View source for Bhagavatatatparyanirnaya/Part1

<div class="gr-doc-title">श्रीमद्भागवततात्पर्यनिर्णयः</div>
__TOC__

== प्रथमः स्कन्धः ==
<span id="gr-C1-S1" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="प्रथमोऽध्यायः"></span>
=== प्रथमोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="1" data-sec="1">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">जन्माद्यस्य यतोऽन्वायादितरतश्चार्थेष्वभिज्ञः स्वराट्</span>
<span class="shloka-line">तेने ब्रह्म हृदा य आदिकवये मुह्यन्ति यं सूरयः ।</span>
<span class="shloka-line">तेजोवारिमृदां यथा विनिमयो यत्र त्रिसर्गो मृषा</span>
<span class="shloka-line">धाम्ना स्वेन सदा निरस्तकुहकं सत्यं परं धीमहि ॥ १ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S01_V01">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S01_V01_B1" data-verse="BTN_C01_S01_V01">
<p>श्रीमद्भागवततात्पर्यनिर्णयः</p>
<p>सृष्टिस्थित्यप्ययेहानियतिदृशितमोबन्धमोक्षाश्च यस्माद्</p>
<p>अस्य श्रीब्रह्मरुद्रप्रभृतिसुरनरद्व्यीशशत्र्वात्मकस्य ।</p>
<p>विष्णोर्व्यस्ताः समस्ताः सकलगुणनिधिः सर्वदोषव्यपेतः</p>
<p>पूर्णानन्दोऽव्ययो यो गुरुरपि परमः चिन्तये तं महान्तम् ॥</p>
<p>जन्माद्यस्येत्यादि । तं परं धीमहि । अन्वयात् ।</p>
<p>'यतो वा इमानि''इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः । इतरतः तर्कतः । चेतनाद्धि पित्रादेः पुत्रादिरुत्पद्यते । अभिज्ञः सर्वज्ञः । अतो युज्यते ।</p>
<p>'यं कामये तं तमुग्रं कृणोमि''</p>
<p>'मम योनिः''इत्यन्येषां तदपेक्षत्वात् । न चान्यापेक्षोऽसौ । स्वराट् । कुतः? तेने ब्रह्म हृदा य आदिकवये । स हि</p>
<p>'विश्वा जातानि परिता बभूव''। नान्यः । हृदा स्नेहेन ।</p>
<p>'यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वम्''इति च । स्वात्मत एव हि तस्य बुद्धिप्रकाशः । नच प्रसादं विना ज्ञातुं शक्यः । मुह्यन्ति यं सूरयः । न चातृप्तः प्रवर्तते । किन्तु मृषा वृथैव ।</p>
<p>'भित्वा मृषाश्रुः''इतिवत् ।</p>
<p>'देवस्यैषः स्वभावोऽयम्''इति च ।</p>
<p>यत्रेति विशेषणान्नान्यत्र । स्वविषय एव वृथा । जीवेश्वरजडानां सर्गस्त्रिसर्गः । एकस्य तेजसो बहुत्ववदीश्वरसर्गः । वारिनिमित्तप्रतिबिम्बवज्जीवसर्गः । मृदो घटादिवदव्यक्ताज्जडसर्गः ।</p>
<p>नच मायामयी सृष्टिः । धाम्ना स्वेन सदा निरस्तकुहकम् । तद्धाम्ना श्रियो निरस्तकुहकत्वं मुक्तानां च । नच मुक्तवत्पूर्वं बन्धभाक्त्वम् । सदा निरस्तकुहकत्वात् । सत्यं निर्दुःखनित्यनिरतिशयानन्दानुभवरूपम् । परं सम्पूर्णगुणम् । परत्वसाधकं जन्मादीत्यादि ।</p>
<p>तन्त्रभागवते च–</p>
<p>'सृष्टिस्थित्यप्ययेहादेः श्रुतिस्मृतिसमन्वयात् ।</p>
<p>युक्तितश्चेत्तृपूर्वादेः श्रीब्रह्मभवपूर्विणः ॥</p>
<p>सुरगन्धर्वमनुजपितृदैत्यात्मनः पृथक् ।</p>
<p>कर्ता विष्णुरजो नित्यः सर्वज्ञत्वान्न चापरः ॥</p>
<p>अनन्याधिपतिश्चासौ गरीयान् ब्रह्मणो यतः ।</p>
<p>तत्प्रसादमृते तस्य नान्यो वेत्तास्ति कश्चन ॥</p>
<p>तेजसो रूपवद्रूपं बहुधा कुरुते हरिः ।</p>
<p>वारिस्थतेजःप्रतिमा जीवास्तस्माद् विनिर्गताः ॥</p>
<p>कुलालेन मृदा यद्वन्निर्मीयन्ते घटादयः ।</p>
<p>विष्णुनैवं प्रकृत्यैव निर्म्यते जगदीदृशम् ॥</p>
<p>एष त्रिसर्गो विष्णोस्तु वृथा लोकस्य चावृथा ।</p>
<p>इन्द्रजालविधां सृष्टिं मन्यन्ते ज्ञानर्दुर्बलाः ॥</p>
<p>नित्यं निरस्तेन्द्रजाले स्वत एव कथं भवेत् ।</p>
<p>अक्षमाः सत्यसृष्टौ हि मायासृष्टिं वितन्वते ॥</p>
<p>अनन्ताचिन्त्यविभवः कथं तामीहते हरिः ।</p>
<p>निर्दुःखपूर्णानन्दत्वाद्यमाहुः सत्यमच्युतम् ॥</p>
<p>निर्दोषगुणपूर्णत्वात् परं चाहुर्जनार्दनम् ।</p>
<p>एवंविधानुभावो यः स कथं निन्दितं सृजेत् ॥</p>
<p>स्वप्नादिकं परो देवः प्राणादिस्थस्तनोत्यसौ ।</p>
<p>केवलस्य परस्यास्य मायासृष्टिर्न युज्यते ॥</p>
<p>तस्माद् बाधायुताः सर्वे स्वप्नाद्या ये त्वकेवलाः ।</p>
<p>इदं न बाध्यते सर्वं जगत्केवलजं यतः ॥</p>
<p>मोक्षवत् केवलस्यास्य शक्त्या सम्यग्विजृम्भितम् ।</p>
<p>एतद्रहस्यं परमं ब्रह्मसूत्रपदोदितम् ॥</p>
<p>ये त्वेवं न विजानन्ति ते हि यान्त्यधरं तमः ।</p>
<p>ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् ॥</p>
<p>सर्वज्ञानविमूढांस्तान् विद्धि नष्टानचेतसः ।</p>
<p>ये त्वेतदनुतिष्ठन्ति पारम्पर्यागतं मम ॥</p>
<p>ते यान्ति परमं स्थानं ममैवोदितमञ्जसा''॥ इत्यादि ।</p>
<p>'वैधर्म्याच्च न स्वप्नादिवत्''इति च ।</p>
<p>'प्रघान्वस्य महतो महानि सत्या सत्यस्य करणानि वोचम्''इत्यादि ।</p>
<p>ब्रह्मसूत्रमहाभारतगायत्रीवेदसम्बन्धश्चायं ग्रन्थः ।</p>
<p>उक्तं च गारुडे–</p>
<p>'अर्थोऽयं ब्रह्मसूत्राणां भारतार्थविनिर्णयः ।</p>
<p>गायत्रीभाष्यरूपोऽसौ वेदार्थपरिबृंहितः ॥</p>
<p>पुराणानां साररूपः साक्षाद्भगवतोदितः ।</p>
<p>द्वादशस्कन्धसंयुक्तः शतविच्छेदसंयुतः ॥</p>
<p>ग्रन्थोऽष्टादशसाहस्रः श्रीमद्भागवताभिधः''। इति ॥ १ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S01_V02" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">धर्मः प्रेज्झितकैतवोऽत्र परमो निर्मत्सराणां सतां</span>
<span class="shloka-line">वेद्यं वास्तवमत्र वस्तु शिवदं तापत्रयोन्मूलनम् ।</span>
<span class="shloka-line">श्रीमद्भागवते महामुनिकृते किं वा परैरीश्वरः</span>
<span class="shloka-line">सद्यो हृद्यवरुध्यतेऽत्र कृतिभिः शुश्रूषुभिस्तत्क्षणात् ॥ २ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S01_V02">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S01_V02_B1" data-verse="BTN_C01_S01_V02">
<p>अधिकारिविषयफलान्युच्यन्ते धर्म इति । प्रोज्झितकैतवः फलानपेक्षया । ईश्वरार्पणेन परमः ।</p>
<p>'तितिक्षवः कारुणिकाः सुहृदः सर्वदेहिनाम् ।</p>
<p>अजातशत्रवः शान्ताः साधवः साधुभूषणाः ॥</p>
<p>मय्यनन्येन भावेन भक्तिं कुर्वन्ति ये दृढाम्''। इत्यादि सतां लक्षणम् ।</p>
<p>सतां च मात्सर्यमर्जुनस्य एकलव्य इव कुत्रचिद् दृश्यते । तद्वर्जनीय-मुत्तमेषु ज्ञानार्थिना ।</p>
<p>महासंहितायां च–</p>
<p>'उत्तमे स्वात्मनो नित्यं मात्सर्यं परिवर्जयेत् ।</p>
<p>कुरुते यत्र मात्सर्यं तत्तत् तस्य विहीयते''। इति ।</p>
<p>नित्यनिरस्तदोषपूर्णगुणं वास्तवम् ।</p>
<p>नित्यसंहितायां च–</p>
<p>'निरस्ताखिलदोषं यदानन्दादिमहागुणम् ।</p>
<p>सर्वदा परमं ब्रह्म तस्माद्वास्तवमीयते''॥ इति ।</p>
<p>वस्तु अप्रतिहतं नित्यम् च ।</p>
<p>स्कान्दे च–</p>
<p>'वसनाद् वासनाद्वस्तु नित्याप्रतिहतं यतः ।</p>
<p>वासनेदं यतस्तुन्नमतस्तद् ब्रह्म शब्द्यते''॥ इति ।</p>
<p>किं वा परैः अर्थकामादिकथनैः ?</p>
<p>गारुडे च–</p>
<p>'धर्मार्थकाममोक्षाणामेकमेव पदं यतः ।</p>
<p>अवरोधो हृदीशस्य पृथग्वक्ष्ये न तानहम्''। इति ।</p>
<p>सद्यःशब्दः आपेक्षिक इति तत्क्षणादिति । नचासम्पूर्णाधिकारिणां तत्क्षणा-दवरुध्यत इति सद्यःशब्दः । अधिकारिविषयफलानां स्मरणात् फलाधिक्यं भवति ।</p>
<p>वामने च–</p>
<p>'अधिकारं फलं चैव प्रतिपाद्यं च वस्तु यत् ।</p>
<p>स्मृत्वा प्रारभतो ग्रन्थं करोतीशो महत्फलम्''। इति ॥ २ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S01_V03" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">निगमकल्पतरोर्गलितं फलं</span>
<span class="shloka-line">शुकमुखादमृतद्रवसंयुतम् ।</span>
<span class="shloka-line">पिबत भागवतं रसमालयं</span>
<span class="shloka-line">मुहुरहो रसिका भुवि भावुकाः ॥ ३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S01_V03">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S01_V03_B1" data-verse="BTN_C01_S01_V03">
<p>ज्ञातफलस्यापि प्रशंसाविधिभ्यां क्षिप्रप्रवृत्तिर्भवतीति प्रशस्य विधत्ते । निगमकल्पतरोरिति । भगवता गलितम् । शुकेन द्रवीकृतम् ।</p>
<p>उक्तं च ब्रह्माण्डे-</p>
<p>'धर्मपुष्पस्त्वर्थपत्रः कामपल्लवसंयुतः ।</p>
<p>महामोक्षफलो वृक्षो वेदोऽयं समुदीरितः ॥</p>
<p>शातितानि फलानीह कृष्णद्वैपायनेन तु ।</p>
<p>भारताख्यानि यानीह तथा भागवतं भुवि ॥</p>
<p>आर्द्रीकृतानि तानीह शुकप्रभृतिभिर्जनैः ।</p>
<p>ख्यापयद्भिर्गुरुप्रोक्तान् वेदार्थान् ग्रन्थनिष्ठितान् ॥</p>
<p>कानिचित् दर्शयामास वृक्षस्याग्रे फलानि तु ।</p>
<p>व्याचक्षमाणो वेदार्थं भगवान् लोकपूजितः ॥</p>
<p>एतेषामथ तेषां वा रसान् पिबत सज्जनाः ।</p>
<p>आमोक्षान्महती तृप्तिरहो मे पश्यतो भवेत्''॥ इति ॥ ३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S01_V04" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">नैमिषेऽनिमिषक्षेत्रे ऋषयः शौनकादयः</span>
<span class="shloka-line">सत्रं स्वर्गाय लोकाय सहस्त्रसममासत ॥ ४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S01_V04">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S01_V04_B1" data-verse="BTN_C01_S01_V04">
<p>प्रकारान्तरेण पुरुषार्थशङ्कानिवृत्त्यर्थमाख्यायिका ।</p>
<p>पाद्मे च–</p>
<p>'आख्यायिकाः प्रदर्श्यन्ते सर्ववेदेषु सर्वशः ।</p>
<p>द्योतयन्त्यस्तु महतां तात्पर्यं तत्र तत्र ह ॥</p>
<p>अलाभः पुरुषार्थस्य प्रोक्तमर्थमृते त्विति ।</p>
<p>द्योतनाय महाराज श्रद्धावृद्ध्यर्थमेव च''॥ इति ॥ ४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S01_V08" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यानि वेदविदां श्रेष्ठो भगवान् बादरायणः ।</span>
<span class="shloka-line">अन्ये च मुनयः सूत परावरविदो विदुः ॥ ७ ॥</span>
<span class="shloka-line">वेत्थ त्वं सौम्य तत्सर्वं तत्त्वतस्तदनुग्रहात् ।</span>
<span class="shloka-line">ब्रूयुः स्निग्धस्य शिष्यस्य गुरवो गुह्यमप्युत ॥ ८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S01_V08">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S01_V08_B1" data-verse="BTN_C01_S01_V08">
<p>यानि भगवज्ज्ञातान्यन्यैरप्यृषिभिः ज्ञायन्ते तानि वेत्थ ।</p>
<p>उक्तं हि ब्रह्माण्डे</p>
<p>'द्वैपायनेन यद्बुद्धं ब्रह्माद्यैस्तन्न बुध्यते ।</p>
<p>सर्वबुद्धं स वै वेद तद्बुद्धं नान्यगोचरम्''इति ॥ ७-८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S01_V14" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">आपन्नः संसृतिं घोरां यन्नाम विवशो गृणन् ।</span>
<span class="shloka-line">ततः सद्यो विमुच्येत यं बिभेति स्वयं भवः ॥ १४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S01_V14">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S01_V14_B1" data-verse="BTN_C01_S01_V14">
<p>विवशः बह्वभ्यासात् ।</p>
<p>उक्तं च ब्रह्मवैवर्ते–</p>
<p>'शारीराद् वाचिकाभ्यासो वाचिकान्मानसो भवेत् ।</p>
<p>मानसाद् विवशान्मुच्येन्नान्यथा मुक्तिरिष्यते''। इति ॥ १४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S01_V18" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अथाऽख्याहि हरेर्धीमन्नवतारकथाः शुभाः ।</span>
<span class="shloka-line">लीला विदधतः स्वैरमीश्वरस्यात्ममायया ॥ १८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते	श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये प्रथमस्कन्धे प्रथमोध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S01_V18">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S01_V18_B1" data-verse="BTN_C01_S01_V18">
<p>आत्ममायया स्वरूपभूतेच्छया ।</p>
<p>'महामायेत्यविद्येति नियतिर्मोहिनीति च ।</p>
<p>प्रकृतिर्वासनेत्येव तवेच्छाऽनन्त कथ्यते''। इति स्कान्दे ॥</p>
<p>विष्णुसंहितायां च–</p>
<p>'इच्छाशक्तिर्ज्ञानशक्तिः क्रियाशक्तिरिति त्रिधा ।</p>
<p>शक्तिशक्तिमतोश्चापि न भेदः कश्चनेष्यते''॥ इति ॥ १८ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C1-S2" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="द्वितीयोऽध्यायः"></span>
=== द्वितीयोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="1" data-sec="2">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S02_V02" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सूत उवाच–</span>
<span class="shloka-line">यं प्रव्रजन्तमनुपेतमपेतकृत्यं</span>
<span class="shloka-line">द्वैपायनो विरहकातर आजुहाव ।</span>
<span class="shloka-line">पुत्रेति तन्मयतया तरवोऽपि नेदु-</span>
<span class="shloka-line">स्तं सर्वभूतहृदयं मुनिमानतोऽस्मि ॥ २ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S02_V02">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S02_V02_B1" data-verse="BTN_C01_S02_V02">
<p>अनुपेतं देहादिभिः । अनभिमानात् । अकातरः कातरवददर्शयत् ।</p>
<p>उक्तं च स्कान्दे–</p>
<p>'नित्यतृप्तः परानन्दो योऽव्ययः परमेश्वरः ।</p>
<p>यस्य पुत्रफलं नैव यज्जातं जगदीदृशम् ॥</p>
<p>यदधीनश्रियोऽपाङ्गाद् ब्रह्मरुद्रादिसंस्थितिः ।</p>
<p>स पुत्रार्थं तपस्तेपे व्यासो रुद्रस्य चेश्वरः ॥</p>
<p>कातर्यं दर्शयामास वियोगे लौकिकं हरिः ।</p>
<p>कुतः कातरता तस्य नित्यानन्दमहोदधेः''॥ इति ॥</p>
<p>'ईशन्नपि हि लोकस्य सर्वस्य जगतो हरिः ।</p>
<p>कर्माणि कुरुते विष्णुः कीनाश इव दुर्बलः''। इति चोद्योगे ॥</p>
<p>'देवत्वे देववच्चेष्टा मानुषत्वे च मानुषी''इति विष्णुधर्मे ।</p>
<p>सर्वभूतहृदयम् अहङ्कारात्मकत्वात् ।</p>
<p>'अहङ्कारात्मको रुद्रः शुको द्वैपायनात्मजः''। इति स्कान्दे ॥ २ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S02_V03" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यः स्वानुभावमखिलश्रुतिसारमेक-</span>
<span class="shloka-line">मध्यात्मदीपमतितीर्षतां तमोऽन्धम् ।</span>
<span class="shloka-line">संसारिणां करुणयाऽऽह पुराणगुह्यं</span>
<span class="shloka-line">तं व्याससूनुमुपयामि गुरुं मुनीनाम् ॥ ३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S02_V03">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S02_V03_B1" data-verse="BTN_C01_S02_V03">
<p>स्वानुभावं ब्रह्म ॥ ३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S02_V11" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">वदन्ति तत्तत्वविदस्तत्वं यज्ज्ञानमद्वयम् ।</span>
<span class="shloka-line">ब्रह्मेति परमात्मेति भगवानिति शब्द्यते ॥ ११ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S02_V11">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S02_V11_B1" data-verse="BTN_C01_S02_V11">
<p>अद्वयं असमाधिकम् । तथा च भाल्लवेयश्रुतिः–</p>
<p>'स पुरुषः सोऽद्वय इति । न ह्येनमभि कश्चन । न ह्येनमपि कश्चनेति''इति ।</p>
<p>'सोऽद्वयः पुरुषस्तस्मान्न समो नाधिको ह्यतः''। इति महासंहितायाम् ।</p>
<p>तत्त्वशब्दार्थस्तत्रैवोक्तः–</p>
<p>'अतीतानागते काले यत्तादृशमुदीर्यते ।</p>
<p>कुतश्चिदन्यथा नेयात् तत्तत्त्वं तत्त्वतो विदुः''॥ इति ॥ ११ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S02_V12" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सत्तामात्रं तु यत्किञ्चित्सदसच्चाविशेषणम् ।</span>
<span class="shloka-line">उभाभ्यां भाष्यते साक्षाद्भगवान् केवलः स्मृतः ॥ १२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S02_V12">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S02_V12_B1" data-verse="BTN_C01_S02_V12">
<p>सत्तामात्रम् आनन्दमात्रम् ।</p>
<p>तथा च पैङ्गिश्रुतिः–</p>
<p>'अथ कस्मादुच्यते सत्तेति । नन्दति नन्दयति चेति''। इति ।</p>
<p>न कार्यकारणविषयविशेषितवैषयिकज्ञानम् । केवलमेव तज्ज्ञानम् । स्रष्टृत्वादिभिः कार्यकारणविशेषितं च ।</p>
<p>तन्त्रभागवते च–</p>
<p>'विषयापेक्षि न ज्ञानं विषयैश्च विशेषितम् ।</p>
<p>यत्तदानन्दमात्रं च तद् ब्रह्मेत्यवधार्यताम्''। इति ।</p>
<p>यत्किञ्चित् अलोकसिद्धम् ॥ १२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S02_V13" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तच्छ्रद्दधाना मुनयो ज्ञानवैराग्ययुक्तया ।</span>
<span class="shloka-line">पश्यन्त्यात्मनि चात्मानं भक्त्या श्रुतिगृहीतया ॥ १३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S02_V13">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S02_V13_B1" data-verse="BTN_C01_S02_V13">
<p>यस्मात् परमात्मैव तत्त्वं तस्मात् तमेव पश्यन्ति मुनयः ॥ १३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S02_V22" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">भिद्यते हृदयग्रन्थिः छिद्यन्ते सर्वसंशयाः ।</span>
<span class="shloka-line">क्षीयन्ते चास्य कर्माणि दृष्ट एवात्मनीश्वरे ॥ २२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S02_V22">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S02_V22_B1" data-verse="BTN_C01_S02_V22">
<p>आत्मनीश्वर इति न जीवैक्यमुच्यते । परेषामपि ब्रह्मादीनां यतोऽवरत्वं स परावरः ।</p>
<p>'भेददृष्ट्याभिमानेन''इति च कापिलेये ।</p>
<p>'ब्रह्म प्रधानमुपयान्त्य-गताभिमानाः''इति च ।</p>
<p>'विद्याऽऽत्मनि भिदाबोधः''</p>
<p>'यत्र हि द्वैतमिव भवति''।</p>
<p>'अन्यमीशमस्य महिमानमिति''।</p>
<p>'अनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति''।</p>
<p>'छायातपौ ब्रह्मविदो वदन्ति''।</p>
<p>'एको बहूनां यो विदधाति कामान्''।</p>
<p>'सत्यः सो अस्य महिमा गृणे शवो यज्ञेषु विप्रराज्ये''।</p>
<p>'सत्यमेनमनु विश्वे मदन्ति रातिं देवस्य गृणतो मघोनः''।</p>
<p>'यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः''।</p>
<p>'शृण्वे वीर उग्रमुग्रं दमायन्''इत्यादि च ।</p>
<p>'मग्नस्य हि परेऽज्ञाने किं न दुःखतरं भवेत् ।</p>
<p>बहवः पुरुषाः ब्रह्मन्नुताहो एक एव तु ।</p>
<p>नैतदिच्छन्ति पुरुषमेकं कुरुकुलोद्वह''। इत्यादि मोक्षधर्मे ॥</p>
<p>'भेददृष्ट्याभिमानेन पश्यन्तो यान्ति तत्पदम्"– इति वायुप्रोक्ते ।</p>
<p>'अनुपपत्तेस्तु न शारीरः",</p>
<p>'भेदव्यपेशाच्च",</p>
<p>'शारीरश्चोभयेऽपि हि भेदेनैनम-धीयते",</p>
<p>'पृथगुपदेशात्''इत्यादि च ।</p>
<p>सत्यत्वं च भेदस्योक्तं भाल्लवेयश्रुतौ–</p>
<p>'स्थाणुर्होच्चक्राम स प्रजापतिमुवाच । कोऽसि के स्म कः स इति । स होवाच योऽस्मि ये स्थ यः स इति । अथ हैनमुपाक्रोशत् । सत्यं भिदा सत्यं भिदा सत्यं भिदेति । मैवारुवण्यो मैवारुवण्यो मैवारुवण्य इति''इति ।</p>
<p>'सत्यमेनम्'''सत्यः सो अस्य''इति चोक्तम् ।</p>
<p>महासंहितायां च–</p>
<p>'त्रिविधं जीवसङ्घं च परमात्मानमव्ययम् ।</p>
<p>तेषां भेदं च ये सत्यं विदुर्मोहविवर्जिताः ॥</p>
<p>ते यान्ति परमं स्थानं विष्णोरेवाचलं ध्रुवम् ।</p>
<p>जीवेश्वरभिदां भ्रान्तिं केचिदाहुरपण्डिताः ॥</p>
<p>अनारतं तमो यान्ति परमात्मविनिन्दनात् ।</p>
<p>पराधीनश्च बद्धश्च स्वल्पज्ञानसुखेहितः ॥</p>
<p>अल्पशक्तिः सदोषश्च जीवात्माऽनीदृशः परः ।</p>
<p>वदता तु तयोरैक्यं किं तेनादुष्कृतं कृतम् ॥</p>
<p>अन्तर्याम्यैक्यवाचीनि वचनानीह यानि तु ।</p>
<p>तानि दृष्ट्वा भ्रमन्तीह दुरात्मानोऽल्पचेतसः ॥</p>
<p>अस्यास्मि त्वमहं स्वात्मेत्यभिधागोचरो यतः ।</p>
<p>सर्वान्तरत्वात् पुरुषस्त्वन्तर्यामी नियामयन् ॥</p>
<p>अतो भ्रमन्ति वचनैरासुरा मोहतत्परैः ।</p>
<p>तन्मोहने परा प्रीतिर्देवानां परमस्य च ॥</p>
<p>अतो महान्धकारेषु पतन्त्यज्ञानमोहिताः''। इत्यादि ॥ २२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S02_V24" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सत्त्वं रजस्तम इति प्रकृतेर्गुणास्तै-</span>
<span class="shloka-line">र्युक्तः परः पुरुष एव इहास्य धत्ते ।</span>
<span class="shloka-line">स्थित्यादये हरिविरिञ्चहरेति सञ्ज्ञाः</span>
<span class="shloka-line">श्रेयांसि तत्र खलु सत्त्वतनौ नृणां स्युः ॥ २४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S02_V24">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S02_V24_B1" data-verse="BTN_C01_S02_V24">
<p>विष्णोरेव त्रिसञ्ज्ञाः । वामनपुराणे च–</p>
<p>'ब्रह्मविष्ण्वीशरूपाणि त्रीणि विष्णोर्महात्मनः ।</p>
<p>ब्रह्मणि ब्रह्मरूपः स शिवरूपी शिवे स्थितः ॥</p>
<p>पृथगेव स्थितो देवो विष्णुरूपी जनार्दनः''। इति ।</p>
<p>त्रयोऽपि गुणा विष्ण्वाश्रयाः । तथाऽपि सत्त्वतनौ जीवे श्रेयांसि स्युः ॥ २४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S02_V25" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">पार्थिवाद्दारुणो धूमस्तस्मादग्निस्त्रयीमयः ।</span>
<span class="shloka-line">तमसस्तु रजस्तस्मात् सत्त्वं यद् ब्रह्मदर्शनम् ॥ २५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S02_V25">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S02_V25_B1" data-verse="BTN_C01_S02_V25">
<p>मेघरूपत्वात् धूम उत्तमः ॥ २५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S02_V26" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">भेजिरे मुनयोऽथाग्रे भगवन्तमधोक्षजम् ।</span>
<span class="shloka-line">सत्वं विशुद्धं क्षेमाय कल्पते नेतराविह ॥ २६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S02_V26">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S02_V26_B1" data-verse="BTN_C01_S02_V26">
<p>सात्त्विकानां वासुदेवे भक्तिरुत्पद्यते ॥ २६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S02_V28" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">रजस्तमःप्रकृतयः समशीलान् भजन्ति वै ।</span>
<span class="shloka-line">पितृभूतप्रजेशादीन् श्रियैश्वर्यप्रजेप्सवः ॥ २८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S02_V28">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S02_V28_B1" data-verse="BTN_C01_S02_V28">
<p>भूतेशप्रजेशादीन् ॥ २८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S02_V31" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स एवेदं ससर्जाग्रे भगवानात्ममायया ।</span>
<span class="shloka-line">सदसद्रूपया चासौ गुणमय्याऽगुणो विभुः ॥ ३१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S02_V31">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S02_V31_B1" data-verse="BTN_C01_S02_V31">
<p>आत्ममायया स्वेच्छया । सदसद्रूपया प्रकृत्या च ॥ ३१ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S02_V32" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तया विलसितेष्वेषु गुणेषु गुणवानिव ।</span>
<span class="shloka-line">अन्तःप्रविष्ट आभाति विज्ञानेन विजृम्भितः ॥ ३२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S02_V32">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S02_V32_B1" data-verse="BTN_C01_S02_V32">
<p>तया सदसद्रूपया । विज्ञानेन विजृम्भितः विज्ञानेन सम्पूर्णः ॥ ३२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S02_V34" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">असौ गुणमयैर्भावैर्भूतसूक्ष्मेन्द्रियात्मभिः ।</span>
<span class="shloka-line">स्वनिर्मितेषु निर्विष्टो भुङ्क्ते भूतेषु तद्गुणान् ॥ ३४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते	श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये प्रथमस्कन्धे द्वितीयोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S02_V34">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S02_V34_B1" data-verse="BTN_C01_S02_V34">
<p>तद्गुणान् एव भुङ्क्ते न दोषान् ।</p>
<p>'सर्वत्र सारभुग् देवो नासारं स कदाचन''इति वामनपुराणे ।</p>
<p>'अनश्नन्''इत्यशुभापेक्षया परवशत्वापेक्षया क्ऌप्त्यपेक्षया च ।</p>
<p>'अक्ऌप्त्या च स्वतन्त्रत्वादशुभस्य च वर्जनात् ।</p>
<p>अभोक्ता शुभभोक्तृत्वाद् भोक्तेत्येव च तं विदुः ॥</p>
<p>अन्यूनानधिकत्वाच्च पूर्णस्वानन्दभोजनात् ।</p>
<p>विरागाच्च परस्यास्य भोक्तृत्वप्रतिषेधनम्''। इति स्कान्दे ॥ ३४ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C1-S3" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="तृतीयोऽध्यायः"></span>
=== तृतीयोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="1" data-sec="3">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S03_V01" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सूत उवाच–</span>
<span class="shloka-line">जगृहे पौरुषं रूपं भगवान् महदादिभिः ।</span>
<span class="shloka-line">सम्भूतं षोडशकलमादौ लोकसिसृक्षया ॥ १ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S03_V01">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S03_V01_B1" data-verse="BTN_C01_S03_V01">
<p>व्यक्त्यपेक्षया जगृह इति । तथा हि तन्त्रभागवते–</p>
<p>'ओयमनुपादेयं यद्रूपं नित्यमव्ययम् ।</p>
<p>स एवापेक्ष्य रूपाणां व्यक्तिमेव जनार्दनः ॥</p>
<p>अगृह्णाद् व्यसृजच्चेति कृष्णरामादिकां तनुम् ।</p>
<p>पठ्यते भगवानीशो मूढबुद्धिव्यपेक्षया ॥</p>
<p>तमसा ह्युपगूढस्य यत्तमःपानमीशितुः ।</p>
<p>एतत्पुरुषरूपस्य ग्रहणं समुदीर्यते ॥</p>
<p>कृष्णरामादिरूपाणां लोकव्यक्तिमपेक्षया''। इति ॥</p>
<p>महदादिभिः सम्भूतं अन्तर्गतमहदादि । न महदादिशरीरम् । 'यस्मिन्नेताः षोडशकलाः प्रभवन्ति''इति हि श्रुतिः ।</p>
<p>'यत्किञ्चिदिह लोकेऽस्मिन् देहबद्धं विशांपते ।</p>
<p>सर्वं पञ्चभिराविष्टं भूतैरीश्वरबुद्धिजैः ॥</p>
<p>ईश्वरो हि जगत्स्रष्टा प्रभुर्नारायणो विराट् ।</p>
<p>भूतान्तरात्मा विज्ञेयः सगुणो निर्गुणोऽपि च ।</p>
<p>भूतप्रलयमव्यक्तं शुश्रूषुर्नृपसत्तम''। इति मोक्षधर्मे ।</p>
<p>'नाऽसीदहो न रात्रिरासीन्नासदासीत् तन्महद्वपुस्तदा</p>
<p>अभवद्विश्वरूपं सा विश्वरूपस्य रजनी''इति भाल्लवेयश्रुतिः ।</p>
<p>'न तस्य प्राकृता मूर्तिर्मांसमेदोऽस्थिसम्भवा ।</p>
<p>न योगित्वादीश्वरत्वात् सत्यरूपोऽच्युतो विभुः''। इति वाराहे ।</p>
<p>'सर्वे नित्याः शाश्वताश्च देहास्तस्य परात्मनः ।</p>
<p>हानोपादानरहिता नैव प्रकृतिजाः क्वचित् ॥</p>
<p>परमानन्दसन्दोहा ज्ञानमात्राश्च सर्वतः ।</p>
<p>सर्वे सर्वगुणैः पूर्णाः सर्वे भेदविवर्जिताः ॥</p>
<p>अन्यूनानधिकाश्चैव गुणैः सर्वैश्च सर्वतः ।</p>
<p>देहिदेहभिदा चात्र नेश्वरे विद्यते क्वचित् ॥</p>
<p>तत्स्वीकारादिशब्दस्तु हस्तस्वीकारवत् स्मृतः ।</p>
<p>वैलक्षण्यान्न वा तत्र ज्ञानमात्रार्थमीरितम् ॥</p>
<p>केवलैश्वर्यसंयोगादीश्वरः प्रकृतेः परः ॥</p>
<p>जातो गतस्त्विदं रूपं तदित्यादि व्यवह्रियते''। इति महावाराहे ।</p>
<p>'एकमेवाद्वितीयं'''नेह नानास्ति किञ्चन'''एवं धर्मान् पृथक् पश्यन्''</p>
<p>इत्यादि च ।</p>
<p>तस्यैवास्थूलत्वाद्यैश्वर्ययोगात् ।</p>
<p>तथा च कौर्मे–</p>
<p>'अस्थूलश्चानणुश्चैव स्थूलोऽणुश्चैव सर्वतः ।</p>
<p>अवर्णः सर्वतः प्रोक्तः श्यामो रक्तान्तलोचनः ॥</p>
<p>ऐश्वर्ययोगाद्भगवान् विरुद्धार्थोऽभिधीयते ।</p>
<p>तथाऽपि दोषाः परमे नैवाऽहार्याः कथञ्चन ॥</p>
<p>गुणा विरुद्धा अपि तु समाहार्याश्च सर्वतः ।''इति ।</p>
<p>विष्णुधर्मोत्तरे च–</p>
<p>'गुणाः सर्वेऽपि युज्यन्ते ह्यैश्वर्यात् पुरुषोत्तमे ।</p>
<p>दोषाः कथञ्चिन्नैवात्र युज्यन्ते परमो हि सः ॥</p>
<p>गुणदोषौ माययैव केचिदाहुरपण्डिताः ।</p>
<p>न तत्र माया मायी वा तदीयौ तौ कुतो ह्यतः ॥</p>
<p>तस्मान्न मायया सर्वं सर्वमैश्वर्यसम्भवम् ।</p>
<p>अमायो हीश्वरो यस्मात् तस्मात् तं परमं विदुः''॥ इति ॥ १ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S03_V03" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यस्यावयवसंस्थानैः कल्पितो लोकविस्तरः ।</span>
<span class="shloka-line">तद्वै भगवतो रूपं विशुद्धं सत्त्वमूर्जितम् ॥ ३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S03_V03">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S03_V03_B1" data-verse="BTN_C01_S03_V03">
<p>यस्यावयवसंस्थानैः । 'नाभ्या आसीदन्तरिक्षम्''इत्यादि । सत्त्वं साधुगुणवत्त्वं ज्ञानबलरूपं वा ।</p>
<p>'बलज्ञानसमाहारः सत्त्वमित्यभिधीयते''इति मात्स्ये ॥ ३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S03_V05" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">एतन्नानावताराणां निधानं बीजमव्ययम् ।</span>
<span class="shloka-line">यस्यांशांशेन सृज्यन्ते देवतिर्यङ्नरादयः ॥ ५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S03_V05">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S03_V05_B1" data-verse="BTN_C01_S03_V05">
<p>निधानं अत्रैकीभवन्त्यन्त इति । अंशांशेन सामर्थ्यैकदेशेन ।</p>
<p>ब्राह्मे च– 'यच्छक्त्यैकांशसम्भूतं जगदेतच्चराचरम्''इति ॥ ५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S03_V06" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स एव प्रथमं देवः कौमारं सर्गमास्थितः ।</span>
<span class="shloka-line">चचार दुश्चरं ब्रह्मा ब्रह्मचर्यमखण्डितम् ॥ ६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S03_V06">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S03_V06_B1" data-verse="BTN_C01_S03_V06">
<p>'कुमारो नाम भगवान् स्वयं स्वस्मादजायत ।</p>
<p>दिदेश ब्रह्मणे ब्रह्म ब्रह्मचर्ये स्थितो विभुः ॥</p>
<p>यस्मात् सनत्कुमारश्च ब्रह्मचर्यमपालयत् ।</p>
<p>यः स्थाणोः स्थाणुतां प्रादाद् भगवानव्ययो हरिः''। इति ब्राह्मे ॥ ६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S03_V08" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तृतीयमृषिसर्गं वै देवर्षित्वमुपेत्य सः ।</span>
<span class="shloka-line">तन्त्रं सात्वतमाचष्ट नैष्कर्म्यं कर्मणां यतः ॥ ८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S03_V08">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S03_V08_B1" data-verse="BTN_C01_S03_V08">
<p>'अवतारस्तृतीयोऽस्य देवर्षिः प्रथितो दिवि ।</p>
<p>महिदासस्त्वैतरेयो यस्तन्त्रं नारदेऽवदत्''। इति च ॥ ८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S03_V09" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तुर्यं धर्मकलासर्गे नरनारायणावृषी ।</span>
<span class="shloka-line">भूत्वाऽऽत्मोपशमोपेतमकरोद्दुश्चरं तमः ॥ ९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S03_V09">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S03_V09_B1" data-verse="BTN_C01_S03_V09">
<p>धर्मकलासर्गः धर्मे स्वांशावतारः । लोकदृष्ट्याऽऽत्मशमोपेतम् ॥ ९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S03_V10" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">पञ्चमः कपिलो नाम सिद्धेशः कालविप्लुतम् ।</span>
<span class="shloka-line">प्रोवाचाऽऽसुरये साङ्ख्यं तत्त्वग्रामविनिर्णयम् ॥ १० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S03_V10">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S03_V10_B1" data-verse="BTN_C01_S03_V10">
<p>तन्त्रं साङ्ख्यं वेदानुसारि ।</p>
<p>पाद्मे च–</p>
<p>'कपिलो वासुदेवाख्यस्तन्त्रं साङ्ख्यं जगाद ह ।</p>
<p>ब्रह्मादिभ्यश्च देवेभ्यो भृग्वादिभ्यस्तथैव च ॥</p>
<p>तथैवाऽऽसुरये सर्ववेदार्थैरुपबृंहितम् ।</p>
<p>सर्ववेदविरुद्धं च कपिलोऽन्यो जगाद ह ॥</p>
<p>साङ्ख्यमाऽऽसुरयेऽन्यस्मै कुतर्कपरिबृंहितम्''। इति ॥ १० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S03_V11" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">षष्ठमत्रेरपत्यत्वं वृतः प्राप्तोऽनसूयया ।</span>
<span class="shloka-line">आन्वीक्षिकीमलर्काय प्रह्लादादिभ्य ऊचिवान् ॥ ११ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S03_V11">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S03_V11_B1" data-verse="BTN_C01_S03_V11">
<p>आन्वीक्षिकीं तत्त्वविद्याम्–</p>
<p>'आन्वीक्षिकी कुतर्काख्या तथैवाऽऽन्वीक्षिकी परा''इति मात्स्ये ॥ ११ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S03_V14" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ऋषिभिर्याचितो भेजे नवमं पार्थिवं वपुः ।</span>
<span class="shloka-line">दुग्धवानोेषधीर्विप्रास्तेनायं च उशत्तमः ॥ १४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S03_V14">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S03_V14_B1" data-verse="BTN_C01_S03_V14">
<p>पृथुशरीराविष्टरूपम्–</p>
<p>'आविवेश पृथुं देवः शङ्खी चक्री चतुर्भुजः''इति पाद्मे ।</p>
<p>उश इच्छायाम् । सत्यकामः ॥ १४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S03_V21" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ततः सप्तदशे जातः सत्यवत्यां पराशरात् ।</span>
<span class="shloka-line">चक्रे वेदतरोः शाखा दृष्ट्वा पुंसोऽल्पमेधसः ॥ २१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S03_V21">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S03_V21_B1" data-verse="BTN_C01_S03_V21">
<p>रामात् पूर्वमप्यस्ति व्यासावतारः–</p>
<p>'तृतीयं युगमारभ्य व्यासो बहुषु जज्ञिवान्''इति कौर्मे ॥ २१ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S03_V23" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">एकोनविंशे विंशतिमे वृष्णिषु प्राप्य जन्मनी ।</span>
<span class="shloka-line">रामकृष्णाविति भुवो भगवानहरद्भरम् ॥ २३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S03_V23">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S03_V23_B1" data-verse="BTN_C01_S03_V23">
<p>आवेशो बलभद्रे ।</p>
<p>'शङ्खचक्रभृदीशेशः श्वेतवर्णो महाभुजः ।</p>
<p>आविष्टः श्वेतकेशात्मा शेषांशं रोहिणीसुतम्''।</p>
<p>इति महावाराहे ॥ २३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S03_V24" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ततः कलौ सम्प्रवृत्ते सम्मोहाय सुरद्विषाम् ।</span>
<span class="shloka-line">बुद्धो नाम्ना जिनसुतः कीकटेषु भविष्यति ॥ २४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S03_V24">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S03_V24_B1" data-verse="BTN_C01_S03_V24">
<p>'मोहनार्थं दानवानां बालरूपं पथि स्थितम् ।</p>
<p>पुत्रं तं कल्पयामास मूढबुद्धिर्जिनः स्वयम् ॥</p>
<p>ततः सम्मोहयामास जिनाद्यानसुरांशकान् ।</p>
<p>भगवान् वाग्भिरुग्राभिरहिंसावाचिभिर्हरिः''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥ २४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S03_V26" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अवतारा ह्यसङ्ख्येया हरेः सत्वनिधेर्द्विजाः ।</span>
<span class="shloka-line">यथा विदासिनः कुल्याः सरसः स्युः सहस्रशः ॥ २६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S03_V26">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S03_V26_B1" data-verse="BTN_C01_S03_V26">
<p>विदासिनः उन्नतात् भिन्नाद् वा । 'त्रिविधाः पुरुषा लोके नीचमध्य-विदासिनः''इति ब्राह्मे ।</p>
<p>'चतुर्धा वर्णरूपेण जगदेतद् विदासितम्''इति च ॥ २६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S03_V28" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">एते स्वांशकलाः पुंसः कृष्णस्तु भगवान् स्वयम् ।</span>
<span class="shloka-line">इन्द्रारिव्याकुलं लोकं मृडयन्ति युगे युगे ॥ २८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S03_V28">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S03_V28_B1" data-verse="BTN_C01_S03_V28">
<p>एते प्रोक्तावताराः । मूलरूपी कृष्णः स्वयमेव ।</p>
<p>'जीवास्तत्प्रतिबिम्बांशा वराहाद्याः स्वयं हरिः ।</p>
<p>दृश्यते बहुधा विष्णुरैश्वर्यादेक एव तु''। इति ब्रह्मवैवर्ते ॥ २८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S03_V30" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">एतद्रूपं भगवतो ह्यरूपस्य चिदात्मनः ।</span>
<span class="shloka-line">मायागुणैर्विरचितं महदादिभिरात्मनि ॥ ३० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S03_V30">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S03_V30_B1" data-verse="BTN_C01_S03_V30">
<p>एतत् जडरूपम् ।</p>
<p>'नारायणवराहाद्याः परमं रूपमीशितुः ।</p>
<p>जैवं तु प्रतिबिम्बाख्यं जडमारोपितं हरेः ॥</p>
<p>एवं हि त्रिविधं तस्य रूपं विष्णोर्महात्मनः''। इति पाद्मे ॥ ३० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S03_V31" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यथा नभसि मेघौघा रेणुर्वा पार्थिवोऽनिले ।</span>
<span class="shloka-line">एवं द्रष्टरि दृश्यत्वमारोपितमबुद्धिभिः ॥ ३१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S03_V31">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S03_V31_B1" data-verse="BTN_C01_S03_V31">
<p>दृश्यत्वं जडरूपत्वम् ।</p>
<p>'अविज्ञाय परं देहमानन्दात्मानमव्ययम् ।</p>
<p>आरोपयन्ति जनिमत् पञ्चभूतात्मकं जडम्''। इति स्कान्दे ॥ ३१ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S03_V32" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अतः परं यदव्यक्तमव्यूढगुणबृंहितम् ।</span>
<span class="shloka-line">अदृष्टाश्रुतवस्तुत्वात् स जीवो यः पुनर्भवः ॥ ३२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S03_V32">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S03_V32_B1" data-verse="BTN_C01_S03_V32">
<p>अतः परं जडेश्वररूपयोः परम् । अव्यूढगुणबृंहितंं अनादिकाले कदाचिदप्य-नपगतसत्वादिगुणबृंहितम् । अदृष्टाश्रुतवस्तुत्वात् पुनर्भवः ॥ ३२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S03_V33" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यत्रेमे सदसद्रूपे प्रतिषिद्धे स्वसंविदा ।</span>
<span class="shloka-line">अविद्ययाऽऽत्मनि कृते इति तद्ब्रह्मदर्शनम् ॥ ३३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S03_V33">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S03_V33_B1" data-verse="BTN_C01_S03_V33">
<p>अविद्यया जीवे कृते परमेश्वरे प्रतिषिद्धे इति ब्रह्मदर्शनम् ॥ ३३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S03_V34" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यद्येषोपरता देवी माया वैशारदी मतिः ।</span>
<span class="shloka-line">सम्पन्न एवेति विदुर्महिमि्न स्वे महीयते ॥ ३४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S03_V34">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S03_V34_B1" data-verse="BTN_C01_S03_V34">
<p>विशारदः परमेश्वरः । तन्मतिः माया । यदा नैनं शोचयामीत्युपरता तदा सम्पन्न एव ॥ ३४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S03_V35" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">एवं जन्मानि कर्माणि ह्यकर्तुरजनस्य च । वर्णयन्ति स्म कवयो वेदगुह्यानि हृत्पतेः ॥ ३५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S03_V35">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S03_V35_B1" data-verse="BTN_C01_S03_V35">
<p>'अप्रयत्नात् स्वतन्त्रत्वात् फलानां च विवर्जनात् ।</p>
