V19"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।</span>
<span class="shloka-line">प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे॥१९ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C10_V20"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः ।</span>
<span class="shloka-line">अहमादिश्च मध्यश्च च भूतानामन्त एव च॥२० ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C10_V21"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">आदित्यानामहं विष्णुर्ज्योतिषां रविरंशुमान् ।</span>
<span class="shloka-line">मरीचिर्मरुतामस्मि नक्षत्राणामहं शशी॥२१ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C10_V22"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">वेदानां सामवेदोऽस्मि देवानामस्मि वासवः ।</span>
<span class="shloka-line">इन्द्रियाणां मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतना॥२२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C10_V23"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">रुद्राणां शङ्करश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम् ।</span>
<span class="shloka-line">वसूनां पावकश्चास्मि मेरुः शिखरिणामहम्॥२३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C10_V24"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">पुरोधसां च मुख्यं मां विद्धि पार्थ बृहस्पतिम् ।</span>
<span class="shloka-line">सेनानीनामहं स्कन्दः सरसामस्मि सागरः॥२४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C10_V25"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">महर्षीणां भृगुरहं गिरामस्म्येकमक्षरम् ।</span>
<span class="shloka-line">यज्ञानां जपयज्ञोऽस्मि स्थावराणां हिमालयः॥२५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C10_V26"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः ।</span>
<span class="shloka-line">गन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः॥२६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C10_V27"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">उच्चैःश्रवसमश्वानां विद्धि माममृतोद्भवम् ।</span>
<span class="shloka-line">ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम्॥२७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C10_V28"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">आयुधानामहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुक् ।</span>
<span class="shloka-line">प्रजनश्चास्मि कन्दर्पः सर्पाणामस्मि वासुकिः॥२८ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C10_V29"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम् ।</span>
<span class="shloka-line">पितॄणामर्यमा चास्मि यमः संयमतामहम्॥२९ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C10_V30"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">प्रह्लादश्चास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम् ।</span>
<span class="shloka-line">मृगाणां च मृगेन्द्रोऽहं वैनतेयश्च पक्षिणाम्॥३० ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C10_V31"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहम् ।</span>
<span class="shloka-line">झषाणां मकरश्चास्मि स्रोतसामस्मि जाह्नवी॥३१ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C10_V32"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन ।</span>
<span class="shloka-line">अध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम्॥३२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C10_V33"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अक्षराणामकारोस्मि द्वन्द्वः सामासिकस्य च ।</span>
<span class="shloka-line">अहमेवाक्षयः कालो धाताऽहं विश्वतोमुखः॥३३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C10_V34"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">मृत्युः सर्वहरश्चाहम् उद्भवश्च भविष्यताम् ।</span>
<span class="shloka-line">कीर्तिः श्रीर्वाक् च नारीणां स्मृतिर्मेधा धृतिः क्षमा ॥३४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C10_V35"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">बृहत्साम तथा साम्नां गायत्री छन्दसामहम् ।</span>
<span class="shloka-line">मासानां मार्गशीर्षोऽहं ऋतूनां कुसुमाकरः॥३५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C10_V36"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">द्यूतं छलयतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् ।</span>
<span class="shloka-line">जयोऽस्मि व्यवसायोऽस्मि सत्त्वं सत्त्ववतामहम्॥३६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C10_V37"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मि पाण्डवानां धनञ्जयः ।</span>
<span class="shloka-line">मुनीनामप्यहं व्यासः कवीनामुशना कविः॥३७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C10_V38"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीषताम् ।</span>
<span class="shloka-line">मौनं चैवास्मि गुह्यानां ज्ञानं ज्ञानवतामहम्॥३८ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C10_V39"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन ।</span>
<span class="shloka-line">न तदस्ति विना यत्स्यात् मया भूतं चराचरम्॥३९ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C10_V40"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">नान्तोऽस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां परन्तप ।</span>
<span class="shloka-line">एष तूद्देशतः प्रोक्तो विभूतेर्विस्तरो मया॥४० ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C10_V41"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा ।</span>
<span class="shloka-line">तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोंऽशसम्भवम्॥४१ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C10_V42"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अथवा बहुनैतेन किं ज्ञातेन तवार्जुन ।</span>
<span class="shloka-line">विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नं एकांशेन स्थितो जगत्॥४२ ॥</span>
</div>
</div>
<span id="gr-C11" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="एकादशोऽध्यायः"></span>
== एकादशोऽध्यायः ==
<div class="uvacha-block">अर्जुन उवाच</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C11_V01"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसंज्ञितम् ।</span>
<span class="shloka-line">यत्त्वयोक्तं वचस्तेन मोहोऽयं विगतो मम॥१ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C11_V02"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया ।</span>
<span class="shloka-line">त्वत्तः कमलपत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम्॥२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C11_V03"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">एवमेतद्यथाऽऽत्थ त्वमात्मानं परमेश्वर ।</span>
<span class="shloka-line">द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम॥३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C11_V04"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">मन्यसे यदि तच्छक्यं भयाद् द्रष्टुमिति प्रभो ।</span>
<span class="shloka-line">योगेश्वर ततो मे त्वं दर्शयाऽत्मानमव्ययम्॥४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="uvacha-block">श्रीभगवानुवाच</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C11_V05"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोथ सहस्रशः ।</span>
<span class="shloka-line">नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च॥५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C11_V06"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">पश्यादित्यान्वसून् रुद्रानश्विनौ मरुतस्तथा ।</span>
<span class="shloka-line">बहून्यदृष्टपूर्वाणि पश्याश्चर्याणि भारत॥६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C11_V07"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">इहैकस्थं जगत्कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम् ।</span>
<span class="shloka-line">मम देहे गुडाकेश यच्चान्यद्द्रष्टुमिच्छसि॥७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C11_V08"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">न तु मां शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा ।</span>
<span class="shloka-line">दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम्॥८ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="uvacha-block">सञ्जय उवाच</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C11_V09"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">एवमुक्त्वा ततो राजन् महायोगेश्वरो हरिः ।</span>
<span class="shloka-line">दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम्॥९ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C11_V10"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अनेकवक्त्रनयनम् अनेकाद्भुतदर्शनम् ।</span>
<span class="shloka-line">अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधम्॥१० ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C11_V11"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम् ।</span>
<span class="shloka-line">सर्वाश्चर्यमयं देवम् अनन्तं विश्वतो मुखम्॥११ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C11_V12"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता ।</span>
<span class="shloka-line">यदि भाः सदृशी सा स्यात् भासस्तस्य महात्मनः॥१२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C11_V13"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा ।</span>
<span class="shloka-line">अपश्यद्देवदेवस्य शरीरे पाण्डवस्तदा॥१३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C11_V14"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">ततः स विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा धनञ्जयः ।</span>
<span class="shloka-line">प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिरभाषत॥१४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="uvacha-block">अर्जुन उवाच</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C11_V15"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">पश्यामि देवांस्तव देव देहे सर्वांस्तथा भूतविशेषसङ्घान् ।</span>
<span class="shloka-line">ब्रह्माणमीशं कमलासनस्थं ऋषींश्च सर्वान् उरगांश्च दिव्यान्॥ १५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C11_V16"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं पश्यामि त्वां सर्वतोऽनन्तरूपम् ।</span>
<span class="shloka-line">नान्तं न मध्यं न पुनस्तवादिं पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप॥ १६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C11_V17"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च तेजोराशिं सर्वतो दीप्तिमन्तम् ।</span>
<span class="shloka-line">पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्तात् दीप्तानलार्कद्युतिमप्रमेयम्॥ १७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C11_V18"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।</span>
<span class="shloka-line">त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्तासनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे॥ १८ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C11_V19"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्यम् अनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रम् ।</span>
<span class="shloka-line">पश्यामि त्वां दीप्तहुताशवक्त्रं स्वतेजसा विश्वमिदं तपन्तम्॥ १९ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C11_V20"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः ।</span>
<span class="shloka-line">दृष्ट्वाऽद्भुतं रूपमुग्रं तवेदं लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन्॥ २० ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C11_V21"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अमी हि त्वां सुरसङ्घा विशन्ति केचिद्भीताः प्राञ्जलयो गृणन्ति ।</span>
<span class="shloka-line">स्वस्तीत्युक्त्वा महर्षिसिद्धसङ्घाः स्तुवन्ति त्वां स्तुतिभिः पुष्कलाभिः॥ २१ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C11_V22"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या विश्वेश्विनौ मरुतश्चोष्मपाश्च ।</span>
<span class="shloka-line">गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घाः वीक्षन्ते त्वां विस्मिताश्चैव सर्वे॥ २२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C11_V23"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">रूपं महत्ते बहुवक्त्रनेत्रं महाबाहो बहुबाहूरुपादम् ।</span>
<span class="shloka-line">बहूदरं बहुदंष्ट्राकरालं दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथितास्तथाऽहम्॥ २३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C11_V24"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">नभःस्पृशं दीप्तमनेकवर्णं व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम् ।</span>
<span class="shloka-line">दृष्ट्वा हि त्वा(त्वां) प्रव्यथितान्तरात्मा धृतिं न विन्दामि शमं च विष्णो॥ २४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C11_V25"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानि दृष्ट्वैव कालानलसन्निभानि ।</span>
<span class="shloka-line">दिशो न जाने न लभे च शर्म प्रसीद देवेश जगन्निवास॥ २५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C11_V26"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्राः सर्वे सहैवावनिपालसङ्घैः ।</span>
<span class="shloka-line">भीष्मो द्रोणः सूतपुत्रस्तथासौ सहास्मदीयैरपि योधमुख्यैः॥ २६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C11_V27"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति दंष्ट्राकरालानि भयानकानि ।</span>
<span class="shloka-line">केचिद्विलग्ना दशनान्तरेषु सन्दृश्यन्ते चूर्णितैरुत्तमाङ्गैः॥ २७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C11_V28"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यथा नदीनां बहवोऽम्बुवेगाः समुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति ।</span>
<span class="shloka-line">तथा तवामी नरलोकवीरा विशन्ति वक्त्राण्यभिविज्वलन्ति॥ २८ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C11_V29"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतङ्गा विशन्ति नाशाय समृद्धवेगाः ।</span>
<span class="shloka-line">तथैव नाशाय विशन्ति लोकाः तवापि वक्त्राणि समृद्धवेगाः॥ २९ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C11_V30"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्ताद् लोकान् समग्रान् वदनैर्ज्वलद्भिः ।</span>
<span class="shloka-line">तेजोभिरापूर्य जगत्समग्रं भासस्तवोग्राः प्रतपन्ति विष्णो॥ ३० ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C11_V31"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">आख्याहि मे को भवानुग्ररूपो नमोऽस्तु ते देववर प्रसीद ।</span>
<span class="shloka-line">विज्ञातुमिच्छामि भवन्तमाद्यं न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम्॥ ३१ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="uvacha-block">श्रीभगवानुवाच</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C11_V32"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान् समाहर्तुमिह प्रवृत्तः ।</span>
<span class="shloka-line">ऋतेऽपि त्वा न भविष्यन्ति सर्वे येऽवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः॥ ३२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C11_V33"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो लभस्व जित्वा शत्रून् भुङ्क्ष्व राज्यं समृद्धम् ।</span>
<span class="shloka-line">मयैवैते निहताः पूर्वमेव निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन्॥ ३३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C11_V34"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं च कर्णं तथाऽन्यानपि योधवीरान् ।</span>
<span class="shloka-line">मया हतांस्त्वं जहि मा व्यथिष्ठा युध्यस्व जेताऽसि रणे सपत्नान्॥ ३४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="uvacha-block">सञ्जय उवाच</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C11_V35"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">एतच्छ्रुत्वा वचनं केशवस्य कृताञ्जलिर्वेपमानः किरीटी ।</span>
<span class="shloka-line">नमस्कृत्वा भूय एवाऽह कृष्णं सगद्गदं भीतभीतः प्रणम्य॥ ३५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="uvacha-block">अर्जुन उवाच</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C11_V36"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">स्थाने हृषीकेश तव प्रकीर्त्या जगत् प्रहृष्यत्यनुरज्यते च ।</span>
<span class="shloka-line">रक्षांसि भीतानि दिशो द्रवन्ति सर्वे नमस्यन्ति च सिद्धसङ्घाः॥ ३६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C11_V37"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">कस्माच्च ते न नमेरन् महात्मन् गरीयसे ब्रह्मणोऽप्यादिकर्त्रे ।</span>
<span class="shloka-line">अनन्त देवेश जगन्निवास त्वमक्षरं सदसत्तत्परं यत्॥ ३७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C11_V38"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">त्वमादिदेवः पुरुषः पुराणः त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।</span>
<span class="shloka-line">वेत्ताऽसि वेद्यं च परं च धाम त्वया ततं विश्वमनन्तरूप॥ ३८ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C11_V39"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">वायुर्यमोऽग्निर्वरुणः शशाङ्कः प्रजापतिस्त्वं प्रपितामहश्च ।</span>
<span class="shloka-line">नमो नमस्तेऽस्तु सहस्रकृत्वः पुनश्च भूयोऽपि नमो नमस्ते॥ ३९ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C11_V40"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते नमोऽस्तु ते सर्वत एव सर्व ।</span>
<span class="shloka-line">अनन्तवीर्यामितविक्रमस्त्वं सर्वं समाप्नोषि ततोऽसि सर्वः॥ ४० ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C11_V41"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तं हे कृष्ण हे यादव हे सखेति ।</span>
<span class="shloka-line">अजानता महिमानं तवेदं मया प्रमादात् प्रणयेन वापि॥ ४१ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C11_V42"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यच्चापहासार्थमसत्कृतोऽसि विहारशय्यासनभोजनेषु ।</span>
<span class="shloka-line">एकोऽथवाऽप्यच्युत तत्समक्षं तत्क्षामये त्वामहमप्रमेयम्॥ ४२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C11_V43"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">पिताऽसि लोकस्य चराचरस्य त्वमस्य पूज्यश्च गुरुर्गरीयान् ।</span>
<span class="shloka-line">न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यो लोकत्रयेऽप्यप्रतिमप्रभाव॥ ४३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C11_V44"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय कायं प्रसादये त्वामहमीशमीड्यम् ।</span>
<span class="shloka-line">पितेव पुत्रस्य सखेव सख्युः प्रियः प्रियायार्हसि देव सोढुम्॥ ४४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C11_V45"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अदृष्टपूर्वं हृषितोऽस्मि दृष्ट्वा भयेन च प्रव्यथितं मनो मे ।</span>
<span class="shloka-line">तदेव मे दर्शय देव रूपं प्रसीद देवेश जगन्निवास॥ ४५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C11_V46"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">किरीटिनं गदिनं चक्रहस्तम् इच्छामि त्वां द्रष्टुमहं तथैव ।</span>
<span class="shloka-line">तेनैव रूपेण चतुर्भुजेन सहस्रबाहो भव विश्वमूर्ते॥ ४६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="uvacha-block">श्रीभगवानुवाच</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C11_V47"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">मया प्रसन्नेन तवार्जुनेदं रूपं परं दर्शितमात्मयोगात् ।</span>
<span class="shloka-line">तेजोमयं विश्वमनन्तमाद्यं यन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम्॥ ४७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C11_V48"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानैः न च क्रियाभिर्न तपोभिरुग्रैः ।</span>
<span class="shloka-line">एवंरूपः शक्य अहं नृलोके द्रष्टुं त्वदन्येन कुरुप्रवीर॥ ४८ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C11_V49"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">मा ते व्यथा मा च विमूढभावो दृष्ट्वा रूपं घोरमीदृङ् ममेदम् ।</span>