<p>क्रियायाश्च स्वरूपत्वादकर्तेति च तं विदुः ॥</p>
<p>कर्तृत्वं भ्रान्तिजं प्राहुरतत्तत्त्वविदो जनाः ।</p>
<p>ऐश्वर्यजं तु कर्तृत्वं सम्यक् तत्तत्त्ववेदिनः''। इति पाद्मे ३५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S03_V40" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">इदं भागवतं नाम पुराणं ब्रह्मसम्मितम् ।</span>
<span class="shloka-line">उत्तमश्लोकचरितं चकार भगवानृषिः ॥ ४० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये प्रथमस्कन्धे तृतीयोध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S03_V40">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S03_V40_B1" data-verse="BTN_C01_S03_V40">
<p>'धर्मः कं शरणं गतः''इत्यस्य तमेव व्यासरूपिणमिति परिहार उच्यते– 'इदं भागवतम्''इत्यादिना ॥ ४० ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C1-S4" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="चतुर्थोऽध्यायः"></span>
=== चतुर्थोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="1" data-sec="4">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S04_V04" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तस्य पुत्रो महायोगी समदृक् निर्विकल्पकः ।</span>
<span class="shloka-line">एकान्तगतिरुन्निद्रो गूढो मूढ इवेयते ॥ ४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S04_V04">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S04_V04_B1" data-verse="BTN_C01_S04_V04">
<p>निर्विकल्पकः । मदीयं तदीयमिति भेदमपहाय सर्वमीश्वराधीनमिति विज्ञाय स्थितः ।</p>
<p>'साम्यमीश्वररूपेषु सर्वत्र तदधीनताम् ।</p>
<p>पश्यति ज्ञानसम्पत्त्या विनिद्रो यः स योगवित्''। इति ब्राह्मे ॥ ४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S04_V13" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सूत उवाच—</span>
<span class="shloka-line">द्वापरे समनुप्राप्ते तृतीये युगपर्यये ।</span>
<span class="shloka-line">जातः पराशराद्योगी वासव्यां कलया हरेः ॥ १३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S04_V13">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S04_V13_B1" data-verse="BTN_C01_S04_V13">
<p>तृतीये द्वापरे युगे पर्यवसानं प्राप्ते सति ॥ १३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S04_V17" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">दुर्भगांश्च जनान् वीक्ष्य मुनिर्दिव्येन चक्षुसा ।</span>
<span class="shloka-line">सर्ववर्णाश्रमाणां यद् दध्यौ चिरममोघदृक् ॥ १७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S04_V17">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S04_V17_B1" data-verse="BTN_C01_S04_V17">
<p>नित्यज्ञानस्य चिद्दृष्टिर्लोकदृष्ट्यपेक्षया–</p>
<p>'सर्वज्ञोऽप्यज्ञवद्देवः सर्वशक्तिरशक्तवत् ।</p>
<p>प्रत्यापयति लोकानामज्ञानं मोहनाय च''। इति कौर्मे ॥ १७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S04_V24" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स्त्रीशूद्रब्रह्मबन्धूनां त्रयी न श्रुतिगोचरा ।</span>
<span class="shloka-line">कर्मश्रेयसि मूढानां श्रेय एवं भवेदिह ।</span>
<span class="shloka-line">इति भारतमाख्यानं कृपया मुनिना कृतम् ॥ २४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S04_V24">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S04_V24_B1" data-verse="BTN_C01_S04_V24">
<p>'भारतं ब्राह्मणादीनां वेदार्थपरिवित्तये ।</p>
<p>त एव वेदास्त्वन्येषां नर्ते तत्कस्यचित् सुखम्''। इति स्कान्दे ॥२४॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S04_V25" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">एवं प्रवृत्तस्य सदा भूतानां श्रेयसि द्विजाः ।</span>
<span class="shloka-line">सर्वात्मकेनाऽपि यदा नातुष्यद् हृदयं ततः ॥ २५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C01_S04_V26" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">नातिप्रसन्नहृदयः सरस्वत्यास्तटे शुचौ ।</span>
<span class="shloka-line">वितर्कयन् विविक्तस्थ इदं चोवाच धर्मवित् ॥ २६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S04_V26">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S04_V26_B1" data-verse="BTN_C01_S04_V26">
<p>अतोषोऽनलम्बुद्धिः ।</p>
<p>'श्रुत्वा कथां न तुष्यामि हरेरद्भुतकर्मणः''इति मात्स्ये ।</p>
<p>अप्रसादश्च स एव ।</p>
<p>'कः प्रसन्नो भवेद् दिव्यां कथां शृण्वन् हरेः पराम्''इति च ॥२५,२६॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S04_V27" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">धृतव्रतेन हि मया छन्दांसि गुरवोऽग्नयः ।</span>
<span class="shloka-line">मानिता निर्व्यलीकेन गृहीतं चानुशासनम् ॥ २७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S04_V27">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S04_V27_B1" data-verse="BTN_C01_S04_V27">
<p>आचारापेक्षया धृतव्रतत्वादिपरिपूर्णस्य ॥ २७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S04_V29" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अथापि बत मे दैह्यो ह्यात्मा चैवाऽत्मना विभुः ।</span>
<span class="shloka-line">असम्पन्न इवाऽभाति ब्रह्मवर्चस्विसत्तमः ॥ २९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S04_V29">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S04_V29_B1" data-verse="BTN_C01_S04_V29">
<p>दैह्यः देहरूपः । आत्मना विभुः स्वत एव व्याप्तः ।</p>
<p>'तस्य सर्वावतारेषु न विशेषोऽस्ति कश्चन ।</p>
<p>देहदेहिविभेदश्च न परे विद्यते क्वचित् ॥</p>
<p>सर्वेऽवतारा व्याप्ताश्च सर्वे सूक्ष्माश्च तत्त्वतः ।</p>
<p>ऐश्वर्ययोगाद् भगवान् क्रीडत्येवं जनार्दनः''॥ इति महासंहितायाम् ।</p>
<p>अवतारप्रयोजनासम्पत्त्याऽसम्पन्न इव । ब्रह्मवर्चसयुक्तानामुत्तमः ॥२९॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S04_V30" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">किं वा भागवता धर्मा न प्रायेण निरूपिताः ।</span>
<span class="shloka-line">प्रियाः परमहंसानां त एव ह्यच्युतप्रियाः ॥ ३० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S04_V30">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S04_V30_B1" data-verse="BTN_C01_S04_V30">
<p>पुनरपेक्षितत्वान्न प्रायेण निरूपिताः ।</p>
<p>'यथा तु भारते देवो न तथाऽन्येषु केषुचित् ।</p>
<p>उच्यते न तथाऽपीशं जानन्त्यज्ञा जनार्दनम्''। इति स्कान्दे ॥ ३० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S04_V31" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तस्यैवं खिन्नमात्मानं मन्यमानस्य खिद्यतः ।</span>
<span class="shloka-line">कृष्णस्य नारदोऽभ्यागादाश्रमं प्रागुदाहृतम् ॥ ३१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S04_V31">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S04_V31_B1" data-verse="BTN_C01_S04_V31">
<p>खेदोऽनलम्बुद्धिः ।</p>
<p>'अतुष्टिरप्रसादश्च खेदोऽतृप्तिस्तथैव च ।</p>
<p>अनलत्वं वदन्त्येते सर्वे पर्यायवाचकाः''। इति ब्राह्मे ।</p>
<p>मन्यमानस्य स्वेच्छया ॥ ३१ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये प्रथमस्कन्धे चतुर्थोऽध्यायः ॥</div>

<span id="gr-C1-S5" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="पञ्चमोऽध्यायः"></span>
=== पञ्चमोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="1" data-sec="5">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S05_V02" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">नारद उवाच—</span>
<span class="shloka-line">पाराशर्य महाभाग भवतः कच्चिदात्मना ।</span>
<span class="shloka-line">परितुष्यति शारीर आत्मा मानस एव वा ॥ २ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S05_V02">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S05_V02_B1" data-verse="BTN_C01_S05_V02">
<p>शारीरमानसयोरभेदादुभयथाऽपि युज्यते । स्वतन्त्रत्वादात्मनैव ह्यलम्बुद्धिः ॥ २ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S05_V04" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">जिज्ञासितमधीतं च ब्रह्म यत्तत् सनातनम् ।</span>
<span class="shloka-line">तथाऽपि शोचस्यात्मानमकृतार्थ इव प्रभो ॥ ४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S05_V04">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S05_V04_B1" data-verse="BTN_C01_S05_V04">
<p>शोचसि प्रकाशयसि ।</p>
<p>'अजस्रेण शोचिषा शोशुचानः''इति श्रुतिः ॥ ४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S05_V05" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">व्यास उवाच—</span>
<span class="shloka-line">अस्त्येव मे सर्वमिदं त्वयोक्तं, तथाऽपि नात्मा परितुष्यते मे ।</span>
<span class="shloka-line">तत्मूलमव्यक्तमगाधबोधं, पृच्छामहे त्वाऽऽत्मभवात्मभूतम् ॥ ५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S05_V05">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S05_V05_B1" data-verse="BTN_C01_S05_V05">
<p>'ज्ञानशक्तिस्वरूपोऽपि ह्यज्ञाशक्तं वदेद्धरिः ।</p>
<p>अज्ञानां मोहनायेशस्तेन मुह्यन्ति मोहिताः''। इति पाद्मे ॥ ५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S05_V09" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यथा धर्मादयो ह्यर्था मुनिवर्यानुवर्णिताः ।</span>
<span class="shloka-line">न तथा वासुदेवस्य महिमा ह्यनुवर्णितः ॥ ९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S05_V09">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S05_V09_B1" data-verse="BTN_C01_S05_V09">
<p>धर्मादीनामल्पकथनेन पूर्तिः । न वासुदेवमहिम्नोऽतिकथितस्यापि ॥ ९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S05_V10" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">न यद्वचश्चित्रपदं हरेर्यशो</span>
<span class="shloka-line">जगत्पवित्रं न गृणीत कर्हिचित् ।</span>
<span class="shloka-line">तद्वायसं तीर्थमुशन्ति मानसा</span>
<span class="shloka-line">न यत्र हंसा न्यपतन् मिमङ्क्षया ॥ १० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S05_V10">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S05_V10_B1" data-verse="BTN_C01_S05_V10">
<p>वायसं तीर्थं वयोमात्रानुजीवि शास्त्रम् ॥ १० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S05_V12" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">नैष्कर्म्यमप्यच्युतभाववर्जितं</span>
<span class="shloka-line">न शोभते ज्ञानमलं निरञ्जनम् ।</span>
<span class="shloka-line">कुतः पुनः शश्वदभद्रमीश्वरे</span>
<span class="shloka-line">न चार्षितं कर्म यदप्यकारणम् ॥ १२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S05_V12">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S05_V12_B1" data-verse="BTN_C01_S05_V12">
<p>परोक्षज्ञानं न शोभते । अपरोक्षज्ञानं न भक्त्या विनोत्पद्यते ।</p>
<p>'यस्य देवे परा भक्तिः''</p>
<p>'यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः'''यद्वासुदेवशरणा विदुरञ्जसैव''इत्यादेः ॥ १२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S05_V13" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अतो महाभाग भवानमोघदृक्</span>
<span class="shloka-line">शुचिश्रवाः सत्यरतो धृतव्रतः ।</span>
<span class="shloka-line">उरुक्रमस्याखिलबन्धमुक्तये</span>
<span class="shloka-line">समाधिनाऽनुस्मर यद्विचेष्टितम् ॥ १३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S05_V13">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S05_V13_B1" data-verse="BTN_C01_S05_V13">
<p>शुचिश्रवाः विष्णुः । समाधिना समाधिभाषया । स्मरणं ग्रन्थकृतिः ।</p>
<p>'स्मरन्ति च''इत्यादेः ॥ १३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S05_V15" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">जुगुस्पिसं धर्मकृतेऽनुशासनं</span>
<span class="shloka-line">स्वभावरक्तस्य महान् व्यतिक्रमः ।</span>
<span class="shloka-line">यद्वाक्यतो धर्म इतीतरस्थितो</span>
<span class="shloka-line">न मन्यते तस्य निवारणं जनः ॥ १५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S05_V15">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S05_V15_B1" data-verse="BTN_C01_S05_V15">
<p>प्रवृत्तिधर्मकृते ॥ १५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S05_V16" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">विचक्षणोऽस्यार्हति वेदितुं विभो-</span>
<span class="shloka-line">रनन्तपारस्य निवृत्तितः सुखम् ।</span>
<span class="shloka-line">प्रवर्तमानस्य गुणैरनात्मन-</span>
<span class="shloka-line">स्ततो भवान् दर्शय चेष्टितं विभोः ॥ १६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S05_V16">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S05_V16_B1" data-verse="BTN_C01_S05_V16">
<p>अनन्तपारस्य विभोः सकाशाद् यत् सुखम् ॥ १६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S05_V20" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">इदं हि विश्वं भगवानिवेतरो</span>
<span class="shloka-line">यतो जगत्स्थाननिरोधसम्भवः ।</span>
<span class="shloka-line">तद्धि स्वयं वेद भवांस्तथापि</span>
<span class="shloka-line">प्रादेशमात्रं भवतः प्रदर्शितम् ॥ २० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S05_V20">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S05_V20_B1" data-verse="BTN_C01_S05_V20">
<p>इतरोऽपि भगवान् विश्वमिव । स्वातन्त्र्यात् ॥ २० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S05_V27" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तस्मिंस्तदा लब्धरुचेर्महामते</span>
<span class="shloka-line">प्रियश्रवस्यस्खलिता मतिर्मम ।</span>
<span class="shloka-line">ययाऽहमेतत् सदसत् स्वमायया</span>
<span class="shloka-line">पश्ये मयि ब्रह्मणि कल्पितं परे ॥ २७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S05_V27">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S05_V27_B1" data-verse="BTN_C01_S05_V27">
<p>मयि स्थिते ब्रह्मणि । स्थीयतामत्रेतीश्वरेच्छया कल्पितम् ॥ २७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S05_V40" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">त्वमप्यदभ्रश्रुत विश्रुतं विभोः</span>
<span class="shloka-line">समाप्यते येन विदां बुभुत्सितम् ।</span>
<span class="shloka-line">प्रख्याहि दुःखैर्मुहुरर्दितात्मनां</span>
<span class="shloka-line">सङ्क्लेशनिर्वाणमुशन्ति नान्यथा ॥ ४० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते	श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये प्रथमस्कन्धे पञ्चमोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S05_V40">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S05_V40_B1" data-verse="BTN_C01_S05_V40">
<p>त्वमीश्वरोऽपि ॥ ४० ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C1-S6" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="षष्टोऽध्यायः"></span>
=== षष्टोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="1" data-sec="6">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S06_V11" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स्फीतान् जनपदान् तत्र पुरग्रामव्रजाकरान् ।</span>
<span class="shloka-line">खेटान् पट्टनवाटीश्च वनान्युपवनानि च ॥ ११ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S06_V11">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S06_V11_B1" data-verse="BTN_C01_S06_V11">
<p>'मृगयाजीविनां खेटो वाटी पुष्पोपजीविनाम् ।</p>
<p>ग्रामो बहुजनाकीर्णो राजराजाश्रयं पुरम् ॥</p>
<p>जलस्थलायतिस्फीतं पट्टनं कीर्त्यते बुधैः''। इति स्कान्दे ॥ ११ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S06_V21" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">प्रेमातिभारनिर्भिन्नपुलकाङ्गोऽतिनिर्वृतः ।</span>
<span class="shloka-line">आनन्दसंप्लवे लीनो नापश्यमुभयं मुने ॥ २१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये प्रथमस्कन्धे षष्ठोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S06_V21">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S06_V21_B1" data-verse="BTN_C01_S06_V21">
<p>उभयं द्वितीयं नापश्यं तमेवापश्यम् ॥ २१ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C1-S7" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="सप्तमोऽध्यायः"></span>
=== सप्तमोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="1" data-sec="7">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S07_V02" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सूत उवाच—</span>
<span class="shloka-line">ब्रह्मनद्याः सरस्वत्याः आश्रमः पश्चिमे तटे ।</span>
<span class="shloka-line">शम्याप्रास इति प्रोक्त ऋषीणां सत्रवर्धनः ॥ २ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S07_V02">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S07_V02_B1" data-verse="BTN_C01_S07_V02">
<p>शम्यां प्रास्य तत्र शालां कृत्वा यत्र यज्ञः क्रियते स शम्याप्रासः ॥२॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S07_V04" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">भक्तियोगेन मनसि सम्यक् प्रणिहितेऽमले ।</span>
<span class="shloka-line">अपश्यत् पुरुषं पूर्णं मायां च तदपाश्रयाम् ॥ ४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S07_V04">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S07_V04_B1" data-verse="BTN_C01_S07_V04">
<p>भक्तियोगेन सम्यक् प्रणिहिते लोकानां मनसि ॥ ४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S07_V14" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">भर्तुः प्रियं द्रौणिरिति स्म पश्यन्</span>
<span class="shloka-line">कृष्णासुतानां स्वपतां शिरांसि ।</span>
<span class="shloka-line">अपाहरद्विप्रियमेतदस्य</span>
<span class="shloka-line">जुगुप्सितं कर्म विगर्हयन्ती ॥ १४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C01_S07_V15" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">माता शिशूनां निधनं सुतानां</span>
<span class="shloka-line">निशम्य घोरं परितप्यमाना ।</span>
<span class="shloka-line">तदाऽरुदद् बाष्पकलाकुलाक्षी</span>
<span class="shloka-line">तां सान्त्वयन्नाह किरीटमाली ॥ १५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये प्रथमस्कन्धे सप्तमोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S07_V15">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S07_V15_B1" data-verse="BTN_C01_S07_V15">
<p>स्वात्मन एव विप्रियं न भर्तुः । प्रयोजनाभावाद् विप्रियमिव च अस्य प्रियमिति हि प्रस्वापोक्तम् ॥</p>
<p>स्वप्नोऽयम्–</p>
<p>'पार्थानुयातमात्मानं द्रौणिः स्वप्ने ददर्श ह ।</p>
<p>बन्धनं चाऽत्मनस्तत्र द्रौपद्या चैव मोक्षणम् ॥ इति स्कान्दे ।</p>
<p>तस्मान्नैषीकविरोधः ॥ १४-१५ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C1-S8" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="अष्टमोऽध्यायः"></span>
=== अष्टमोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="1" data-sec="8">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S08_V23" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तथा परमहंसानां मुनीनाममलात्मनाम् ।</span>
<span class="shloka-line">भक्तियोगविधानार्थं कथं पश्येमहि स्त्रियः ॥ २३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S08_V23">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S08_V23_B1" data-verse="BTN_C01_S08_V23">
<p>भक्तियोगविधानविषयम् ॥ २३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S08_V28" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">विपदः सन्तु नः शश्वत् तत्र तत्र जगत्पते ।</span>
<span class="shloka-line">भवतो दर्शनं यत्स्यादपुनर्भवदर्शनम् ॥ २८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S08_V28">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S08_V28_B1" data-verse="BTN_C01_S08_V28">
<p>अपुनर्भवं दर्शयति ॥ २८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S08_V31" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">मन्ये त्वां कालमीशानं अनादिनिधनं परम् ।</span>
<span class="shloka-line">समं चरन्तं सर्वत्र भूतानां यन्मिथः कलिः ॥ ३१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S08_V31">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S08_V31_B1" data-verse="BTN_C01_S08_V31">
<p>तत्तद्योग्यतया समत्वम् ॥ ३१ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S08_V41" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ते वयं नामरूपाभ्यां यदुभिः सह पाण्डवाः ।</span>
<span class="shloka-line">भवतो दर्शनं यर्हि हृषीकाणामिवेशितुः ॥ ४१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S08_V41">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S08_V41_B1" data-verse="BTN_C01_S08_V41">
<p>यर्हि भवतो दर्शनं तदा यदूनामस्माकं च नामरूपे ॥ ४१ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये प्रथमस्कन्धे अष्टमोऽध्यायः ॥</div>

<span id="gr-C1-S9" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="नवमोऽध्यायः"></span>
=== नवमोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="1" data-sec="9">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S09_V05" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">नैनो राज्ञः प्रजाभर्तुः धर्मो युद्धे वधो द्विषाम् ।</span>
<span class="shloka-line">इति मे न तु बोधाय कल्पते शाश्वतं वचः ॥ ५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S09_V05">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S09_V05_B1" data-verse="BTN_C01_S09_V05">
<p>'यः पदातिं हन्ति स भवति चातुर्मास्ययाजी यः सादिनं सोऽग्निष्टोमस्य यो हन्ति गजरथौ सोऽश्वमेधराजसूयाभ्याम्''इत्यादि शाश्वतं वचः ॥ ५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S09_V45" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">शितविशिखहतो विशीर्णदंसः क्षतजपरिप्लुत आततायिनो मे ।</span>
<span class="shloka-line">प्रसभमभिससार मद्वधार्थं स भवतु मे भगवान् मुदे मुकुन्दः ॥ ४५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S09_V45">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S09_V45_B1" data-verse="BTN_C01_S09_V45">
<p>'असङ्गश्चाव्यथोऽभेद्योऽनिग्राह्योऽशोष्य एव च ।</p>
<p>विद्धोऽसृगञ्चितो बद्ध इति विष्णुः प्रदृश्यते ॥</p>
<p>असुरान् मोहयन् देवः क्रीडयैव सुरेष्वपि ।</p>
<p>मानुषान् मध्यया दृष्ट्या न मुक्तेषु कथञ्चन''। इति स्कान्दे ॥ ४५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये प्रथमस्कन्धे नवमोध्यायः ॥</div>

<span id="gr-C1-S10" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="दशमोऽध्यायः"></span>
=== दशमोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="1" data-sec="10">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S10_V0" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">निशम्य भीष्मोक्तमथाच्युतोदितं</span>
<span class="shloka-line">प्रवृत्तिविज्ञानविधूतविभ्रमः।</span>
<span class="shloka-line">शशास गामिन्द्र इवाजिताश्रयः</span>
<span class="shloka-line">प्रणिध्युपात्तामनुजानुवर्तितः ॥ ४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S10_V0">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S10_V04_B1" data-verse="BTN_C01_S10_V0">
<p>'अमात्या मन्त्रिणो दूताः श्रेणयश्च पुरोहिताः ।</p>
<p>पुरं जनपदं चेति सप्त प्रणिधयः स्मृताः''। इति ब्राह्मे ॥ ४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S10_V20" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अश्रूयन्ताऽशिषः सत्यास्तत्र तत्र द्विजेरिताः ।</span>
<span class="shloka-line">नानुरूपाऽनुरूपाश्च निर्गुणस्य गुणात्मनः ॥ २० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S10_V20">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S10_V20_B1" data-verse="BTN_C01_S10_V20">
<p>'पालनानुग्रहजयान् गौणेऽण्डे संस्थितो हरिः ।</p>
<p>करोत्यसौ बहिःसंस्थो न करोतीव निर्गुणः''। इति पाद्मे ॥</p>
<p>अतो नानुरूपानुरूपाश्च ॥ २० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S10_V22" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स्त्रिय ऊचुः—</span>
<span class="shloka-line">स वै किलायं पुरुषः पुरातनो</span>
<span class="shloka-line">य एक आसीदविशेष आत्मनि ।</span>
<span class="shloka-line">अग्रे गुणेभ्यो जगदात्मनीश्वरे</span>
<span class="shloka-line">निमीलितात्मा निशि सुप्तशक्तिषु ॥ २२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S10_V22">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S10_V22_B1" data-verse="BTN_C01_S10_V22">
<p>सत्वादिशक्तिषु ॥ २२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S10_V23" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स एव भूयो निजवीर्यचोदितां</span>
<span class="shloka-line">स्वजीवमायां प्रकृतिं सिसृक्षतीम् ।</span>
<span class="shloka-line">अनामरूपात्मनि रूपनामनी</span>
<span class="shloka-line">विधित्समानोऽनुससार शास्तिकृत् ॥ २३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S10_V23">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S10_V23_B1" data-verse="BTN_C01_S10_V23">
<p>'श्रीर्भूर्दुर्गेति या भिन्ना जीवमाया महात्मनः ।</p>
<p>आत्ममाया तदिच्छा स्याद् गुणमाया जडात्मिका''।</p>
<p>इति महासंहितायाम् ॥</p>
<p>'अप्रसिद्धेस्तद्गुणानामनामाऽसौ प्रकीर्तितः ।</p>
<p>अप्राकृतत्वात् रूपस्याप्यरूपोऽसावुदीर्यते''। इति वासुदेवाध्यात्मे ॥२३॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S10_V26" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यदा ह्यधर्मेण तमोऽधिका नृपाः</span>
<span class="shloka-line">जीवन्ति तत्रैष हि सात्वतः किल ।</span>
<span class="shloka-line">धर्मं भगं सत्यमृतं दयां यशो</span>
<span class="shloka-line">भवाय रूपाणि दधद्युगे युगे ॥ २६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S10_V26">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S10_V26_B1" data-verse="BTN_C01_S10_V26">
<p>सात्त्विकानामनुग्राहकः ।</p>
<p>'अगुणोऽपि परो देवो ह्यनुगृह्णाति सात्त्विकान् ।</p>
<p>देवांस्तु मानवान् मध्यानुपेक्ष्य क्लेश्यतेऽसुरान्''। इति ब्रह्मदर्शने ।</p>
<p>'सात्त्वतः सात्त्विकस्नेहात् सत्त्वो ह्यानन्दरूपतः''इति ब्रह्मवैवर्ते ।</p>
<p>'धारकत्वाद्धर्मरूपो ह्यैश्वर्यादेर्भगो ह्यसौ ।</p>
<p>सत्य आनन्दरूपत्वादृतो ज्ञानस्वरूपतः ॥</p>
<p>यशो ह्यलं प्रसिद्धत्वाद् दया हि करुणाकरः''। इति तन्त्रभागवते ।</p>
<p>एवंविधगुणस्वरूपाणि रूपाणि दधद् युगे युगे ॥ २६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S10_V31" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">एताः पुरा स्त्रीत्वमवाप्तये समं</span>
<span class="shloka-line">निरस्तशोकं बत साधु कुर्वते ।</span>
<span class="shloka-line">यासां गृहात्पुष्करलोचनः पतिः</span>
<span class="shloka-line">न जात्वपैत्याकृतिभिः हृदि स्पृशन् ॥ ३१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S10_V31">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S10_V31_B1" data-verse="BTN_C01_S10_V31">
<p>'अग्निपुत्रा महात्मानस्तपसा स्त्रीत्वमापिरे ।</p>
<p>भर्तारं च जगद्योनिं वासुदेवमजं विभुम्''। इति महाकौर्मे ॥ ३१ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S10_V33" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अजातशत्रुः पृतनां गोपीथाय मधुद्विषः ।</span>
<span class="shloka-line">परेभ्यः शङ्कितः स्नेहात् प्रायुङ्क्त चतुरङ्गिणीम् ॥ ३३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S10_V33">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S10_V33_B1" data-verse="BTN_C01_S10_V33">
<p>स्नेहमात्रात् ॥ ३३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S10_V37" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तत्र तत्र च तत्रत्यैर्हरिः प्रत्युद्यतार्हणः ।</span>
<span class="shloka-line">सायं भेजे दिशं पश्चाद्गविष्ठो गां गतस्तदा ॥ ३७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S10_V37">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S10_V37_B1" data-verse="BTN_C01_S10_V37">
<p>गविष्ठ आदित्यः ।</p>
<p>'असौ वाव गविष्ठोऽप्सूदेत्यप्स्वस्तमेति''इति माध्यन्दिनायनश्रुतिः ॥ ३७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S10_V46" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यर्ह्यम्बुजाक्षाञ्चति माधवो भवान्</span>
<span class="shloka-line">कुरून् मधून् वाऽथ सुहृद्दिदृक्षया ।</span>
<span class="shloka-line">तत्राब्दकोटिप्रतिमः क्षणो भवेद्</span>
<span class="shloka-line">रविं विनाऽक्ष्णामिव नस्तवाच्युत ॥ ४६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S10_V46">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S10_V46_B1" data-verse="BTN_C01_S10_V46">
<p>कुरूणां मधूनां च नः ॥ ४६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S10_V75" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यत्तदीशनमीशस्य प्रकृतिस्थोऽपि तद्गुणैः ।</span>
<span class="shloka-line">न युज्यते सदाऽऽत्मस्थैर्यथा बुद्धिस्तदाश्रया ॥ ७५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S10_V75">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S10_V75_B1" data-verse="BTN_C01_S10_V75">
<p>तदाश्रया बुद्धिः । तज्ज्ञानिनामपि प्रकृतिस्थानां न तत्सङ्गः । किमु तस्येति व्यत्यासदृष्टान्तः ।</p>
<p>'व्यत्यासोऽनन्वयश्चैव प्रसिद्धोऽभूत एव च ।</p>
<p>सर्वसंहारिकश्चेति दृष्टान्तः पञ्चधा स्मृतः''। इति ब्राह्मे ॥ ७५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S10_V76" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तं मेनिरे खला मूढाः स्त्रैणं चानुव्रतं हरेः ।</span>
<span class="shloka-line">अप्रमाणविदो भर्तुरीश्वरं मतयो यथा ॥ ७६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S10_V76">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S10_V76_B1" data-verse="BTN_C01_S10_V76">
<p>मतयो यथा यथामति मेनिरे ॥ ७६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये प्रथमस्कन्धे दशमोऽध्यायः ॥</div>

<span id="gr-C1-S11" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="एकादशोऽध्यायः"></span>
=== एकादशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="1" data-sec="11">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S11_V19" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ब्राह्मणा ऊचुः—</span>
<span class="shloka-line">पार्थ प्रजाविता साक्षादिक्ष्वाकुरिव मानवः ।</span>
<span class="shloka-line">ब्रह्मण्यः सत्यसन्धश्च रामो दाशरर्थियथा ॥ १९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S11_V19">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S11_V19_B1" data-verse="BTN_C01_S11_V19">
<p>रामो दाशरथिर्यथा । अधिकदृष्टान्तः ।</p>
<p>'ऊर्णनाभ्यादिको विष्णोर्विष्णुर्विष्णोस्तथैव च ।</p>
<p>विष्णुर्जीवस्य दृष्टान्त ऊनसाम्याधिकः क्रमात्''॥ इति ब्राह्मे ॥ १९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S11_V31" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स राजपुत्रो ववृधे आशु शुक्ल इवोडुपः ।</span>
<span class="shloka-line">आपूर्यमाणः पितृभिः काष्ठाभिरिव सोऽन्वहम् ॥ ३१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S11_V31">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S11_V31" data-verse="BTN_C01_S11_V31">
<p>'पूरयन्ति दिशः सोमं देवा गावः सरस्वती''इति गारुडे ॥ ३१ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये प्रथमस्कन्धे एकादशोऽध्यायः ॥</div>

<span id="gr-C1-S12" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="द्वादशोऽध्यायः"></span>
=== द्वादशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="1" data-sec="12">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S12_V05" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">प्रत्युज्जग्मुः प्रहर्षेण प्राणांस्तन्व इवाऽगतान् ।</span>
<span class="shloka-line">अभिसङ्गम्य विधिवत्परिष्वङ्गाभिवन्दनैः ॥ ५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S12_V05">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S12_V05_B1" data-verse="BTN_C01_S12_V05">
<p>'तत्प्राणे प्रपन्न उदतिष्ठत्''इति श्रुतिः ॥ ५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S12_V12" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">इत्युक्तो धर्मराजेन सर्वं तत्समवर्णयत् ।</span>
<span class="shloka-line">यथानुभूतं भ्रमता विना यदुकुलक्षयम् ॥ १२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S12_V12">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S12_V12_B1" data-verse="BTN_C01_S12_V12">
<p>यदुकुलक्षयं एष्यत् ।</p>
<p>'शापं श्रुत्वा ब्राह्मणानामुद्धवः खिन्नमानसः ।</p>
<p>उदासीनं तथा कृष्णमिव सुप्रीतमेव च ॥</p>
<p>नशिष्यमाणं स्वकुलं स्वर्यियासुं च केशवम् ।</p>
<p>ज्ञात्वा पप्रच्छ भगवत्स्वरूपं तमुपह्वरे ॥</p>
<p>मैत्रेयोऽपि तदैवाऽगाद् जिज्ञासुस्तत्त्वमुत्तमम् ।</p>
<p>तयोरदात् स भगवान् ज्ञानं निर्मलमञ्जसा ॥</p>
<p>षडि्वंशद्वत्सरात् पूर्वं स्वर्गतेः पुरुषोत्तमः ।</p>
<p>प्रेषयामास च हरिरुद्धवं बदरीमनु ॥</p>
<p>कलापग्रामिणां वक्तुमेतत् तत्त्वमशेषतः ।</p>
<p>विदुरं तीर्थयात्रास्थमन्तराले स उद्धवः ॥</p>
<p>दृष्ट्वा नशिष्यमाणं च कुलं जिगमिषुं हरिम् ।</p>
<p>कथयित्वा बदर्यां च कलापग्रामवासिनाम् ॥</p>
<p>प्रोच्य तत्त्वमशेषेण वासुदेवमुखोद्गतम् ।</p>
<p>षडि्वंशद्वर्षगमने पुनरागतिमात्मनः ॥</p>
<p>तेषामुक्त्वा पुनः कृष्णसन्निधौ विचचार ह ।</p>
<p>मैत्रेयो विदुरायैतदूचिवान् कृष्णचोदितः ॥</p>
<p>विदुरः पाण्डवानां च विना यदुविनाशनम् ।</p>
<p>षडि्वंशद्वर्षतः पूर्वं ज्ञात्वाऽप्यप्रियमेव तत् ॥</p>
<p>नावोचद् विदुरो धीमांस्तस्मान्नाप्रियमावदेत्''। इति पाद्मे ॥</p>
<p>'तावच्छशास क्षितिमेकचक्रामेकातपत्रामजितेन पार्थः''। इति चोपरि ।</p>
<p>'विदुरं चागतं पुनः''। इति च ।</p>
<p>भारते चैकविंशद्वर्षात् पूर्वं विदुरस्य युधिष्ठिरभाव उक्तः ॥ १२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S12_V15" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अबिभ्रदर्यमा दण्डं यथाघमघकारिषु ।</span>
<span class="shloka-line">यावद्बभार शूद्रत्वं शापाद्वर्षशतं यमः ॥ १५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S12_V15">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S12_V15_B1" data-verse="BTN_C01_S12_V15">
<p>योऽर्यमा दण्डमबिभ्रत् स वर्षशतं यावच्छूद्रत्वं बभार ।</p>
<p>'न देवानां न दैवीनां सामस्त्येन जनिर्भुवि ।</p>
<p>अंशांशेनैव जायन्ते सर्वे त्वाजानजादयः''॥ १५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S12_V20" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">प्रतिक्रिया न यस्येह कुतश्चित् कर्हिचित् प्रभो ।</span>
<span class="shloka-line">स एष भगवान् कालः सर्वेषां नः समागतः ॥ २० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S12_V20">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S12_V20_B1" data-verse="BTN_C01_S12_V20">
<p>'संहर्ता भगवान् विष्णुः काल इत्यभिधीयते ।</p>
<p>अथवा गुणसर्वस्वं कालशब्दो व्यनक्ति हि''। इति हि स्कान्दे ॥२०॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S12_V28" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अथोदीचीं दिशं यातु स्वैरज्ञातगतिर्भवान् ।</span>
<span class="shloka-line">इतोऽर्वाक्प्रायशः कालः पुंसां गुणविकर्षणः ॥ २८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S12_V28">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S12_V28_B1" data-verse="BTN_C01_S12_V28">
<p>स्वैरज्ञातगतिः विविक्तगतिः ॥ २८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S12_V31" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अजातशत्रुः कृतमैत्रो हुताग्निर्विप्रान्नत्वा तिलगोवस्त्ररुग्मैः ।</span>
<span class="shloka-line">गृहान्प्रविष्टो गुरुवन्दनाय न चापश्यत्पितरौ सौबलीं च ॥३१॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S12_V31">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S12_V31_B1" data-verse="BTN_C01_S12_V31">
<p>पितरौ कुन्तीधृतराष्ट्रौ । न चापश्यत् । तस्य मनसि तेषां विपद्भावो बभूव । अन्यथा महाभारतविरोधात् ।</p>
<p>स्कान्दे च–</p>
<p>'भीमसन्तर्जितो राज्ञस्त्वनुज्ञां प्राप्य यत्नतः ।</p>
<p>धृतराष्ट्रो वने वासमकरोद् वत्सरत्रयम् ॥</p>
<p>विदुरस्तद्दिदृक्षार्थमागतेषु वनं पुरात् ।</p>
<p>पाण्डवेषु तु राजानं प्रविश्यैकत्वमागतः ॥</p>
<p>ततो दावाग्निना दग्धं धृतराष्ट्रं च सौबलीम् ।</p>
<p>श्रुत्वा कुन्तीं च चिन्तां ते प्रापुः पाण्डुसुतास्तदा''॥</p>
<p>'तांस्तदा नारदो विद्वान् शमयामास धर्मवित् ।</p>
<p>उक्त्वोत्तमां गतिं तेषां निष्ठां तात्कालिकीं तथा''। इत्यादि ॥ ३१ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S12_V32" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तत्र सञ्जयमासीनं पप्रच्छोद्विग्नमानसः ।</span>
<span class="shloka-line">गावद्गणे क्व नस्तातो वृद्धो हीनश्च नेत्रयोः ।</span>
<span class="shloka-line">अम्बा वा हतपुत्राऽऽर्ता पितृव्यः क्व गतः सुहृत् ॥ ३२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S12_V32">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S12_V32_B1" data-verse="BTN_C01_S12_V32">