<span class="shloka-line">व्यपेतभीः प्रीतमनाः पुनस्त्वं तदेव मे रूपमिदं प्रपश्य॥ ४९ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="uvacha-block">सञ्जय उवाच</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C11_V50"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">इत्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्त्वा स्वकं रूपं दर्शयामास भूयः ।</span>
<span class="shloka-line">आश्वासयामास च भीतमेनं भूत्वा पुनः सौम्यवपुर्महात्मा॥ ५० ॥</span>
</div>
</div>
<div class="uvacha-block">अर्जुन उवाच</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C11_V51"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">दृष्ट्वेदं मानुषं रूपं तव सौम्यं जनार्दन ।</span>
<span class="shloka-line">इदानीमस्मि संवृत्तः सचेताः प्रकृतिं गतः॥५१ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="uvacha-block">श्रीभगवानुवाच</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C11_V52"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम ।</span>
<span class="shloka-line">देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः॥५२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C11_V53"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया ।</span>
<span class="shloka-line">शक्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा॥५३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C11_V54"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोऽर्जुन ।</span>
<span class="shloka-line">ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तप॥५४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C11_V55"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः ।</span>
<span class="shloka-line">निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डव॥५५ ॥</span>
</div>
</div>
<span id="gr-C12" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="द्वादशोऽध्यायः"></span>
== द्वादशोऽध्यायः ==
<div class="uvacha-block">अर्जुन उवाच</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C12_V01"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">एवं सततयुक्ता ये भक्तास्त्वां पर्युपासते ।</span>
<span class="shloka-line">ये चाप्यक्षरमव्यक्तं तेषां के योगवित्तमाः॥१ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="uvacha-block">श्रीभगवानुवाच</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C12_V02"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">मय्यावेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते ।</span>
<span class="shloka-line">श्रद्धया परयोपेतास्ते मे युक्ततमा मताः॥२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C12_V03"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">ये त्वक्षरमनिर्देश्यम् अव्यक्तं पर्युपासते ।</span>
<span class="shloka-line">सर्वत्रगमचिन्त्यं च कूटस्थमचलं ध्रुवम्॥३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C12_V04"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">सन्नियम्येन्द्रियग्रामं सर्वत्र समबुद्धयः ।</span>
<span class="shloka-line">ते प्राप्नुवन्ति मामेव सर्वभूतहिते रताः॥४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C12_V05"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">क्लेशोऽधिकतरस्तेषाम् अव्यक्तासक्तचेतसाम् ।</span>
<span class="shloka-line">अव्यक्ता हि गतिर्दुःखं देहवद्भिरवाप्यते॥५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C12_V06"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः ।</span>
<span class="shloka-line">अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते॥६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C12_V07"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् ।</span>
<span class="shloka-line">भवामि न चिरात्पार्थ मय्यावेशितचेतसाम्॥७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C12_V08"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">मय्येव मन आधत्स्व मयि बुद्धिं निवेशय ।</span>
<span class="shloka-line">निवसिष्यसि मय्येव अत ऊर्ध्वं न संशयः॥८ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C12_V09"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोषि मयि स्थिरम् ।</span>
<span class="shloka-line">अभ्यासयोगेन ततो मामिच्छाऽप्तुं धनञ्जय॥९ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C12_V10"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अभ्यासेऽप्यसमर्थोऽसि मत्कर्मपरमो भव ।</span>
<span class="shloka-line">मदर्थमपि कर्माणि कुर्वन् सिद्धिमवाप्स्यसि॥१० ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C12_V11"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अथैतदप्यशक्तोऽसि कर्तुं मद्योगमाश्रितः ।</span>
<span class="shloka-line">सर्वकर्मफलत्यागं ततः कुरु यतात्मवान्॥११ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C12_V12"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासात् ज्ञानाध्यानं विशिष्यते ।</span>
<span class="shloka-line">ध्यानात्कर्मफलत्यागः त्यागाच्छान्तिरनन्तरम्॥१२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C12_V13"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च ।</span>
<span class="shloka-line">निर्ममो निरहङ्कारः समदुःखसुखः क्षमी॥१३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C12_V14"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">सन्तुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः ।</span>
<span class="shloka-line">मय्यर्पितमनोबुद्धिर्यो मद्भक्तः स मे प्रियः॥१४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C12_V15"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः ।</span>
<span class="shloka-line">हर्षामर्षभयोद्वेगैः मुक्तो यः स च मे प्रियः॥१५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C12_V16"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः ।</span>
<span class="shloka-line">सर्वारम्भपरित्यागी यो मद्भक्तः स मे प्रियः॥१६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C12_V17"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यो न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति ।</span>
<span class="shloka-line">शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान् यस्स मे प्रियः॥१७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C12_V18"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः ।</span>
<span class="shloka-line">शीतोष्णसुखदुःखेषु समः सङ्गविवर्जितः॥१८ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C12_V19"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">तुल्यनिन्दास्तुनिर्मौनी सन्तुष्टो येन केनचित् ।</span>
<span class="shloka-line">अनिकेतः स्थिरमतिर्भक्तिमान् मे प्रियो नरः॥१९ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C12_V20"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">ये तु धर्म्यामृतमिदं यथोक्तं पर्युपासते ।</span>
<span class="shloka-line">श्रद्दधाना मत्परमा भक्तास्तेऽतीव मे प्रियाः॥२० ॥</span>
</div>
</div>
<span id="gr-C13" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="त्रयोदशोऽध्यायः"></span>
== त्रयोदशोऽध्यायः ==
<div class="uvacha-block">अर्जुन उवाच</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C13_V01"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च ।</span>
<span class="shloka-line">एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव॥१ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="uvacha-block">श्रीभगवानुवाच</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C13_V02"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते ।</span>
<span class="shloka-line">एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः॥२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C13_V03"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत ।</span>
<span class="shloka-line">क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम॥३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C13_V04"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">तत् क्षेत्रं यच्च यादृक् च यद्विकारि यतश्च यत् ।</span>
<span class="shloka-line">स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु॥४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C13_V05"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् ।</span>
<span class="shloka-line">ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः॥५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C13_V06"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च ।</span>
<span class="shloka-line">इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः॥६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C13_V07"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः ।</span>
<span class="shloka-line">एतत् क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम्॥७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C13_V08"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् ।</span>
<span class="shloka-line">आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः॥८ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C13_V09"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">इन्द्रियार्थेषु वैराग्यम् अनहङ्कार एव च ।</span>
<span class="shloka-line">जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम्॥९ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C13_V10"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु ।</span>
<span class="shloka-line">नित्यं च समचित्तत्वम् इष्टानिष्टोपपत्तिषु॥१० ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C13_V11"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी ।</span>
<span class="shloka-line">विविक्तदेशसेवित्वम् अरतिर्जनसंसदि॥११ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C13_V12"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् ।</span>
<span class="shloka-line">एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तम् अज्ञानं यदतोऽन्यथा॥१२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C13_V13"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वाऽमृतमश्नुते ।</span>
<span class="shloka-line">अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते॥१३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C13_V14"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ।</span>
<span class="shloka-line">सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति॥१४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C13_V15"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितं ।</span>
<span class="shloka-line">असक्तं सर्वभृच्चैव(भुक्चैव) निर्गुणं गुणभोक्तृ च॥१५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C13_V16"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">बहिरन्तश्च भूतानाम् अचरं चरमेव च ।</span>
<span class="shloka-line">सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत्॥१६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C13_V17"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् ।</span>
<span class="shloka-line">भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च॥१७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C13_V18"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते ।</span>
<span class="shloka-line">ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम्॥१८ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C13_V19"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः ।</span>
<span class="shloka-line">मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते॥१९ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C13_V20"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि ।</span>
<span class="shloka-line">विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसम्भवान्॥२० ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C13_V21"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।</span>
<span class="shloka-line">पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते॥२१ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C13_V22"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान् गुणान् ।</span>
<span class="shloka-line">कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु॥२२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C13_V23"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">उपद्रष्टाऽनुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः ।</span>
<span class="shloka-line">परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन् पुरुषः परः॥२३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C13_V24"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">य (एनं)एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह ।</span>
<span class="shloka-line">सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽपि जायते॥२४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C13_V25"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना ।</span>
<span class="shloka-line">अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे॥२५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C13_V26"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वाऽन्येभ्य उपासते ।</span>
<span class="shloka-line">तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः॥२६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C13_V27"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यावत्सञ्जायते किञ्चित् सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् ।</span>
<span class="shloka-line">क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात् तद्विद्धि भरतर्षभ॥२७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C13_V28"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् ।</span>
<span class="shloka-line">विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति॥२८ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C13_V29"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">समं पश्यन् हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् ।</span>
<span class="shloka-line">न हिनस्त्यात्मनाऽऽत्मानं ततो याति परां गतिम्॥२९ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C13_V30"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः ।</span>
<span class="shloka-line">यः पश्यति तथाऽऽत्मानम् अकर्तारं स पश्यति॥३० ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C13_V31"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यदा भूतपृथग्भावम् एकस्थमनुपश्यति ।</span>
<span class="shloka-line">तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा॥३१ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C13_V32"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अनादित्वान्निर्गुणत्वात् परमात्माऽयमव्ययः ।</span>
<span class="shloka-line">शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते॥३२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C13_V33"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यथा सर्वगतं सौक्ष्म्याद् आकाशं नोपलिप्यते ।</span>
<span class="shloka-line">सर्वत्रावस्थितो देहे तथाऽऽत्मा नोपलिप्यते॥३३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C13_V34"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः ।</span>
<span class="shloka-line">क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत॥३४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C13_V35"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवम् अन्तरं ज्ञानचक्षुषा ।</span>
<span class="shloka-line">भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम्॥३५ ॥</span>
</div>
</div>
<span id="gr-C14" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="चतुर्दशोऽध्यायः"></span>
== चतुर्दशोऽध्यायः ==
<div class="uvacha-block">श्रीभगवानुवाच</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C14_V01"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् ।</span>
<span class="shloka-line">यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिमितो गताः॥१ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C14_V02"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ।</span>
<span class="shloka-line">सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च॥२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C14_V03"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">मम योनिर्महद् ब्रह्म तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम् ।</span>
<span class="shloka-line">सम्भवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत॥३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C14_V04"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः सम्भवन्ति याः ।</span>
<span class="shloka-line">तासां ब्रह्म महद् योनिरहं बीजप्रदः पिता॥४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C14_V05"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः ।</span>
<span class="shloka-line">निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम्॥५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C14_V06"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात् प्रकाशकमनामयम् ।</span>
<span class="shloka-line">सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ॥६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C14_V07"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम् ।</span>
<span class="shloka-line">तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम्॥७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C14_V08"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् ।</span>
<span class="shloka-line">प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत॥८ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C14_V09"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">सत्त्वं सुखे सञ्जयति रजः कर्मणि भारत ।</span>
<span class="shloka-line">ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे सञ्जयत्युत॥९ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C14_V10"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत ।</span>
<span class="shloka-line">रजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा॥१० ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C14_V11"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन् प्रकाश उपजायते ।</span>
<span class="shloka-line">ज्ञानं यदा तदा विद्याद् विवृद्धं सत्त्वमित्युत॥११ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C14_V12"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा ।</span>
<span class="shloka-line">रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ॥१२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C14_V13"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च ।</span>
<span class="shloka-line">तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन॥१३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C14_V14"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत् ।</span>
<span class="shloka-line">तदोत्तमविदां लोकान् अमलान् प्रतिपद्यते॥१४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C14_V15"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते ।</span>
<span class="shloka-line">तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते॥१५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C14_V16"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम् ।</span>
<span class="shloka-line">रजसस्तु फलं दुःखम् अज्ञानं तमसः फलम्॥१६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C14_V17"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">सत्त्वात् सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च ।</span>
<span class="shloka-line">प्रमादमोहौ तमसो भवतोऽज्ञानमेव च॥१७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C14_V18"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः ।</span>
<span class="shloka-line">जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः॥१८ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C14_V19"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टाऽनुपश्यति ।</span>