<p>ब्रह्माण्डे च–</p>
<p>'धृतराष्ट्रे मृते सूतः सञ्जयः पाण्डुसूनवे ।</p>
<p>गतिं शशंस कुन्त्याश्च गान्धारीधृतराष्ट्रयोः''॥ इत्यादि ॥।</p>
<p>पितृव्योऽपि धृतराष्ट्र एव । द्विरुक्तिस्तात्पर्यार्था ।</p>
<p>'यत्राधिकं तत्परता बहुवारमपि ध्रुवम् ।</p>
<p>तद्वदन्ति महाप्राज्ञा लोकवेदानुसारतः''। इति ब्रह्मवैवर्ते ॥ ३२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S12_V34" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">पितर्युपरते पाण्डौ सर्वान्नः सुहृदः शिशून् ।</span>
<span class="shloka-line">अरक्षतां व्यसनतः पितृव्यौ क्व गतावितः ॥ ३४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S12_V34">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S12_V34_B1" data-verse="BTN_C01_S12_V34">
<p>पितृव्यौ गान्धारीधृतराष्ट्रौ ॥ ३४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S12_V37" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सञ्जय उवाच—</span>
<span class="shloka-line">अहं च व्यंसितो राजन् पित्रोर्वः कुलनन्दन ।</span>
<span class="shloka-line">न वेद साध्व्या गान्धार्या मुषितोऽस्मि महात्मभिः ॥ ३७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S12_V37">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S12_V37_B1" data-verse="BTN_C01_S12_V37">
<p>मुषितोऽस्मि इति प्रलापः ॥ ३७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S12_V40" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">युधिष्ठिर उवाच—</span>
<span class="shloka-line">नाहं वेद गतिं पित्रोर्भगवान् क्वगतावितः ।</span>
<span class="shloka-line">अम्बा वा हतपुत्राऽऽर्ता क्व गता च तपस्विनी ।</span>
<span class="shloka-line">कर्णधार इवापारे सीदतां पारदर्शनः ॥ ४० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S12_V40">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S12_V40_B1" data-verse="BTN_C01_S12_V40">
<p>क्व गतावित्यदृष्टापेक्षया ॥ ४० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S12_V44" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यन्मन्यसे ध्रुवं लोकमध्रुवं चाथवोभयम् ।</span>
<span class="shloka-line">सर्वथा हि न शोच्यास्ते स्नेहादन्यत्र मोहजात् ॥ ४४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S12_V44">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S12_V44_B1" data-verse="BTN_C01_S12_V44">
<p>अपरिहार्यत्वादशोच्याः ॥ ४४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S12_V51" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">धृतराष्ट्रः सह भ्रात्रा गान्धार्या च स्वभार्यया ।</span>
<span class="shloka-line">दक्षिणेन हिमवता ऋषीणामाश्रमं गतः ॥ ५१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S12_V51">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S12_V51_B1" data-verse="BTN_C01_S12_V51">
<p>गमनकाले सह भ्रात्रा ॥ ५१ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S12_V53" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स्नात्वा त्रिषवणं तस्मिन् हुत्वा चाग्नीन् यथाविधि ।</span>
<span class="shloka-line">अब्भक्ष उपशान्तात्मा स आस्तेऽ)विगतेक्षणः ॥ ५३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S12_V53">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S12_V53_B1" data-verse="BTN_C01_S12_V53">
<p>आस्त इत्याद्यतीतार्थे ।</p>
<p>'स एष तर्ह्यध्यास्त आसनं पार्थिवोचितम्''इत्यादिवत् ।</p>
<p>'सुप्तिङ्उपग्रहलिङ्गनराणां कालहलच्स्वरकर्तृयङां च ।</p>
<p>व्यत्ययमिच्छति शास्त्रकृदेषां सोऽपि च सिद्ध्यति बाहुलकेन''।</p>
<p>इति महाव्याकरणे ।</p>
<p>'व्यासादयो वर्तमानमतीतानागते तथा ।</p>
<p>व्यत्यस्यापि वदन्त्यद्धा मोहनार्थं दुरात्मनाम् ॥</p>
<p>पौर्वापर्यं यतो नैव सदैव परिवर्तनात् ।</p>
<p>अतश्च व्यत्ययादेतद्वदन्ति ज्ञानचक्षुषः''। इति ब्राह्मे ॥ ५३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S12_V55" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">विज्ञानात्मनि संयोज्य क्षेत्रज्ञे प्रविलाप्य तम् ।</span>
<span class="shloka-line">ब्रह्मण्यात्मानमाधारे घटाम्बरमिवाम्बरे ॥ ५५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S12_V55">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S12_V55_B1" data-verse="BTN_C01_S12_V55">
<p>'विज्ञानात्मा विरिञ्चोऽयं यस्तस्मिंल्लीयते जगत् ।</p>
<p>यादांसि सागरे यद्वत् स क्षेत्रज्ञे जनार्दने ॥</p>
<p>हृदिस्थे च स च व्याप्ते स्वात्मन्येकीभवत्युत ।</p>
<p>प्रलयौ भेदवन्तौ तु पूर्वोक्तौ ब्रह्मकृष्णयोः ॥</p>
<p>अन्तस्थस्य बहिष्ठे तु तस्य तस्मिन्नभेदतः''॥ इति ब्रह्मवैवर्ते ।</p>
<p>काले तस्य तत्र लयो भविष्यतीति ध्यानमात्रं विलापनम् ।</p>
<p>'अविद्यमानमपि यो ध्यायेतैवं विनिश्चितः ।</p>
<p>उच्यते तस्य कर्तेति तथैव मुनयोऽमलाः ।</p>
<p>जगद्विलापयामासुरित्युच्यन्तेऽथ तत्स्मृतेः ।</p>
<p>नच तत्स्मृतिमात्रेण लयो भवति निश्चितम्''। इति हि नारदीये ।</p>
<p>'स्वरूपं जायमानं च आकाशं च घटे द्विधा ।</p>
<p>स्वरूपं जायमाने तु घटे निर्भेदमेव हि ॥</p>
<p>भिन्नवद् व्यवहारस्य समर्थं तल्लये च तत् ।</p>
<p>तद्वदेवावतारेषु देहस्थश्च हरिः स्वयम् ॥</p>
<p>भिन्नवद् व्यवहाराय शक्तो लीने जगत्यपि ।</p>
<p>स एव पूर्ववज्ज्ञेयो निर्विशेषेण केशवः ॥</p>
<p>जायमानं घटे जाते जायते तल्लये तु न ।</p>
<p>तस्माद्भिन्नं महाकाशादेवं जीवोऽपि कीर्तितः ॥</p>
<p>उपाधेश्चैव नित्यत्वान्नैव जीवो विनश्यति ।</p>
<p>स्वरूपत्वादुपाधेश्च न भिन्नोपाधिकल्पनम् ॥</p>
<p>न चाभिन्नत्वमीशेन चिन्मात्रत्वं च युज्यते''। इति ब्रह्मतर्के ॥ ५५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S12_V56" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ध्वस्तमायागुणोद्रेको निरुद्धकरणाशयः ।</span>
<span class="shloka-line">निवर्तिताखिलाहार आस्ते स्थाणुरिवाधुना॥ ५६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S12_V56">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S12_V56_B1" data-verse="BTN_C01_S12_V56">
<p>'त्रिगुणात्मिका तथा ज्ञानं विष्णुशक्तिस्तथैव च ।</p>
<p>मायाशब्देन भण्यन्ते शब्दतत्त्वार्थवेदिभिः''। इति नाममहोदधौ ॥</p>
<p>अत्र सत्वादयो मायागुणाः ॥ ५६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S12_V57" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स वा अद्यतनाद् राजा परतः पञ्चमेऽहनि ।</span>
<span class="shloka-line">कलेवरं हास्यति ह तच्च भस्मीभविष्यति ॥ ५७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S12_V57">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S12_V57_B1" data-verse="BTN_C01_S12_V57">
<p>'परावरे तथैवाऽरादुभयार्थाभिधायिनः''इति च ॥ ५७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S12_V59" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">विदुरस्तु तदाश्चर्यं निशाम्य कुरुनन्दन ।</span>
<span class="shloka-line">हर्षशोकयुतस्तस्माद् गन्ता तीर्थनिषेवकः ॥ ५९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S12_V59">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S12_V59_B1" data-verse="BTN_C01_S12_V59">
<p>एतत्सर्वं पूर्वमेव ज्ञात्वा तस्मादेव कारणात् विदुरस्तीर्थानि ययौ ॥ ५९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये प्रथमस्कन्धे द्वादशोऽध्यायः ॥</div>

<span id="gr-C1-S13" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="त्रयोदशोऽध्यायः"></span>
=== त्रयोदशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="1" data-sec="13">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S13_V02" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">व्यतीताः कतिचिन् मासास्तदा तु शतशो नृपः ।</span>
<span class="shloka-line">ददर्श घोररूपाणि निमित्तानि भृगूद्वह ॥ २ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S13_V02">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S13_V02_B1" data-verse="BTN_C01_S13_V02">
<p>मासशब्देनाहान्युच्यन्ते । तथाहि महाभारते–</p>
<p>'अहस्तु मासशब्दोक्तं यत्र चिन्तायुतं व्रजेत् ।</p>
<p>एवं संवत्सराद्यं च विपरीते विपर्ययः''। इति नाममहोदधौ ॥ २ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S13_V08" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अपि देवर्षिणाऽऽदिष्टः स कालः प्रत्युपस्थितः ।</span>
<span class="shloka-line">यदाऽऽत्मनोऽङ्गमाक्रीडं भगवानुत्सिसृक्षति ॥ ८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S13_V08">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S13_V08_B1" data-verse="BTN_C01_S13_V08">
<p>अङ्गं पृथिवीम् ।</p>
<p>'यदा त्यागादिरुच्येत पृथिव्याद्यङ्गकल्पना ।</p>
<p>तदा ज्ञेया न हि स्वाङ्गं कदाचिद् विष्णुरुत्सृजेत्''। इति ब्रह्मतर्के ॥८॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S13_V14" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">मृत्युदूतः कपोतोऽग्नावुलूकः कम्पयन्मनः ।</span>
<span class="shloka-line">प्रत्युलूकश्च हुङ्कारैरनिद्रौ शून्यमिच्छतः ॥ १४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S13_V14">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S13_V14_B1" data-verse="BTN_C01_S13_V14">
<p>अग्नौ पदं करोति ।</p>
<p>'यदुलूको वदति मोघमेतद् यत् कपोतः पदमग्नौ कृणोति''इति हि श्रुतिः ॥ १४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S13_V34" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">भगवानपि गोविन्दो ब्रह्मण्यो भक्तवत्सलः ।</span>
<span class="shloka-line">कच्चित्पुरे सुधर्मायां सुखमास्ते सुहृद्वृतः ॥ ३४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S13_V34">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S13_V34_B1" data-verse="BTN_C01_S13_V34">
<p>यथाऽन्येषां सुखं भविष्यति तथा । नित्यसुखत्वाद्धरेः ।</p>
<p>'अत्युत्तमानां कुशलप्रश्नो लोकसुखेच्छया ।</p>
<p>नित्यदाऽऽप्तसुखत्वात्तु न तेषां युज्यते क्वचित्''। इति नारदीये ॥३४॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S13_V39" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">कच्चित्तेऽनामयं तात भ्रष्टतेजा विभासि मे ।</span>
<span class="shloka-line">अलब्धमानोऽवज्ञातः किं वा तात चिरोषितः ॥ ३९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S13_V39">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S13_V39_B1" data-verse="BTN_C01_S13_V39">
<p>पूर्वं चिरोषितः ॥ ३९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये प्रथमस्कन्धे त्रयोदशोऽध्यायः ॥</div>

<span id="gr-C1-S14" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="चतुर्दशोऽध्यायः"></span>
=== चतुर्दशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="1" data-sec="14">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S14_V10" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">पत्न््नयास्तवापि मखक्लृप्तमहाभिषेक-</span>
<span class="shloka-line">श्लाघिष्ठचारुकबरं कितवैः सभायाम् ।</span>
<span class="shloka-line">स्पृष्टं विकीर्य पदयोः पतिताश्रुमुख्यो</span>
<span class="shloka-line">यैस्तत्स्त्रियो न्यकृत तत् सविमुक्तकेश्यः ॥ १० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S14_V10">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S14_V10_B1" data-verse="BTN_C01_S14_V10">
<p>यत् पादयोः पतिताश्रुप्रधानो यैः कबरं स्पृष्टं तत्स्त्रियः तत्पदयोः पतितत्वादेव । सविमुक्तकेश्यो न्यकृत ॥ १० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S14_V21" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तद्वै धनुस्त इषवः स रथो हयास्ते</span>
<span class="shloka-line">सोऽहं रथी नृपतयो यत आमनन्ति ।</span>
<span class="shloka-line">सर्वं क्षणेन तदभूदसदीशरिक्तं</span>
<span class="shloka-line">भस्मन् हुतं कुहकराद्धमिवोप्तमूषे ॥ २१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये प्रथमस्कन्धे चतुर्दशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S14_V21">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S14_V21_B1" data-verse="BTN_C01_S14_V21">
<p>स रथो हयास्ते । तादृशा इत्यर्थः । त इषव इतिवत् ।</p>
<p>'सदृशे वा प्रधाने वा कारणे वा तदित्ययम् ।</p>
<p>शब्दः सङ्घटते भेदे विद्यमानेऽपि तत्त्वतः''। इति ब्रह्मतर्के ।</p>
<p>तद्रथहयानां दाहोक्तेः ॥ २१ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C1-S15" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="पञ्चदशोऽध्यायः"></span>
=== पञ्चदशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="1" data-sec="15">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S15_V01" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सूत उवाच—</span>
<span class="shloka-line">वासुदेवाङ्घ्र्यभिध्यानपरिबृंहितरंहसा ।</span>
<span class="shloka-line">भक्त्या निर्मथिताशेषकषायधिषणोऽर्जुनः ॥ १ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S15_V01">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S15_V01_B1" data-verse="BTN_C01_S15_V01">
<p>ज्ञानिनां प्रारब्धस्यैव निर्मथनं योग्यस्यैव ।</p>
<p>'महता कारणेनैव प्रारब्धान्यपि कानिचित् ।</p>
<p>कर्माणि क्षयमायान्ति ब्रह्मदृष्टिमतः क्वचित्''। इति भविष्यत्पर्वणि ।</p>
<p>तेषामपि काम्यकर्मफलदृष्टेश्च ॥ १ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S15_V02" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">गीतं भगवता ज्ञानं यत्तत्सङ्ग्राममूर्धनि ।</span>
<span class="shloka-line">कालकर्मतमोरुद्धं पुनरध्यगमद्विभुः ॥ २ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S15_V02">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S15_V02_B1" data-verse="BTN_C01_S15_V02">
<p>तम आदिरोधश्च प्रारब्धकर्मणैव ।</p>
<p>'ज्ञानादिव्यक्तिरव्यक्तिः सुखदुःखादिकं तथा ।</p>
<p>सुदृष्टब्रह्मतत्त्वानां भवत्यारब्धकर्मणा । इति ब्रह्मवैवर्ते ॥ २ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S15_V03" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">विशोको ब्रह्मसम्पत्या सञ्छिन्नद्वैतसंशयः ।</span>
<span class="shloka-line">लीनप्रकृतिनैर्गुण्यादलिङ्गत्वादसम्भवः ॥ ३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S15_V03">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S15_V03_B1" data-verse="BTN_C01_S15_V03">
<p>ब्रह्मसम्पत्तिरवगतिः ।</p>
<p>'भगवन्तं विनाऽन्यत्र प्रवृत्त्यादिप्रकाशनम् ।</p>
<p>प्रारब्धकर्मणैव स्यात् कदाचिज्ज्ञानिनामपि ।</p>
<p>तां द्वैतदृष्टिं मे देव छिन्धि ज्ञानवरासिना''। इति ब्राह्मे ।</p>
<p>तदेव सञ्छिन्नद्वैतसंशयत्वम् । लीनप्रकृतित्वं नैर्गुण्यं च लीनप्रकृतिनैर्गुण्यम् । तस्मादसूक्ष्मशरीरत्वाद् अनारब्धकर्ममूलत्वात् असम्भवः पुनरुत्पत्तिवर्जितः । ज्ञानोदयकाल एवैवंभूतः सन् पुनरध्यगच्छत् ।</p>
<p>'प्रकृतिं स्वात्मसंश्लिष्टां गुणान् सत्वादिकानपि ।</p>
<p>कर्माणि सूक्ष्मदेहं च जायमाना हरेर्दृशिः ॥</p>
<p>दहेदथापि सन्दग्धेन्धनवत् तत्पुनः पुनः ।</p>
<p>यावदारब्धकर्म स्यादाविर्वाऽपि तिरोव्रजेत्''। इति ब्रह्मतर्के ॥ ३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S15_V07" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स्वराट् पौत्रं विनीतं तमात्मनोऽनवमं गुणैः ।</span>
<span class="shloka-line">तोयनीव्याः पतिं भूमेरभ्यषिञ्चद्गजाह्वये ॥ ७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S15_V07">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S15_V07_B1" data-verse="BTN_C01_S15_V07">
<p>पौत्रत्वे योग्यत्वमनवमत्वम् ।</p>
<p>'इन्द्राद्युत्तमताऽन्येषां समता वा स्वके कुले ।</p>
<p>उत्तमत्वमुपास्त्यादियोग्यता वा निगद्यते''। इति च ब्रह्मतर्के ॥ ७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S15_V10" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">वाचं जुहाव मनसि तत्प्राण इतरे परम् ।</span>
<span class="shloka-line">धृत्या ह्यपानं सोत्सर्गं तत्परत्वे ह्यजोहवीत् ॥ १० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C01_S15_V11" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">त्रित्वे हुत्वाऽथ पञ्चत्वं तच्चैकत्वेऽजुहोन्मुनिः ।</span>
<span class="shloka-line">सर्वमात्मन्यजुहवीद्ब्रह्मण्यात्मानमव्यये ॥ ११ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S15_V11">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S15_V11_B1" data-verse="BTN_C01_S15_V11">
<p>प्राणमपाने । तं व्याने । समानोदानौ तेषु । तांश्च मूलप्राणे । आत्मा हृदिस्थो विष्णुः । ब्रह्म सर्वगतम् ।</p>
<p>'उमा वागात्मिका रुद्राज्जाता सा मनआत्मनः ।</p>
<p>प्राणाह्वयात् स वायोश्च सोऽपानादात्मरूपतः ॥</p>
<p>स्वरूपादेव स व्यानादुदानो व्यानतस्तथा ।</p>
<p>तस्मात् समानो व्यानाच्चाप्यपानः प्राण एव च ॥</p>
<p>अपानात् तिसृभिश्चापि समानोदानयोर्जनिः ।</p>
<p>त्रयाणामथ पञ्चानामनाद्वा प्राणतो भवः ॥</p>
<p>एकस्यैव स्वरूपाणि प्राणस्यैतानि पञ्च च ।</p>
<p>स च प्राणो हरेर्जातो हृदिस्थादात्मनो मतः ॥</p>
<p>स आत्मा ब्रह्मणो जातो विश्वरूपाज्जनार्दनात् ।</p>
<p>एतेषां ब्रह्मपर्यन्तं विलयोत्पत्तिचिन्तनम् ॥</p>
<p>ब्रह्मयज्ञ इति प्रोक्तः सर्वसंसारमोचकः''। इति नारायणाध्यात्मे ।</p>
<p>'अस्यास्मिन् विलयो भावीत्येवं विज्ञानमाहुतिः ।</p>
<p>नतु तत्कालविलयस्त्वन्यो वा तस्य दर्शनात्''।</p>
<p>इति ब्रह्मतर्के ॥ १०-११ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S15_V13" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">उदीचीं प्रविवेशाऽशां गतपूर्वां महात्मभिः ।</span>
<span class="shloka-line">हृदि ब्रह्म ध्यायन् नाऽवर्तेत गतो यतः ॥ १३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S15_V13">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S15_V13_B1" data-verse="BTN_C01_S15_V13">
<p>नाऽवर्तेत वीरगतिं गतः ॥ १३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S15_V15" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ते साधुकृतसर्वार्थाः ज्ञात्वाऽऽत्यन्तिकमात्मनः ।</span>
<span class="shloka-line">मनसा धारयामासुर्वैकुण्ठचरणाम्बुजम् ॥ १५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S15_V15">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S15_V15_B1" data-verse="BTN_C01_S15_V15">
<p>आत्मनः स्वरूपम् आत्यन्तिकं ज्ञात्वा ॥ १५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये प्रथमस्कन्धे पञ्चदशोऽध्यायः ॥</div>

<span id="gr-C1-S16" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="षोडशोऽध्यायः"></span>
=== षोडशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="1" data-sec="16">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S16_V05" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">शौनक उवाच—</span>
<span class="shloka-line">कस्य हेतोर्निजग्राह कलिं दिग्विजये नृपः ।</span>
<span class="shloka-line">नृदेवचिह्नधृक् शूद्रः कोऽसौ गां यः पदाऽहनत् ॥ ५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S16_V05">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S16_V05_B1" data-verse="BTN_C01_S16_V05">
<p>कोऽसौ इत्याक्षेपः । कलिम् इत्युक्तत्वात् ॥ ५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S16_V06" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तत्कथ्यतां महाभाग यदि विष्णुकथाश्रयम् ।</span>
<span class="shloka-line">अथ वाऽस्य पदाम्भोजमकरन्दलिहां सताम् ॥ ६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S16_V06">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S16_V06_B1" data-verse="BTN_C01_S16_V06">
<p>अथ इति पक्षान्तरे । वा यदि ॥ ६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S16_V07" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">किमन्यैरसदालापैरायुषो यदसद्व्ययः ।</span>
<span class="shloka-line">क्षुद्रायुषां नृणामङ्ग मर्त्यानां मृतिच्छताम् ॥ ७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S16_V07">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S16_V07_B1" data-verse="BTN_C01_S16_V07">
<p>अन्यथा चेदायुषोऽसद्व्ययः इत्यर्थः ।</p>
<p>'यद्यर्थे च विकल्पार्थे वाशब्दः समुदीर्यते''इति नाममहोदधौ ॥ ७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S16_V09" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">एतदर्थं हि भगवान् आहूतः परमर्षिभिः ।</span>
<span class="shloka-line">अहो नृलोके पीयेत हरिलीलामृतं वचः ॥ ९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S16_V09">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S16_V09_B1" data-verse="BTN_C01_S16_V09">
<p>एतदर्थं हि मृत्युरुपहूतः । अहो नृलोके पीयेत इति ॥ ९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S16_V17" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सारथ्यपार्षदसेवनसख्यदौत्य-</span>
<span class="shloka-line">वीरासनानुगमनस्तवनप्रणामैः ।</span>
<span class="shloka-line">स्निग्धेषु पाण्डुषु जगत्प्रणतस्य विष्णोः</span>
<span class="shloka-line">भक्तिं करोति नृपतिश्चरणारविन्दे ॥ १७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S16_V17">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S16_V17_B1" data-verse="BTN_C01_S16_V17">
<p>स्निग्धेषु पाण्डुषु विष्णोः सारथ्यादिभिर्विशेषतो भक्तिं करोति ॥ १७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S16_V27" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">धरोवाच—</span>
<span class="shloka-line">सत्यं शौचं दया दानं त्यागः सन्तोष आर्जवम् ।</span>
<span class="shloka-line">शमो दमः तपः साम्यं तितिक्षोपरतिः श्रुतम् ॥ २७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C01_S16_V28" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ज्ञानं विरक्तिरैश्वर्यं शौर्यं तेजो धृतिः स्मृतिः ।</span>
<span class="shloka-line">स्वातन्त्र्यं कौशलं कान्तिः सौभगं मार्दवं क्षमा ॥ २८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S16_V28">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S16_V28_B1" data-verse="BTN_C01_S16_V28">
<p>त्यागो मिथ्याभिमानवर्जनम् ।</p>
<p>'मिथ्याभिमानविरतिस्त्याग इत्यभिधीयते''इति नारायणाध्यात्मे ॥</p>
<p>एकान्ततः शुभभागित्वं सौभाग्यम् ।</p>
<p>'शुभैकभागी सुभगो दुर्भगस्तद्विपर्ययः''इति गीताकल्पे ।</p>
<p>'शमः प्रियादिबुद्ध्युज्झा क्षमा क्रोधाद्यनुत्थितिः ।</p>
<p>महाविरोधकर्तुश्च सहनं तु तितिक्षणम्''॥ इति पाद्मे ।</p>
<p>'स्वयं सर्वस्य कर्तृत्वात् कुतस्तस्य प्रियाप्रिये''इति च पाद्मे ।</p>
<p>'प्रियमेव यतः सर्वमप्रियं नास्ति कुत्रचित् ।</p>
<p>स्वयमेव यतः कर्ता शान्तोऽतो हरिरीश्वरः''। इति ब्रह्मतर्के ॥ २७,२८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S16_V29" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">प्रागल्भ्यं प्रश्रयः शीलं सह ओजो बलं भगः ।</span>
<span class="shloka-line">गाम्भीर्यं स्थैर्यमास्तिक्यं कीर्तिर्मानोऽनहङ्कृतिः ॥ २९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S16_V29">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S16_V29_B1" data-verse="BTN_C01_S16_V29">
<p>मानः परेषाम् ॥ २९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S16_V30" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">इमे चान्ये च भगवन्नित्या यत्र महागुणाः ।</span>
<span class="shloka-line">प्रार्थ्या महत्वमिच्छद्भिः न च यान्ति स्म कर्हिचित् ॥३०॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये प्रथमस्कन्धे षोडशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S16_V30">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S16_V30_B1" data-verse="BTN_C01_S16_V30">
<p>'गुणैः स्वरूपभूतैस्तु गुण्यसौ हरिरीश्वरः ।</p>
<p>न विष्णोर्न च मुक्तानां कोऽपि भिन्नो गुणो मतः''॥ इति ब्रह्मतर्के ।</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C1-S17" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="सप्तदशोऽध्यायः"></span>
=== सप्तदशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="1" data-sec="17">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S17_V02" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">वृषं मृणालधवलं मेहन्तमिव बिभ्यतम् ।</span>
<span class="shloka-line">वेपमानं पदैकेन सीदन्तं शूद्रपीडितम् ॥ २ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S17_V02">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S17_V02_B1" data-verse="BTN_C01_S17_V02">
<p>बिभ्यतमिव मेहन्तम् ॥ २ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S17_V21" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">धर्मं ब्रवीषि धर्मज्ञ धर्मोऽसि वृषरूपधृक् ।</span>
<span class="shloka-line">यदधर्मकृतः स्थानं सूचकस्यापि तद्भवेत् ॥ २१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C01_S17_V22" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अथवा देवमायाया नूनं गतिरगोचरा ।</span>
<span class="shloka-line">चेतसो वचसश्चापि भूतानामिति निश्चयः ॥ २२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S17_V22">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S17_V22_B1" data-verse="BTN_C01_S17_V22">
<p>असतां सूचकस्य न दोषः तथाऽपि सतां न सूचनीयमिति दर्शयितुम् । ज्ञातुं शक्यत्वाच्च राज्ञः ।</p>
<p>'यद्यधर्मः कृतः सद्भिर्न स वाच्यः कथञ्चन ।</p>
<p>असत्कृतमधर्मं तु वदन् धर्ममवाप्नुयात्''। इति व्यासस्मृतौ ।</p>
<p>तस्य गोचरत्वेऽपि भूतानामगोचरेति ज्ञापयितुं वा ॥ २१,२२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S17_V32" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">न वर्तितव्यं तदधर्मबन्धो धर्मेण सत्येन च वर्तितव्ये ।</span>
<span class="shloka-line">ब्रह्मावर्ते यत्र यजन्ति यज्ञैः यज्ञेश्वरं ब्रह्मवितानयज्ञाः ॥३२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S17_V32">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S17_V32_B1" data-verse="BTN_C01_S17_V32">
<p>ब्रह्मयज्ञाः वितानयज्ञाश्च ॥ ३२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S17_V33" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यस्मिन् हरिर्भगवानिज्यमान इष्टात्ममूर्तिर्यजतां शं तनोति ।</span>
<span class="shloka-line">कामानमोघान् स्थिरजङ्गमानां अन्तर्बहिर्वायुरिवेश आत्मा ॥ ३३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S17_V33">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S17_V33_B1" data-verse="BTN_C01_S17_V33">
<p>इष्टात्ममूर्तिः इच्छातनुः ॥ ३३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S17_V40" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अथैतानि न सेवेत बुभूषु पुरुषः क्वचित् ।</span>
<span class="shloka-line">विशेषतो धर्मशीलो राजा लोकपतिर्गुरुः ॥ ४० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये प्रथमस्कन्धे सप्तदशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S17_V40">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S17_V40_B1" data-verse="BTN_C01_S17_V40">
<p>विहितातिरेकेण न सेवेत ॥ ४० ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C1-S18" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="अष्टादशोऽध्यायः"></span>
=== अष्टादशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="1" data-sec="18">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S18_V03" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">उत्सृज्य सर्वतः सङ्गं विज्ञानार्जितसंस्थितिः ।</span>
<span class="shloka-line">वैयासकेर्जहौ शिष्यो गङ्गायां स्वकलेवरम् ॥ ३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S18_V03">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S18_V03_B1" data-verse="BTN_C01_S18_V03">
<p>'विज्ञानमात्मयोग्यं स्याज्ज्ञानं साधारणं स्मृतम्''इति भागवततन्त्रे ॥३॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S18_V13" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तुलयाम लवेनापि न स्वर्गं नापुनर्भवम् ।</span>
<span class="shloka-line">भगवत्सङ्गिसङ्गस्य मर्त्यानां किमुताऽशिषः ॥ १३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S18_V13">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S18_V13_B1" data-verse="BTN_C01_S18_V13">
<p>'सम्यक्स्वरूपस्याव्यक्तिरभावो जननस्य च ।</p>
<p>अल्पयत्नात् ततो वृद्धिहेतोः सत्सङ्गतिर्वरा''॥ इति वायुप्रोक्ते ॥ १३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S18_V19" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">कुतः पुनर्गृणतो नाम तस्य महत्तमैकान्तपरायणस्य ।</span>
<span class="shloka-line">योऽनन्तशक्तिर्भगवाननन्तो महद्गुणत्वाद्यमनन्तमाहुः ॥ १९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S18_V19">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S18_V19_B1" data-verse="BTN_C01_S18_V19">
<p>अनन्तः कालतो देशतश्च ॥ १९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S18_V22" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यत्रानुरक्ताः सहसैव धीराः व्यपोह्य देहादिषु सङ्गमूढम् ।</span>
<span class="shloka-line">व्रजन्ति तत्पारमहंस्यसत्यं यस्मिन्नहिंसोपरमश्च धर्मः ॥ २२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S18_V22">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S18_V22_B1" data-verse="BTN_C01_S18_V22">
<p>परमहंसाश्रमप्राप्यं सत्यं ब्रह्म ॥ २२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S18_V26" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">प्रतिरुद्धेन्द्रियप्राणमनोबुद्धिमुपारतम् ।</span>
<span class="shloka-line">स्थानत्रयात्परं प्राप्तं ब्रह्मभूतमविक्रियम् ॥ २६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S18_V26">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S18_V26_B1" data-verse="BTN_C01_S18_V26">
<p>'स्वतो मनःस्थितिर्विष्णौ ब्रह्मभाव उदाहृतः''इति ब्रह्माण्डे ॥ २६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S18_V29" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अभूतपूर्वः सहसा क्षुत्तृड्भ्यामर्दितात्मनः ।</span>
<span class="shloka-line">ब्राह्मणं प्रत्यभूद्ब्रह्मन् मत्सरो मन्युरेव च ॥ २९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S18_V29">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S18_V29_B1" data-verse="BTN_C01_S18_V29">
<p>'अप्रीतिर्मद्वशो नायमिति मत्सर ईरितः''इति नाममहोदधौ ॥ २९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S18_V36" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">इत्युक्त्वा रोषताम्राक्षः वयस्यान् ऋषिबालकान् ।</span>
<span class="shloka-line">कौशिक्यप उपस्पृश्य वाग्वज्रं विससर्ज ह ॥ ३६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S18_V36">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S18_V36_B1" data-verse="BTN_C01_S18_V36">
<p>कौशिकी कुशपाणिः ॥ ३६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S18_V43" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अरक्ष्यमाणे नरदेवनामि्न</span>
<span class="shloka-line">रथाङ्गपाणावयमङ्ग लोकः ।</span>
<span class="shloka-line">तदा हि चोरप्रचुरो विनङ्क्ष-</span>
<span class="shloka-line">त्यरक्ष्यमाणो विवरूथवत् क्षणात् ॥ ४३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S18_V43">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S18_V43_B1" data-verse="BTN_C01_S18_V43">
<p>'सेना वरूथिनी प्रोक्ता वरूथो गुप्तिरुच्यते''इत्यभिधानम् ॥ ४३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S18_V44" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तदद्य नः पापमुपैत्यनन्वयं</span>
<span class="shloka-line">यन्नष्टनाथस्य पशोर्विलुम्पकाः ।</span>
<span class="shloka-line">परस्परं घ्नन्ति शपन्ति वृञ्जते</span>
<span class="shloka-line">पशून् स्त्रियोऽर्थान् पुरुदस्यवो जनाः ॥ ४४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S18_V44">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S18_V44_B1" data-verse="BTN_C01_S18_V44">
<p>'विड्राष्ट्रं पशुरुत्सेको भ्रमरश्चेति कथ्यते''इति च ॥ ४४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S18_V50" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">साधवः प्रायशो लोके परैर्द्वन्द्वेषु योजिताः ।</span>
<span class="shloka-line">न व्यथन्ति न हृष्यन्ति यत आत्माऽ)गुणाश्रयः ॥ ५० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S18_V50">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S18_V50_B1" data-verse="BTN_C01_S18_V50">
<p>स्वकृतो गुणः स्वस्यैव यतः ॥ ५० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये प्रथमस्कन्धे अष्टादशोऽध्यायः ॥</div>

<span id="gr-C1-S19" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="एकोनविंशोऽध्यायः"></span>
=== एकोनविंशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="1" data-sec="19">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S19_V17" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">इति स्म राजा व्यवसाययुक्तः</span>
<span class="shloka-line">प्राचीनमूलेषुु कुशेषु धीरः ।</span>
<span class="shloka-line">उदङ्मुखो दक्षिणकूल आस्ते</span>
<span class="shloka-line">समुद्रपत्न््नयाः स्वसुते न्यस्तभारः ॥ १७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्भागवततात्पर्यनिर्णये प्रथमस्कन्धे एकोनविंशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S19_V17">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S19_V17_B1" data-verse="BTN_C01_S19_V17">
<p>गङ्गायामुदक एव किञ्चिद्दक्षिणभागे प्रासादे । तथाहि महाभारते ॥ १७ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C1-S20" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="विंशोऽध्यायः"></span>
=== विंशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="1" data-sec="20">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C01_S20_V04" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">श्यामं सदाऽऽपीच्यवयोङ्गलक्ष्म्या</span>
<span class="shloka-line">स्त्रीणां मनोज्ञं रुचिरस्मितेन ।</span>
<span class="shloka-line">प्रत्युत्थिता मुनयश्चाऽसनेभ्यः</span>
<span class="shloka-line">तल्लक्षणज्ञा अपि गूढवर्चसम् ॥ ४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये प्रथमस्कन्धे विंशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="gr-author-note">॥ प्रथमः स्कन्धः समाप्तः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S20_V04">
<div class="bhashya" id="BTN_C01_S20_V04_B1" data-verse="BTN_C01_S20_V04">
<p>'कैशोरयौवनाभ्यन्तः काल आपीच्यमुच्यते''इत्यभिधानात् ॥ ४ ॥</p>
</div>

</div>
== द्वितीयस्कन्धः ==
<span id="gr-C2-S1" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="प्रथमोऽध्यायः"></span>
=== प्रथमोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="2" data-sec="1">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S01_V01" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">श्रीशुक उवाच—</span>
<span class="shloka-line">वरीयानेष ते प्रश्नः कृतो लोकहितं नृप ।</span>
<span class="shloka-line">आत्मवित्सम्मतः पुंसां श्रोतव्यादिषु यः परः ॥ १ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S01_V01">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S01_V01_B1" data-verse="BTN_C02_S01_V01">
<p>यः पर इति ॥ १ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S01_V02" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">श्रोतव्यानीह राजेन्द्र नृणां सन्ति सहस्रशः ।</span>
<span class="shloka-line">अपश्यतामात्मतत्वं गृहेषु गृहमेधिनाम् ॥ २ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S01_V02">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S01_V02_B1" data-verse="BTN_C02_S01_V02">
<p>अपश्यताम् निद्रया ॥ २ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S01_V03" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">निद्रया ह्रियते नक्तं व्यवायेन नवं वयः ।</span>
<span class="shloka-line">दिवा चार्थेहया राजन् कुटुम्बभरणेन वा ॥ ३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C02_S01_V04" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">देहापत्यकलत्रादिष्वात्मदैन्येष्वसत्स्वपि ।</span>
<span class="shloka-line">तेषु प्रसक्तो निधनं पश्यन्नपि न पश्यति ॥ ४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S01_V04">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S01_V04_B1" data-verse="BTN_C02_S01_V04">
<p>असत्सु अभद्रेषु । 'सद्भावे साधुभावे च''इति वचनात् ॥ ४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S01_V07" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">प्रायेण मुनयो राजन्निवृत्ता विधिनिषेधतः ।</span>
<span class="shloka-line">नैर्गुण्यस्था रमन्ते स्म गुणानुकथने हरेः ॥ ७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S01_V07">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S01_V07_B1" data-verse="BTN_C02_S01_V07">
<p>ध्यानापेक्षया प्रायेण । नैर्गुण्यस्था मुक्ताः ।</p>