<span class="shloka-line">गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोऽधिगच्छति॥१९ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C14_V20"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">गुणानेतानतीत्य त्रीन् देही देहसमुद्भवान् ।</span>
<span class="shloka-line">जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोऽमृतमश्नुते॥२० ॥</span>
</div>
</div>
<div class="uvacha-block">अर्जुन उवाच</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C14_V21"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">कैर्लिङ्गैस्त्रीन् गुणानेतान् अतीतो भवति प्रभो ।</span>
<span class="shloka-line">किमाचारः कथं चैतांस्त्रीन् गुणान् अतिवर्तते॥२१ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="uvacha-block">श्रीभगवानुवाच</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C14_V22"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव ।</span>
<span class="shloka-line">न द्वेष्टि सम्प्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति॥२२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C14_V23"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते ।</span>
<span class="shloka-line">गुणा वर्तन्त इत्येव योऽवतिष्ठति नेङ्गते॥२३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C14_V24"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।</span>
<span class="shloka-line">तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः॥२४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C14_V25"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः ।</span>
<span class="shloka-line">सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते॥२५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C14_V26"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते ।</span>
<span class="shloka-line">स गुणान् समतीत्यैतान् ब्रह्मभूयाय कल्पते॥२६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C14_V27"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाऽहम् अमृतस्याव्ययस्य च ।</span>
<span class="shloka-line">शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च॥२७ ॥</span>
</div>
</div>
<span id="gr-C15" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="पञ्चदशोऽध्यायः"></span>
== पञ्चदशोऽध्यायः ==
<div class="uvacha-block">श्री भगवानुवाच</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C15_V01"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">ऊर्ध्वमूलमधःशाखं अश्वत्थं प्राहुरव्ययम् ।</span>
<span class="shloka-line">छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ॥१ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C15_V02"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अधश्चोर्ध्वं प्रसृतास्तस्य शाखा गुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः ।</span>
<span class="shloka-line">अधश्च मूलान्यनुसन्ततानि कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके ॥ २ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C15_V03"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो न चादिर्न च सम्प्रतिष्ठा ।</span>
<span class="shloka-line">अश्वत्थमेनं सुविरूढमूलम् असङ्गशस्त्रेण दृढेन च्छित्त्वा॥ ३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C15_V04"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">ततः परं(पदं) तत्परिमार्गितव्यं यस्मिन् गता न निवर्तन्ति भूयः ।</span>
<span class="shloka-line">तमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी॥ ४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C15_V05"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">निर्मानमोहा जितसङ्गदोषा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः ।</span>
<span class="shloka-line">द्वन्द्वैर्विमुक्ताः सुखदुःखसञ्ज्ञैः गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत्॥ ५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C15_V06"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः ।</span>
<span class="shloka-line">यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम॥६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C15_V07"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः ।</span>
<span class="shloka-line">मनःषष्ठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति॥७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C15_V08"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः ।</span>
<span class="shloka-line">गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात्॥८ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C15_V09"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च ।</span>
<span class="shloka-line">अधिष्ठाय मनश्चायं विषयानुपसेवते॥९ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C15_V10"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">उत्क्रामन्तं स्थितं वाऽपि भुञ्जानं वा गुणान्वितम् ।</span>
<span class="shloka-line">विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः॥१० ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C15_V11"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यतन्तो योगिनश्चैनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम् ।</span>
<span class="shloka-line">यतन्तोऽप्यकृतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतसः॥११ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C15_V12"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यदादित्यगतं तेजो जगद् भासयतेऽखिलम् ।</span>
<span class="shloka-line">यच्चन्द्रमासि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम्॥१२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C15_V13"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा ।</span>
<span class="shloka-line">पुष्णामि चौषधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मकः॥१३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C15_V14"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः ।</span>
<span class="shloka-line">प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम्॥१४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C15_V15"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">सर्वस्य चाहं हृदि संनिविष्टो मत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनं च ।</span>
<span class="shloka-line">वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो वेदान्तकृद् वेदविदेव चाहम्॥ १५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C15_V16"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ।</span>
<span class="shloka-line">क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते॥१६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C15_V17"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।</span>
<span class="shloka-line">यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः॥१७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C15_V18"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः ।</span>
<span class="shloka-line">अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः॥१८ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C15_V19"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यो मामेवमसंमूढो जानाति पुरुषोत्तमम् ।</span>
<span class="shloka-line">स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत॥१९ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C15_V20"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ ।</span>
<span class="shloka-line">एतद् बुद्‍ध्वा बुद्धिमान् स्यात् कृतकृत्यश्च भारत॥२० ॥</span>
</div>
</div>
<span id="gr-C16" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="षोडशोऽध्यायः"></span>
== षोडशोऽध्यायः ==
<div class="uvacha-block">श्रीभगवानुवाच</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C16_V01"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अभयं सत्त्वसंशुद्धिर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिः।</span>
<span class="shloka-line">दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम्॥ १ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C16_V02"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम् ।</span>
<span class="shloka-line">दया भूतेष्वलोलुत्वं मार्दवं ह्रीरचापलम्॥२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C16_V03"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">तेजः क्षमा धृतिः शौचम् अद्रोहो नातिमानिता ।</span>
<span class="shloka-line">भवन्ति सम्पदं दैवीम् अभि जातस्य भारत॥३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C16_V04"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">दम्भो दर्पोऽभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च ।</span>
<span class="shloka-line">अज्ञानं चाभि जातस्य पार्थ सम्पदमासुरीम्॥४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C16_V05"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">दैवी सम्पद् विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता ।</span>
<span class="shloka-line">मा शुचः सम्पदं दैवीम् अभि जातोऽसि पाण्डव॥५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C16_V06"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">द्वौ भूतसर्गौ लोकेऽस्मिन् दैव आसुर एव च ।</span>
<span class="shloka-line">दैवो विस्तरशः प्रोक्त आसुरं पार्थ मे शृृणु॥६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C16_V07"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न विदुरासुराः ।</span>
<span class="shloka-line">न शौचं नापि चाचारो न सत्यं तेषु विद्यते॥७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C16_V08"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् ।</span>
<span class="shloka-line">अपरस्परसम्भूतं किमन्यत्कामहैतुकम्॥८ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C16_V09"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोल्पबुद्धयः ।</span>
<span class="shloka-line">प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोहिताः॥९ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C16_V10"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">काममाश्रित्य दुष्पूरं दम्भमानमदान्विताः ।</span>
<span class="shloka-line">मोहाद् गृहीत्वाऽसद्ग्राहान् प्रवर्तन्तेऽशुचिव्रताः॥१० ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C16_V11"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">चिन्तामपरिमेयां च प्रलयान्तामुपाश्रिताः ।</span>
<span class="shloka-line">कामोपभोगपरमा एतावदिति निश्चिताः॥११ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C16_V12"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">आशापाशशतैर्बद्धाः कामक्रोधपरायणाः ।</span>
<span class="shloka-line">ईहन्ते कामभोगार्थम् अन्यायेनार्थसञ्चयान्॥१२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C16_V13"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">इदमद्य मया लब्धम् इमं प्राप्स्ये मनोरथम् ।</span>
<span class="shloka-line">इदमस्तीदमपि मे भविष्यति पुनर्धनम्॥१३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C16_V14"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">असौ मया हतः शत्रुर्हनिष्ये चापरानपि ।</span>
<span class="shloka-line">ईश्वरोऽहमहं भोगी सिद्धोऽहं बलवान् सुखी॥१४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C16_V15"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">आढ्योऽभिजनवानस्मि कोऽन्योऽस्ति सदृशो मया ।</span>
<span class="shloka-line">यक्ष्ये दास्यामि मोदिष्य इत्यज्ञानविमोहिताः॥१५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C16_V16"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अनेकचित्तविभ्रान्ता मोहजालसमावृताः ।</span>
<span class="shloka-line">प्रसक्ताः कामभोगेषु पतन्ति नरकेऽशुचौ॥१६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C16_V17"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">आत्मसम्भाविताः स्तब्धा धनमानमदान्विताः ।</span>
<span class="shloka-line">यजन्ते नामयज्ञैस्ते दम्भेनाविधिपूर्वकम्॥१७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C16_V18"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं च संश्रिताः ।</span>
<span class="shloka-line">मामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तोऽभ्यसूयकाः॥१८ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C16_V19"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">तानहं द्विषतः क्रूरान् संसारेषु नराधमान् ।</span>
<span class="shloka-line">क्षिपाम्यजस्रमशुभान् आसुरीष्वेव योनिषु॥१९ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C16_V20"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनिजन्मनि ।</span>
<span class="shloka-line">मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम्॥२० ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C16_V21"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः ।</span>
<span class="shloka-line">कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत् त्रयं त्यजेत्॥२१ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C16_V22"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">एतैर्विमुक्तः कौन्तेय तमोद्वारैस्त्रिभिर्नरः ।</span>
<span class="shloka-line">आचरत्यात्मनः श्रेयस्ततो याति परां गतिम्॥२२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C16_V23"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः ।</span>
<span class="shloka-line">न स सिद्धिमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम्॥२३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C16_V24"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">तस्मात् शास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ ।</span>
<span class="shloka-line">ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहार्हसि॥२४ ॥</span>
</div>
</div>
<span id="gr-C17" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="सप्तदशोऽध्यायः"></span>
== सप्तदशोऽध्यायः ==
<div class="uvacha-block">अर्जुन उवाच</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C17_V01"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयाऽन्विताः ।</span>
<span class="shloka-line">तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्त्वमाहो रजस्तमः॥१ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="uvacha-block">श्रीभगवानुवाच</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C17_V02"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा ।</span>
<span class="shloka-line">सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां शृृणु॥२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C17_V03"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत ।</span>
<span class="shloka-line">श्रद्धामयोऽयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः॥३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C17_V04"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यजन्ते सात्त्विका देवान् यक्षरक्षांसि राजसाः ।</span>
<span class="shloka-line">प्रेतान् भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः॥४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C17_V05"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपो जनाः ।</span>
<span class="shloka-line">दम्भाहङ्कारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः॥५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C17_V06"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">कर्शयन्तः शरीरस्थं भूतग्राममचेतसः ।</span>
<span class="shloka-line">मां चैवान्तःशरीरस्थं तान् विद्ध्यासुरनिश्चयान्॥६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C17_V07"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">आहारस्त्वपि सर्वस्य त्रिविधो भवति प्रियः ।</span>
<span class="shloka-line">यज्ञस्तपस्तथा दानं तेषां भेदमिमं शृृणु॥७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C17_V08"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">आयुस्सत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः ।</span>
<span class="shloka-line">रस्याः स्निग्धाः स्थिरा हृद्या आहाराः सात्त्विकप्रियाः ॥८ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C17_V09"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">कट्वाम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः ।</span>
<span class="shloka-line">आहारा राजसस्येष्टा दुःखशोकामयप्रदाः॥९ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C17_V10"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यातयामं गतरसं पूति पर्युषितं च यत् ।</span>
<span class="shloka-line">उच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम्॥१० ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C17_V11"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अफलाकाङ्क्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते ।</span>
<span class="shloka-line">यष्टव्यमेवेति मनः समाधाय स सात्त्विकः॥११ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C17_V12"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अभिसन्धाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यत् ।</span>
<span class="shloka-line">इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विद्धि राजसम्॥१२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C17_V13"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">विधिहीनमसृष्टान्नं मन्त्रहीनमदक्षिणम् ।</span>
<span class="shloka-line">श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते॥१३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C17_V14"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम् ।</span>
<span class="shloka-line">ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते॥१४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C17_V15"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् ।</span>
<span class="shloka-line">स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते॥१५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C17_V16"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः ।</span>
<span class="shloka-line">भावसंशुद्धिरित्येतत् तपो मानसमुच्यते॥१६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C17_V17"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत् त्रिविधं नरैः ।</span>
<span class="shloka-line">अफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः सात्त्विकं परिचक्षते॥१७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C17_V18"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">सत्कारमानपूजार्थं तपो दम्भेन चैव यत् ।</span>
<span class="shloka-line">क्रियते तदिह प्रोक्तं राजसं चलमध्रुवम्॥१८ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C17_V19"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">मूढग्राहेणाऽत्मनो यत्पीडया क्रियते तपः ।</span>
<span class="shloka-line">परस्योत्सादानर्थं वा तत्तामसमुदाहृतम्॥१९ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C17_V20"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे ।</span>
<span class="shloka-line">देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्त्विकं स्मृतम्॥२० ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C17_V21"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यत्तु प्रत्युपकारार्थं फलमुद्दिश्य वा पुनः ।</span>
<span class="shloka-line">दीयते च परिक्लिष्टं तद्दानं राजसं स्मृतम्॥२१ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C17_V22"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अदेशकाले यद्दानम् अपात्रेभ्यश्च दीयते ।</span>
<span class="shloka-line">असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम्॥२२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C17_V23"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">ओम् तत् सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृऽतः ।</span>
<span class="shloka-line">ब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च विहिताः पुरा ॥२३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C17_V24"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः ।</span>
<span class="shloka-line">प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम् ॥२४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C17_V25"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">तदित्यनभिसन्धाय फलं यज्ञतपःक्रियाः ।</span>