<p>'एतत्सामगायन्नास्ते''इति श्रुतेः ॥ ७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S01_V08" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">इदं भागवतं नाम पुराणं ब्रह्मसम्मितम् ।</span>
<span class="shloka-line">अधीतवान् द्वापरादौ पितुर्द्वैपायनादहम् ॥ ८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S01_V08">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S01_V08_B1" data-verse="BTN_C02_S01_V08">
<p>द्वापरे आदौ च । कृष्णावतारापेक्षया ।</p>
<p>'व्यासः षट्शतवर्षीयो धृतराष्ट्रमजीजनत्''। इति स्कान्दे ॥ ८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S01_V09" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">परिनिष्ठितोऽपि नैर्गुण्य उत्तमश्लोकलीलया ।</span>
<span class="shloka-line">गृहीतचेता राजर्षे आख्यानं यदधीतवान् ॥ ९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S01_V09">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S01_V09_B1" data-verse="BTN_C02_S01_V09">
<p>परिनिष्ठितोऽपि मुक्तिरस्य भविष्यतीति निश्चितोऽपि ।</p>
<p>'उदरं संशयः प्रोक्तः परिनिष्ठा विनिश्चयः''। इत्यभिधाने ॥</p>
<p>'ऋष्युत्तमा देवताश्च विमुक्तौ परिनिश्चिताः ।</p>
<p>तथाप्यधिकसौख्यार्थं यतन्ते शुभकर्मसु ।</p>
<p>विमुक्तास्तु स्वभावेन नित्यं ध्यानादितत्पराः''। इति गारुडे ॥ ९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S01_V18" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">नियच्छेद्विषयेभ्योऽक्षान्मनसा बुद्धिसारथिः ।</span>
<span class="shloka-line">मनः कर्मभिराक्षिप्तं शुभार्थे धारयेद्धिया ॥ १८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S01_V18">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S01_V18_B1" data-verse="BTN_C02_S01_V18">
<p>शुभार्थे भगवति ॥ १८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S01_V19" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तत्रैकावयवं ध्यायेदव्युच्छिन्नेन चेतसा ।</span>
<span class="shloka-line">मनो निर्विषयं युंक्त्वा ततः किञ्चिन्न संस्मरेत् ।</span>
<span class="shloka-line">पदं तत्परमं विष्णोर्मनो यत्र प्रसीदति ॥ १९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S01_V19">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S01_V19_B1" data-verse="BTN_C02_S01_V19">
<p>विषयेभ्यो निर्गत्य तत्रैव मनो युंक्त्वाऽन्यन्न स्मरेत् ॥ १९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S01_V21" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यस्यां सन्धार्यमाणायां योगिनो भक्तिलक्षणः ।</span>
<span class="shloka-line">आशु सम्पद्यते योग आश्रयं भद्रमीक्षतः ॥ २१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S01_V21">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S01_V21_B1" data-verse="BTN_C02_S01_V21">
<p>भद्रं हरिम् ॥ २१ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S01_V22" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">राजोवाच—</span>
<span class="shloka-line">यथा सन्धार्यते ब्रह्मन् धारणा यत्र सम्मता ।</span>
<span class="shloka-line">यादृशी वा हरेदाशु पुरुषस्य मनोमलम् ॥ २२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S01_V22">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S01_V22_B1" data-verse="BTN_C02_S01_V22">
<p>यच्छब्दः प्रश्ने । 'यतश्चोदेति सूर्यः''। इत्यादिवत् ।</p>
<p>'यच्छब्दस्तु परामर्शे प्रश्नार्थे चापि भण्यते''। इत्यभिधाने ॥ २२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S01_V23" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">श्रीशुक उवाच—</span>
<span class="shloka-line">जितासनो जितश्वासो जितसङ्गो जितेन्द्रियः ।</span>
<span class="shloka-line">स्थूले भगवतो रूपे मनः सन्धारयेद्धिया ॥ २३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S01_V23">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S01_V23_B1" data-verse="BTN_C02_S01_V23">
<p>यथेत्यस्य जितासन इत्यादि । यत्र स्थूले । यादृशीत्यस्य विशेष इत्यादि ॥ २३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S01_V24" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">विशेषस्तस्य देहोऽयं स्थविष्ठश्च स्थवीयसाम् ।</span>
<span class="shloka-line">यत्रेदं दृश्यते विश्वं भूतं भव्यं भवच्च यत् ॥ २४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S01_V24">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S01_V24_B1" data-verse="BTN_C02_S01_V24">
<p>विशेष आण्डकोशः ।</p>
<p>'शिलावत्तस्य देहोऽयमाण्डकोशस्तु सावृतिः ।</p>
<p>तत्तन्त्रत्वान्न तत्संस्थदुःखभोगोऽस्य न क्वचित्''।</p>
<p>इति ब्रह्मवैवर्ते ॥ २४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S01_V25" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">आण्डकोशे शरीरेऽस्मिन्सप्तावरणसंयुते ।</span>
<span class="shloka-line">वैराजः पुरुषो योऽसौ भगवान्धारणाश्रयः ॥ २५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S01_V25">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S01_V25_B1" data-verse="BTN_C02_S01_V25">
<p>'आण्डकोशो विराट्प्रोक्तो विशेषेण प्रकाशनात् ।</p>
<p>वैराजस्तद्गतो विष्णुरथवा सर्वतो वरः''। इति भागवततन्त्रे ॥२५॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S01_V26" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">पातालमेतस्य हि पादमूलं पठन्ति पार्ष्णिप्रपदे रसातलम् ।</span>
<span class="shloka-line">महातलं विश्वसृजस्सुगुल्फौ तलातलं वै पुरुषस्य जङ्घे ॥२६॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S01_V26">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S01_V26_B1" data-verse="BTN_C02_S01_V26">
<p>प्रतिमापेक्षयाऽङ्गानि स्वरूपापेक्षया तज्जानि तदाश्रितानि च ॥ २६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S01_V31" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">छन्दांस्यनन्तस्य गिरो गृणन्ति दंष्ट्राऽर्यमेन्दूडुगणा द्विजानि ।</span>
<span class="shloka-line">हासो जनोन्मादकरी च माया दुरन्तसर्गो यदपाङ्गमोक्षः ॥३१॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये द्वितीयस्कन्धे प्रथमोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S01_V31">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S01_V31_B1" data-verse="BTN_C02_S01_V31">
<p>बहुरूपत्वाद्दंष्ट्रार्यमेन्दू इत्यादि ।</p>
<p>'प्रतिमापेक्षयाङ्गानि भूरादीनि स्वरूपतः ।</p>
<p>तदाश्रितानि तज्जानि बह्वङ्गत्वं बहुत्वतः''। इति ब्रह्मतर्के ॥ ३१ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C2-S2" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="द्वितीयोऽध्यायः"></span>
=== द्वितीयोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="2" data-sec="2">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S02_V02" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">शब्दस्य हि ब्रह्मण एष पन्था यन्नामभिर्ध्यायति धीरपार्थैः ।</span>
<span class="shloka-line">परिभ्रमंस्तत्र न विन्दतेऽर्थान् मायामये वासनया शयानः ॥२॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S02_V02">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S02_V02_B1" data-verse="BTN_C02_S02_V02">
<p>एष हरिः । यदपार्थैर्ध्यायति । तत्रार्थान्न विन्दते ॥ २ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S02_V03" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अतः कविर्नामसु यावदर्थः स्यादप्रमत्तो व्यवसायबुद्धिः ।</span>
<span class="shloka-line">सिद्धेऽन्यथार्थे न यतेत तत्तत् परिश्रमं तत्र समीक्षमाणः ॥३॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S02_V03">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S02_V03_B1" data-verse="BTN_C02_S02_V03">
<p>'सर्वनामा यतो विष्णुस्तदन्यार्थान्न तु स्मरेत् ।</p>
<p>स्मरंस्तु यावदर्थः स्यादन्यथा स्वात्महा स्मृतः''। इति ब्रह्माण्डे ॥३॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">एवं स्वचित्ते स्वत एव सिद्ध आत्माप््रिायोऽर्थो भगवाननन्तः ।</span>
<span class="shloka-line">तं निर्वृतो नियतार्थो भजेत संसारहेतूपरमश्च यत्र ॥ ६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S02_V06">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S02_V06_B1" data-verse="BTN_C02_S02_V06">
<p>'एतमितः प््रोत्याभिसम्भविताऽस्मि''इति नियतार्थः ॥ ६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S02_V07" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स सर्वविद्हृद्यनुभूश्च सर्व आत्मा यथा सुप्तजनेक्षितैकः ।</span>
<span class="shloka-line">तं सत्यमानन्दनिधिं भजेत सर्वात्मनाऽतोऽन्यत आत्मघातः ॥ ७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S02_V07">
<div class="bhashya" id="BBTN_C02_S02_V07_B1" data-verse="BTN_C02_S02_V07">
<p>'यथैकस्तु बहून्सुप्तानसुप्तः पश्यति प्रभुः ।</p>
<p>एवमीशो बहून् जीवानज्ञान्पश्यति नित्यदृक्''। इति व्योमसंहितायाम् ।</p>
<p>'स्वप्नेन शारीरमभिप्रहत्यासुप्तः सुप्तानभिचाकशीति''। इति च ।</p>
<p>'यथेष्टभवनाद्विष्णुरनुभूः परिकीर्तितः ।</p>
<p>उदधिः कर्मणामीशः सर्वः पूर्णगुणो यतः ॥</p>
<p>सत्यः केवलसारत्वान्नियमो नियतेरजः''। इति बृहत्संहितायाम् ॥७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S02_V13" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अदीनलीलाहसितेक्षणोल्लसद्भ्रूभङ्गसंसूचितभूर्यनुग्रहम् ।</span>
<span class="shloka-line">ईक्षेत चिन्तामयमेनमीश्वरं यावन्मनो धारणयाऽवतिष्ठते ॥ १३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S02_V13">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S02_V13_B1" data-verse="BTN_C02_S02_V13">
<p>चिन्तामयं चिन्ताप्रधानम् ।</p>
<p>'यस्मात्सञ्चिन्तितो विष्णुश्चिन्तितं प्रददात्यजः ।</p>
<p>तस्माच्चिन्तामयं देवं वदन्ति ज्ञानचक्षुषः''। इति च ॥ १३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S02_V15" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यावन्न जायेत परावरेऽस्मिन् विश्वेश्वरे द्रष्टरि भक्तियोगः ।</span>
<span class="shloka-line">तावत्स्थवीयः पुरुषस्य रूपं क्रियावसाने प्रयतः स्मरेत ॥ १५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S02_V15">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S02_V15_B1" data-verse="BTN_C02_S02_V15">
<p>स्थवीयः पातालमेतस्येत्यादि ॥ १५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S02_V16" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स्थिरं सुखञ्चासनमास्थितो यतिः</span>
<span class="shloka-line">यदा जिहासुरिममङ्ग लोकम् ।</span>
<span class="shloka-line">काले च देशे च मनो न सज्जेत्</span>
<span class="shloka-line">प्राणान्नियच्छेन्मनसा जितासुः ॥ १६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S02_V16">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S02_V16_B1" data-verse="BTN_C02_S02_V16">
<p>'भक्त्या प्राणं वशं नीत्वा जितप्राणो भवत्युत''। इति षाड्गुण्ये ॥ १६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S02_V17" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">मनश्च बुध्याऽमलया नियम्य</span>
<span class="shloka-line">क्षेत्रज्ञ एतां निनयेत्तमात्मनि ।</span>
<span class="shloka-line">आत्मानमात्मन्यवरुध्य धीरो</span>
<span class="shloka-line">लब्धोपशान्तिर्विरमेत कृत्यात् ॥ १७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S02_V17">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S02_V17_B1" data-verse="BTN_C02_S02_V17">
<p>'जीवस्थो भगवान्विष्णुः क्षेत्रज्ञ इति गीयते ।</p>
<p>देहस्थोऽपि स एवात्मा व्याप्तोऽप्यात्मेति भण्यते''। इति तत्त्वनिर्णये ।</p>
<p>'हरौ हरेर्भवेन्नीतिस्तदेकत्वस्य चिन्तनम् ।</p>
<p>अन्यत्र तन्नियम्यादिचिन्तनं नीतिरुच्यते''। इति प्रकाशसंहितायाम् ॥ १७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S02_V18" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">न यत्र कालोऽनिमिषां परः प्रभुः</span>
<span class="shloka-line">कुतो नु देवा जगतां य ईशिरे ।</span>
<span class="shloka-line">न यत्र सत्वं न रजस्तमश्च</span>
<span class="shloka-line">न वै विकारो न महान् प्रधानम् ॥ १८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S02_V18">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S02_V18_B1" data-verse="BTN_C02_S02_V18">
<p>कालो वायुः ।</p>
<p>'हरिश्च प्रकृतिश्चैव ब्रह्मवायू तथैव च ।</p>
<p>सुपर्णशेषरुद्राश्च शक्रः सूर्ययमावपि ॥</p>
<p>अग्निर्यमानुजश्चैव कालशब्देरिताः क्रमात् ।</p>
<p>पूर्वोक्तास्त्वपरोक्तानां प्रभवः सर्वशो मताः''।इत्युद्दामसंहितायाम् ॥ १८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S02_V21" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">नाभ्यां स्थितं हृद्यवरोप्य तस्माद्</span>
<span class="shloka-line">उदानगत्योरसि तं नयेन्मुनिः ।</span>
<span class="shloka-line">ततोऽनुसन्धाय धिया मनस्वी</span>
<span class="shloka-line">स्वतालुमूलं शनकैर्नयेत ॥ २१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C02_S02_V22" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तस्माद्भ्रुवोरन्तरमुन्नयेत</span>
<span class="shloka-line">निरुद्धसप्ताश्वपथोऽनपेक्षः ।</span>
<span class="shloka-line">स्थित्वा मुहूर्तार्धमकुण्ठदृष्टि-</span>
<span class="shloka-line">र्निर्भिद्य मूर्धन्विसृजेत्परं गतः ॥ २२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S02_V22">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S02_V22_B1" data-verse="BTN_C02_S02_V22">
<p>उदानगत्या ब्रह्मनाड्या । 'अथैकयोर्ध्व उदानः''इति श्रुतेः ।</p>
<p>'प्राणापानाविडायां च पिङ्गलायां च वर्ततः ।</p>
<p>व्यानः सन्धिषु सर्वत्र उदानो ब्रह्मनाडिगः ॥</p>
<p>सर्वत्रैव समानस्तु समं चरति सर्वगः''। इति भारते ॥</p>
<p>परं चिन्तयन् ॥ २१,२२ ॥॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S02_V23" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यदि प्रयास्यत्यथ पारमेष्ठ्यं वैहायसानामुत यद्विहारम् ।</span>
<span class="shloka-line">अष्टाधिपत्यं गुणसन्निवाये सहैव गच्छेन्मनसेन्द्रियैश्च ॥ २३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C02_S02_V24" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">योगेश्वराणां गतिमामनन्ति बहिस्त्रिलोक्याः पवनान्तरात्मा ।</span>
<span class="shloka-line">न कर्मभिस्तां गतिमाप्नुवन्ति विद्यातपोयोगसमाधिभाजाम् ॥ २४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S02_V24">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S02_V24_B1" data-verse="BTN_C02_S02_V24">
<p>'चिन्मात्राणीन्द्रियाण्याहुर्मुक्तानामन्यदैव तु ।</p>
<p>तान्येव जडयुक्तानि ह्यभिन्नानि स्वरूपतः''। इति ब्राह्मे ॥</p>
<p>पवनस्यापि अन्तरात्मा यः तम् । पवनश्चान्तरात्मा चेति वा ।</p>
<p>'ईयुस्त्रीन् कर्मणा लोकान् ज्ञानेनैव तदुत्तरान् ।</p>
<p>तत्र मुख्या हरिं यान्ति तदन्ये वायुमेव तु ॥</p>
<p>अपक्वा ये न ते यान्ति वायुं वा हरिमेव वा ।</p>
<p>स्थानमात्राश्रितास्ते तु पुनर्जनिविवर्जिताः''। इति ब्रह्मतर्के ॥ २३,२४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S02_V25" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">वैश्वानरं याति विहायसा गतः</span>
<span class="shloka-line">सुषुम्नया ब्रह्मपथेन शोचिषा ।</span>
<span class="shloka-line">विधूतकल्कोऽथ हरेरुदस्तात्</span>
<span class="shloka-line">प्रयाति चक्रं नृप शैंशुमारम् ॥ २५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S02_V25">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S02_V25_B1" data-verse="BTN_C02_S02_V25">
<p>हरेः शैंशुमारं चक्रम् । वैश्वानरोदस्तात् ।</p>
<p>'वैश्वानरे द्युनद्यां वा सूर्ये वा देह एव वा ।</p>
<p>विधूय सर्वपापानि यान्ति किंस्तुघ्नकेशवम्''। इति ब्रह्माण्डे ॥ २५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S02_V26" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">योऽन्तः पचति भूतानां यस्तपत्यण्डमध्यगः ।</span>
<span class="shloka-line">सोऽग्निर्वैश्वानरो मार्गो देवानां पितृणां मुनेः ॥ २६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S02_V26">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S02_V26_B1" data-verse="BTN_C02_S02_V26">
<p>'पितृयानं देवयानं ब्रह्मयानमिति त्रिधा ।</p>
<p>गच्छन्वैश्वानरं याति तस्मान्मार्गः स ईरितः''॥ २६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S02_V27" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">देवयानं पिङ्गलाभिरहान्येति शतायुषा ।</span>
<span class="shloka-line">रात्रीरिडाभिः पितृणां विषुवत्तां सुषुम्नया ॥ २७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S02_V27">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S02_V27_B1" data-verse="BTN_C02_S02_V27">
<p>'दक्षिणाः पिङ्गलाः सर्वा इडा वामाः प्रकीर्तिताः ।</p>
<p>नाड्योऽथ मध्यमा प्रोक्ता सुषुम्ना वेदपारगैः''। इति भागवततन्त्रे ।</p>
<p>'देवयानस्यमार्गस्था अहःशब्दाभिसञ्ज्ञिताः ।</p>
<p>पितृयानस्यमार्गस्था रात्रिशब्दाह्वया मताः''। इति बृहत्तन्त्रे ॥</p>
<p>'शतायुर्मरणं चैव कालिकं परमावृतिः''। इत्यभिधाने ॥</p>
<p>पिङ्गलाभिः शतायुषा अहःसञ्ज्ञं देवयानम् इति । इडाभी रात्रिसञ्ज्ञं पितृयानम् ।</p>
<p>'विषुवत्ता ब्रह्मयानं विशेषेण सुखं यतः ।</p>
<p>पिङ्गला देवयानं स्यात्पिङ्गाख्यसुखदं यतः ॥</p>
<p>इडाऽन्नदानात्पितृणामेवं मार्गाः प्रकीर्तिताः''। इति ब्रह्मतर्के ॥ २७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S02_V28" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तद्विश्वनाभिं त्वभिपद्य विष्णोरणीयसा विरजेनात्मनैकम् ।</span>
<span class="shloka-line">नमस्कृतं ब्रह्मविदामुपैति कल्पायुषो यद्विबुधा रमन्ते ॥२८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S02_V28">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S02_V28_B1" data-verse="BTN_C02_S02_V28">
<p>'अशेषजगदाधारः शिंशुमारो हरिः परः ।</p>
<p>सर्वे ब्रह्मविदो नत्वा तं यान्ति परमं पदम्''। इति ब्रह्माण्डे ॥</p>
<p>तद्विष्णोर्विश्वाधारं रूपं प्रतिपद्य यत्र कल्पायुषः तं महर्लोकं उपैति ।</p>
<p>'मन्वन्तरायुषः स्वर्ग्या महर्लोके तु काल्पिकाः ।</p>
<p>आब्रह्मणो जनाद्यास्तु महर्लोकेऽपि ये वराः''। इति ब्राह्मे ॥ २८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S02_V30" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">न यत्र शोको न जरा न मृत्युर्नाधिर्न चोद्वेग ऋते कुतश्चित् ।</span>
<span class="shloka-line">यश्चित्ततोदः क्रिययाऽनिदंविदां दुरन्तदुःखप्रभवानुदर्शनात् ॥ ३० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S02_V30">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S02_V30_B1" data-verse="BTN_C02_S02_V30">
<p>ऋते सत्यलोके । अनिदंविदाम् अब्रह्मविदाम् । दुरन्तदुःखं च प्रभवश्च ।</p>
<p>'सर्वदुःखविहीना ये मुक्ताः प्रायस्तु तादृशाः ।</p>
<p>अमुक्तास्तु जनाद्येषु विशेषेण तु सत्यगाः''। इति वाराहे ॥</p>
<p>'विष्णोर्लोकं तदैवैके यान्ति कालान्तरे परे ।</p>
<p>आज्ञयैव हरेः केचिदपूर्तेः केचिदञ्जसा ।</p>
<p>विहृत्यैवान्यलोकेषु मुच्यन्ते ब्रह्मणा सह''। इति वामने ॥ ३० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S02_V31" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ततो विशेषं प्रतिपद्य निर्भय-</span>
<span class="shloka-line">स्तेनात्मनाऽपोऽनलमूधर्ि्न च त्वरन् ।</span>
<span class="shloka-line">ज्योतिर्मयो वायुमुपेत्य काले</span>
<span class="shloka-line">वाय्वात्मना खं बृहदात्मलिङ्गम् ॥ ३१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S02_V31">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S02_V31_B1" data-verse="BTN_C02_S02_V31">
<p>ब्रह्मणा सह । विशेषं पृथिवीम् । तेनात्मना पृथिव्यात्मना । ज्योतिर्मय अग्निप्रधानः ।</p>
<p>'आकाशवत् सर्वगतश्च नित्यः''इति परमात्मसदृशं किञ्चित् ।</p>
<p>'ज्ञानिनः प्रलये सर्वे ब्रह्मणा सह पार्थिवम् ।</p>
<p>परमात्मानमाविश्य वारिस्थं तत्समन्विताः ॥</p>
<p>अग्निस्थं तद्युताश्चैव तेन नीताश्च वायुगम् ।</p>
<p>नभोगतं तेन नीता मनःस्थं तद्युतास्तथा ॥</p>
<p>ततो बुद्धिस्थमीशेशं ततोऽहङ्कारगं हरिम् ।</p>
<p>ततो विज्ञाननामानं महत्तत्त्वगतं हरिम् ॥</p>
<p>तत आनन्दनामानमव्यक्तस्थं जनार्दनम् ।</p>
<p>प्राप्य नावृत्तिमायान्ति शान्तिभूता निरामयाः ॥</p>
<p>येषां पदान्तरापेक्षा वाय्वादीनां महात्मनाम् ।</p>
<p>आवृत्य ते पुनर्यान्ति ज्ञानिनोऽपि निरामयाः ।</p>
<p>अनावृत्तिमसंमूढाः परानन्दैकभागिनः''। इति ब्रह्मतर्के ॥</p>
<p>'भूम्यब्गमन्ननामानं प्राणमग्न्यादिसंस्थितम् ।</p>
<p>मानसं मन आदिस्थं विज्ञानं महति स्थितम् ॥</p>
<p>आनन्दमव्यक्तगतं क्रमशो यान्ति देवताः ।</p>
<p>ब्रह्माद्याः केचिदेवात्र तदन्ये क्रमशोऽपरान्''।</p>
<p>इति बृहत्तन्त्रे ॥ ३१ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S02_V32" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">घ्राणेन गन्धं रसनेन वै रसं</span>
<span class="shloka-line">रूपन्तु दृष्ट्या स्पर्शं त्वचैव ।</span>
<span class="shloka-line">श्रोत्रेण चोपेत्य नभोगुणं तत्</span>
<span class="shloka-line">प्रायेण नावृत्तिमुपैति योगी ॥ ३२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S02_V32">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S02_V32_B1" data-verse="BTN_C02_S02_V32">
<p>'पञ्चेन्द्रियैर्ये विषया एष्टव्याः सर्वतो वराः ।</p>
<p>मानसांश्चाखिलान् प्राप्य मुक्तौ मोदन्ति देवताः ।</p>
<p>तथोद्रिक्तनिजानन्दा नित्यानन्दा असंवृताः''। इति षाड्गुण्ये ॥ ३२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S02_V33" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स भूतसूक्ष्मेन्द्रियसन्निकर्षात्</span>
<span class="shloka-line">सनातनोऽसौ भगवाननादिः ।</span>
<span class="shloka-line">मनोमयं देवमयं विकार्यं</span>
<span class="shloka-line">संसाद्य मत्या सह तेन याति ॥ ३३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S02_V33">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S02_V33_B1" data-verse="BTN_C02_S02_V33">
<p>भूतसूक्ष्मेन्द्रियैश्च सह अनादिर्भगवानाकाशगो मनोमयं याति । नादवत्त्वात् सनातनः ।</p>
<p>'नादेन तेन महता सनातन इति स्मृतः''। इति मोक्षधर्मे ॥</p>
<p>विविधकार्ययुक्तं विकार्यम् । देवमयं देवप्रधानम् ।</p>
<p>'मनःस्थितो हरिर्नित्यं सर्वदेवेषु संस्थितः ।</p>
<p>देवप्रधानकाल्लोकान्करोत्यनुगतः सदा''। इति वाराहे ॥</p>
<p>भूतसूक्ष्माणि पञ्चभूतानि जीवाश्च ।</p>
<p>'पञ्चभूतैश्च शब्दाद्यैरिन्द्रियैर्जीवराशिभिः ।</p>
<p>युक्त आकाशगो विष्णुर्मनःस्थमुपगच्छति''। इति वामने ।</p>
<p>योऽसावनादिर्मनोमयस्तमिति वा । विपर्ययश्चेत्तस्यैव गन्तृत्वमिति ज्ञापयितुम् । मतिस्थेन तेन मनःस्थेन च सह विज्ञानतत्वं याति ॥३३॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S02_V34" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">विज्ञानतत्वं गुणसन्निरोधं तेनाऽत्मनाऽऽत्मानमुपैति शान्तिम् ।</span>
<span class="shloka-line">आनन्दमानन्दमयोऽवसाने सर्वात्मके ब्रह्मणि वासुदेवे ॥ ३४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C02_S02_V35" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">एतां गतिं भागवतो गतो यः स वै पुनर्नेह विषज्जतेऽङ्ग ।</span>
<span class="shloka-line">एते सृती ते नृप वेदगीते त्वयाऽभिपृष्टेऽथ सनातने च ।</span>
<span class="shloka-line">ये द्वे पुरा ब्रह्मण आह पृष्टः आराधितो भगवान् वासुदेवः ॥३५॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S02_V35">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S02_V35_B1" data-verse="BTN_C02_S02_V35">
<p>गुणसन्निरोधं निर्गुणं वासुदेवम् । वासुदेवे एतां गतिं गतो न विषज्जते ।</p>
<p>'वासुदेवाश्रिता देवा ब्रह्माद्या मुक्तबन्धनाः ।</p>
<p>भेददृष्ट्याभिमानेन चावृत्तिं नैव यान्ति ते ॥</p>
<p>भुञ्जते तु पृथग्भोगान्नानन्दं तत्स्वरूपकम् ।</p>
<p>स्वरूपं च पृथक्तेषामाविष्टग्रहवद्भवेत्''इति ब्रह्माण्डे ॥ ३४,३५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S02_V36" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">न ह्यतोऽन्यः शिवः पन्थाः विश्रुतः संसृताविह ।</span>
<span class="shloka-line">वासुदेवे भगवति भक्तियोगो यतो भवेत् ॥ ३६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S02_V36">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S02_V36_B1" data-verse="BTN_C02_S02_V36">
<p>यद् भगवानाह । अतो भागवताख्याद्ग्रन्थात् शिवः पन्था न ॥ ३६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S02_V37" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">भगवान् ब्रह्म कार्त्स्न्येन त्रिरन्वीक्ष्य मनीषया ।</span>
<span class="shloka-line">तद्धि ह्यपश्यत्कूटस्थे रतिरात्मन् यतो भवेत् ॥ ३७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S02_V37">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S02_V37_B1" data-verse="BTN_C02_S02_V37">
<p>तद्भागवतं पुराणम् अपश्यत् ।</p>
<p>'नित्यज्ञानेन सिद्धं च पुनः पुनरवेक्षते ।</p>
<p>लीलयैव हरिर्देवो दुष्टानां मोहनाय च''।</p>
<p>इति ब्रह्मतर्के ॥ ३७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S02_V38" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">भगवान्सर्वभूतेषु लक्षितश्चात्मना हरिः ।</span>
<span class="shloka-line">दृश्यैर्बुध्यादिभिर्द्रष्टा लक्षणैरनुमापकैः ॥ ३८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S02_V38">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S02_V38_B1" data-verse="BTN_C02_S02_V38">
<p>लक्षितश्चास्मिन् पुराणे बुद्ध्यादीनां पारवश्यदर्शनादन्यो नियन्ताऽस्तीति ।</p>
<p>'समाधावसमाधौ च निःस्वतन्त्रस्य देहिनः ।</p>
<p>अन्यो नियन्ता भगवान्वासुदेवः परः प्रभुः''इति ब्रह्मतर्के ॥ ३८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S02_V39" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तस्मात्सर्वात्मना राजन्हरिः सर्वत्र सर्वदा ।</span>
<span class="shloka-line">श्रोतव्यः कीर्तितव्यश्च स्मर्तव्यो भगवान्नृणाम् ॥ ३९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये द्वितीयस्कन्धे द्वितीयोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S02_V39">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S02_V39_B1" data-verse="BTN_C02_S02_V39">
<p>यस्मात् भगवतैष एवोक्तः तस्मात् स एव श्रोतव्यादिः ॥ ३९ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C2-S3" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="तृतीयोऽध्यायः"></span>
=== तृतीयोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="2" data-sec="3">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S02_V10" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अकामः सर्वकामो वा मोक्षकाम उदारधीः ।</span>
<span class="shloka-line">तीव्रेण भक्तियोगेन यजेत पुरुषं परम् ॥ १० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S02_V10">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S02_V10_B1" data-verse="BTN_C02_S02_V10">
<p>'अकामो धर्मकामो वा मोक्षकामोऽपि यो भवेत् ।</p>
<p>अथवा सर्वकामो यः स विष्णुं पुरुषं यजेत्''। इति स्कान्दे ॥१०॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S02_V17" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">आयुर्हरति वै पुंसामुद्यन्नस्तं च यन्नसौ ।</span>
<span class="shloka-line">तस्यर्ते यः क्षणो नीतः उत्तमश्लोकवार्तया ॥ १७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये द्वितीयस्कन्धे तृतीयोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S02_V17">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S02_V17_B1" data-verse="BTN_C02_S02_V17">
<p>तस्यायुष उत्तमश्लोकवार्तया ऋते यः क्षणः स नीत एव वृथा ॥ १७ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C2-S3" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="चतुर्थोऽध्यायः"></span>
=== चतुर्थोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="2" data-sec="3">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S03_V02" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">आत्मजायासुतागारपशुद्रविणबन्धुषु ।</span>
<span class="shloka-line">राज्ये चाविकले नित्यनिरूढां ममतां जहौ ॥ २ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S03_V02">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S03_V02_B1" data-verse="BTN_C02_S03_V02">
<p>अन्येषां नित्यं निरूढा । तदा विशेषतो जहौ ॥ २ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S03_V04" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">संस्थां विज्ञाय सन्यस्य कर्म त्रैवर्गिकञ्च यत् ।</span>
<span class="shloka-line">वासुदेवे भगवति स्वात्मभावं दृढं गतः ॥ ४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S03_V04">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S03_V04_B1" data-verse="BTN_C02_S03_V04">
<p>'आप्तेः सर्वगुणानां य आत्मनामतया हरिम् ।</p>
<p>उपास्ते नित्यशो विद्वानाप्तकामस्तदा भवेत्''। इति वामने ॥ ४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S03_V12" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">श्रीशुक उवाच–</span>
<span class="shloka-line">नमः परस्मै पुरुषाय भूयसे</span>
<span class="shloka-line">सदुद्भवस्थाननिरोधलीलया ।</span>
<span class="shloka-line">गृहीतशक्तित्रितयाय देहिनाम्</span>
<span class="shloka-line">अन्तर्ध्रुवायाऽनुपलभ्यवर्त्मने ॥ १२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S03_V12">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S03_V12_B1" data-verse="BTN_C02_S03_V12">
<p>गृहीतशक्तित्रितयायेति,</p>
<p>'इच्छा ज्ञानं क्रिया चेति नित्याः शक्तय ईशितुः ।</p>
<p>स्वरूपभूता अपि तु भेदवद्व्यावहारिकाः''॥</p>
<p>इति प्रकाशसंहितावचनान्नित्यगृहीतशक्तित्वमेव ॥ १२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S03_V13" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">भूयो नमः सद्वृजिनच्छिदेऽसतां</span>
<span class="shloka-line">असम्भवायाऽखिलसत्वमूर्तये ।</span>
<span class="shloka-line">पुंसां पुनः पारमहंस्य आश्रमे</span>
<span class="shloka-line">व्यवस्थितानामनुमृग्यदाशुषे ॥ १३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S03_V13">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S03_V13_B1" data-verse="BTN_C02_S03_V13">
<p>अखिलसत्वमूर्तये पूर्णसाधुभावस्वरूपाय ।</p>
<p>'निःशेषगुणपूर्णत्वात्सत्व इत्येव तं विदुः''। इति महासंहितायाम् ॥ १३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S03_V19" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स एष आत्माऽऽत्मवतामधीश्वर-</span>
<span class="shloka-line">स्त्रयीमयो धर्ममयस्तपोमयः ।</span>
<span class="shloka-line">गतव्यलीकैरजशङ्करादिभि-</span>
<span class="shloka-line">र्वितर्क्यलिङ्गो भगवान्प्रसीदताम् ॥ १९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये द्वितीयस्कन्धे चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S03_V19">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S03_V19_B1" data-verse="BTN_C02_S03_V19">
<p>'वेदानुसारिवशगः स्वेच्छया तु हरिर्यतः ।</p>
<p>अतः स्वतन्त्रमप्याहुः प्राज्ञा वेदमयेति ह''। इत्यध्यात्मे ॥ १९ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C2-S4" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="पञ्चमोऽध्यायः"></span>
=== पञ्चमोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="2" data-sec="4">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S04_V01" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">नारद उवाच—</span>
<span class="shloka-line">देवदेव नमस्तेऽस्तु भूतभावन पूर्वज ।</span>
<span class="shloka-line">तद्विजानीहि यज्ज्ञानमात्मतत्वनिदर्शनम् ॥ १ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S04_V01">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S04_V01_B1" data-verse="BTN_C02_S04_V01">
<p>विजानीहि विज्ञापय । 'व्यत्ययो भेदस्वातन्त्र्यकरणेषु''। इति वचनात् ॥ १ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S04_V02" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यद्रूपं यदधिष्ठानं यतः सृष्टमिदं विभो ।</span>
<span class="shloka-line">यत्संस्थं यत्परं यच्च तत्तत्वं वद तत्वतः ॥ २ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S04_V02">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S04_V02_B1" data-verse="BTN_C02_S04_V02">
<p>'तद्वशत्वादिदं रूपं हरेर्नैव स्वरूपतः''। इति मानससंहितायाम् ।</p>
<p>'अधिष्ठानमिति प्रोक्तं मूलाधारं विचक्षणैः ।</p>
<p>यत्स्थितं दृश्यते वस्तु संस्थानं तदुदीरितम् ।</p>
<p>उभयं हरिरेवास्य जगतो मुनिपुङ्गव''। इति वामने ॥</p>
<p>'हरिः परोऽस्य जगतो ह्यव्यक्तादेश्च कृत्स्नशः ।</p>
<p>अतस्तत्परमेवेदं वदन्ति मुनयोऽमलाः''॥ इति सात्वतसंहितायाम् ।</p>
<p>'यदधीना यस्य सत्ता तत्तदित्येव भण्यते ।</p>
<p>विद्यमाने विभेदेऽपि मिथो नित्यं स्वरूपतः''इति भविष्यत्पर्वणि ॥२॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S04_V04" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यद्विज्ञानो यदाधारो यत्परस्त्वं यदात्मकः ।</span>
<span class="shloka-line">एकः सृजसि भूतानि भूतैरेवात्ममायया ॥ ४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S04_V04">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S04_V04_B1" data-verse="BTN_C02_S04_V04">
<p>तदधिकं ज्ञातुं पूर्वपक्षं दर्शयति–</p>
<p>'एकः सृजसि''इत्यादिना ॥ ४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S04_V06" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">नाहं वेद परं त्वस्मात् नावरं न समं विभो ।</span>
<span class="shloka-line">नामरूपगुणैर्भाव्यं सदसत् किञ्चिदन्यतः ॥ ६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S04_V06">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S04_V06_B1" data-verse="BTN_C02_S04_V06">
<p>'त्वदधीना यतः सत्ता अवरस्यापि केशव ।</p>
<p>अतः स्वरूपतः सम्यक्सति भेदेऽपि तद्भवान्''इति मात्स्ये ॥ ६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S04_V10" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">नानृतं बत तच्चापि यथा मां प्रब्रवीषि भोः ।</span>
<span class="shloka-line">अविज्ञाय परं मत्त एतावत्त्वं यतो हि मे ॥ १० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S04_V10">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S04_V10_B1" data-verse="BTN_C02_S04_V10">
<p>नानृतमित्याक्षेपः ॥ १० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S04_V12" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">नमस्तस्मै भगवते वासुदेवाय धीमहि ।</span>
<span class="shloka-line">यन्मायया दुर्जयया मां वदन्ति जगद्गुरुम् ॥ १२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C02_S04_V13" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">विलज्जमानया यस्य स्थातुमीक्षापथेऽमुया ।</span>
<span class="shloka-line">विमोहिता विकत्थन्ते ममाहमिति दुर्धियः ॥ १३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S04_V13">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S04_V13_B1" data-verse="BTN_C02_S04_V13">
<p>'मुख्या माया हरेः शक्तिरमुख्या प्रकृतिर्मता ।</p>
<p>अथामुख्यतमा चैव माया दीना प्रकीर्तिता''॥ १२-१३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S04_V14" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च ।</span>
<span class="shloka-line">वासुदेवात्परो ब्रह्मन्न चान्योऽर्थोऽस्ति तात्वतः ॥ १४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S04_V14">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S04_V14_B1" data-verse="BTN_C02_S04_V14">
<p>परः अधिकः ।</p>
<p>'तद्वदेव स्थितं यत्तु तात्वतं तत्प्रचक्षते''। इति कौर्मे ॥ १४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S04_V15" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">नारायणपरा वेदा देवा नारायणाङ्गजाः ।</span>
<span class="shloka-line">नारायणपरा लोका नारायणपरा मखाः ॥ १५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S04_V15">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S04_V15_B1" data-verse="BTN_C02_S04_V15">
<p>वेदप्रतिपाद्येषु स पर इत्यादि ।</p>
<p>'गम्येज्यज्ञेयवाच्येषु योज्येषु च परो हरिः ।</p>
<p>तपसा पूज्यमानानां सर्वलोकेभ्य एव च''॥ इति वाराहे ॥ १५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S04_V18" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सत्वं रजस्तम इति निर्गुणस्य गुणास्त्रयः ।</span>
<span class="shloka-line">स्थितिसर्गनिरोधेषु गृहीता मायया विभोः ॥ १८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S04_V18">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S04_V18_B1" data-verse="BTN_C02_S04_V18">
<p>युगपत्क्रमशोऽपि वेत्यस्य परिहारः 'सत्वं रजस्तम''इति ।</p>
<p>'नित्यं गृहीताः सत्वाद्याः स्थित्यादिषु विशेषतः ।</p>
<p>युगपत् क्रमशश्चैव गृह्णाति भगवान्स्वयम्''॥ इति ब्रह्मवैवर्ते ॥ १८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S04_V19" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">कार्यकारणकर्तृत्वे द्रव्यज्ञानक्रियाश्रयाः ।</span>