<span class="shloka-line">दानक्रियाश्च विविधाः क्रियन्ते मोक्षकाङ्क्षिभिः॥२५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C17_V26"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत् प्रयुज्यते ।</span>
<span class="shloka-line">प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्दः पार्थ युज्यते॥२६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C17_V27"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सदिति चोच्यते ।</span>
<span class="shloka-line">कर्म चैव तदर्थीयं सदित्येवाभिधीयते॥२७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C17_V28"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् ।</span>
<span class="shloka-line">असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह॥२८ ॥</span>
</div>
</div>
<span id="gr-C18" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="अष्टादशोऽध्यायः"></span>
== अष्टादशोऽध्यायः ==
<div class="uvacha-block">अर्जुन उवाच</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V01"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">संन्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् ।</span>
<span class="shloka-line">त्यागस्य च हृषीकेश पृथक् केशिनिषूदन॥१ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="uvacha-block">श्रीभगवानुवाच</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V02"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">काम्यानां कर्मणां न्यासं सन्न्यासं कवयो विदुः ।</span>
<span class="shloka-line">सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः॥२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V03"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः ।</span>
<span class="shloka-line">यज्ञदानतपः कर्म न त्याज्यमिति चापरे॥३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V04"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">निश्चयं शृृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम ।</span>
<span class="shloka-line">त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः॥४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V05"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यज्ञदानतपः कर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् ।</span>
<span class="shloka-line">यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम्॥५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V06"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च ।</span>
<span class="shloka-line">कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम्॥६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V07"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते ।</span>
<span class="shloka-line">मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः॥७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V08"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">दुःखमित्येव यत् कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत् ।</span>
<span class="shloka-line">स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत्॥८ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V09"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">कार्यमित्येव यत् कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन ।</span>
<span class="shloka-line">सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः॥९ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V10"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्य(ज्ज)ते ।</span>
<span class="shloka-line">त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः॥१० ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V11"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः ।</span>
<span class="shloka-line">यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते॥११ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V12"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् ।</span>
<span class="shloka-line">भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित्॥१२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V13"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे ।</span>
<span class="shloka-line">साङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम्॥१३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V14"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् ।</span>
<span class="shloka-line">विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम्॥१४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V15"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">शरीरवाङ् मनोभिर्यत् कर्म प्रारभते नरः ।</span>
<span class="shloka-line">न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः॥१५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V16"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">तत्रैवं सति कर्तारम् आत्मानं केवलं तु यः ।</span>
<span class="shloka-line">पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः॥१६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V17"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यस्य नाहङ्कृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते ।</span>
<span class="shloka-line">हत्वाऽपि स इमान् लोकान् न हन्ति न निबध्यते॥१७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V18"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना ।</span>
<span class="shloka-line">करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसङ्ग्रहः॥१८ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V19"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः ।</span>
<span class="shloka-line">प्रोच्यते गुणसङ्ख्याने यथावच्छृणु तान्यपि॥१९ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V20"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते ।</span>
<span class="shloka-line">अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम्॥२० ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V21"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान् पृथग्विधान् ।</span>
<span class="shloka-line">वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि राजसम्॥२१ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V22"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन् कार्ये सक्तमहैतुकम् ।</span>
<span class="shloka-line">अतत्त्वार्थवदल्पं च तत् तामसमुदाहृतम्॥२२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V23"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">नियतं सङ्गरहितम् अरागद्वेषतः कृतम् ।</span>
<span class="shloka-line">अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत् सात्त्विकमुच्यते॥२३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V24"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यत्तु कामेप्सुना कर्म साहङ्कारेण वा पुनः ।</span>
<span class="shloka-line">क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम्॥२४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V25"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अनुबन्धं क्षयं हिंसाम् अनवेक्ष्य च पौरुषम् ।</span>
<span class="shloka-line">मोहादारभ्यते कर्म यत्तत् तामसमुच्यते॥२५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V26"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">मुक्तसङ्गोऽनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः ।</span>
<span class="shloka-line">सिद्ध्यसिद्ध्योः निर्विकारः कर्ता सात्विक उच्यते॥२६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V27"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः ।</span>
<span class="shloka-line">हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः॥२७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V28"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैष्कृतिकोऽलसः ।</span>
<span class="shloka-line">विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते॥२८ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V29"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं शृृणु ।</span>
<span class="shloka-line">प्रोच्यमानमशेषेण पृथक्त्वेन धनञ्जय॥२९ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V30"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये ।</span>
<span class="shloka-line">बन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सत्त्विकी ॥३० ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V31"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यया धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव च ।</span>
<span class="shloka-line">अयथावत् प्रजानाति बुद्धिः सा पार्थ राजसी॥३१ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V32"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसाऽऽवृता ।</span>
<span class="shloka-line">सर्वार्थान् विपरीतांश्च बुद्धिः सा पार्थ तामसी॥३२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V33"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">धृत्या यया धारयते मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः ।</span>
<span class="shloka-line">योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी॥३३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V34"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यया तु धर्मकामार्थान् धृत्या धारयतेऽर्जुन ।</span>
<span class="shloka-line">प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ राजसी॥३४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V35"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव च ।</span>
<span class="shloka-line">न विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः सा पार्थ तामसी॥३५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V36"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">सुखं त्विदानीं त्रिविधं शृृणु मे भरतर्षभ ।</span>
<span class="shloka-line">अभ्यासाद्रमते यत्र दुःखान्तं च निगच्छति॥३६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V37"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यत्तदग्रे विषमिव परिणामेऽमृतोपमम् ।</span>