<span class="shloka-line">बध्नन्ति नित्यदा मुक्तं मायिनं पुरुषं गुणाः ॥ १९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S04_V19">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S04_V19_B1" data-verse="BTN_C02_S04_V19">
<p>'ज्ञानेन्द्रियैश्च मनसा सत्वं बध्नाति पूरुषम् ।</p>
<p>रजः कर्मेन्द्रियैर्नित्यं शरीरेण तमस्तथा ।</p>
<p>आन्तरं यत्तु कर्तृत्वं तत्सत्वेनाभिमन्यते ॥</p>
<p>रजसा त्वभिमन्येत करणैः कर्मकारणैः ।</p>
<p>शारीरं वेदनाद्यं तु तमसा ह्यभिमन्यते ॥</p>
<p>अकर्ता करणैर्हीनः शरीरेण विवर्जितः ।</p>
<p>नित्यज्ञानस्वरूपोऽसौ गुणैरेवाभिमन्यते ॥</p>
<p>एवं जीवः परेणैव प््रोरितः संसृतिं व्रजेत् ।</p>
<p>न परः संसृतिं क्वापि स्वातन्त्र्यादधिकत्वतः ॥</p>
<p>एवं जीवपरौ भिन्नौ किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि''॥ इति पाद्मे ॥</p>
<p>मायिनं ज्ञानिनं स्वतः ॥ १९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S04_V20" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स एष भगवाल्लिङ्गैस्त्रिभिरेतैरधोक्षजः ।</span>
<span class="shloka-line">स्वलक्षितगतिर्ब्रह्मन्सर्वेषां मम चेश्वरः ॥ २० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S04_V20">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S04_V20_B1" data-verse="BTN_C02_S04_V20">
<p>लिङ्गैः ज्ञापकैः । त्रिगुणैः । एतैर्लिङ्गैः । स्वप्रसादाज्जीवेन लक्षितगतिः ।</p>
<p>'स्वप्रसादादिमं जीवः पश्येत्तेन स्वलक्षितः''इति षाड्गुण्ये ॥ २० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S04_V21" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">कालं कर्म स्वभावञ्च मायेशो मायया स्वया ।</span>
<span class="shloka-line">आत्मन् यदृच्छया प्राप्तं विबुभूषुरुपाददे ॥ २१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S04_V21">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S04_V21_B1" data-verse="BTN_C02_S04_V21">
<p>स्वया मायया स्वशक्त्या ।</p>
<p>'यत्रान्यहेत्वभावः स्यादीश्वरेच्छादिना विना ।</p>
<p>तदिच्छा हि यदृच्छा स्यादतस्तत्र यदृच्छया''। इति ब्रह्मतर्के ।</p>
<p>'कालकर्मस्वभावादि नित्ययेशेच्छया सदा ।</p>
<p>प्राप्तमेव विशेषेण सृष्ट्यादावुन्नयत्यजः''॥ इति च ।</p>
<p>विबुभूषुः बहुधा बुभूषुः ।</p>
<p>'ईशो बह्वीः पुरः सृष्ट्वा तत्रैव बहुरूपताम् ।</p>
<p>तत्तन्नियामकतया प्राप्तुं कालाद्युपाददे''॥ इति च ॥ २१ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S04_V22" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">कालाद्गुणव्यतिकरात्परिणामस्वभावतः ।</span>
<span class="shloka-line">कर्मणो जन्म महतः पुरुषाधिष्ठितादभूत् ॥ २२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S04_V22">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S04_V22_B1" data-verse="BTN_C02_S04_V22">
<p>प्रकृतेः परिणामस्वभावतः ।</p>
<p>'गुणकालस्वभावेभ्य ईशेनाधिष्ठितत्वतः ।</p>
<p>जगदादि महत्तत्त्वमभूत्तस्येच्छया हरेः ॥''इति षाड्गुण्ये ॥ २२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S04_V23" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">महतस्तु विकुर्वाणाद्रजस्सत्वोपबृंहितात् ।</span>
<span class="shloka-line">तमः प्रधानस्त्वभवद्द्रव्यज्ञानक्रियात्मकः ॥ २३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S04_V23">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S04_V23_B1" data-verse="BTN_C02_S04_V23">
<p>'भूतानि द्रव्यनामानि ज्ञानं ज्ञानेन्द्रियाण्यपि ।</p>
<p>क्रिया कर्मेन्द्रियाण्याहुस्तन्मूलत्वादहं त्रिधा''। इति गारुडे ॥ २३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S04_V24" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सोऽहङ्कार इति प्रोक्तो विकुर्वन्समभूत्त्रिधा ।</span>
<span class="shloka-line">वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेति यद्भिदा ।</span>
<span class="shloka-line">द्रव्यशक्तिः क्रियाशक्तिर्ज्ञानशक्तिरिति प्रभोः ॥ २४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S04_V24">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S04_V24_B1" data-verse="BTN_C02_S04_V24">
<p>'विशिष्टकार्यशक्तित्वाद्देवा वैकारिकाः स्मृताः ।</p>
<p>अतिजाज्वल्यमानत्वात्तैजसानीन्द्रियाण्यपि ॥</p>
<p>तामसानि तु भूतानि यतस्तावन्न तूभयम्''॥ इति पाद्मे ।</p>
<p>ज्ञानेन्द्रियाणां देवानां ज्ञानशक्तिरुदीरिता ।</p>
<p>क्रिया कर्मेन्द्रियाणां च भूतानां द्रव्यशक्तिता''॥ इति स्कान्दे ।</p>
<p>'द्रव्यं तु द्रवणप्राप्यं द्वयोर्विवदमानयोः ।</p>
<p>पूर्वं वेगाभिसम्बन्धादाकाशस्तु प्रदेशतः''॥ इति प्रकाशसंहितायाम् ॥ २४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S04_V25" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तामसादपि भूतादेर्विकुर्वाणादभून्नभः ।</span>
<span class="shloka-line">तस्य मात्रागुणः शब्दो लिङ्गं यद्द्रष्टृदृश्ययोः ॥ २५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S04_V25">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S04_V25_B1" data-verse="BTN_C02_S04_V25">
<p>'पञ्चेन्द्रियाभिमेयत्वान्मात्रागुण इतीरितः''॥ इति मात्स्ये ।</p>
<p>'शब्देनैव परो द्रष्टा ज्ञायते जगदेव च ।"</p>
<p>इति विष्णुसंहितायाम् ॥ २५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S04_V26" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">नभसोऽथ विकुर्वाणादभूत्स्पर्शगुणोऽनिलः ।</span>
<span class="shloka-line">परान्वयाच्छब्दवांश्च प्राण ओजः सहो बलम् ॥ २६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S04_V26">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S04_V26_B1" data-verse="BTN_C02_S04_V26">
<p>'सर्वचेष्टयितृत्वात्तु प्राणोऽभिभवशक्तितः ।</p>
<p>ओजस्त्वनभिभाव्यत्वात्सहश्च स्वेच्छया कृतेः ॥</p>
<p>बलं विधारकत्वाच्च विधृतिर्वायुरुच्यते''। इति भारते ॥ २६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S04_V30" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">वैकारिकान्मनो जज्ञे देवा वैकारिका दश ।</span>
<span class="shloka-line">दिग्वातार्कप्रचेतोश्विवह्नीन्द्रोपेन्द्रमित्रकाः ॥ ३० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S04_V30">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S04_V30_B1" data-verse="BTN_C02_S04_V30">
<p>'अनाद्यनन्तोऽपि हरिर्वैकारिकगणेष्वजः ।</p>
<p>अवतीर्णः पदाङ्गुष्ठमध्यास्ते विश्वभुग्विभुः ॥</p>
<p>पाददेवस्तु यज्ञोऽन्यस्तं प्रविश्य हरिः स्वयम् ।</p>
<p>सर्वं विधारयन्देहे वर्ततेऽनन्तशक्तिधृक्''॥ इति वह्निपुराणे ॥ ३० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S04_V33" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तदा संहत्य चान्योन्यं भगवच्छक्तिचोदिताः ।</span>
<span class="shloka-line">सदसत्वमुपादाय नो भयं ससृजुर्ह्यदः ॥ ३३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S04_V33">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S04_V33_B1" data-verse="BTN_C02_S04_V33">
<p>सदसत्वं व्यक्ताव्यक्तत्वम् । नः भयम् । अदो ब्रह्माण्डम् । ब्रह्माण्डं हि वदन्तीति जीवानां भयकारणम् । तत्र हि संसृतिः ।</p>
<p>'आकाशवायू त्वव्यक्तावितरेऽण्डे प्रकाशिताः ।</p>
<p>तथात्वाद्बाह्यभूतानामण्डस्थानां च सा गतिः''॥ इति मात्स्ये ॥३३॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S04_V34" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">वर्षपूगसहस्रान्ते तदण्डमुदकेशयम् ।</span>
<span class="shloka-line">कालकर्मस्वभावस्थोऽ)जीवोऽ)जीवमजीजनत् ॥ ३४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S04_V34">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S04_V34_B1" data-verse="BTN_C02_S04_V34">
<p>कालकर्मस्वभावस्थ अजीवः परमेश्वरः । अजीवं स्वात्मानम् अजीजनत् । तदण्डं यथा स्वात्मानं प्रासूते तथा चकार ।</p>
<p>'यः प्रणधारणं प्रणप्रासादात्कुरुतेऽनिशम् ।</p>
<p>स जीव इति सन्दिष्टस्तदन्योऽजीव उच्यते ।</p>
<p>यत्प्रासादात्स तु प्रणः कुरुते स्वस्य धारणम्''॥ इति वायुप्रक्ते ॥</p>
<p>'कालकर्मस्वभावस्थो वासुदेवः परः पुमान् ।</p>
<p>अकरोदण्डमुद्वृद्धमात्मप्रसवकारणम् ॥''इति ब्रह्माण्डे ।</p>
<p>जीव इति वा ।</p>
<p>'प्र•णं धारयते यस्मात्स जीवः परमेश्वरः ।</p>
<p>अजीवोऽपि महातेजास्त्वथवा जीवयन् जगत्''॥</p>
<p>इति स्कान्दे ॥ ३४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S04_V35" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स एष पुरुषस्तस्मादण्डं निर्भिद्य निर्गतः ।</span>
<span class="shloka-line">सहस्रोर्वङ्घ्रिबाह्वक्षिः सहस्राननशीर्षवान् ॥ ३५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S04_V35">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S04_V35_B1" data-verse="BTN_C02_S04_V35">
<p>'अण्डे जातौ पुमांसौ द्वौ हरिर्ब्रह्मा तथैव च ।</p>
<p>अनादिस्तु हरिस्तत्र ब्रह्मा सादिरुदाहृतः''। इति च ॥ ३५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S04_V36" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यस्येहावयवैर्लोकान् कल्पयन्ति मनीषिणः ।</span>
<span class="shloka-line">ऊर्वादिभिरधः सप्त सप्तोर्ध्वं जघनादिभिः ॥ ३६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S04_V36">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S04_V36_B1" data-verse="BTN_C02_S04_V36">
<p>'हरेरवयवैर्लोकाः सृष्टा इति विकल्पनम् ।</p>
<p>साक्षात्सत्यमतोऽन्यस्मात् व्यावहारिकमुच्यते''॥ इति मात्स्ये ॥३६॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S04_V37" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">पुरुषस्य मुखं ब्रह्म क्षत्रमेतस्य बाहवः ।</span>
<span class="shloka-line">ऊर्वोर्वैश्यो भगवतः पद्भ्यां शूद्रो व्यजायत ॥ ३७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये द्वितीयस्कन्धे पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S04_V37">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S04_V37_B1" data-verse="BTN_C02_S04_V37">
<p>'ब्राह्मणो मुखमित्येव मुखाज्जातत्वहेतुतः ।</p>
<p>यथावदत् श्रुतौ तद्वज्जीवो ब्रह्मेति वाग्भवेत्''॥ इति ब्राह्मे ॥ ३७ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C2-S5" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="षष्ठोऽध्यायः"></span>
=== षष्ठोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="2" data-sec="5">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S05_V03" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">रूपाणां तेजसां चक्षुर्दिवः सूर्यस्य चाक्षिणी ।</span>
<span class="shloka-line">कर्णौ दिशाञ्च तीर्थानां श्रोत्रमाकाशशब्दयोः ॥ ३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S05_V03">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S05_V03_B1" data-verse="BTN_C02_S05_V03">
<p>तीर्थानां शास्त्राणाम् ॥ ३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S05_V05" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">रोमाण्युद्भिजजातीनां यैर्वा यज्ञस्तु सम्भृतः ।</span>
<span class="shloka-line">केशश्मश्रुनखान्यस्य शिलालोहाभ्रविद्युताम् ॥ ५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S05_V05">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S05_V05_B1" data-verse="BTN_C02_S05_V05">
<p>'याज्ञिका रोममूलस्था रोमान्तस्थास्तु तत्परे ।</p>
<p>उद्भिजो वासुदेवस्य लिङ्गगास्तु जरायुजाः''। इति पाद्मे ।</p>
<p>'हरेः श्मश्वाश्रया विद्युच्छिलालोहा नखाश्रयाः''। इत्याग्नेये ॥ ५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S05_V06" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">बाहवो लोकपालानां प्रायशः क्षेमकर्मणाम् ।</span>
<span class="shloka-line">विक्रमो भूर्भुवःस्वश्च क्षेमस्य शरणस्य च</span>
<span class="shloka-line">सर्वकामवरस्यापि हरेश्चरण आस्पदम् ॥ ६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S05_V06">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S05_V06_B1" data-verse="BTN_C02_S05_V06">
<p>ब्राह्मणवैश्यादीन् वर्जयितुं प्रायश इति ।</p>
<p>'मोक्षः शान्तिश्च शरणं निर्वाणं चाभिधीयते''इति ब्राह्मे ।</p>
<p>'भेजे खगेन्द्रध्वजपादमूलम्''। इति च ।</p>
<p>'स्वोत्पत्त्यङ्गेषु देवानामन्येषां पादमूलतः ।</p>
<p>मुक्तिस्तु विहिता विष्णोर्निर्दिष्टेषु यथावचः''। इत्यध्यात्मे ॥ ६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S05_V11" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">धर्मस्य मम तुभ्यञ्च कुमाराणां भवस्य च ।</span>
<span class="shloka-line">विज्ञानस्य च तत्वस्य परस्यात्मा परायणम् ॥ ११ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S05_V11">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S05_V11_B1" data-verse="BTN_C02_S05_V11">
<p>'कुमारब्रह्मरुद्राद्या हरेर्मध्यात्समुद्गताः''। इति वामने ।</p>
<p>'आत्मेति मध्यदेहश्च सर्वदेहोऽपि वा भवेत् ।</p>
<p>मनोबुद्धिरहङ्कारश्चित्तं जीवश्च कथ्यते ॥</p>
<p>अथवा स्वयमेवेति वायुर्ब्रह्माऽपि वा भवेत् ।</p>
<p>मुख्यतो ब्रह्म परममात्मशब्देन भण्यते''॥ इति नाममहोदधौ ।</p>
<p>'देहेन्द्रियादिभेदेन निर्भेदोऽपि हरिः स्वयम् ।</p>
<p>भण्यते केवलैश्वर्यादनाद्यानन्दचिद्घनः''॥ इति गारुडे ।</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S05_V15" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सर्वं पुरुष एवेदं भूतं भव्यं भवच्च यत् ।</span>
<span class="shloka-line">तेनेदमावृतं विश्वं वितस्तिमधितिष्ठता ॥ १५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S05_V15">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S05_V15_B1" data-verse="BTN_C02_S05_V15">
<p>'सर्वं पुरुष एवेति भण्यतेऽभेदवज्जगत् ।</p>
<p>तदधीनं तु सत्तादि यतो ह्यस्य सदा भवेत्''। इति ब्रह्मतर्के ।</p>
<p>'वितस्तिमात्रं हृदयमास्थाय व्याप्नुते जगत्''। इति गारुडे ॥ १५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S05_V16" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स्वधिष्ण्यं प्रतपन् प्राणो बहिश्च प्रतपत्यसौ ।</span>
<span class="shloka-line">एवं विराजं प्रतपंस्तपत्यन्तर्बहिः पुमान् ॥ १६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S05_V16">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S05_V16_B1" data-verse="BTN_C02_S05_V16">
<p>'पश्यन् स्वधिष्ण्यं देहं स बहिष्ठान्विषयानपि ।</p>
<p>एवमण्डान्तरं पश्यन्बहिः सर्वं च पश्यति''। इति वामने ॥ १६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S05_V17" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सोऽमृतस्याभयस्येशो मर्त्यमन्नं यदत्यगात् ।</span>
<span class="shloka-line">महिमैष ततो ब्रह्मन् पुरुषस्य दुरत्ययः ॥ १७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S05_V17">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S05_V17_B1" data-verse="BTN_C02_S05_V17">
<p>'अव्यक्तमात्मनोऽन्नं च महदादि विनाशि च ।</p>
<p>यदतीतः परो विष्णुः स एवातो विमोक्षदः''॥ इति नारदीये ॥१७॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S05_V18" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">पादोऽस्य सर्वा भूतानि पुंसः स्थितिविदो विदुः ।</span>
<span class="shloka-line">अमृतं क्षेममभयं त्रिमूर्ध्नोऽधायि मूर्धसु ॥ १८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S05_V18">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S05_V18_B1" data-verse="BTN_C02_S05_V18">
<p>'स्वरूपांशो विभिन्नांश इति द्वेधांश इष्यते ।</p>
<p>अनन्तासनवैकुण्ठपद्मनाभाः स्वयं हरिः ॥</p>
<p>जीवा इमे विभिन्नांशा धर्माधर्मादिसंयुताः''॥ इति वामने ।</p>
<p>सर्वस्य यथावत्स्थितिविदः ।</p>
<p>'त्रिमूर्धा सन् हरिर्धत्ते द्युत्रयं मूर्धभिस्त्रिभिः ।</p>
<p>अनन्तासनवैकुण्ठनारायणपुराणि तु ।</p>
<p>बहुलक्षोच्छ्रितेष्वेषु स वसत्यमृतो हरिः''॥ इति मात्स्ये ॥ १८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S05_V19" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">पादास्त्रयो बहिस्त्वासन्नप्रजानां य आश्रयाः ।</span>
<span class="shloka-line">अन्तस्त्रिलोक्यास्त्वपरो गृहमेधैर्बृहद्धुतः ॥ १९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S05_V19">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S05_V19_B1" data-verse="BTN_C02_S05_V19">
<p>'अनन्तासनवैकुण्ठनारायणपुराणि तु ।</p>
<p>त्रीणि धामानि वै विष्णोस्त्रिलोकाद्बहिरेव च ॥</p>
<p>अदायादास्तु पुत्राणामुद्रिक्तज्ञानचक्षुषः ।</p>
<p>नारायणपरा देवा एवं तान्याप्नुवन्ति''च ॥</p>
<p>'स एवान्यस्वरूपेण शक्रलोकसमीपगः ।</p>
<p>इज्यो यज्ञपुमान्नाम ज्ञानिनां गृहिणां पदम् ॥</p>
<p>यतीनां ध्रुवलोकस्थो वनिनां मेरुमध्यगः ।</p>
<p>आदित्यमण्डलस्थस्तु ज्ञानिनां ब्रह्मचारिणाम्''॥</p>
<p>इति ब्रह्माण्डे ॥ १९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S05_V20" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सृती विचक्रमे विष्वक्साशनानशने उभे ।</span>
<span class="shloka-line">यदविद्या च विद्या च पुरुषस्तूभयाश्रयः ॥ २० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S05_V20">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S05_V20_B1" data-verse="BTN_C02_S05_V20">
<p>'त्रिपात्स एव भगवान् सर्वप्राणिषु संस्थितः ।</p>
<p>निरन्नेषु च विद्वत्सु त्रिदशेष्वितरेषु च''॥ इत्यध्यात्मे ॥ २० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S05_V21" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तस्मादण्डाद्विराड् जज्ञे भूतेन्द्रियगुणाश्रयः ।</span>
<span class="shloka-line">तद्द्रव्यमत्यगाद्विश्वं गोभिः सूर्य इवाश्रयम् ॥ २१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C02_S05_V22" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यदास्य नाभ्यात् नलिनात् अहमासं महात्मनः ।</span>
<span class="shloka-line">नाविन्दं यज्ञसम्भारान् पुरुषावयवान् ऋते ॥ २२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S05_V22">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S05_V22_B1" data-verse="BTN_C02_S05_V22">
<p>'तस्माद्धरेरण्डमभूदण्डादपि चतुर्मुखः ।</p>
<p>स विराण्नामकस्तस्मादधिको हरिरेव तु ॥</p>
<p>अण्डाज्जातस्य तस्यान्यद्रूपं पद्मादभूद्धरेः ।</p>
<p>यदोभयात्मको जज्ञे ब्रह्मा लोकपितामहः ॥</p>
<p>तदैव सोऽतिरिक्तोऽभूच्छर्वपूर्वापराज्जनात् ।</p>
<p>त्रिलोकस्थानगं विष्णुमयजच्च समाहितः ।</p>
<p>तद्रूपभूतांस्त्रींल्लोकान् पशून् कृत्वा महामनाः''॥ इति गारुडे ॥ २१-२२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S05_V25" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">नामधेयानि मन्त्राश्च दक्षिणाश्च व्रतानि च ।</span>
<span class="shloka-line">देवतानुक्रमः कल्पः सङ्कल्पः सूत्रमेव च ॥ २५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S05_V25">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S05_V25_B1" data-verse="BTN_C02_S05_V25">
<p>सूत्रं मीमांसासूत्रम् ॥ २५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S05_V30" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">नारायणे भगवति तदिदं विश्वमाहितम् ।</span>
<span class="shloka-line">गृहीतमायोरुगुणे सर्गादावगुणे स्वतः ॥ ३० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S05_V30">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S05_V30_B1" data-verse="BTN_C02_S05_V30">
<p>यस्मात् तमेवायजन् तस्मादिदं तस्मिन्नाहितम् ।</p>
<p>'नित्यं गृहीताः सत्वाद्या जीववज्जडवन्न तु ।</p>
<p>मिथ्यामानात्स्वरूपत्वात्स्वातन्त्र्याद्बहिरेव तु''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥३०॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S05_V32" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">इति तेऽभिहितं तात यथेदमनुपृच्छसि ।</span>
<span class="shloka-line">नान्यद्भगवतः किञ्चिद्भाव्यं सदसदात्मकम् ॥ ३२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S05_V32">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S05_V32_B1" data-verse="BTN_C02_S05_V32">
<p>'सदिति व्यक्तमुद्दिष्टमसदव्यक्तमुच्यते ।</p>
<p>गम्यागम्यस्वरूपत्वात्तत्सत्तादिर्हरेर्यतः ॥</p>
<p>अतस्तस्मादन्यदेव ह्यनन्यदिति भण्यते''॥ इति च ॥ ३२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S05_V35" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">नतोऽस्म्यहं तच्चरणं समीयुषां</span>
<span class="shloka-line">भवच्छिदं स्वस्त्ययनं सुमङ्गलम् ।</span>
<span class="shloka-line">यः स्वात्ममायाविभवं स्वयं गतो</span>
<span class="shloka-line">नाहं नभस्वांस्तमथापरे कुतः ॥ ३५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S05_V35">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S05_V35_B1" data-verse="BTN_C02_S05_V35">
<p>'सर्वजीवनिकायेषु ब्रह्मवायू हरेर्विदौ ।</p>
<p>न चान्यस्तादृशो वेत्ता यावद्वेत्ति हरिः स्वयम् ॥</p>
<p>तावत्तावपि नो विष्णुं जानीतो लोकवन्दितौ''॥</p>
<p>इति ब्रह्माण्डे ॥ ३५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S05_V38" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स एष आद्यः पुरुषः कल्पे कल्पे सृजत्यजः ।</span>
<span class="shloka-line">आत्माऽऽत्मन्यात्मनाऽऽत्मानं स संयच्छति पाति च ॥ ३८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S05_V38">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S05_V38_B1" data-verse="BTN_C02_S05_V38">
<p>'स्वयमेव स्वरूपाणि मत्स्यकूर्मादिकान्यजः ।</p>
<p>स्वात्मन्येवेच्छया सृष्ट्वा तैर्देवादीन्प्रपात्यसौ ॥</p>
<p>संयच्छत्यसुरान्विष्णुः कल्पे कल्पे जगत्प्रभुः ।</p>
<p>तिरोहितं स्वरूपं च प्रकाशयति शास्त्रतः''॥</p>
<p>इति भागवततन्त्रे ॥ ३८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S05_V39" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">विशुद्धं केवलं ज्ञानं प्रत्यक् सम्यगवस्थितम् ।</span>
<span class="shloka-line">सत्यं पूर्णमनाद्यन्तं निर्गुणं नित्यमद्वयम् ॥ ३९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C02_S05_V40" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ऋतं विदन्ति मुनयः प्रशान्तात्मेन्द्रियाशयाः ।</span>
<span class="shloka-line">यदा तदैवासत्तर्कैस्तिरोधीयेत विप्लुतम् ॥ ४० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S05_V40">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S05_V40_B1" data-verse="BTN_C02_S05_V40">
<p>'ऋतं तदात्मना ज्ञप्तेः सत्यं साधुत्वतः परम् ।</p>
<p>सम्यक्संस्थमदूष्यत्वाच्छुद्धं दोषोज्झितत्वतः ।</p>
<p>केवलं तादृशाभावात्प्रत्यगन्तरवस्थितेः ।</p>
<p>एतदेतादृशं तत्त्वं यो वेद स विमुच्यते''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥३९,४०॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S05_V41" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">आद्योऽवतारः पुरुषः परस्य</span>
<span class="shloka-line">कालः स्वभावः सदसन्मनश्च ।</span>
<span class="shloka-line">द्रव्यं विकारो गुण इन्द्रियाणि</span>
<span class="shloka-line">विराड् स्वराट्स्थास्नु चरिष्णु भूम्नः ॥ ४१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C02_S05_V42" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अहं भवो यज्ञ इमे प्रजेशाः</span>
<span class="shloka-line">दक्षादयो ये भवदादयश्च ।</span>
<span class="shloka-line">स्वर्लोकपालाः खगलोकपालाः</span>
<span class="shloka-line">नृलोकपालास्तललोकपालाः ॥ ४२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C02_S05_V43" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">गन्धर्वविद्याधरचारणेशाः</span>
<span class="shloka-line">ये यक्षरक्षोरगनागनाथाः ।</span>
<span class="shloka-line">ये वा ऋषीणामृषभाः पितॄणां</span>
<span class="shloka-line">दैत्येन्द्रसिद्धेश्वरदानवेन्द्राः ॥ ४३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C02_S05_V44" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अन्ये च ये प््रोतपिशाचभूतकूष्माण्डयादोमृगपश्वधीशाः ।</span>
<span class="shloka-line">यत्किञ्च लोके भगवन्महस्वदोजः सहस्वद्बलवत्क्षमावत् ।</span>
<span class="shloka-line">ह्रीश्रीविभूत्यात्मवदद्भुतार्णं तत्तत्परं रूपवदस्वरूपम् ॥४४॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C02_S05_V45" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">प्राधान्यतो यानृषय आमनन्ति</span>
<span class="shloka-line">लीलावतारान् पुरुषस्य भूम्नः ।</span>
<span class="shloka-line">आपीयतां कर्मकषायशोषान-</span>
<span class="shloka-line">नुक्रमिष्ये त इमान् सुपेशलान् ॥ ४५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये द्वितीयस्कन्धे षष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S05_V45">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S05_V45_B1" data-verse="BTN_C02_S05_V45">
<p>'यः शेते प्रलये विष्णुः शून्यनामा महाकृतिः ।</p>
<p>स तु नारायणो नाम नराणामयनत्वतः ।</p>
<p>रूपं द्वितीयं भवति दीपाद्दीपान्तरं यथा ॥</p>
<p>सिसृक्षोस्तस्य पुरुष इत्याहुस्तद्विदो जनाः ।</p>
<p>स रमाया द्वितीये तु रूपे प्रकृतिसंज्ञिते ॥</p>
<p>वीर्यमाधत्त पुरुषो महांस्तस्मादजायत ।</p>
<p>योऽसौ हिरण्यगर्भाख्यः पुरुषः सोऽपि भण्यते ॥</p>
<p>श्रद्धेत्युक्ता तु तत्पत्नी साऽपि प्रकृतिरुच्यते ।</p>
<p>प्रलये त्वशरीरौ तौ विभागेन व्यवस्थितौ ॥</p>
<p>शरीरं प्राप्य पुरुषात्संयोगं तौ प्रचक्रतुः ।</p>
<p>ततः पुनर्महत्तत्त्वं प्रजातं जगदङ्कुरम् ॥</p>
<p>स्वस्यैव पुत्रतां यातमहङ्कारस्ततोऽजनि''॥ इति व्योमसंहितायाम् ।</p>
<p>पुरुषः तस्यैव आद्योऽवतारः । कालादयो रूपवत् । अस्वरूपमपि प््रिायत्वात् ।</p>
<p>'पुरुषाद्या हरेरूपं ब्रह्माद्यास्तत्प््रिायाः स्मृताः ।</p>
<p>स्वरूपभूता नैवैते तत्सन्निधियुता अपि''॥ इति पाद्मे ।</p>
<p>'कालो वस्तुस्वभावश्च प्रकृतिः प्राण एव च ।</p>
<p>मनश्च पञ्चभूतानि विकारस्त्रिगुणा अपि ।</p>
<p>न स्वरूपं हरेरेतत्तथाप्येषु हरिः स्थितः''॥ इति पाद्मे ।</p>
<p>सत् प्राणः । 'सदिति प्राणः''इति श्रुतेः ।</p>
<p>'द्रव्यं तु पञ्चभूतानि विकारोऽण्डमुदाहृतम् ।</p>
<p>विराजं गरुडं प्राहुः स्वराडिन्द्र उदाहृतः''॥ इति षाड्गुण्ये ।</p>
<p>'सर्वं तु रूपवद्विष्णोर्विशेषेण विभूतिमत् ।</p>
<p>अतिप््रिायत्वान्नैवैतत्स्वरूपमपि भण्यते''॥ इति स्कान्दे ।</p>
<p>'स्वतो महत्वं तु महोविशेषप्राप्तिशक्तिता ।</p>
<p>विभूतिर्लक्षणोन्नाहो लक्ष्मीशब्देन भण्यते''॥ इति ब्रह्मतर्के ।</p>
<p>'प्रधानत्वेन सर्वस्मान्मत्स्यकूर्मादयो हरेः ।</p>
<p>अवताराः श्रुतौ ख्याताः स एवैते ततः स्मृताः ।</p>
<p>न स्वरूपं तु ब्रह्माद्याः स्मृता मायाविभूतयः ।</p>
<p>स्वेच्छयैषां विशिष्टत्वं कुरुते तत्तथा स्मृताः ।''इति व्योमसंहितायाम् ॥</p>
<p>'यज्ञशब्दोदितौ द्वौ तु देवौ लोकपुरस्कृतौ ।</p>
<p>एको नारायणस्तत्र रुद्रच्छिन्नस्तथापरः ।</p>
<p>स तु यज्ञाभिमानी स्यात्तत्पतिः केशवः स्मृतः''॥ इति पाद्मे ॥ ४१-४५ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C2-S6" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="सप्तमोऽध्यायः"></span>
=== सप्तमोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="2" data-sec="6">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S06_V02" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">जातो रुचेरजनयत्सुयशाः सुयज्ञः</span>
<span class="shloka-line">आकूतिसूनुरमरानथ दक्षिणायाम् ।</span>
<span class="shloka-line">लोकत्रयस्य महतीमहरद्य आर्तिं</span>
<span class="shloka-line">स्वायम्भुवेन मनुना हरिरित्यनूक्तः ॥ २ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V02">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S06_V02_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V02">
<p>'क्रियाभिमानाद्यज्ञोऽसाविन्द्रसूनुः प्रकीर्तितः ।</p>
<p>यज्ञेशत्वात्स्वयं विष्णुर्यज्ञो रुचिसुतः स्मृतः''॥ इति पाद्मे ।</p>
<p>हरिरिति ज्ञात्वेशावास्यमित्यादिनाऽनूक्तः ।</p>
<p>'त्रयी श्रुतिर्नित्यवाक्च वेदोऽनुवचनं तथा''॥ इति ह्यभिधानम् ॥२॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S06_V04" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अत्रेरपत्यमभिकाङ्क्षत आह तुष्टो</span>
<span class="shloka-line">दत्तो मयाहमिति यद्भगवान्स दत्तः ।</span>
<span class="shloka-line">यत्पादपङ्कजपरागपवित्रदेहा</span>
<span class="shloka-line">योगर्धिमापुरमयीं यदुहैहयाद्याः ॥ ४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V04">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S06_V04_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V04">
<p>अमयीं विष्णुप्रधानाम् ॥ ४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S06_V05" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तप्तं तपो विविधलोकसिसृक्षया मे</span>
<span class="shloka-line">आदौ सनात्सुतपसस्तपतः स नोऽभूत् ।</span>
<span class="shloka-line">प्राक्कल्पसम्प्लवविनष्टमिहात्मतत्वं</span>
<span class="shloka-line">सम्यग्जगाद मुनयो यदचक्षतात्मन् ॥ ५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V05">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S06_V05_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V05">
<p>मे तपतः सतः । सः नः अर्थे । सनात् पूर्वम् ।</p>
<p>'ब्रह्मणस्तपतः पूर्वं विष्णुर्जात उरुक्रमः ।</p>
<p>सर्वलोकहितार्थाय येन रूपं प्रकाशितम् ।</p>
<p>यश्च पाति सदा लोकानजितो जयतां वरः ।</p>
<p>तस्माद्रुद्रः समुत्पन्नः सर्वसंहारकृद्विभुः ।</p>
<p>एते त्रिपुरुषाः प्रोक्ताः सृष्टिस्थित्यन्तकारिणः ।</p>
<p>निमित्तमात्रं तौ देवौ विष्णुः सर्वस्य कारणम्''॥ इति स्कान्दे ॥ ५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S06_V06" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">धर्मस्य दक्षदुहितर्यजनि स्वमूर्त्या</span>
<span class="shloka-line">नारायणो नर इति स्वतपःप्रभावः ।</span>
<span class="shloka-line">दृष्टात्मनो भगवतो नियमावलोपं</span>
<span class="shloka-line">देव्यस्त्वनङ्गपृतना घटितुं न शेकुः ॥ ६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V06">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S06_V06_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V06">
<p>'नरो नारायणश्चैव हरिः कृष्णस्तथैव च ।</p>
<p>चत्वारो धर्मतनया हरिरेव त्रयो मतः ॥</p>
<p>अनन्तो नरनामाऽत्र तस्मिंस्तु नरनामवान् ।</p>
<p>विशेषेण स्वयं विष्णुर्निवसत्यम्बुजेक्षणः । ।</p>
<p>तस्माच्चतुर्धा धर्मस्य जातो विष्णुरितीरितः''॥ इति षाड्गुण्ये ॥६॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S06_V08" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">विद्धः सपत्न्युदितपत्रिभिरन्ति राज्ञो</span>
<span class="shloka-line">बालोऽपि सन्नपगतस्तपसे वनाय ।</span>
<span class="shloka-line">तस्मा अदाद्ध्रुवगतिं गृणते प्रसन्नो</span>
<span class="shloka-line">दिव्याः स्तुवन्ति मुनयो यदुपर्यधस्तात् ॥ ८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V08">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S06_V08_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V08">
<p>'अवतारो महाविष्णोर्वासुदेव इतीरितः ।</p>
<p>यो ध्रुवाय निजं प्रादात्स्थानमन्यानधिष्ठितम्''॥</p>
<p>इति प्रकाशसंहितायाम् ॥ ८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S06_V09" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यद्वेनमुत्पथगतं द्विजवाक्यवज्र-</span>
<span class="shloka-line">निष्पिष्टपौरुषभगं निरये पतन्तम् ।</span>
<span class="shloka-line">ज्ञात्वार्थितो जगति पुत्रपदञ्च लेभे</span>
<span class="shloka-line">दुग्धा वसूनि वसुधा सकलानि येन ॥ ९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V09">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S06_V09_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V09">
<p>'पृथुर्नाम महाराजस्तत्र विष्णुः स्वयं प्रभुः ।</p>
<p>पृथुनामा चतुर्बाहुः प्रविष्टस्तेन चार्थितः''॥</p>
<p>इति महासंहितायाम् ॥ ९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S06_V10" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">नाभेरसावृषभ आस सुदेविसूनुः</span>
<span class="shloka-line">यो वै चचार समदृग् हृदि योगचर्याम् ।</span>
<span class="shloka-line">यत्पारमहंस्यमृषयः पदमामनन्ति</span>
<span class="shloka-line">स्वस्थः प्रशान्तकरणः परिमुक्तसङ्गः ॥ १० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V10">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S06_V10_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V10">
<p>यद्रूपं परमहंसप्राप्यं पदमामनन्ति ॥ १० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S06_V11" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सत्रे ममास भगवान्हयशीर्ष एषः</span>
<span class="shloka-line">साक्षात् स यज्ञपुरुषस्तपनीयवर्णः ।</span>
<span class="shloka-line">छन्दोमयो मखमयोऽखिलदेवतात्मा</span>
<span class="shloka-line">वाचो बभूवुरुशतीः श्वसतोऽस्य नस्तः ॥ ११ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V11">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S06_V11_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V11">
<p>'छन्दांसि च मखाश्चैव देवा लोकाश्च सर्वशः ।</p>
<p>सर्वे विष्णौ स्थिता यस्मादतः सर्वमयो ह्यसौ''॥</p>
<p>इति महासंहितायाम् ॥ ११ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S06_V12" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">मत्स्यो युगान्तसमये मनुनोपलब्धः</span>
<span class="shloka-line">क्षोणीमयो निखिलजीवनिकायकेतः ।</span>
<span class="shloka-line">विस्रंसितानुरुभये सलिले मुखान्मे</span>
<span class="shloka-line">आदाय तत्र विजहार ह वेदमार्गान् ॥ १२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V12">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S06_V12_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V12">
<p>क्षोणीमयनौकाश्रयत्वात् क्षोणीमयः ॥ १२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S06_V16" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स्मृत्वा हरिस्तमरणार्थिनमप्रमेयः</span>
<span class="shloka-line">चक्रायुधः पतगराजभुजाधिरूढः ।</span>
<span class="shloka-line">चक्रेण नक्रवदनं विनिपाट्य तस्मात्</span>
<span class="shloka-line">हस्ते प्रगृह्य भगवान्कृपयोज्जहार ॥ १६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V16">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S06_V16_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V16">
<p>'हरिस्तापसनामाऽसौ जातस्तपसि वै मनुः ।</p>
<p>गजेन्द्रं मोचयामास ससर्ज च जगद्विभुः ॥''इति मात्स्ये ॥ १६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S06_V18" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">नार्थो बलेरयमुरुक्रमपादशौचम्</span>
<span class="shloka-line">अम्भः शिवं धृतवतो विबुधाधिपत्यम् ।</span>
<span class="shloka-line">यो वै प्रतिश्रुतमृतेऽपि च शीर्षमाणं</span>
<span class="shloka-line">आत्मन्यमङ्ग मनसा हरयेऽभिमेने ॥ १८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V18">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S06_V18_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V18">
<p>'ऐन्द्रं पदं नान्तरीयं फलं तु हरितोषणम् ।</p>
<p>जगद्दातुर्बलेर्यस्मादानन्दोद्रिक्तता भवेत्''॥ इति ब्रह्मतर्के ।</p>
<p>शीर्षाख्यं मानम् ॥ १८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S06_V19" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तुभ्यञ्च नारदभृशं भगवान्वि-</span>
<span class="shloka-line">वृद्धभावेन साधु परितुष्ट उवाच योगम् ।</span>
<span class="shloka-line">ज्ञानञ्च भागवतमात्मसुतत्वदीपं</span>
<span class="shloka-line">यद्वासुदेवशरणा विदुरञ्जसैव ॥ १९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V19">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S06_V19_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V19">
<p>'ऐतरेयो हरिः प्राह नारदाय स्वकां तनुम् ।</p>
<p>यत्प्रापुर्वैष्णवा नान्ये यदृते न सुखं परम्''॥ इति ब्राह्मे ॥ १९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S06_V20" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">चक्रञ्च दिक्ष्वविहतं दशसु स्वतेजो</span>
<span class="shloka-line">मन्वन्तरेषु मनुवंशधरो बिभर्ति ।</span>
<span class="shloka-line">दुष्टेषु राजसु दमं विदधत्स्वकीर्तिं</span>
<span class="shloka-line">सत्ये निविष्ट उशतीं प्रथयंश्चरित्रैः ॥ २० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V20">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S06_V20_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V20">
<p>'मन्वन्तरेषु भगवान् चक्रवर्तिषु संस्थितः ।</p>
<p>चतुर्भुजो जुगोपैतद्दुष्टराजन्यनाशकः ॥</p>
<p>राजराजेश्वरेत्याहुर्मुनयश्चक्रवर्तिनाम् ।</p>
<p>वीर्यदं परमात्मानं शङ्खचक्रगदाधरम्''॥ इति सत्यसंहितायाम् ॥२०॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S06_V23" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">कृत्स्नप्रसादसुमुखः कलया कलेशः</span>
<span class="shloka-line">इक्ष्वाकुवंश अवतीर्य गुरोर्निदेशे ।</span>
<span class="shloka-line">तिष्ठन्वनं सदयितानुज आविवेश</span>
<span class="shloka-line">यस्मिन्विरुध्य दशकन्धर आर्तिमार्च्छत् ॥ २३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C02_S06_V24" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यस्मा अदादुदधिरूढभयाङ्गवेपो</span>
<span class="shloka-line">मार्गं सपद्यरिपुरं हरवद्दिधक्षोः ।</span>
<span class="shloka-line">दूरेसुहृन्मथितरोषसुशोषदृष्ट्या</span>
<span class="shloka-line">तातप्यमानमकरोरगनक्रचक्रः ॥ २४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C02_S06_V25" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">वक्षःस्थलस्पर्शरुग्णमहेन्द्रवाह-</span>
<span class="shloka-line">दन्तैर्विलम्बितककुब्जयरूढहासः ।</span>
<span class="shloka-line">सद्योऽसुभिः सह विनेष्यति दारहर्तुः</span>
<span class="shloka-line">विस्फूर्जितैर्धनुष उच्चरितैः ससैन्यः ॥ २५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V25">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S06_V25_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V25">
<p>प्राणादिकलेशः । दूरस्था सुहृद्यस्य भगवतः स दूरेसुहृत् । सुशोषो अग्निः ।</p>
<p>'अग्निः सुशोषः कक्षघ्नस्तिमिरारिर्हिरण्यदः''। इति ह्यभिधाने ।</p>
<p>विनेष्यति विनाशम् एष्यति । दारहर्तुः भगवतः ॥</p>
<p>'धनुर्विस्फूर्जितैर्नष्टो रावणः पूर्वमेव तु ।</p>
<p>पुनः शरै राममुक्तैः सानुबन्धो विनेश्यति''॥ इति स्कान्दे ॥२३-२५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S06_V26" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">भूमेः सुरेतरवरूथविमर्दितायाः</span>
<span class="shloka-line">क्लेशव्ययाय कलया सितकृष्णकेशः ।</span>
<span class="shloka-line">जातः करिष्यति जनानुपलक्ष्यमार्गः</span>
<span class="shloka-line">कर्माणि चात्ममहिमोपनिबन्धनानि ॥ २६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V26">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S06_V26_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V26">
<p>'राम एको ह्यनन्तांशस्तत्र रामाभिधो हरिः ।</p>
<p>शुक्लकेशात्मकस्तिष्ठन् रमयामास वै जगत्''॥ इति ब्राह्मे ।</p>
<p>'विष्णोर्नान्येन कर्माणि परेषां तन्निबन्धनम्''॥ इति मात्स्ये ॥२६॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S06_V27" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तोकेन जीवहरणं यदुलूपिकायाः</span>
<span class="shloka-line">त्रैमासिकस्य च पदा शकटोऽपवृत्तः ।</span>
<span class="shloka-line">यद्रिङ्गताऽन्तरगतेन दिविस्पृशोर्वा</span>
<span class="shloka-line">उन्मूलनन्त्वितरथाऽर्जुनयोर्न भाव्यम् ॥ २७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V27">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S06_V27_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V27">
<p>'सहस्रधनुषस्तूर्ध्वं द्युशब्देनापि भण्यते''। इति तन्त्रमालायाम् ।</p>
<p>इतरथा विष्णुर्न चेत् । स्वमहिमनिबन्धनत्वेन न भाव्यम् ॥ २७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S06_V29" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तत्कर्म दिव्यमिव यन्निशि निःशयानं</span>
<span class="shloka-line">दावाग्निनाऽऽशु विपिने परिदह्यमाने ।</span>
<span class="shloka-line">उन्नेष्यति व्रजमितोऽवसितान्तकालं</span>
<span class="shloka-line">नेत्रे पिधाय्य सबलोऽनधिगम्यवीर्यः ॥ २९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V29">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S06_V29_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V29">
<p>अन्येषां स्तुत्यमेव यत्तस्य तच्च दिव्यमिव ॥ २९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S06_V31" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">नन्दं च मोक्ष्यति भयाद् वरुणस्य पाशात्</span>
<span class="shloka-line">गोपान् बिलेषु पिहितान् मयसूनुना च ।</span>
<span class="shloka-line">जल्प्यावृतं निशि शयानमतिश्रमेण</span>
<span class="shloka-line">लोके विकुण्ठ उपधास्यति गोकुलं सः ॥ ३१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V31">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S06_V31_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V31">
<p>'अन्यथाज्ञानहेतुर्या वाक् सा जल्पिः प्रकीर्तिता''॥</p>
<p>इति तन्त्रमालायाम् ॥</p>
<p>'यत्तु सर्वात्मनाऽज्ञानं निशा सा परिकीर्तिता''॥ इति कौर्मे ॥३१॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S06_V33" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">क्रीडन् वने निशि निशाकररश्मिगौर्यां</span>
<span class="shloka-line">रासोन्मुखः कलपदायतमूर्च्छितेन ।</span>
<span class="shloka-line">उद्दीपितस्मररुजां व्रजसद्वधूनां</span>
<span class="shloka-line">हर्तुर्हरिष्यति शिरो धनदानुगस्य ॥ ३३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V33">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S06_V33_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V33">
<p>कलपदं च आयतं च ।</p>
<p>'सप्तस्वरसमाहारो मूर्च्छनेति प्रकीर्तिता''॥ इति गान्धर्वे ॥ ३३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S06_V34" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ये च प्रलम्बखरदर्दुरकेश्यरिष्ट-</span>
<span class="shloka-line">मल्लेभकंसयवनाः कुजपौण्ड्रकाद्याः ।</span>
<span class="shloka-line">अन्येऽपि शाल्वकपिबल्वलदन्तवक्र-</span>
<span class="shloka-line">सप्तोक्षशंबरविडूरथरुग्मिमुख्याः ॥ ३४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C02_S06_V35" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ये वा मृधे समितिशालिन आत्तचापाः</span>
<span class="shloka-line">काम्भोजमत्स्यकुरुसृञ्जयकैकयार्णाः ।</span>
<span class="shloka-line">यास्यन्त्यदर्शनमिता बलपार्थभीम-</span>
<span class="shloka-line">व्याजाह्वयेन हरिणा निलयं तदीयम् ॥ ३५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V35">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S06_V35_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V35">
<p>'विद्वेषिणोऽप्युदासीना भक्ता अपि न संशयः ।</p>
<p>हरेर्हि सदनं यान्ति व्यक्तं भक्तैस्तु गम्यते ॥</p>
<p>आरभ्य तम आमुक्तेः कृष्णस्य सदनं यतः ।</p>
<p>अव्यक्तहरिलोकत्वादन्येषामन्यलोकता''॥ इति बृहत्संहितायाम् ॥</p>
<p>'रामभीमार्जुनादीनि विष्णोर्नामानि सर्वशः ।</p>
<p>रमणाभयवर्णाद्याः शब्दवृत्तेर्हि हेतवः ॥</p>
<p>हरिर्हि तत्र तत्रस्थो रमणादीन्करोत्यजः ।</p>
<p>अतस्तस्यैव नामानि व्याजादन्यगतानि तु ।</p>
<p>व्यवहारप्रवृत्त्यर्थं दुष्टानां मोहनाय च''॥ इति स्कान्दे ॥ ३४-३५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S06_V36" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">कालेन मीलितदृशामवमृश्य नॄणां</span>
<span class="shloka-line">स्तोकायुषां स्वनिगमो बत दूरपारः ।</span>
<span class="shloka-line">आविर्हितस्त्वनुयुगं स हि सत्यवत्यां</span>
<span class="shloka-line">वेदद्रुमं विटपशो विभजिष्यति स्म ॥ ३६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V36">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S06_V36_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V36">
<p>'तृतीये सप्तमे चैव षोडशे पञ्चविंशके ।</p>
<p>अष्टाविंशे युगे कृष्णः सत्यवत्यामजायत ।</p>
<p>व्यासाचार्यस्तु पूर्वेषु चरमे स्वयमेव तु ।</p>
<p>विव्यास वेदांश्चक्रे च भारतं वेदसंमितम्''॥ इति च ॥ ३६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S06_V39" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सर्गे तु योऽहमृषयो नव ये प्रजेशाः</span>
<span class="shloka-line">स्थानेऽथ धर्ममखमन्वमरावनीशाः ।</span>
<span class="shloka-line">अन्ते त्वधर्महरमन्युवशासुराद्याः</span>
<span class="shloka-line">मायाविभूतय इमाः पुरुशक्तिभाजः ॥ ३९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V39">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S06_V39_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V39">
<p>'हरीच्छया विभूतिर्या ब्रह्मादीनां सदा भवेत् ।</p>
<p>इच्छया वा बहुविधस्तेषु विष्णुः स्वयं स्थितः ।</p>
<p>अतो मायाविभूतित्वं तेषां मत्स्यादिकाः स्वयम्"</p>
<p>इत्यध्यात्मे ॥ ३९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S06_V41" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">नान्तं विदाम्यहममी मुनयः प्रजेशाः</span>
<span class="shloka-line">मायाबलस्य पुरुषस्य कुतोऽपरे ये ।</span>
<span class="shloka-line">गायन् गुणान्दशशतानन आदिदेवः</span>
<span class="shloka-line">शेषोऽधुनाऽपि समवस्यति नास्य पारम् ॥ ४१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V41">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S06_V41_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V41">
<p>विदुः नान्तम् । अनन्तत्वात् ॥ ४१ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S06_V42" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">येषां स एव भगवान्दययेदनन्तः</span>
<span class="shloka-line">सर्वात्मनाश्रितपदो यदि निर्व्यलीकम् ।</span>
<span class="shloka-line">ते वै विदन्त्यतितरन्ति च देवमायां</span>
<span class="shloka-line">नैषां ममाहमिति धीः श्वसृगालभक्ष्ये ॥ ४२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V42">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S06_V42_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V42">
<p>देवमायां विदन्ति संसारमतितरन्ति च ॥ ४२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S06_V46" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ते वै विदन्त्यतितरन्ति च देवमायां</span>
<span class="shloka-line">स्त्रीशूद्रहूणशबरा अपि पापजीवाः ।</span>
<span class="shloka-line">यद्यद्भुतक्रमपरायणशीलशिक्षाः</span>
<span class="shloka-line">तिर्यग्जना अपि किमु श्रुतधारणा ये ॥ ४६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V46">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S06_V46_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V46">
<p>तत्परायणास्तच्छीलास्तच्छिक्षाश्च ॥ ४६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S06_V47" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">शश्वत्प्रशान्तमभयं प्रतिबोधमात्रं</span>
<span class="shloka-line">शुद्धं समं सदसतः परमात्मतत्वम् ।</span>
<span class="shloka-line">शब्दो न यत्र पुरुकारकवान् क्रियार्थो</span>
<span class="shloka-line">माया परैत्यभिमुखे च विलज्जमाना ॥ ४७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V47">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S06_V47_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V47">
<p>'अव्यक्ताद्यनहंमानादात्मतत्त्वं हरिः स्मृतः ।</p>
<p>अशब्दश्चाप्रसिद्धत्वाच्छान्तः पूर्णसुखत्वतः''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥४७॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S06_V49" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स श्रेयसामपि विभुर्भगवान्यतोऽस्य</span>
<span class="shloka-line">भावस्वभावविहितस्य सतः प्रसिद्धः ।</span>
<span class="shloka-line">देहे स्वधातुविगमे तु विशीर्यमाणे</span>
<span class="shloka-line">व्योमेव तत्र पुरुषो न विशीर्यतेऽजः ॥ ४९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V49">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S06_V49_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V49">
<p>भावस्वभावो भक्तिस्वभावः । तेन निर्मितस्य सत्पुरुषस्य प्रसिद्धः ।</p>
<p>'भावो भक्तिः प्रणामश्च प्रावण्यमपि चादरः''। इत्यभिधानात् ॥४९॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S06_V50" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सोऽयं तेऽभिहितस्तात भगवान्विश्वभावनः ।</span>
<span class="shloka-line">समासेन हरेर्नान्यदन्यस्मात्सदसच्च यत् ॥ ५० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V50">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S06_V50_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V50">
<p>'सत्तादिर्यत्स्वतो विष्णोस्तस्मादन्यः स सर्वतः ।</p>
<p>यत्सत्तादिरतोऽन्यस्य नान्यत्वं भेदिनोऽपि तु''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥५०॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S06_V53" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">नृजन्मनि न तुष्येत किं फलं यमनश्वरे ।</span>
<span class="shloka-line">कृष्णे यद्यपवर्गेशे भक्तिः स्यान्नानपायिनी ॥ ५३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C02_S06_V54" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">किं स्याद्वर्णाश्रमाचारैः किं दानैः किं तपःश्रुतैः ।</span>
<span class="shloka-line">सर्वाघघ्नोत्तमश्लोके न चेद्भक्तिरधोक्षजे ॥ ५४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये द्वितीयस्कन्धे सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V54">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S06_V54_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V54">
<p>'आक्षिप्यते किमित्येतद्यतोऽल्पफलता भवेत् ।</p>
<p>वस्तुनो यस्य चाल्पत्वं पुंसो वा नेति चोच्यते''॥</p>
<p>इति प्रकाशसंहितायाम् ॥ ५३,५४ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C2-S7" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="अष्टमोऽध्यायः"></span>
=== अष्टमोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="2" data-sec="7">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S07_V11" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">पुरुषावयवैर्लोकाः सपालाः पूर्वकल्पिताः ।</span>
<span class="shloka-line">लोकैरमुष्यावयवाः सपालैरिति शुश्रुमः ॥ ११ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S07_V11">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S07_V11_B1" data-verse="BTN_C02_S07_V11">
<p>निजावयवेभ्यः सृष्टाः । बाह्यावयवा लोकैः कल्प्यन्ते ॥ ११ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S07_V14" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यस्मिन्कर्मसमावापो यथा येनोपगृह्यते ।</span>
<span class="shloka-line">गुणानां गुणिनां चैव परिमाणं सुविस्तरम् ॥ १४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S07_V14">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S07_V14_B1" data-verse="BTN_C02_S07_V14">
<p>जीवे कर्मसमावापः । परमेश्वरेण गृह्यते । गुणिनां महदादिजीवानां सामर्थ्ये परिमाणम् 'देवासुरेभ्यो मघवान्''इत्यादि ॥ १४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S07_V18" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">नृणां साधारणो धर्मः सविशेषश्च यादृशः ।</span>
<span class="shloka-line">श्रेणीनां राजर्षीणाञ्च धर्मः कृच्छ्रेषु जीवताम् ॥ १८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S07_V18">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S07_V18_B1" data-verse="BTN_C02_S07_V18">
<p>श्रेणीनाम् अङ्गरक्षकाणां युद्धेषूच्यते ॥ १८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S07_V19" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तत्वानां परिसङ्ख्यानं लक्षणं हेतुलक्षणम् ।</span>
<span class="shloka-line">पुरुषाराधनविधिः योगस्याऽध्यात्मिकस्य च ॥ १९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S07_V19">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S07_V19_B1" data-verse="BTN_C02_S07_V19">
<p>हेतुलक्षणं ब्रह्मलक्षणम् ॥ १९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S07_V20" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">योगेश्वरैश्वर्यगतिं लिङ्गभङ्गं च योगिनाम् ।</span>
<span class="shloka-line">वेदोपवेदधर्माणामितिहासपुराणयोः ॥ २० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S07_V20">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S07_V20_B1" data-verse="BTN_C02_S07_V20">
<p>योगतो लिङ्गभङ्गः पूर्वोक्तः । 'पानेन ते देव''इत्यादि पश्चात् ॥ २० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S07_V23" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यथाऽऽत्मतन्त्रो भगवान् विक्रीडत्यात्ममायया ।</span>
<span class="shloka-line">विसृज्य च यथा मायामुदास्ते साक्षिवद्विभुः ॥ २३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S07_V23">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S07_V23_B1" data-verse="BTN_C02_S07_V23">
<p>'द्वेधा वावात्ममाया तद्रूपा तद्वशा च''इति । तद्वशया संसारयति । स्वरूपया विमोचयत्युदास्ते तद्वशां विमुक्तस्थ इतरयैनं रमयत्येष आत्मैष आनन्दः''। इति सौकारायणश्रुतिः ॥ २३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S07_V25" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अत्र प्रमाणं हि भवान् परमेष्ठी यथाऽऽत्मभूः ।</span>
<span class="shloka-line">अपरे ह्यनुतिष्ठन्ति पूर्वेषां पूर्वजैः कृतम् ॥ २५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S07_V25">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S07_V25_B1" data-verse="BTN_C02_S07_V25">
<p>यस्मात् अनुतिष्ठन्ति तस्मात् परमेष्ठी प्रमाणम् ॥ २५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S07_V27" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सूत उवाच—</span>
<span class="shloka-line">स उपामन्त्रितो राज्ञा कथायामिति सत्पतेः ।</span>
<span class="shloka-line">ब्रह्मरातो भृशं प्रीतो विष्णुरातेन संसदि ॥ २७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S07_V27">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S07_V27_B1" data-verse="BTN_C02_S07_V27">
<p>'बालोऽपि स गुरुत्वेन मुनिभ्यो ब्रह्मणा यतः ।</p>
<p>दत्तोऽतो ब्रह्मरातेति नाम वैयासकेरभूत्''॥ इति ब्राह्मे ॥ २७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S07_V28" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">आह भागवतं नाम पुराणं ब्रह्मसम्मितम् ।</span>
<span class="shloka-line">ब्रह्मणे भगवत्प्रोक्तं ब्रह्मकल्प उपागते ॥ २८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये द्वितीयसन्धे अष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S07_V28">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S07_V28_B1" data-verse="BTN_C02_S07_V28">
<p>'यत्र ब्रह्मान्तरोत्पत्तिः ब्रह्मकल्पः स ईरितः''॥ इति च ॥ २८ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C2-S8" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="नवमोऽध्यायः"></span>
=== नवमोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="2" data-sec="8">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S08_V01" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">श्रीशुक उवाच—</span>
<span class="shloka-line">आत्ममायामृते राजन् परस्यानुभवात्मनः ।</span>
<span class="shloka-line">न घटेतार्थसम्बन्धः स्वप्ने द्रष्टुरिवाञ्जसा ॥ १ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C02_S08_V02" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">बहुरूप इवाऽभाति मायया बहुरूपया ।</span>
<span class="shloka-line">रममाणो गुणेष्वस्या ममाहमिति मन्यते ॥ २ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C02_S08_V03" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यर्हि चायं महित्वे स्वे परस्मिन्कालमाययोः ।</span>
<span class="shloka-line">रमते गतसंमोहस्त्यक्त्वोदास्ते तदोभयम् ॥ ३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S08_V03">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S08_V03_B1" data-verse="BTN_C02_S08_V03">
<p>परस्य अर्थव्यतिरिक्तस्य । 'यदधातुमतः''इत्यस्य ह्युत्तरम् ।</p>
<p>'अशरीरस्य जीवस्य शरीरोत्पत्तिकारणम् ।</p>
<p>ईश्वरेच्छा प्राथमिका तां विना न हि किञ्चन ॥</p>
<p>द्वितीया प्रकृतिः प्रोक्ता तद्रूपा हि गुणास्त्रयः ।</p>
<p>तेषां सम्पातजो भावो ममाहमिति या मतिः ॥</p>
<p>देहात्परस्य देहित्वमहंभावमृते कुतः ।</p>
<p>यथा रजस्तमोभावैर्विना स्वप्नो न जायते ॥</p>
<p>निद्रा कामाद्यभावेन तद्वद्देहः क्व तान्विना ।</p>
<p>तस्मात्प्रकृत्यैव पुमान्मानुषादिविकारया ॥</p>
<p>मानुषादिरिवाभाति नित्यचैतन्यरूपवान् ।</p>
<p>यदा स्वरूपं जानाति कालप्रकृतिवर्जितम् । ।</p>
<p>वासुदेवप्रसादेन तदा मुक्तो भवत्यसौ''॥ इति भविष्यत्पुराणे ॥१-३॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S08_V04" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">आत्मतत्वविशुध्यर्थं यदाह भगवानृतम् ।</span>
<span class="shloka-line">ब्रह्मणेऽदर्शयद्रूपमव्यलीकव्रतादृतः ॥ ४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S08_V04">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S08_V04_B1" data-verse="BTN_C02_S08_V04">
<p>यतो भगवदुक्तं प्रमाणमतस्तदुक्तं पुराणं त्वत्प्रश्नानामुत्तरत्वेन वक्ष्ये ॥ ४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S08_V08" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">दिव्यं सहस्राब्दममोघदर्शनो</span>
<span class="shloka-line">जितानिलात्मा विजितोभयेन्द्रियः ।</span>
<span class="shloka-line">अतप्यत स्माखिललोकतापनं</span>
<span class="shloka-line">तपस्तपीयांस्तपतां समाहितः ॥ ८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S08_V08">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S08_V08_B1" data-verse="BTN_C02_S08_V08">
<p>तपो ब्रह्म ।</p>
<p>'तपसोऽध्यजायत''। इति श्रुतेः ।</p>
<p>अखिललोकप्रकाशनं यत् तदाऽऽलोचयामास । तपतां तपीयानित्यनेनात्युत्तमोत्तमत्वमुक्तं भवति ।</p>
<p>'महन्महीयसामादिं ब्रूयादत्युत्तमोत्तमम् ।</p>
<p>यत्राधिकं वदेत्किञ्चिज्ज्ञेयोऽर्थस्तत्र चाधिकः''। इति व्यासनिरुक्ते ॥</p>
<p>'तपोरूपं परं ब्रह्म ब्रह्माऽचिन्तयदञ्जसा''। इति षाड्गुण्ये ॥ ८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S08_V09" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तस्मै स्वलोकं भगवान्सभाजितः</span>
<span class="shloka-line">सन्दर्शयामास परं न यत् पदम् ।</span>
<span class="shloka-line">व्यपेतसंक्लेशविमोहसाध्वसं</span>
<span class="shloka-line">सन्दृष्टवद्भिर्विबुधैरभिष्टुतम् ॥ ९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S08_V09">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S08_V09_B1" data-verse="BTN_C02_S08_V09">
<p>यत् यतः । 'यत्तदित्यादयः शब्दाः पञ्चम्यन्ताः प्रकीर्तिताः''।इति च ॥ ९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S08_V10" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">न वर्तते यत्र रजस्तमस्तयोः</span>
<span class="shloka-line">सत्वं च मिश्रं न च कालविक्रमः ।</span>
<span class="shloka-line">न यत्र माया किमुतापरे हरे-</span>
<span class="shloka-line">रनुव्रता यत्र सुरासुरार्चिताः ॥ १० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S08_V10">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S08_V10_B1" data-verse="BTN_C02_S08_V10">
<p>मायातीतत्वात् ॥ १० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S08_V13" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">श्रीर्यत्र रूपिण्युरुगायपादयोः</span>
<span class="shloka-line">करोति मानं बहुधा विभूतिभिः ।</span>
<span class="shloka-line">प््रोङ्खश्रिता याः कुसुमाकरानुगै-</span>
<span class="shloka-line">र्विगीयमाना प््रिायकर्म गायती ॥ १३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S08_V13">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S08_V13_B1" data-verse="BTN_C02_S08_V13">
<p>प््रोङ्खश्रिताः याः विभूतयः ॥ १३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S08_V14" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ददर्श तत्राखिलसात्वतां पतिं</span>
<span class="shloka-line">श्रियःपतिं यज्ञपतिं जगत्पतिम् ।</span>
<span class="shloka-line">सुनन्दनन्दप्रबलार्हणादिभिः</span>
<span class="shloka-line">स्वपार्षदमुख्यैः परिसेवितं विभुम् ॥ १४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S08_V14">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S08_V14_B1" data-verse="BTN_C02_S08_V14">
<p>'सत्वं तु शोभनत्वं स्यात्तद्युक्ताः सात्वता मताः''। इत्यध्यात्मे ॥</p>
<p>'मुक्तैः स्वपार्षदैः पूर्वैर्ब्रह्माद्यैश्चैव संयुतम् ।</p>
<p>ब्रह्मा ददर्श तपसा भगवन्तं हरिं प्रभुम्''॥ इति गारुडे ॥ १४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S08_V16" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अध्यर्हणीयासनमास्थितं विभुं</span>
<span class="shloka-line">वृतं चतुष्षोडशपञ्चशक्तिभिः ।</span>
<span class="shloka-line">युक्तं भगैः स्वैरितरत्र चाध्रुवैः</span>
<span class="shloka-line">स्व एव धामन्रममाणमीश्वरम् ॥ १६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S08_V16">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S08_V16_B1" data-verse="BTN_C02_S08_V16">
<p>'इच्छाद्या मोचिकाद्याश्च अणिमाद्याश्च शक्तयः ।</p>
<p>प्रदिष्टा वासुदेवाद्या दामोदरपरास्तथा ॥</p>
<p>अङ्गानि विमलाद्यास्तु प्रह्व्याद्यात्मादिका मताः ।</p>
<p>एवं षोडशभिश्चैव पञ्चभिश्च हरिः स्वयम् ॥</p>
<p>चतुर्भिश्च वृतो नित्यं तत्स्वरूपाश्च शक्तयः''॥ इति भागवततन्त्रे ॥ १६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S08_V21" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">मनीषितानुभावोऽयं मम लोकावलोकनम् ।</span>
<span class="shloka-line">यदुपश्रुत्य रहसि चकर्थ परमं तपः ॥ २१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S08_V21">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S08_V21_B1" data-verse="BTN_C02_S08_V21">
<p>मनीषितं तपः ॥ २१ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S08_V22" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">प्रत्यादिष्टं मया तत्र त्वयि कर्मविमोहिते ।</span>
<span class="shloka-line">तपो मे हृदयं साक्षादात्माऽऽहं तपसोऽनघ ॥ २२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C02_S08_V23" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सृजामि तपसैवेदं ग्रसामि तपसा पुनः ।</span>
<span class="shloka-line">बिभर्मि तपसा विश्वं वीर्यं मे दुस्तरं तपः ॥ २३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S08_V23">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S08_V23_B1" data-verse="BTN_C02_S08_V23">
<p>कर्मविमोहिते इदं कार्यमित्यजानति । हृदयं प््रिायम् ।</p>
<p>'प््रिायं हृदयमुद्रिक्तं कान्तमित्यभिधीयते''। इत्यभिधानात् ।</p>
<p>'तपः प््रिायं सदा विष्णोस्तपसैवाप्यते हरिः ।</p>
<p>स्वयं च तपसैवेदं बिभर्ति ज्ञानमेव हि ।</p>
<p>तपःशब्दाभिधं प्रोक्तं ज्ञानरूपो हरिर्यतः ।</p>
<p>ज्ञानवीर्यो ज्ञानबलो ज्ञानानन्द उदाहृतः''॥</p>
<p>इति बृहत्संहितायाम् ॥ २२,२३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S08_V30" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">भगवानुवाच–</span>
<span class="shloka-line">ज्ञानं परमगुह्यं मे यद्विज्ञानसमन्वितम् ।</span>
<span class="shloka-line">सरहस्यं तदङ्गं च गृहाण गदितं मया ॥ ३० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S08_V30">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S08_V30_B1" data-verse="BTN_C02_S08_V30">
<p>'येन येन यथा ज्ञात्वा नियतं मुक्तिराप्यते ।</p>
<p>तद्विज्ञानमिति प्रोक्तं ज्ञानं साधारणं स्मृतम्''॥ इति वामने ॥३०॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S08_V32" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अहमेवासमग्रे च नान्यद्यत्सदसत् परम् ।</span>
<span class="shloka-line">पश्चादहं त्वमेतच्च योऽवशिष्येत सोऽस्म्यहम् ॥ ३२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S08_V32">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S08_V32_B1" data-verse="BTN_C02_S08_V32">
<p>परं स्वतन्त्रं न ।</p>
<p>विष्णोरधीनं प्राक् सृष्टेस्तथैव च लयादनु ।</p>
<p>अस्य सत्वप्रवृत्त्यादि विशेषेणाधिगम्यते ॥</p>
<p>स्वातन्त्र्यं स्थितिकाले तु कथञ्चिद्बुद्धिमोहतः ।</p>
<p>प्रतीयमानमपि तु तस्मान्नैवेति गम्यताम् ॥</p>
<p>जनिष्येऽहं लयिष्येऽहमिति न ह्यभिसन्धितः ।</p>
<p>अतो जीवनमप्येतद्भवेदीशाभिसंहितम् ॥</p>
<p>अतः स्वरूपभेदेऽपि ह्यात्मैवेदमिति श्रुतिः ।</p>
<p>वदत्यस्येशतन्त्रत्वाद्यदशक्तस्त्वसन्निति । ।</p>
<p>विद्यन्ते हि तदा जीवाः कालकर्मादिकं तथा ।</p>
<p>क्वान्यथा हि पुनः सृष्टिः पूर्वकर्मानुसारिणी''॥ इति ब्रह्मतर्के ।</p>
<p>त्वमेतच्च परं न भवेत् । स्वतन्त्रं न ॥ ३२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S08_V33" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ऋतेऽर्थं यत्प्रतीयेत न प्रतीयेत चात्मनि ।</span>
<span class="shloka-line">तद्विद्यादात्मनो मायां यथाऽऽभासो यथा तमः ॥ ३३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C02_S08_V34" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यथा महान्ति भूतानि भूतेषूच्चावचेषु च ।</span>
<span class="shloka-line">प्रविष्टान्यप्रविष्टानि तथा तेषु न तेष्वहम् ॥ ३४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S08_V34">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S08_V34_B1" data-verse="BTN_C02_S08_V34">
<p>अर्थवदिव प्रतीयते । न च परमात्मन्यर्थवत् प्रतीयते । अर्थं प्रयोजनमृते । न हि जीवप्रकृतिभ्यामीश्वरस्यार्थः ।</p>
<p>'मुख्यतो विष्णुशक्तिर्हि मायाशब्देन भण्यते ।</p>
<p>उपचारतस्तु प्रकृतिर्जीवश्चैव हि भण्यते''॥ इति च ।</p>
<p>यथाऽऽभासो जीवः ॥</p>
<p>'सर्वं परे स्थितमपि नैव तत्रेति भण्यते ।</p>
<p>यतो हरेर्न जीवेन जीवनं न हरौ ततः ॥</p>
<p>जीवः प्रकृतिरप्यत्र यतो नैव हि बन्धकृत् ।</p>
<p>कर्म चाफलदातृत्वात्कालश्चापरिणामनात् ॥</p>
<p>यथा छत्रधराद्यास्तु रथस्था अपि सर्वशः ।</p>
<p>रथिनो नैव भण्यन्ते एवं हरिगता अपि॥"</p>
<p>'यथा महान्ति भूतानि शरीरेषु बहिस्तथा ।</p>
<p>एवं हरिश्च भूतेषु बहिश्च व्याप्तिहेतुतः ।</p>
<p>तस्मात्तत्स्थो न तत्स्थश्च प्रोच्यते हरिरीश्वरः''इति च ॥ ३३,३४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S08_V35" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">एतावदेव जिज्ञास्यं तत्वजिज्ञासुनाऽऽत्मनः ।</span>
<span class="shloka-line">अन्वयव्यतिरेकाभ्यां यत्स्यात्सर्वत्र सर्वदा ॥ ३५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S08_V35">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S08_V35_B1" data-verse="BTN_C02_S08_V35">
<p>अन्यभावाभावकाले देशे च तद्विद्यमानाविद्यमानशक्तिमांश्चेत्यन्वय-व्यतिरकौ ॥ ३५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S08_V38" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अन्तर्हितेन्द्रियार्थाय हरयेऽवहिताञ्जलिः ।</span>
<span class="shloka-line">सर्वभूतमयो विश्वं ससर्जेदं स पूर्ववत् ॥ ३८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S08_V38">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S08_V38_B1" data-verse="BTN_C02_S08_V38">
<p>'सर्वस्यापि प्रधानत्वात् स सर्वमय ईर्यते''॥ इति च ॥ ३८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S08_V41" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">मायां विविदिषुर्विष्णोः मायेशस्य महामुनिः ।</span>
<span class="shloka-line">महाभागवतो राजन् पितरं पर्यतोषयत् ॥ ४१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S08_V41">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S08_V41_B1" data-verse="BTN_C02_S08_V41">
<p>मायां माहात्म्यं विविदिषुः । अन्येषां माहात्म्यपतेः ।</p>
<p>'मुख्यतो विष्णुमाहात्म्यं मायाशब्दोदितं भवेत् ।</p>
<p>प्रधानत्वाच्च मातृत्वान्मेयत्वं चैव तस्य हि''॥ इति च ॥ ४१ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S08_V44" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">नारदः प्राह मुनये सरस्वत्यास्तटे नृप ।</span>
<span class="shloka-line">ध्यायते ब्रह्म परमं व्यासायामिततेजसे ॥ ४४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S08_V44">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S08_V44_B1" data-verse="BTN_C02_S08_V44">
<p>'हरिर्व्यासादिरूपेण सर्वज्ञोऽपि स्वयं प्रभुः ।</p>
<p>शृृणोति नारदादिभ्यो मोहायैषां प्रसिद्धये''॥ इति पाद्मे ॥ ४४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S08_V45" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यदुताहं त्वया पृष्टो वैराजात्पुरुषादिदम् ।</span>
<span class="shloka-line">यथाऽऽसीत्तदुपाख्यास्ये प्रश्नानन्यांश्च कृत्स्नशः ॥ ४५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये द्वितीयस्कन्धे नवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S08_V45">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S08_V45_B1" data-verse="BTN_C02_S08_V45">
<p>'विराड्ब्रह्मा समुद्दिष्टस्तद्गतः परमो यतः ।</p>
<p>अतो वैराजमित्येनमाहुरीशत्वतो विराट्''॥</p>
<p>इति बृहत्संहितायाम् ॥ ४५ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C2-S9" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="दशमोऽध्यायः"></span>
=== दशमोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="2" data-sec="9">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S09_V03" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">भूतमात्रेन्द्रियधियां जन्म सर्ग उदाहृतः ।</span>
<span class="shloka-line">ब्रह्मणो गुणवैषम्याद्विसर्गः पौरुषः स्मृतः ॥ ३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S09_V03">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S09_V03_B1" data-verse="BTN_C02_S09_V03">
<p>महदाद्यण्डपर्यन्तः सर्गोऽण्डे ब्रह्मणस्तु यः ।</p>
<p>अनुसर्ग इति प्रोक्तः पौरुषश्चेति कथ्यते ॥</p>
<p>पञ्चभूतसमूहेन जातः पुरुष उच्यते ।</p>
<p>बहुत्वात्तत्र भूतानां तावत्त्वात्तत्त्वमेकजम्''॥ इति व्योमसंहितायाम् ॥ ३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S09_V06" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">निरोधोऽस्यानुशयनमात्मनः सह शक्तिभिः ।</span>
<span class="shloka-line">मुक्तिर्हित्वान्यथारूपं स्वरूपेण व्यवस्थितिः ॥ ६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S09_V06">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S09_V06_B1" data-verse="BTN_C02_S09_V06">
<p>'अनुप्राविश्य परमं जीवस्य शयनं तु यत् ।</p>
<p>सहैव शक्तिभिः स्वीयैरिच्छाद्यैरप्राकाशितैः ।</p>
<p>सन्निरोध इति प्रक्तो विमुक्तिर्यत्र मोक्षणम्''॥ इति नारदीये ॥६॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S09_V07" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">आभासश्च निरोधश्च यतस्तत्त्रयमीयते ।</span>
<span class="shloka-line">स आश्रयः परं ब्रह्म परमात्मेति शब्द्यते ॥ ७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S09_V07">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S09_V07_B1" data-verse="BTN_C02_S09_V07">
<p>'सृष्टिस्थित्यप्ययाभासा यद्बलाद्यत्र च स्थिताः ।</p>
<p>तद् ब्रह्म जगदाधारं वासुदेवेति तद्विदुः''॥ इति भागवततन्त्रे ॥७॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S09_V08" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">आध्यात्मिको यः पुरुषः सोऽसावेवाधिदैविकः ।</span>
<span class="shloka-line">यस्तत्रोभयविच्छेदः स स्मृतो ह्याधिभौतिकः ॥ ८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S09_V08">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S09_V08_B1" data-verse="BTN_C02_S09_V08">
<p>आधिभौतिकेन रूपेण हि चक्षुःप्रकाशयोः सम्यक् परिज्ञानम् ॥ ८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S09_V09" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">एतदेकतमाभावे यदा नोपलभामहे ।</span>
<span class="shloka-line">त्रितयं तत्र यो वेद स आत्मा स्वाश्रयाश्रयः ॥ ९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S09_V09">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S09_V09_B1" data-verse="BTN_C02_S09_V09">
<p>सुप्तावपि यः सर्वं वेत्ति जीवानां स परः ।</p>
<p>'स्वप्नेन शारीरमभिप्रहत्यासुप्तः सुप्तानभिचाकशीति''॥ इति श्रुतेः ।</p>
<p>सुष्ट्वाश्रयाणामप्याश्रयः ॥ ९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S09_V10" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">पुरुषोऽण्डं विनिर्भिद्य यदाऽसौ स विनिर्गतः ।</span>
<span class="shloka-line">आत्मनोऽयनमन्विच्छन्नपोऽस्राक्षीच्छुचिः शुचीः ॥ १० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C02_S09_V11" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तास्ववात्सीत् स्वसृष्टासु सहस्रपरिवत्सरान् ।</span>
<span class="shloka-line">तेन नारायणो नाम यदापः पुरुषोद्भवाः ॥ ११ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S09_V11">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S09_V11_B1" data-verse="BTN_C02_S09_V11">
<p>विनिर्गतः प्रकाशितः ।</p>
<p>'अण्डं प्रविष्टो यो विष्णुः सोऽण्डं भित्त्वा प्रकाशितः ।</p>
<p>सोऽपोऽसृजत्ततो नारा नरोऽनाशात्परो यतः''॥</p>
<p>इति नारायणाध्यात्मे ॥ १०,११ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S09_V13" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">एको नानात्वमन्विच्छन्योगतल्पात्समुत्थितः ।</span>
<span class="shloka-line">वीर्यं हिरण्मयं देवो मायया व्यसृजत्त्रिधा ॥ १३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S09_V13">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S09_V13_B1" data-verse="BTN_C02_S09_V13">
<p>'तत्तन्नियामकत्वेन बहुत्वं प्राप्तुमीश्वरः ।</p>
<p>अण्डं स्ववीर्यं तत्स्थः सन् कामादन्तस्त्रिधा व्यधात्''॥ इति च ।</p>
<p>'अन्तःस्थितहरेः कामादण्डे ब्रह्मतनोर्जनिः ।</p>