<span class="shloka-line">तत्सुखं सात्त्विकं प्रोक्तम् आत्मबुद्धिप्रसादजम्॥३७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V38"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">विषयेन्द्रियसंयोगाद् यत्तदग्रेमृतोपमम् ।</span>
<span class="shloka-line">परिणामे विषमिव तत्सुखं राजसं स्मृतम्॥३८ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V39"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः ।</span>
<span class="shloka-line">निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत्तामसमुदाहृतम्॥३९ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V40"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः ।</span>
<span class="shloka-line">सत्त्वं प्रकृतिजैर्मुक्तं यदेभिः स्यात्त्रिभिर्गुणैः॥४० ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V41"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परन्तप ।</span>
<span class="shloka-line">कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणैः॥४१ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V42"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च ।</span>
<span class="shloka-line">ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं (ब्रह्मकर्म)ब्राह्मं कर्म स्वभावजम्॥४२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V43"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् ।</span>
<span class="shloka-line">दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम्॥ ४३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V44"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् ।</span>
<span class="shloka-line">परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम्॥४४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V45"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः ।</span>
<span class="shloka-line">स्वकर्मनिरतः सिद्धिं यथा विन्दति तच्छृणु॥४५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V46"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् ।</span>
<span class="shloka-line">स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः॥४६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V47"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात् स्वनुष्ठितात् ।</span>
<span class="shloka-line">स्वभावनियतं कर्म कुर्वन् नाऽप्नोति किल्बिषम्॥४७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V48"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत् ।</span>
<span class="shloka-line">सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवाऽवृताः॥४८ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V49"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः ।</span>
<span class="shloka-line">नैष्कर्म्यसिद्धिं परमां सन्न्यासेनाधिगच्छति॥४९ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V50"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाऽऽप्नोति निबोध मे ।</span>
<span class="shloka-line">समासेनैव कौन्तेव निष्ठा ज्ञानस्य या परा॥५० ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V51"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">बुध्या विशुद्धया युक्तो धृत्याऽऽत्मानं नियम्य च ।</span>
<span class="shloka-line">शब्दादीन् विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च॥५१ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V52"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः ।</span>
<span class="shloka-line">ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः॥५२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V53"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् ।</span>
<span class="shloka-line">विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते॥५३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V54"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति ।</span>
<span class="shloka-line">समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराम्॥५४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V55"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः ।</span>
<span class="shloka-line">ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम्॥५५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V56"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः ।</span>
<span class="shloka-line">मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम्॥५६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V57"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः ।</span>
<span class="shloka-line">बुद्धियोगमुपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव॥५७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V58"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि ।</span>
<span class="shloka-line">अथ चेत् त्वमहङ्कारान्न श्रोष्यसि विनङ्‍क्ष्यसि॥५८ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V59"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यदहङ्कारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे ।</span>
<span class="shloka-line">मिथ्यैष व्यवसायस्ते प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यति॥५९ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V60"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा ।</span>
<span class="shloka-line">कर्तुं नेच्छसि यन्मोहात् करिष्यस्यवशोऽपि तत्॥६० ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V61"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति ।</span>
<span class="shloka-line">भ्रामयन् सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया॥६१ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V62"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत ।</span>
<span class="shloka-line">तत्प्रसादात् परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम्॥६२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V63"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्यात् गुह्यतरं मया ।</span>
<span class="shloka-line">विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु॥६३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V64"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">सर्वगुह्यतमं भूयः शृृणु मे परमं वचः ।</span>
<span class="shloka-line">इष्टोऽसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम्॥६४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V65"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।</span>
<span class="shloka-line">मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोसि मे॥६५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V66"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज ।</span>
<span class="shloka-line">अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः॥६६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V67"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन ।</span>
<span class="shloka-line">न चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां योऽभ्यसूयति॥६७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V68"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">य इमं(इदं) परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति ।</span>
<span class="shloka-line">भक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयः॥६८ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V69"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः ।</span>
<span class="shloka-line">भविता न च मे तस्माद् अन्यः प्रियतरो भुवि॥६९ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V70"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयोः ।</span>
<span class="shloka-line">ज्ञानयज्ञेन तेनाहम् इष्टः स्यामिति मे मतिः॥७० ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V71"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">श्रद्धावाननसूयश्च शृृणुयादपि यो नरः ।</span>
<span class="shloka-line">सोऽपि मुक्तः शुभान् लोकान् प्राप्नुयात् पुण्यकर्मणाम् ॥७१ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V72"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">कच्चिदेतच्छ्रुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा ।</span>
<span class="shloka-line">कच्चिदज्ञानसंमोहः प्रनष्टस्ते धनञ्जय॥७२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="uvacha-block">अर्जुन उवाच</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V73"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">नष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्मयाऽच्युत ।</span>
<span class="shloka-line">स्थितोऽस्मि गतसन्देहः करिष्ये वचनं तव॥७३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="uvacha-block">सञ्जय उवाच</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V74"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः ।</span>
<span class="shloka-line">संवादमिममश्रौषम् अद्भुतं रोमहर्षणम्॥७४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V75"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">व्यासप्रसादाच्छ्रुतवान् एतद्गुह्यमहं परम् ।</span>
<span class="shloka-line">योगं योगेश्वरात् कृष्णात् साक्षात् कथयतः स्वयम्॥७५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V76"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">राजन् संस्मृत्यसंस्मृत्य संवादमिममद्भुतम् ।</span>
<span class="shloka-line">केशवार्जुनयोः पुण्यं हृष्यामि च मुहुर्मुहुः॥७६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V77"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">तच्च संस्मृत्यसंस्मृत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः ।</span>
<span class="shloka-line">विस्मयो मे महान् राजन् हृष्यामि च पुनः पुनः ॥७७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="shloka"><span id="BGB_C18_V78"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः ।</span>
<span class="shloka-line">तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम॥७८ ॥</span>
</div>
</div>

[[Category:Bhagavadgitabhashya]]
[[Category:Moola]]