<p>तत्र देवाश्च सञ्जाताः पुनस्तत्त्वात्मकाः प्रभोेः''॥ इति च ॥ १३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S09_V27" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">उत्सिसृक्षोर्धातुमलं निरभिद्यत वै गुदम् ।</span>
<span class="shloka-line">ततः पायुस्ततो मित्र उत्सर्ग उभयाश्रयः ॥ २७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S09_V27">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S09_V27_B1" data-verse="BTN_C02_S09_V27">
<p>'मलादिकं कदाचित्तु ब्रह्मा लोकाभिपत्तये ।</p>
<p>आत्मनो निर्ममे कामात्सर्वेषामभवत्ततः ।</p>
<p>वशित्वात्तस्य दिव्यत्वादिच्छया भवति प्रभोः''॥ इति च ॥ २७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S09_V33" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">एतद्भगवतो रूपं स्थूलं ते व्याहृतं मया ।</span>
<span class="shloka-line">मह्यादिभिश्चावरणैरष्टभिर्बहिरावृतम् ॥ ३३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S09_V33">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S09_V33_B1" data-verse="BTN_C02_S09_V33">
<p>'स्थूलं भगवतो रूपं ब्रह्मदेह उदाहृतः ।</p>
<p>तत्तन्त्रत्वाच्च सूक्ष्मं च शङ्खचक्रगदाधरम्''॥ इति चाध्यात्मे ॥ ३३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S09_V34" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अतःपरं सूक्ष्मतममव्यक्तं निर्विशेषणम् ।</span>
<span class="shloka-line">अनादिमध्यनिधनं नित्यं वाङ्मनसोः परम् ॥ ३४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S09_V34">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S09_V34_B1" data-verse="BTN_C02_S09_V34">
<p>निर्विशेषणं निरतिशयम् । 'अस्य काव्यस्य कवयो न समर्था विशेषणे''इतिवत् ॥ ३४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S09_V35" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अमुनी भगवद्रूपे मया ते ह्यनुवर्णिते ।</span>
<span class="shloka-line">उभे अपि न गृह्णन्ति मायासृष्टेऽविपश्चितः ॥ ३५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S09_V35">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S09_V35_B1" data-verse="BTN_C02_S09_V35">
<p>मायासृष्टे जगति ये अविपश्चितः ॥ ३५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S09_V36" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स वाच्यवाचकतया भगवान्ब्रह्मरूपधृक् ।</span>
<span class="shloka-line">नामरूपक्रिया धत्ते सकर्माऽकर्मकः परः ॥ ३६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S09_V36">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S09_V36_B1" data-verse="BTN_C02_S09_V36">
<p>'नामैव वाचकत्वेन नामरूपक्रिया अपि ।</p>
<p>वाच्यत्वेन हरिर्देवो नियामयति चैकराट्''॥ इति च ।</p>
<p>'कर्तृत्वात्तु सकर्माऽसौ निष्फलत्वादकर्मकः''। इति च ॥ ३६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S09_V37" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">प्रजापतीन् मनून् देवानृषीन् पितृगणान् पृथक् ।</span>
<span class="shloka-line">सिद्धचारणगन्धर्वान् विद्याध्रासुरगुह्यकान् ॥ ३७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S09_V37">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S09_V37_B1" data-verse="BTN_C02_S09_V37">
<p>प्रजापत्यादीन् धत्ते ॥ ३७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S09_V41" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सत्वं रजस्तम इति तिस्रः सुरनृनारकाः ।</span>
<span class="shloka-line">तत्राप्येकैकशो राजन् भिद्यन्ते गतयस्त्रिधा ॥ ४१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S09_V41">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S09_V41_B1" data-verse="BTN_C02_S09_V41">
<p>तामसास्तामसा दैत्याः प्रधाना देवशत्रवः ।</p>
<p>तामसा राजसास्तेषामनुगास्तेषु सात्विकाः ।</p>
<p>अनाख्यातासुराः प्रोक्ता मानुषा दुष्टचारिणः ।</p>
<p>राजसास्तामसाश्चैव मध्या राजसराजसाः ॥</p>
<p>राजसाः सात्विकास्तत्र मानुषेषूत्तमा गणाः ।</p>
<p>देवाः पृथगनाख्याताः स्मृताः सात्विकतामसाः ॥</p>
<p>अतात्विकास्तथाऽऽख्याताः स्मृताः सात्विकराजसाः ।</p>
<p>सात्विकाः सात्विकास्तत्र तात्विकाः परिकीर्तिताः ।</p>
<p>तेषां च सात्विकाः शेषगरुत्मद्रुद्रतत्स्त्रियः ॥</p>
<p>ततोऽपि देवी ब्रह्माणी ब्रह्मा चैव ततः स्वयम् ॥ ४१ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S09_V42" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यदैवैकतमो अन्याभ्यां स्वभाव उपहन्यते ।</span>
<span class="shloka-line">तदैवेदं जगद्धाता भगवान् धर्मरूपधृक् ।</span>
<span class="shloka-line">पुष्णाति स्थापयन् विश्वं तिर्यङ्नरसुरात्मभिः ॥ ४२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S09_V42">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S09_V42_B1" data-verse="BTN_C02_S09_V42">
<p>'सात्विकेषु त्रिषु यदा त्वेकस्य प्रतिबाधनम् ।</p>
<p>रजस्तमोभ्यां विष्णुर्हि तदा प्रादुर्भवत्यजः ॥</p>
<p>राजसांस्तामसान् हत्वा सात्विकान् वर्धयिष्यति''॥</p>
<p>इति स्कान्दे ॥ ४२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S09_V43" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ततः कालाग्निरुद्रात्मा यत्सृष्टमिदमात्मनः ।</span>
<span class="shloka-line">सन्नियच्छति तत्काले घनानीकमिवानिलः ॥ ४३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S09_V43">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S09_V43_B1" data-verse="BTN_C02_S09_V43">
<p>मत्स्यादिरूपी पोषयति नृसिंहो रुद्रसंस्थितः ।</p>
<p>विलापयेद्विरिञ्चस्थः सृजते विष्णुरव्ययः ॥ इति वामने ॥ ४३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S09_V44" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">इत्थम्भावेन कथितो भगवान् भगवत्तमः ।</span>
<span class="shloka-line">नेत्थम्भावेन हि परं द्रष्टुमर्हन्ति सूरयः ॥ ४४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S09_V44">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S09_V44_B1" data-verse="BTN_C02_S09_V44">
<p>भगवत्तमः ना पुरुषः ॥ ४४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S09_V45" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">न चास्य जन्मकर्माणि परस्य न विधीयते ।</span>
<span class="shloka-line">कर्तृत्वं प्रतिषेधार्थं माययाऽऽरोपितं हि तत् ॥ ४५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S09_V45">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S09_V45_B1" data-verse="BTN_C02_S09_V45">
<p>जन्मकर्माणि विधीयत इति क्रियाविशेषणम् ।</p>
<p>'प्रतिषेधाय बन्धस्य जीवानां परमेशितुः ।</p>
<p>स्वेच्छयैव तु कर्तृत्वं नित्यारूढं चिदात्मकम्''॥ इति भविष्यत्पुराणे ॥</p>
<p>रूप उपरिभाव इति धातुः । 'सुभद्रां रथमारोप्य''इत्यादिवच्च ।</p>
<p>'स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च''॥ इति च ॥ ४५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C02_S09_V46" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अयं तु ब्रह्मणः कल्पः सविकल्प उदाहृतः ।</span>
<span class="shloka-line">विधिः साधारणो यत्र सर्गाः प्राकृतवैकृताः ॥ ४६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये द्वितीयस्कन्धे दशमोऽध्यायः ॥ १० ॥</div>

<div class="gr-author-note">॥ द्वितीयः स्कन्धः समाप्तः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S09_V46">
<div class="bhashya" id="BTN_C02_S09_V46_B1" data-verse="BTN_C02_S09_V46">
<p>अन्यकल्पानां साधारणः । यत्रैव प्राकृतवैकृताः सर्वसर्गाः । अन्यब्रह्मकल्पानां च साधारणः ॥ ४६ ॥</p>
</div>

</div>
== तृतीयः स्कन्धः ==
<span id="gr-C3-S1" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="प्रथमोऽध्यायः"></span>
=== प्रथमोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="3" data-sec="1">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S01_V01" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">श्रीशुक उवाच–</span>
<span class="shloka-line">एवमेतत् पुरा पृष्टो मैत्रेयो भगवान् किल ।</span>
<span class="shloka-line">क्षत्त्रा वनं प्रविष्टेन त्यक्त्वा स्वगृहमृद्धिमत् ॥ १ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S01_V02" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यदा त्वयं मन्त्रकृद् वो भगवानखिलेश्वरः । पौरवेन्द्रपुरं हित्वा प्रविवेशात्मसात्कृतम् ॥ २ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S01_V02">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S01_V02_B01" data-verse="BTN_C03_S01_V02">
<p>'युद्धकाले तु विदुरस्तीर्थयात्रां गतोऽपि सन् ।</p>
<p>प्राय आस्ते गजपुरे पाण्डवानां व्यपेक्षया''॥</p>
<p>इति स्कान्दे ॥ १,२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S01_V06" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">श्रीशुक उवाच–</span>
<span class="shloka-line">यदा तु राजा स्वसुतानसाधून्</span>
<span class="shloka-line">पुष्णन्नधर्मेण विनष्टदृष्टिः ।</span>
<span class="shloka-line">भ्रातुर्यविष्ठस्य सुतान् विबन्धून्</span>
<span class="shloka-line">प्रवेश्य लाक्षाभवने ददाह ॥ ६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S01_V07" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यदा सभायां कुरुदेवदेव्याः</span>
<span class="shloka-line">केशाभिमर्शं सुतकर्म गर्ह्यम् ।</span>
<span class="shloka-line">न वारयामास नृपः स्नुषाया</span>
<span class="shloka-line">और्हरन्त्याः कुचकुङ्कुमानि ॥ ७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S01_V07">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S01_V07_B01" data-verse="BTN_C03_S01_V07">
<p>यदा ददाह । यदा केशाभिमर्शः प्राप्त इति यदाशब्दो हेत्वर्थः । 'यदा तदेति हेत्वर्थे कालार्थे चापि भण्यते''। इत्यभिधानम् ॥ ६,७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S01_V20" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">इत्थं व्रजन् भारतमेव वर्षं</span>
<span class="shloka-line">कालेन यावद् गतवान् प्रभासम् ।</span>
<span class="shloka-line">तावच्छशास क्षितिमेकचक्रा-</span>
<span class="shloka-line">मेकातपत्रामजितेन पार्थः ॥ २० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S01_V21" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तत्राथ शुश्राव सुहृद्विनष्टिं</span>
<span class="shloka-line">वनं यथा वेणुजवह्निनाऽऽश्रयम् ।</span>
<span class="shloka-line">संस्पर्धया दग्धमथानुशोचन्</span>
<span class="shloka-line">सरस्वतीं प्रत्यगियाय तूष्णीम् ॥ २१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S01_V21">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S01_V21_B01" data-verse="BTN_C03_S01_V21">
<p>सुहृद्विनष्टिं यदुकुलविनष्टिमेष्याम् ।</p>
<p>'विदुरस्तु प्रभासस्थः शापं सङ्क्षेपतोऽशृृणोत् ।</p>
<p>यदूनां विस्तरात्पश्चादुद्धवाद्यमुनामनु''॥ इति स्कान्दे ।</p>
<p>भारतविरोधाच्चान्यथा ॥ २०,२१ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S01_V23" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अन्यानि चेह द्विजदेवदेवैः</span>
<span class="shloka-line">कृतानि नानायतनानि विष्णोः ।</span>
<span class="shloka-line">प्रत्यङ्कमुख्याङ्कितमन्दिराणि</span>
<span class="shloka-line">यद्दर्शनात् कृष्णमनुस्मरन्ति ॥ २३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S01_V23">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S01_V23_B01" data-verse="BTN_C03_S01_V23">
<p>प्रत्यङ्कमुख्यो विष्णुः ।</p>
<p>'ब्रह्मा प्रत्यङ्कवान् विष्णुः सम्यग्लक्षणवत्तमः''इति तन्त्रमालायाम् ॥२३॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S01_V26" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">कच्चित् पुराणौ पुरुषौ स्वनाभ्य-</span>
<span class="shloka-line">पद्मानुवृत्त्येह कलावतीर्णौ ।</span>
<span class="shloka-line">आसात उर्व्याः कुशलं विधाय</span>
<span class="shloka-line">कृतक्षणौ कुशलं शूरगेहे ॥ २६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S01_V26">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S01_V26_B01" data-verse="BTN_C03_S01_V26">
<p>'पद्मो ब्रह्मा समुद्दिष्टः पद्मा श्रीरपि चोच्यते''इति ब्राह्मे ।</p>
<p>'लोकानां सुखकर्तृत्वमपेक्ष्य कुशलं विभोः ।</p>
<p>पृच्छ्यते सततानन्दात्कथं तस्यैव पृच्छ्यते''। इति पाद्मे ॥ २६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S01_V27" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">कच्चित् कुरूणां परमः सुहृन्नो</span>
<span class="shloka-line">भामः स आस्ते सुखमङ्ग शौरिः ।</span>
<span class="shloka-line">यो वै स्वसॄणां पितृवद् ददाति</span>
<span class="shloka-line">वरान् वदान्यो वरतर्पणेन ॥ २७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S01_V27">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S01_V27_B01" data-verse="BTN_C03_S01_V27">
<p>वरतर्पणेन भर्तृतर्पणेन ॥ २७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S01_V29" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">कच्चित् सुखं सात्वतवृष्णिभोज-</span>
<span class="shloka-line">दाशार्हकाणामधिपः सः आस्ते ।</span>
<span class="shloka-line">यमभ्यषिञ्चच्छतपत्रनेत्रो</span>
<span class="shloka-line">नृपासनाधिं परिहृत्य दूरात् ॥ २९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S01_V29">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S01_V29_B01" data-verse="BTN_C03_S01_V29">
<p>'आधिर्मनोवरूथं च आत्मा स्वमिति चोच्यते''इत्यभिधानम् ॥ २९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S01_V37" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">किं वा कृताघेष्वघमत्यमर्षी</span>
<span class="shloka-line">भीमोऽहिवद् दीर्घतमं व्यमुञ्चत् ।</span>
<span class="shloka-line">यस्याङ्घ्रिपातं रणभूर्न सेहे</span>
<span class="shloka-line">मार्गं गदायाश्चरतो विचित्रम् ॥ ३७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S01_V37">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S01_V37_B01" data-verse="BTN_C03_S01_V37">
<p>अघं व्यमुञ्चत् । पुनरपराधबुद्धिं हित्वाऽऽस्ते ॥ ३७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S01_V44" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अजस्य जन्मोत्पथनाशनाय</span>
<span class="shloka-line">कर्माण्यकर्तुर्ग्रहणाय पुंसाम् ।</span>
<span class="shloka-line">न त्वन्यथा कोऽर्हति देहयोगं</span>
<span class="shloka-line">परो गुणानामुत कर्मतन्त्रम् ॥ ४४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये तृतीयस्कन्धे प्रथमोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S01_V44">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S01_V44_B01" data-verse="BTN_C03_S01_V44">
<p>'न देहयोगो हि जनिर्विष्णोर्व्यक्तिर्जनिः स्मृता''इत्याग्नेये ।</p>
<p>'हरिः कर्ताऽप्यकर्तेति फलाभावेन भण्यते''इति च ॥ ४४ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C3-S2" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="द्वितीयोऽध्यायः"></span>
=== द्वितीयोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="3" data-sec="2">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S02_V13" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यद्धर्मसूनोर्बत राजसूये</span>
<span class="shloka-line">निरीक्ष्य दृक्स्वस्त्ययनं त्रिलोकः ।</span>
<span class="shloka-line">कार्त्स्न्येन चात्रोपगतं विधातु-</span>
<span class="shloka-line">रर्वाक् सृतौ कौशलमित्यमन्यत ॥ १३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S02_V13">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S02_V13_B1" data-verse="BTN_C03_S02_V13">
<p>त्रिलोकस्याज्ञानं बत ।</p>
<p>'आनन्दरूपं दृष्ट्वाऽपि लोको भौतिकमेव तु ।</p>
<p>मन्यते विष्णुरूपं च अहो भ्रान्तिर्बहुस्थिता''॥ इति स्कान्दे ॥१३॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S02_V24" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">मन्येऽसुरान् भागवतांस्त्र्यधीशे</span>
<span class="shloka-line">संरम्भमार्गाभिनिविष्टचित्तान् ।</span>
<span class="shloka-line">ये संयुगेऽचक्षत तार्क्षपुत्र-</span>
<span class="shloka-line">स्यांसे सुनाभायुधमापतन्तम् ॥ २४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये तृतीयस्कन्धे द्वीतीयोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S02_V24">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S02_V24_B1" data-verse="BTN_C03_S02_V24">
<p>'असुरा अपि ये विष्णुं शङ्खचक्रगदाधरम् ।</p>
<p>भक्तिपूर्वमवेक्षन्ते ज्ञेया भागवता इति ॥</p>
<p>विद्विषन्ति तु ये विष्णुमृषिपुत्रा अपि स्फुटम् ।</p>
<p>असुरास्तेऽपि विज्ञेया गच्छन्ति च सदा तमः ॥</p>
<p>जीवद्वयसमायोगाद्धिरण्यकमुखाः परे ।</p>
<p>भक्तिद्वेषयुताश्च स्युर्गतिस्तेषां यथा निजा ॥</p>
<p>कंसपूतनिकाद्याश्च बान्धवादियुता यतः ।</p>
<p>जीवद्वयसमायोगाद्गतिद्वयजिगीषवः ॥</p>
<p>सर्वथा भक्तितो मुक्तिर्द्वेषात्तम उदीरितम् ।</p>
<p>नियमस्त्वनयोर्नित्यं मोहायान्यवचो भवेत्''॥ इति ब्राह्मे ॥ २४ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C3-S3" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="तृतीयोऽध्यायः"></span>
=== तृतीयोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="3" data-sec="3">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">समाहुता भीष्मककन्यया ये</span>
<span class="shloka-line">श्रियः सवर्णेन जिहीर्षयैषाम् ।</span>
<span class="shloka-line">गान्धर्ववृत्त्या मिषतां स्वभागं</span>
<span class="shloka-line">जह्रे पदं मूधर्ि्न दधत् सुपर्णः ॥ ३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S03_V03">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S03_V03_B1" data-verse="BTN_C03_S03_V03">
<p>भीष्मककन्याया अर्थे सवर्णमात्रतया आहूताः । एषां श्रियोजिहीर्ष-याऽऽह्वानबुद्धिर्भगवता कृता ।</p>
<p>'सुपर्णः सुपरानन्दात्काकुत्स्थो वाचि संस्थितः''। इति पाद्मे ॥ ३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S03_V09" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तास्वपत्यान्यजनयदात्मतुल्यानि सर्वतः ।</span>
<span class="shloka-line">एकैकस्यां दश दश प्रकृतेर्विबुभूषया ॥ ९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S03_V09">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S03_V09_B1" data-verse="BTN_C03_S03_V09">
<p>'उत्तमैः सर्वतः साम्यं किञ्चित्साम्यमुदीर्यते''इत्याग्नेये ॥ ९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S03_V19" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">भगवानपि विश्वात्मा लोकवेदपथानुगः ।</span>
<span class="shloka-line">कामान् सिषेवे द्वार्वत्यामसक्तः साङ्ख्यमास्थितः ॥ १९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S03_V19">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S03_V19_B1" data-verse="BTN_C03_S03_V19">
<p>'केवलं भगवज्ज्ञानं साङ्ख्यमित्यभिधीयते''इत्यध्यात्मे ॥ १९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S03_V22" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तस्येत्थं रममाणस्य संवत्सरगणान् बहून् ।</span>
<span class="shloka-line">गृहमेधेषु योगेषु विरागः समजायत ॥ २२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S03_V22">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S03_V22_B1" data-verse="BTN_C03_S03_V22">
<p>'सर्वदाऽपि विरक्तः सन् भासयीत विरागिवत् ।</p>
<p>कादाचित्कः कुतस्तस्य लोकशिक्षार्थमिष्यते''॥ इति पाद्मे ॥ २२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S03_V23" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">दैवाधीनेषु कामेषु दैवाधीनः स्वयं पुमान् ।</span>
<span class="shloka-line">को विश्रंभेत योगेन योगेश्वरमनुव्रतः ॥ २३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S03_V23">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S03_V23_B1" data-verse="BTN_C03_S03_V23">
<p>तेनापि विरागः प्रदर्शितः । अतः कोऽन्यो विस्रम्भं कुर्यात् तेनापि विरागः प्रदर्शितः ॥ २३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S03_V25" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ततः कतिपयैर्मासैर्वृष्णिभोजान्धकादयः ।</span>
<span class="shloka-line">ययुः प्रभासं संहृष्टा रथैर्दैवविमोहिताः ॥ २५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S03_V26" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तत्र स्नात्वा पितॄन् देवान् ऋषींश्चैव तदम्भसा ।</span>
<span class="shloka-line">तर्पयित्वाऽथ विप््रोभ्यो गावो बहुगुणा ददुः ॥ २६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S03_V27" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">हिरण्यं रजतं शय्यां वासांस्यजिनकम्बलान् ।</span>
<span class="shloka-line">हयान् रथानिभान् कन्यां धरां वृत्तिकरीमपि ॥ २७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S03_V28" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अन्नं चोरुरसं तेभ्यो दत्वा भगवदर्पणम् ।</span>
<span class="shloka-line">गोविप्रार्थासवः शूराः प्रणेमुर्भुवि मूर्धभिः ॥ २८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये तृतीयस्कन्धे तृतीयोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S03_V28">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S03_V28_B1" data-verse="BTN_C03_S03_V28">
<p>'एष्यच्च निश्चितं यत्तदतीतत्वेन भण्यते ।</p>
<p>चक्रवत्परिवृत्तेर्वा दुष्टानां मोहनाय वा ॥"</p>
<p>इति स्कान्दे ॥ २५-२८ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C3-S4" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="चतुर्थोऽध्यायः"></span>
=== चतुर्थोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="3" data-sec="4">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S04_V03" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">उद्धव उवाच–</span>
<span class="shloka-line">भगवानात्ममायाया गतिं तामवलोक्य सः ।</span>
<span class="shloka-line">सरस्वतीमुपस्पृश्य वृक्षमूलमुपाविशत् ॥ ३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S04_V04" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अहं चोक्तो भगवता प्रपन्नार्तिहरेण ह ।</span>
<span class="shloka-line">बदरीं त्वं प्रयाहीति स्वकुलं सञ्जिहीर्षुणा ॥ ४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S04_V05" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अथापि तदभिप््रोतं जानन्नहमरिंदम ।</span>
<span class="shloka-line">पृष्ठतोऽन्वगमं भर्तुः पादविश्लेषणाक्षमः ॥ ५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S04_V05">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S04_V05_B1" data-verse="BTN_C03_S04_V05">
<p>आत्ममायायाः आत्मसामर्थ्यस्य । गतिं पूर्वमेवावलोक्य ।</p>
<p>'ज्ञात्वा कतिपयैर्वर्षैः पूर्वमेव जनार्दनः ।</p>
<p>मौसलं ज्ञानसन्तत्या उद्धवं बदरीं नयत् ॥</p>
<p>स ज्ञानं तत्र विस्तीर्य पुनर्द्वारवतीं ययौ ।</p>
<p>पूर्वमेवोपदिष्टोऽपि हरिणा ज्ञानमुद्धवः ॥</p>
<p>स्वर्गारोहणकाले तु पुनः पप्रच्छ केशवम् ।</p>
<p>पुनः श्रुत्वा बदर्यां तु वर्षत्रयमुवास ह ॥</p>
<p>ज्ञानं संस्थाप्य पश्चाच्च स्वेच्छया स्वर्गतः प्रभुः''॥ इति गारुडे ॥५॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S04_V28" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">राजोवाच–</span>
<span class="shloka-line">निधनमुपगतेषु वृष्णिभोजे-</span>
<span class="shloka-line">ष्वधिरथयूथपयूथपेषु मुख्यः ।</span>
<span class="shloka-line">स तु कथमवशिष्ट उद्धवो यद्</span>
<span class="shloka-line">हरिरपि तत्यज आकृतिं त्र्यधीशः ॥ २८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S04_V29" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">शुक उवाच–</span>
<span class="shloka-line">ब्रह्मशापापदेशेन कालेनामोघवाञ्छितः ।</span>
<span class="shloka-line">संहृत्य स्वकुलं नूनं त्यक्ष्यन् देहमचिन्तयत् ॥ २९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S04_V29">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S04_V29_B1" data-verse="BTN_C03_S04_V29">
<p>आकृतिं पृथिवीम् ।</p>
<p>'शरीरमाकृतिर्देहः कुः पृथ्वी च मही तथा''॥ इत्यभिधानम् ।</p>
<p>'पृथिवीलोकसन्त्यागो देहत्यागो हरेः स्मृतः ।</p>
<p>नित्यानन्दस्वरूपत्वादन्यन्नैवोपलभ्यते ॥</p>
<p>दर्शयेज्जनमोहाय सदृशीं मृतकाकृतिम् ।</p>
<p>नटवद्भगवान्विष्णुः परज्ञानाकृतिस्स्वयम्''॥ इति स्कान्धे ।</p>
<p>'राजन् परस्य तनुभृज्जननाप्ययेहा मायाविडम्बनमवैहि यथा नटस्य''।</p>
<p>इति च ॥ २९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S04_V31" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">नोद्धवोऽण्वपि मन्न्यूनो यद्गुणैर्निर्जितः प्रभुः ।</span>
<span class="shloka-line">अतो मद्वत् पुनर्लोकं ग्राहयन्निह तिष्ठतु ॥ ३१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये तृतीयस्कन्धे चतुर्थोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S04_V31">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S04_V31_B1" data-verse="BTN_C03_S04_V31">
<p>'उत्तमैरधिकत्वं वा साम्यं वा विजयोऽपि वा ।</p>
<p>उच्यतेऽपि तु नीचानां मोहार्थं वाप्युपेक्षया ।</p>
<p>मूढदृष्ट्यनुसाराद्वा किञ्चित्साम्येन वा क्वचित्''॥</p>
<p>इति ब्रह्मतर्के ॥ ३१ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C3-S5" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="पञ्चमोऽध्यायः"></span>
=== पञ्चमोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="3" data-sec="5">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S05_V10" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">परावरेषां भगवन् कृतानि</span>
<span class="shloka-line">श्रुतानि मे व्यासमुखादभीक्ष्णम् ।</span>
<span class="shloka-line">न तृप्नुमः कर्णसुखावहानां</span>
<span class="shloka-line">तेषामृते कृष्णकथामृतौघात् ॥ १० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S05_V10">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S05_V10_B1" data-verse="BTN_C03_S05_V10">
<p>ऋते अवगमे । ऋ गताविति धातोः । तेषां तात्पर्यावगमे कृष्ण-कथामृतौघ एवासौ यतः ॥ १० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S05_V12" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">मुनिर्विवक्षुर्भगवद्गुणानां</span>
<span class="shloka-line">सखाऽपि ते भारतमाह कृष्णः ।</span>
<span class="shloka-line">यस्मिन् नृणां ग्राम्यसुखानुवादै</span>
<span class="shloka-line">र्मतिर्गृहीता न हरेः कथायाम् ॥ १२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S05_V12">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S05_V12_B1" data-verse="BTN_C03_S05_V12">
<p>यस्मिन् भारते हरेः कथायां ग्राम्यसुखानुवादैर्मतिर्न गृहीता ।</p>
<p>'भारतान्नाधिकं विष्णोर्महिमावाचकं क्वचित् ।</p>
<p>भारतान्न विरागाय भारतान्न विमुक्तये ॥''इति पाद्मे ॥ १२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S05_V13" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सा श्रद्धधानस्य विवर्धमाना</span>
<span class="shloka-line">विरक्तिमन्यत्र करोति पुंसः ।</span>
<span class="shloka-line">हरेः सदाऽनुस्मृतिनिर्वृतस्य</span>
<span class="shloka-line">समस्तदुःखाप्ययमाशु धत्ते ॥ १३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये तृतीयस्कन्धे पञ्चमोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S05_V13">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S05_V13_B1" data-verse="BTN_C03_S05_V13">
<p>या ग्राम्यसुखानुवादैर्न गृहीता हरेः कथायां विवर्धमाना मतिः ॥ १३ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C3-S6" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="षष्ठोऽध्यायः"></span>
=== षष्ठोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="3" data-sec="6">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S06_V01" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">मैत्रेय उवाच–</span>
<span class="shloka-line">भगवानेक आसेदमग्र आत्मात्मनां विभुः ।</span>
<span class="shloka-line">आत्मेच्छानुगतो ह्यात्मा नानाशक्त्युपलक्षितः ॥ १ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S06_V01">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S06_V01_B1" data-verse="BTN_C03_S06_V01">
<p>आत्मनां विभुः जीवाधिपतिः ॥ १ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S06_V02" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स वा एष तदा द्रष्टा नापश्यद् विश्वमेकराट् ।</span>
<span class="shloka-line">मेनेऽसन्तमिवात्मानं सुप्तशक्तिरसुप्तदृक् ॥ २ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S06_V02">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S06_V02_B1" data-verse="BTN_C03_S06_V02">
<p>'परमात्मा यतो जीवं मेनेऽसन्तमशक्तितः ।</p>
<p>असन्नसावतो नित्यं सत्यज्ञानो यतो हरिः''॥ इत्याग्नेये ॥</p>
<p>'शक्यत्वाच्छक्तयो भार्याः शक्तिः सामर्थ्यमुच्यते''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥</p>
<p>'सुप्तिस्तु प्रकृतेः प्रोक्ता अतीव भगवद्रतिः ।</p>
<p>अनास्थाऽन्यत्र च प्रोक्ता विष्णोश्चक्षुर्निमीलनम्''॥</p>
<p>इति व्योमसंहितायाम् ॥ २ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S06_V06" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सोऽप्यंशगुणकालात्मा भगवद्दृष्टिगोचरः ।</span>
<span class="shloka-line">आत्मानं व्यकरोदात्मा विश्वस्यास्य सिसृक्षया ॥ ६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S06_V06">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S06_V06_B1" data-verse="BTN_C03_S06_V06">
<p>अंशो जीवः ।</p>
<p>'कालजीवगुणादीनामभिमानी चतुर्मुखः ।</p>
<p>सर्वजीवाभिमानित्वादंश इत्येव चोच्यते''॥ इति ब्राह्मे ॥ ६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S06_V11" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">कालमायांशयोगेन भगवद्वीक्षितं नभः ।</span>
<span class="shloka-line">तामसानुसृतं स्पर्शं विकुर्वन् निर्ममेऽनिलम् ॥ ११ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S06_V12" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अनिलोऽपि विकुर्वाणो नभसोरुबलान्वितः ।</span>
<span class="shloka-line">ससर्ज रूपतन्मात्रां ज्योतिर्लोकस्य लोचनम् ॥ १२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S06_V13" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अनिलेनान्वितं ज्योतिर्विकुर्वत् परवीक्षितम् ।</span>
<span class="shloka-line">आधत्ताम्भो रसमयं कालमायांशयोगतः ॥ १३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S06_V14" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ज्योतिषाऽम्भोऽनुसंसृष्टं विकुर्वत् परवीक्षितम् ।</span>
<span class="shloka-line">महीं गन्धगुणामाधात् कालमायांशयोगतः ॥ १४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S06_V14">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S06_V14_B1" data-verse="BTN_C03_S06_V14">
<p>कालमायांशयोगतः । कालात्परिणामात्, प्रकृतेर्हिरण्यगर्भाच्च ॥ ११-१४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S06_V16" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">एते देवाः कला विष्णोः कालमायांशलिङ्गिनः ।</span>
<span class="shloka-line">नानात्वात् स्वक्रियानीशाः प्रचुः प्रञ्जलयो विभुम् ॥ १६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S06_V16">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S06_V16_B1" data-verse="BTN_C03_S06_V16">
<p>कालमायांशलिङ्गिनः तन्निमित्तशरीराः । हिरण्यगर्भस्यैव कालाभि-मानी जीवाभिमानीति द्विविधं रूपम् ।</p>
<p>'कालजीवाभिमानेन रूपद्वन्द्वी चतुर्Pमुखः''॥ इति पाद्मे ॥ १६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S06_V18" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ऋते यदस्मिन् भव ईश जीवा-</span>
<span class="shloka-line">स्तापत्रयेणाभिहता न शर्म ।</span>
<span class="shloka-line">आत्मल्लभन्ते भगवंस्तवाङ्घ्रि-</span>
<span class="shloka-line">च्छायांशविद्यामत आश्रयेम ॥ १८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S06_V18">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S06_V18_B1" data-verse="BTN_C03_S06_V18">
<p>'ब्रह्मविद्या हरेश्छाया तदंशो हि सुरेष्वपि ।</p>
<p>सर्वविद्याः श्रियः प्रोक्ताः प्रधानांशश्चतुर्मुखे''॥ इति ब्राह्मे ॥ १८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S06_V19" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">मार्गन्ति यत् ते मुखपद्मनीडै-</span>
<span class="shloka-line">श्छन्दःसुपर्णैर्ऋषयो विविक्ते ।</span>
<span class="shloka-line">यच्चाघमर्षो द्युसरिद्धरायाः</span>
<span class="shloka-line">परं पदं तीर्थपदः प्रपन्नाः ॥ १९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S06_V19">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S06_V19_B1" data-verse="BTN_C03_S06_V19">
<p>द्युसरितो धरायाश्च ॥ १९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S06_V25" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तथापरे त्वात्मसमाधियोग-</span>
<span class="shloka-line">बलेन जित्वा प्रकृतिं बलिष्ठाम् ।</span>
<span class="shloka-line">त्वामेव धीराः पुरुषं विशन्ति</span>
<span class="shloka-line">तेषां श्रमः स्यान्न तु सेवया ते ॥ २५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S06_V25">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S06_V25_B1" data-verse="BTN_C03_S06_V25">
<p>'वायोश्च प्रकृतेर्विष्णोर्जयो भक्त्यैव नान्यथा''।</p>
<p>इति दत्तात्रेययोगे ॥ २५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S06_V26" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तत् ते वयं लोकसिसृक्षयाऽद्य</span>
<span class="shloka-line">त्वया विसृष्टास्त्रिभिरात्मभिर्ये ।</span>
<span class="shloka-line">सर्वे वियुक्ताः स्वविहारतन्त्रं</span>
<span class="shloka-line">न शक्नुमस्तत् प्रतिकर्तवे ते ॥ २६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S06_V26">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S06_V26_B1" data-verse="BTN_C03_S06_V26">
<p>त्रिभिरात्मभिः कालमायांशैः ॥ २६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S06_V29" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ततो वयं सत्प्रमुखा यदर्थे</span>
<span class="shloka-line">बभूविमात्मन् करवाम किं ते ।</span>
<span class="shloka-line">त्वं नः स चक्षुः परिदेहि शक्ता</span>
<span class="shloka-line">देव क्रियार्थे यदनुग्रहेण ॥ २९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये तृतीयस्कन्धे षष्ठोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S06_V29">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S06_V29_B1" data-verse="BTN_C03_S06_V29">
<p>सत्प्रमुखा महदादयः ॥ २९ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C3-S7" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="सप्तमोऽध्यायः"></span>
=== सप्तमोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="3" data-sec="7">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S07_V01" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ऋषिरुवाच–</span>
<span class="shloka-line">इति तासां स्वशक्तीनामसतीनां समेत्य सः ।</span>
<span class="shloka-line">प्रसुप्तलोकतन्त्राणां निशम्य गिरमीश्वरः ॥ १ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S07_V01">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S07_V01_B1" data-verse="BTN_C03_S07_V01">
<p>'शक्यत्वाच्छक्तयो विष्णोर्महदाद्या रमा तथा ।</p>
<p>स्वरूपशक्तिः शक्तित्वान्मुख्यशक्तिर्हि सा यतः''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥</p>
<p>समेत्य आसतीनां असमेतानां, प्रसुप्तलोकतन्त्राणाम् अनाविर्भूतलोक-सृष्टिशक्तीनाम् ।</p>
<p>'तनुते येन कार्यं यत्तन्त्रं साधनमुच्यते ।</p>
<p>कारणानां स्वशक्तिर्वा प्रधानं साधनं यतः''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ १ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S07_V02" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">कालसंज्ञां तदा देवीं बिभ्रच्छक्तिमुरुक्रमः ।</span>
<span class="shloka-line">त्रयोविंशतितत्त्वानां गणं युगपदाविशत् ॥ २ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S07_V02">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S07_V02_B1" data-verse="BTN_C03_S07_V02">
<p>'शब्दाद्या नभ आद्याश्च मनोयुक्तेन्द्रियाणि च ।</p>
<p>अहङ्कारो महांश्चैव त्रयोविंशतिको गणः ॥</p>
<p>देवतेन्द्रिययोरैक्यान्न पृथग्गणनं तयोः ।</p>
<p>प्रकृतिस्तु चतुर्विंशा पञ्चविंशो हरिः स्वयम् ॥</p>
<p>यदा जडांशस्वीकारो जीवस्तत्पञ्चविंशकः ।</p>
<p>षडिं्वशको महाविष्णुः श्रिया वा सप्तविंशकः''॥ इति तत्त्वनिर्णये ।</p>
<p>त्रयोविंशति तत्त्वानि प्राविशद्रमया सह ।</p>
<p>कालाख्यया स्वयं विष्णुः शक्यत्वाच्छक्तिरूपया ॥ २ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S07_V03" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सोऽनुप्रविष्टो भगवान् चेष्टारूपेण तं गणम् ।</span>
<span class="shloka-line">भिन्नं संयोजयामास सुप्तं कर्म प्रबोधयन् ॥ ३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S07_V03">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S07_V03_B1" data-verse="BTN_C03_S07_V03">
<p>'सर्वचेष्टकरूपेण स्वसामर्थ्येन केशवः ।</p>
<p>तानि भिन्नानि तत्त्वानि योजयामास चांशतः''इति च ॥ ३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S07_V04" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">प्रबुद्धकर्मा दैवेन त्रयोविंशतिको गणः ।</span>
<span class="shloka-line">प््रोरितोऽजनयत् स्वाभिर्मात्राभिरधिपूरुषम् ॥ ४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S07_V04">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S07_V04_B1" data-verse="BTN_C03_S07_V04">
<p>मात्राभिः अंशैः ॥ ४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S07_V07" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स वै विश्वसृजां गर्भो दैवकर्मात्मशक्तिमान् ।</span>
<span class="shloka-line">विबभाजाऽत्मनाऽत्मानमेकधा दशधा त्रिधा ॥ ७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S07_V07">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S07_V07_B1" data-verse="BTN_C03_S07_V07">
<p>'ईश्वरो दैवमुद्दिष्टं सर्वस्यापि प्रभुत्वतः''॥ इति च ।</p>
<p>आत्मशक्तिः प्रकृतिः ॥ ७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S08_V08" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">एष ह्यशेषसत्त्वानामात्मांशः परमात्मनः ।</span>
<span class="shloka-line">आद्योऽवतारो यत्रासौ भूतग्रामो विभाव्यते ॥ ८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S08_V08">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S08_V08_B1" data-verse="BTN_C03_S08_V08">
<p>'पुरुषेणाऽत्मभूतेन''इति योऽण्डमसृजत् स एष इत्युक्तः ।</p>
<p>'आद्योऽवतारो विष्णोस्तु पुरुषो नाम कीर्तितः ।</p>
<p>असृजत् स महत्तत्त्वं स एवाण्डं समाविशत्''॥ ८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S07_V09" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">साध्यात्मं साधिदैवं च साधिभूतमिति त्रिधा ।</span>
<span class="shloka-line">विराट्प्राणो दशविध एकधा हृदयेन च ॥ ९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S07_V09">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S07_V09_B1" data-verse="BTN_C03_S07_V09">
<p>'स ब्रह्मणो हृदिस्थत्वाद्धृदयं चेति कीर्त्यते''॥ इति च ।</p>
<p>'प्राणादिपञ्चकं चैव तथा नागादिपञ्चकम् ।</p>
<p>सनागकूर्मकृकलदेवदत्तधनञ्जयाः ।</p>
<p>एवं तु दशधा प्राण अध्यात्मादित्रिधाऽखिलाः''॥</p>
<p>इति च व्योमसंहितायाम् ॥ ९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S07_V16" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">निर्भिन्नान्यथ चर्माणि लोकपालोऽनिलोऽविशत् ।</span>
<span class="shloka-line">प्राणोनांशेन संस्पर्शं येनासौ प्रतिपद्यते ॥ १६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S07_V16">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S07_V16_B1" data-verse="BTN_C03_S07_V16">
<p>'प्राणः प्रथमजो यस्तु प्रधानो वायुरीरितः ।</p>
<p>त्वगात्माद्यास्तु तत्पुत्रा द्विधाभूतमुदाहृतम्''॥</p>
<p>इति तत्त्वनिर्णये ॥ १६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S07_V24" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">आत्मानं चास्य निर्भिन्नं वाचस्पतिरुपाविशत् ।</span>
<span class="shloka-line">बुद्ध्या स्वांशेन येनासौ निश्चयं प्रतिपद्यते ॥ २४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S07_V25" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अहं चास्य विनिर्भिन्नमभिमानोऽविशत् पदम् ।</span>
<span class="shloka-line">कर्त्रा सस्वांशेन येनासौ कर्तव्य प्रतिपद्यते ॥ २५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S07_V26" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सत्त्वं चास्य विनिर्भिन्नं महान् धिष्ण्यमुपाविशत् ।</span>
<span class="shloka-line">चित्तेनांशेन येनासौ विज्ञानं प्रतिपद्यते ॥ २६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S07_V26">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S07_V26_B1" data-verse="BTN_C03_S07_V26">
<p>'अहं सत्वमिति द्वेधा ब्रह्मनाड्या अवान्तरम् ।</p>
<p>कर्तृनामा ह्यहङ्कारस्त्वहंनाड्यां व्यवस्थितः ॥</p>
<p>सत्त्वनाड्यां तथा चित्तमभिमानो हरस्तथा ।</p>
<p>अहंनाड्यां सत्वनाड्यां ब्रह्मा चैव व्यवस्थितः ॥</p>
<p>आत्मनाड्यां तथा बुद्धिस्तत्रस्थश्च बृहस्पतिः''॥ इति ॥ २६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S07_V30" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">मुखतोऽवर्तत ब्रह्म पुरुषस्य कुरूद्वह ।</span>
<span class="shloka-line">यत्रोन्मुखत्वाद् वर्णानां मुख्योऽभूद् ब्राह्मणो गुरुः ॥ ३० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S07_V31" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">बाहुभ्योऽवर्तत क्षत्रं क्षत्रियस्तदनुव्रतः ।</span>
<span class="shloka-line">यो जातस्त्रायते वर्णान् पुरुषान् कण्टकक्षतात् ॥ ३१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S07_V32" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">विशोऽवर्तन्त तस्योर्वोर्लोकवृत्तिकरीर्विभोः ।</span>
<span class="shloka-line">वैश्यस्तदुद्भवो वार्तां नृणां यः समवर्तयत् ॥ ३२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S07_V33" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">पद्भ्यां भगवतो जज्ञे शुश्रूषाकर्मसिद्धये ।</span>
<span class="shloka-line">तस्यां जातः पुरा शूद्रो यद्वृत्त्या तुष्यते हरिः ॥ ३३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S07_V33">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S07_V33_B1" data-verse="BTN_C03_S07_V33">
<p>'ब्रह्माभिमानी तु भृगुरजनि ब्रह्मणो मुखात् ।</p>
<p>क्षत्राभिमानी तु मनुर्ब्रह्मबाह्वोरजायत ॥</p>
<p>ऊर्वोर्विडभिमानी च वास्तुः पादात्कृतिस्तथा ।</p>
<p>एते पूर्वं हरेर्जाता ब्रह्मणस्तदनन्तरम् ॥</p>
<p>एवं रुद्राच्च वायोश्च तदन्तस्थहरेर्यतः''॥ इति षाड्गुण्ये ॥३०-३३॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S07_V35" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">एतत् क्षत्तर्भगवतो दैवकर्मात्मरूपिणः ।</span>
<span class="shloka-line">कः श्रद्दध्यादुदाहर्तुं योगमायाबलोदयम् ॥ ३५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S07_V35">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S07_V35_B1" data-verse="BTN_C03_S07_V35">
<p>'अधिकत्वाद्देवशब्दो दैवतेष्वधिको यतः ।</p>
<p>दैवं हरिः कर्म मूलं कृतिरित्येव भण्यते ॥</p>
<p>व्याप्तत्वादात्मशब्दश्च श्रीपतित्वाच्च माधवः''॥ इति च ॥ ३५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S07_V39" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अतो भगवतो मायां मायिनामपि मोहिनीम् ।</span>
<span class="shloka-line">यत् स्वयं चात्मवर्त्मात्मा न वेद किमुतापरे ॥ ३९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S07_V40" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यतोऽप्राप्य निवर्तन्ते वाचश्च मनसा सह ।</span>
<span class="shloka-line">अहं चान्य इमे देवास्तस्मै भगवते नमः ॥ ४० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये तृतीयस्कन्धे सप्तमोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S07_V40">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S07_V40_B1" data-verse="BTN_C03_S07_V40">
<p>'आत्मा ब्रह्मा न वेद । अहं रुद्रः ।</p>
<p>'गुणपूर्तेरात्मशब्दो ब्रह्मा हीनत्वतो हरः ।</p>
<p>अहंशब्दस्तथाप्येतौ न जानीतो हरिं परम्''॥ इति ब्राह्मे ।</p>
<p>भगवतो मायां भगवतो महिमानम् ।</p>
<p>'माया तु महिमा प्रक्ता प्रचुर्ये तु मयड्यतः''॥ इति पाद्मे ।</p>
<p>आत्मवर्त्मा परमात्मगतिः ॥ ३९ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C3-S8" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="अष्टमोऽध्यायः"></span>
=== अष्टमोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="3" data-sec="8">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S08_V03" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">क्रीडाया मुद् यतोऽर्हस्य कामं चिक्रीडिषाऽन्यतः ।</span>
<span class="shloka-line">स्वतस्तृप्तस्य तु कथं निर्वृतस्य सदात्मनः ॥ ३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S08_V03">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S08_V03_B1" data-verse="BTN_C03_S08_V03">
<p>क्रीडाया मुत् । अर्हस्य अपूर्णसुखस्य । अन्यतः अरतेः ॥ ३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S08_V05" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">देशतः कालतो योऽसाववस्थातः स्वतोऽन्यतः ।</span>
<span class="shloka-line">अविलुप्तावबोधात्मा स युज्येताजया कथम् ॥ ५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S08_V06" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">भगवानेष एवैकः सर्वक्षेत्रेष्ववस्थितः ।</span>
<span class="shloka-line">अमुष्य दुर्भगत्वं वा क्लेशो वा कर्मभिः कुतः ॥ ६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S08_V06">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S08_V06_B1" data-verse="BTN_C03_S08_V06">
<p>दुर्भगक्लेशशरीरस्थत्वात्तस्यापि भाव्यम् । न च तद् युज्यते ॥ ५-६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S08_V09" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">मैत्रेय उवाच–</span>
<span class="shloka-line">सेयं भगवतो माया न्याय्यं येन विरुध्यते ।</span>
<span class="shloka-line">ईश्वरस्य विमुक्तस्य कार्पण्यमुत बन्धनम् ॥ ९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S08_V09">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S08_V09_B1" data-verse="BTN_C03_S08_V09">
<p>सेयं भगवतो माया अयं हि भगवन्महिमा । तस्य कार्पण्यं बन्धनादि न युज्यत इति यदुक्तं तन्न्याय्यमेव । दुर्भगादिशरीरस्थस्यापि तद्दोषास्पर्श एव तन्महिमेत्यर्थः ॥ ९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S08_V10" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यथाऽर्थेन विनाऽमुष्य पुंस आत्मविपर्ययः ।</span>
<span class="shloka-line">प्रतीयत उपद्रष्टुः स्वशिरश्छेदनादिकः ॥ १० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S08_V11" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यथा जले चन्द्रमसः कम्पादिस्तत्कृतो गुणः ।</span>
<span class="shloka-line">दृश्यतेऽसन्नपि द्रष्टुरात्मनोऽनात्मनो गुणः ॥ ११ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S08_V12" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स वै निवृत्तिधर्मेण वासुदेवानुकम्पया ।</span>
<span class="shloka-line">भगवद्भक्तियोगेन तिरोधत्ते शनैरिह ॥ १२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S08_V12">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S08_V12_B1" data-verse="BTN_C03_S08_V12">
<p>'कथं देहपरो देवो न लिप्येत हि बन्धनैः ।</p>
<p>कथं न दुःखी स भवेद्दुःखी चेदीश्वरः कुतः ॥</p>
<p>महिमा परमस्यैष यद्देहस्थो न बाध्यते ।</p>
<p>यददुःखी स ईशानो मायेति महिमोच्यते ॥</p>
<p>प्रधानं मय इत्याहुः प्राधान्यान्मयता भवेत् ।</p>
<p>अतो मायामयं प्राहुर्महामायमनामयम्''॥ इति भाल्लवेयश्रुतिः ॥</p>
<p>'अलुप्तबोधरूपत्वान्नासौ प्राकृतदेहवान् ।</p>
<p>न च सृष्ट्यादिकं भ्रान्तिर्भ्रान्तिवादा हि दानवाः ॥</p>
<p>'अतो भ्रान्त्यादिसम्बन्धो नास्य क्वचन युज्यते ।</p>
<p>भ्रान्त्या जीवस्य संसार ईशज्ञानाद्विलीयते ।</p>
<p>भ्रान्तिर्देहाद्यभिमतिरीशज्ञानाद्विनश्यति''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥ १०-१२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S08_V13" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यदेन्द्रियोपरामार्थो दृष्टात्मनि परे हरौ ।</span>
<span class="shloka-line">विलीयन्ते तदा क्लेशाः संसुप्तस्येव कृत्स्नशः ॥ १३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S08_V13">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S08_V13_B1" data-verse="BTN_C03_S08_V13">
<p>इन्द्रियोपरामाख्यः पुरुषार्थो मुक्तिः ॥ १३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S08_V15" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">विदुर उवाच–</span>
<span class="shloka-line">सञ्छिन्नः संशयो मह्यं तव सूक्तासिना विभो ।</span>
<span class="shloka-line">उभयत्रापि भगवन् मनो मे सम्प्रधावति ॥ १५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S08_V16" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">साधु तद् व्याहृतं विद्वन्नात्ममायायनं हरेः ।</span>
<span class="shloka-line">आभात्यपार्थं निर्मूलं विश्वमूलं न यद् बहिः ॥ १६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S08_V17" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यश्च मूढतमो लोके यश्च बुद्धेः परं गतः ।</span>
<span class="shloka-line">तावुभौ सुखमेधेते क्लिश्यत्यन्तरितो जनः ॥ १७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S08_V18" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अर्थाभावं विनिश्चित्य प्रतीतस्याप्यनात्मनः ।</span>
<span class="shloka-line">तां चापि युष्मच्चरणसेवयाऽहं पराणुदे ॥ १८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S08_V18">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S08_V18_B1" data-verse="BTN_C03_S08_V18">
<p>स्वरूपसामर्थ्याश्रयम् । यद् व्याहृतम् । अपार्थं निर्मूलं च देहसम्बन्धि-त्वाद्याभाति । विश्वमूलं ब्रह्म च यन्ममज्ञानाद् बहिः न भवति । तस्मा-दुभयत्र धावति । तस्मादन्तरितोऽस्मि । तथापि तां प्रतीतिं पराणुदे</p>
<p>॥ १५-१८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S08_V20" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">दुरापा ह्यल्पतपसः सेवा वैकुण्ठवर्त्मसु ।</span>
<span class="shloka-line">यत्रोपगीयते नित्यं देवदेवो जनार्दनः ॥ २० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S08_V20">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S08_V20_B1" data-verse="BTN_C03_S08_V20">
<p>'आत्मनस्तु गुणाभावं वदतो नत्वसत्यता ।</p>
<p>अपृष्टस्य दमार्थं च गुणायैव भवत्यपि''॥ इति व्यासस्मृतेः ।</p>
<p>विद्यमानमप्यनुभवमन्यथा वदति विदुरः ।</p>
<p>'द्रोणद्रौणिकृपाः पार्था भीष्मो विदुरसञ्जयौ ।</p>
<p>ये चान्ये तत्र देवांशाः सम्यक्तत्त्वापरोक्षिणः''॥</p>
<p>इति स्कान्दे ॥ २० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S08_V21" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सृष्ट्वाऽग्रे महदादीनि सविकाराण्यनुक्रमात् ।</span>
<span class="shloka-line">तेभ्यो विराजमुद्धृत्य तमनु प्राविशद् विभुः ॥ २१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S08_V22" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यमाहुराद्यं पुरुषं सहस्राङ्घ्र्यूरुबाहुकम् ।</span>
<span class="shloka-line">यत्र विश्व इमे लोकाः सविकाराः समासते ॥ २२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S08_V23" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यस्मिन् दशविधः प्राणः सेन्द्रियार्थेन्द्रियस्त्रिवृत् ।</span>
<span class="shloka-line">त्वयेरिता यतो वर्णास्तद्विभूतीर्वदस्व नः ॥ २३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S08_V24" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यत्र पुत्रैश्च पौत्रैश्च नप्तृभिः सह गोत्रजैः ।</span>
<span class="shloka-line">प्रजा विचित्राकृतय आसन् याभिरिदं ततम् ॥ २४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये तृतीयस्कन्धे अष्टमोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S08_V24">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S08_V24_B1" data-verse="BTN_C03_S08_V24">
<p>विराजं ब्रह्माणम् ।</p>
<p>'ब्रह्माणं प्राविशद्विष्णुः सहस्राक्षः सहस्रपात्''॥ इति ब्राह्मे ॥</p>
<p>'अनुप्रविश्य ब्रह्माणं प्राणं दशविधं तथा ।</p>
<p>इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश्च वर्णांश्चैवासृजद्धरिः ॥ इति गारुडे ॥२१-२४॥</p>
<p>वर्णाश्रमविभागांश्च रूपशीलस्वभावतः ।</p>
<p>ऋषीणां जन्मकर्माणि वेदस्य च विकर्षणम् ।</p>
<p>यज्ञस्य च वितानानि योगस्य च पथः प्रभो ॥ २९ ॥</p>
<p>विकर्षणं विभागः ॥ २९ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C3-S9" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="नवमोऽध्यायः"></span>
=== नवमोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="3" data-sec="9">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S09_V04" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स्वमेव धिष्ण्यं बहुमानयन्तं</span>
<span class="shloka-line">यं वासुदेवाभिधमामनन्ति ।</span>
<span class="shloka-line">प्रत्यक्धृताक्षाम्बुजकोशमीषद्</span>
<span class="shloka-line">उन्मीलयन्तं विबुधोदयाय ॥ ४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S09_V04">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S09_V04_B1" data-verse="BTN_C03_S09_V04">
<p>'आधार आश्रयो धिष्ण्यं निधानं चाभिधीयते''॥ इत्यभिधानम् ॥ ४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S09_V14" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स पद्मकोशः सहसोदतिष्ठत्</span>
<span class="shloka-line">कालेन कर्मप्रतिबोधितेन ।</span>
<span class="shloka-line">स्वरोचिषा तत् सलिलं विशालं</span>
<span class="shloka-line">विद्योतयन्नर्क इवात्मयोनिः ॥ १४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S09_V14">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S09_V14_B1" data-verse="BTN_C03_S09_V14">
<p>आत्मा विष्णुरस्य योनिः ॥ १४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S09_V15" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तल्लोकपद्मं स उ एव विष्णुः</span>
<span class="shloka-line">प्रावीविशत् सर्वगुणावभासम् ।</span>
<span class="shloka-line">तस्मिन् स्वयं वेदमयो विधाता</span>
<span class="shloka-line">स्वयंभुवं यं स्म वदन्ति सोऽभूत् ॥ १५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S09_V15">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S09_V15_B1" data-verse="BTN_C03_S09_V15">
<p>'पद्मसंस्थाद्धरेस्तत्र ब्रह्माऽजनि चतुर्मुखः''॥ इति च ।</p>
<p>सर्वगुणावभासं पृथिव्यात्मकम् । पृथिव्यां हि सर्वे शब्दादयो गुणा अवभासन्ते ।</p>
<p>'तस्यासनविधानार्थं पृथिवी पद्ममुच्यते''॥ इति मोक्षधर्मे ।</p>
<p>'प्रधानवाचकस्त्वेकश्चानन्यः केवलः स्वयम्''॥ इति ब्राह्मे ॥ १५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S09_V18" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">क एष योऽसावहमब्जपृष्ठ</span>
<span class="shloka-line">एतत् कुतो वाऽब्जमनन्यदप्सु ।</span>
<span class="shloka-line">अस्ति ह्यधस्तादिह किञ्चनैतद्</span>
<span class="shloka-line">अधिष्ठितं यत्र सताऽनुभाव्यम् ॥ १८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S09_V18">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S09_V18_B1" data-verse="BTN_C03_S09_V18">
<p>सता ब्रह्मणा ।</p>
<p>'स ब्रह्माऽचिन्तयत् कुतो नु पद्मं ब्रह्मणः स्यादिति''।</p>
<p>इति मैत्रायणश्रुतिः ॥ १८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S09_V26" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">पुंसां स्वकामाय विविक्तमार्गै-</span>
<span class="shloka-line">रभ्यर्चतां कामदुघाङ्घ्रिपद्मम् ।</span>
<span class="shloka-line">प्रदर्शयन्तं कृपया नखेन्दु-</span>
<span class="shloka-line">मयूखभिन्नाङ्गुलिचारुपत्रम् ॥ २६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S09_V26">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S09_V26_B1" data-verse="BTN_C03_S09_V26">
<p>भिन्नमन्येभ्यो विलक्षणम् ॥ २६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S09_V29" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">परार्घ्यकेयूरमणिप्रवेक-</span>
<span class="shloka-line">पर्यस्तदोर्दण्डसहस्रशाखम् ।</span>
<span class="shloka-line">अव्यक्तमूलं भुवनाङ्घ्रिपेन्द्रम्</span>
<span class="shloka-line">अहीन्द्रभोगैरधिवीतवल्कम् ॥२९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S09_V29">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S09_V29_B1" data-verse="BTN_C03_S09_V29">
<p>'तस्मादव्यक्तमुत्पन्नं त्रिगुणं द्विजसत्तम''इति मोक्षधर्मे ॥ २९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S09_V31" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">निवीतमाम्नायमधुव्रताश्रयस्वकीर्तिमय्या वनमालया हरिम् ।</span>
<span class="shloka-line">सूर्येन्दुवाय्वग्न्यगमत्त्रिधामभिः परिक्रमत्प्राधनिकैर्दुरासदम् ॥ ३१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये तृतीयस्कन्धे नवमोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S09_V31">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S09_V31_B1" data-verse="BTN_C03_S09_V31">
<p>सूर्येन्दुवाय्वग्न्यादिभिस्त्रिधाम्नो विष्णोरगच्छद्भिः प्राधनिकैः ।</p>
<p>'मुक्तवाय्वादिभिर्विष्णुं वृतं ब्रह्मा ददर्श ह ।</p>
<p>तदन्याभावतो नान्यदतस्तत्स्रष्टुमैच्छत ॥''इति ब्रह्माण्डे ॥ ३१ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C3-S10" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="दशमोऽध्यायः"></span>
=== दशमोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="3" data-sec="10">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S10_V01" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ब्रह्मोवाच–</span>
<span class="shloka-line">ज्ञातोऽसि मेऽद्य सुचिरान्ननु देहभाजां</span>
<span class="shloka-line">न ज्ञायते भगवतो गतिरित्यवद्यम् ।</span>
<span class="shloka-line">नान्यत् त्वदस्ति भगवन्नपि तत्त्वशुद्धं</span>
<span class="shloka-line">मायागुणव्यतिकराद् यदुरुर्विभासि ॥ १ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S10_V01">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S10_V01_B1" data-verse="BTN_C03_S10_V01">
<p>स्वतो नास्ति । तदधीनविद्यमानमप्यशुद्धम् । यच्च स्वनानात्वं तदपि स्थानभेदादसदेव भाति ।</p>
<p>'एकोऽपि स्थाननानात्वान्नानेव हरिरीयते ।</p>
<p>सर्वान्तर्यामिणस्तस्य न भेदो विद्यते क्वचित्''॥ इति ब्रह्मवैवर्ते ॥१॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S10_V02" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">रूपं यदेतदवबोध रसोदयेन शश्वन्निवृत्ततमसः सदनुग्रहाय । आदौ गृहीतमवतारशतैकबीजं यन्नाभिपद्मभवनादहमाविरासम् ॥ २ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S10_V03" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">नातः परं परम यद् भवतः स्वरूप</span>
<span class="shloka-line">मानन्दमात्रमविकारमविद्धवर्चः ।</span>
<span class="shloka-line">पश्यामि विश्वसृजमेकमविश्वमाद्यं</span>
<span class="shloka-line">भूतेन्द्रियात्मकमदस्त उपाश्रितोऽस्मि ॥ ३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S10_V03">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S10_V03_B1" data-verse="BTN_C03_S10_V03">
<p>यन्नाभिपद्मभवनादहमाविरासम् । यच्चेदं भगवत्स्वरूपमानन्दमात्रं पश्यामि । यच्चाश्रितोऽस्मि अतः परं नास्ति । अतो न ज्ञायत इति अवद्यमत्युत्तमा-पेक्षया । अनादिगृहीतमेव नेदानीं गृह्यते ।</p>
<p>'यत्तद्दिव्यं हरेरूपं क्षीरसागरमध्यगम् ।</p>
<p>ज्ञानानन्दैकमात्रं च न ततः परमं क्वचित् ॥</p>
<p>अनादिनित्यादव्यक्तात्तस्माज्जज्ञे चतुर्मुखः''॥ इत्यध्यात्मे ।</p>
<p>भूतेन्द्रियाणामात्मकम् । 'यच्चाप्नोति''इत्यादेः ॥ २,३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S10_V05" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ये तु त्वदीयचरणाम्बुजकोशगन्धं</span>
<span class="shloka-line">जिघ्रन्ति कर्णविवरैः श्रुतिवातनीतम् ।</span>
<span class="shloka-line">भक्त्या गृहीतचरणः परया च तेषां</span>
<span class="shloka-line">नापैषि नाथ हृदयाम्बुरुहात् स्वपुंसाम् ॥ ५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S10_V05">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S10_V05_B1" data-verse="BTN_C03_S10_V05">
<p>'हृदि व्यक्तं तु यद्रूपं हरेर्गन्धः स उच्यते ।</p>
<p>गन्धगन्धवतोर्यस्मान्न भेदः क्वचनेष्यते''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥</p>
<p>'उत्तमानां तु पादेन सर्वं रूपं तु भण्यते ।</p>
<p>उत्तमानां स्वरूपं तु पादशब्देन भण्यते ॥ ५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S10_V09" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यावत् पृथक्त्वमिदमात्मन इन्द्रियार्थं</span>
<span class="shloka-line">मायाबलं भगवतो जन ईश पश्येत् ।</span>
<span class="shloka-line">तावच्च संसृतिरसौ प्रतिसङ्क्रमेत</span>
<span class="shloka-line">व्यर्थापि दुःखनिवहं वहती क्रियार्था ॥ ९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S10_V09">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S10_V09_B1" data-verse="BTN_C03_S10_V09">
<p>मायाबलं भगवदिच्छाबलम् ।</p>
<p>'ज्ञेयत्वं दुर्घटस्यापि घटनाधिकशक्तिता ।</p>
<p>अभेद ईश्वरेणापि सृष्ट्यादावन्तरङ्गता ॥</p>
<p>उच्येत यस्याः सा माया हरेरिच्छाऽथवा बलम् ।</p>
<p>भगवत्तन्त्रता यस्यास्तद्भार्यात्वं सुरूपता ॥</p>
<p>उच्येत माया सा तु श्रीर्दोषयुक्ता जडा स्मृता ।</p>
<p>परिणामिनी च यस्यास्तु दोषाश्चेतनता यथा ॥</p>
<p>शैवली नाम सा माया जगद्बन्धात्मिका सदा''॥ इति ब्रह्मतर्के ।</p>
<p>'ध्याये मंस्ये तथा पश्ये शृृणोमीति विभक्तता ।</p>
<p>जीवस्य तु हरेरिच्छाबलादिन्द्रियभुक्तये''॥ इति षाड्गुण्ये ।</p>
<p>इन्द्रियाणां भोगार्थम् । व्यर्थापि यज्ञादिक्रियार्था ॥ ९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S10_V10" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अध्याहृतार्थकरणा निशि निःशयाना</span>
<span class="shloka-line">नानामनोरथधियः क्षणभङ्गनिद्राः ।</span>
<span class="shloka-line">दैवाद्धतार्थरचना ऋषयोऽपि देव</span>
<span class="shloka-line">युष्मत्प्रसङ्गविमुखा इह संसरन्ति ॥ १० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S10_V10">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S10_V10_B1" data-verse="BTN_C03_S10_V10">
<p>अर्थैरध्याहृतानि करणानि येषाम् ।</p>
<p>'अज्ञानं तु निशा प्रोक्ता दिवा ज्ञानमुदीर्यते''॥ इति स्कान्दे ॥ १० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S10_V11" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">त्वद्भावयोगपरिभावितहृत्सरोजा</span>
<span class="shloka-line">ये सच्छ्रुतेक्षितपथा ननु नाथ पुंसाम् ।</span>
<span class="shloka-line">यद् यद् धिया त उरुगाय विभावयन्ति</span>
<span class="shloka-line">तत् तद् वपुः प्रणयसे तदनुग्रहाय ॥ ११ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S10_V11">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S10_V11_B1" data-verse="BTN_C03_S10_V11">
<p>तत् तद् वपुः तेषां प्रणयसे ।</p>
<p>'यादृशोभावितस्त्वीशस्तादृशो जीव आभवेत्''। इति तन्त्रसारे ।</p>
<p>'तं यथा यथोपासते तदेव भवति ।''इति च ॥ ११ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S10_V12" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">नातिप्रसीदसि तथोपचितोपचारै</span>
<span class="shloka-line">राराधितः सुरगणैर्हृदि बद्धकामैः ।</span>
<span class="shloka-line">यः सर्वभूतदययाऽसदलभ्ययैको</span>
<span class="shloka-line">नानाजनेष्ववहितः सुहृदन्तरात्मा ॥ १२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S10_V12">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S10_V12_B1" data-verse="BTN_C03_S10_V12">
<p>सर्वभूतदयया सुरगणैर्हृद्याराधितस्त्वं बद्धकामैर्जनैरुपचितोपचारैर्नाति-प्रसीदसि ।</p>
<p>'आराधितो यो ब्रह्माद्यैर्भक्तिज्ञानदयादिभिः ।</p>
<p>किं तस्य कामुकजनैः कृतया परिचर्यया''। इति सत्यसंहितायाम् ॥ १२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S10_V14" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">शश्वत् स्वरूपमहसैव निपीतभेद</span>
<span class="shloka-line">मोहाय बोधधिषणाय नमः परस्मै ।</span>
<span class="shloka-line">विश्वोदयस्थितिलयेषु निमित्तलीलाऽऽ-</span>
<span class="shloka-line">रामाय ते नम इदं चकृमेश्वराय ॥ १४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S10_V14">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S10_V14_B1" data-verse="BTN_C03_S10_V14">
<p>'ईशस्यापूर्णताज्ञानं विष्णोरन्यस्य चेशता ।</p>
<p>भेदस्तस्यावतारेषु जीवस्येशत्वमेव च ।</p>
<p>तथा जीवत्वमीशस्य जडाभेदस्तयोरपि ।</p>
<p>भेदमोह इति प्रोक्तः स सदा न हरौ क्वचित् ।</p>
<p>अन्येषां तत्प्रसादेन शनैर्याति सतामपि''॥ इति स्कान्दे ॥ १४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S10_V15" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यस्यावतारगुणकर्मविडम्बनानि</span>
<span class="shloka-line">नामानि येऽसुविगमे विवशा गृणन्ति ।</span>
<span class="shloka-line">ते नैकजन्मशमलं सहसैव हित्वा</span>
<span class="shloka-line">संयान्त्यपावृतमृतं तमजं प्रपद्ये ॥ १५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S10_V15">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S10_V15_B1" data-verse="BTN_C03_S10_V15">
<p>भक्तिविवशाः ।</p>
<p>'ये भक्तिविवशा विष्णोर्नाममात्रैकजल्पकाः ।</p>
<p>तेऽपि मुक्तिं व्रजन्त्याशु किमुत द्ध्यायिनः सदा''॥ इति व्योमसंहितायाम् ॥ १५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S10_V16" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यो वा अहं च गिरिशश्च विभुः स्वयं च</span>
<span class="shloka-line">स्थित्युद्भवप्रलयहेतव आत्ममूलाः ।</span>
<span class="shloka-line">भूत्वा त्रिपाद् ववृध एक उरुप्ररोह-</span>
<span class="shloka-line">स्तस्मै नमो भगवते भुवनद्रुमाय ॥ १६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S10_V16">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S10_V16_B1" data-verse="BTN_C03_S10_V16">
<p>'ब्रह्मादिभावो विष्णोस्तु तन्नियामकता भवेत् ।</p>
<p>मत्स्यादिता स्वभावस्तु नान्यथा क्वचिदिष्यते''॥</p>
<p>इति वामने ।</p>
<p>'अनन्तासनवैकुण्ठक्षीराब्धिस्थो हरिस्त्रिपात्''। इति च ॥ १६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S10_V17" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">लोको विकर्मनिरतः कुशले प्रमत्तः</span>
<span class="shloka-line">कर्मण्ययं त्वदुदिते भवदर्चने स्वे ।</span>
<span class="shloka-line">यस्तावदस्य बलवानिह जीविताशां</span>
<span class="shloka-line">सद्यश्छिनत्त्यनिमिषाय नमोऽस्तु तस्मै ॥ १७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S10_V17">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S10_V17_B1" data-verse="BTN_C03_S10_V17">
<p>'नित्यज्ञानदृशा नित्यं लवकालमपीश्वरः ।</p>
<p>पश्येत्तात्कालिकं चैव तस्मादनिमिषो हरिः ।</p>
<p>कालस्यानिमिषत्वं च लवादेर्नित्यवीक्षणात्''॥ इति तन्त्रसारे ॥१७॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S10_V19" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तिर्यङ्मनुष्यविबुधादिषु जीवयोनि-</span>
<span class="shloka-line">ष्वात्मेच्छयाऽऽत्मकृतसेतुपरीप्सया यः ।</span>
<span class="shloka-line">रेमेऽनिरस्तरतिरप्युपलब्धकाष्ठ-</span>
<span class="shloka-line">स्तस्मै नमो भगवते पुरुषोत्तमाय ॥ १९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S10_V19">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S10_V19_B1" data-verse="BTN_C03_S10_V19">
<p>अनिरस्तरतिः नित्यरतिः ॥ १९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S10_V23" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">एष प्रपन्नवरदो रमयाऽऽत्मशक्त्या</span>
<span class="shloka-line">यद् यत् करिष्यति गृहीतगुणावतारः ।</span>
<span class="shloka-line">तस्मिन् स्वविक्रम इदं सृजतोऽपि चेतो</span>
<span class="shloka-line">युञ्जीत कर्मशमलं च यथा विजह्याम् ॥ २३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S10_V23">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S10_V23_B1" data-verse="BTN_C03_S10_V23">
<p>'स्वसामर्थ्यात् स्वकर्माणि रमया सह केशवः ।</p>
<p>कुरुते स्वयमेवैष कानिचित्पुरुषोत्तमः''॥ इति नारदीये ॥ २३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S10_V28" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">लोकसंस्थानविज्ञान आत्मनः परिखिद्यतः ।</span>
<span class="shloka-line">तमाहागाधया वाचा कश्मलं शमयन्निव ॥ २८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S10_V28">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S10_V28_B1" data-verse="BTN_C03_S10_V28">
<p>'आत्मशब्दस्य मुख्यार्थो विष्णुरेकः सनातनः ।</p>
<p>सन्देहदेहमनसो बुद्धिजीवाः स्वयं तथा ।</p>
<p>ब्रह्माप्यमुख्याः क्रमश उत्कर्षो ह्यात्मता भवेत्''।</p>
<p>इति प्रकाशसंहितायाम् ॥ २८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S10_V29" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">श्री भगवानुवाच–</span>
<span class="shloka-line">मा वेदगर्भ गास्तन्द्रीं सर्ग उद्यममावह ।</span>
<span class="shloka-line">तन्मया चोदितं ह्यग्रे यन्मां प्रार्थयते भवान् ॥ २९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S10_V29">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S10_V29_B1" data-verse="BTN_C03_S10_V29">
<p>प्रार्थनमपि मत्प््रोरणमेव ॥ २९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S10_V30" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">भूयश्च तप आतिष्ठ विद्यां चैव मदाश्रयाम् ।</span>
<span class="shloka-line">ताभ्यामन्तर्हृदि ब्रह्मन् लोकान् द्रक्ष्यस्यपावृतान् ॥ ३० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S10_V30">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S10_V30_B1" data-verse="BTN_C03_S10_V30">
<p>'तप आलोचनं प्रोक्तं विद्या निष्ठा प्रकीर्तिता''।</p>
<p>इति कपिलसंहितायाम् ॥ ३० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S10_V31" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तत आत्मनि योगेन भक्तियुक्तः समाहितः ।</span>
<span class="shloka-line">द्रष्टासि मां ततं ब्रह्मन् मयि लोकांस्त्वमात्मनि ॥ ३१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S10_V31">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S10_V31_B1" data-verse="BTN_C03_S10_V31">
<p>'देहे देहे हरिस्तस्मिंल्लोकाः सर्वे प्रतिष्ठिताः ।</p>
<p>अङ्गुष्ठमात्रेऽपि परे परशक्तिर्यतो विभुः''॥ इति च ।</p>
<p>आत्मनि स्थिते मयि ॥ ३१ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S10_V33" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यदा रहितमात्मानं भूतेन्द्रियगुणाशयैः ।</span>
<span class="shloka-line">स्वरूपेण मयोपेतं पश्यन् स्वाराज्यमृच्छति ॥ ३३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S10_V33">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S10_V33_B1" data-verse="BTN_C03_S10_V33">
<p>स्वरूपेण मयोपेतं, हृदिस्थं जीवरूपं हि परमेश्वरसहितं भवति ।</p>
<p>'त्यक्त्वा देहाद्यात्मभावं जीवरूपे हृदि स्थिते ।</p>
<p>दृष्ट्वाऽऽत्मभावं तं चापि हरिपादाब्जसंस्थितम् ॥</p>
<p>यदा पश्यत्यापरोक्ष्यात्तदा मुक्तिं व्रजत्यसौ''॥ इति दत्तात्रेययोगे ॥ ३३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S10_V36" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ज्ञातोऽहं भवता त्वद्य दुर्विज्ञेयोऽपि देहिनाम् ।</span>
<span class="shloka-line">यन्मां त्वं मन्यसे युक्तं भूतेन्द्रियगुणात्मभिः ॥ ३६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S10_V36">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S10_V36_B1" data-verse="BTN_C03_S10_V36">
<p>'भूतेन्द्रियमनोबुद्धित्रिगुणादिषु सर्वशः ।</p>
<p>युक्तं नियामकतया पश्यञ्जानाति केशवम्''। इति च ॥ ३६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S10_V39" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">प्रीतोऽहमस्तु भद्रं ते लोकानां विजयेच्छया ।</span>
<span class="shloka-line">यदस्तौषीद् गुणमयं निर्गुणं माऽनुवर्णयन् ॥ ३९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S10_V39">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S10_V39_B1" data-verse="BTN_C03_S10_V39">
<p>'सार्वज्ञादिगुणैर्युक्तं सत्वादिगुणवर्जितम् ।</p>
<p>यो जानाति हरिं तस्य प्रीतो भवति केशवः''॥ इति व्योमसंहितायाम् ।</p>
<p>'आधिकारिकदेवानां स्वाधिकाराधिकामनम् ।</p>
<p>भवति प्रीतये विष्णोर्भक्त्यादेरपि यत्सदा''॥ इति च ॥ ३९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S10_V41" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">पूर्तेन तपसा यज्ञैर्दानैर्योगैः समाधिना ।</span>
<span class="shloka-line">राज्यं निःश्रेयसं पुंसां मत्प्रीतिस्तत्त्वविन्मतम् ॥ ४१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S10_V41">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S10_V41_B1" data-verse="BTN_C03_S10_V41">
<p>निःश्रयेसं राज्यम् । मोक्षेऽपि रञ्जनीया मत्प्रीतिरेव ।</p>
<p>'मुक्तस्यापि हरेः प्रीतिः सर्वतोऽप्यनुरज्यते''॥ इति वामने ॥ ४१ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S10_V42" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अहमात्मात्मनां धातः प््रोष्ठः सन् प््रोयसामपि ।</span>
<span class="shloka-line">अतो मयि रतिं कुर्याद् देहादिर्यत्कृते प््रिायः ॥ ४२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये तृतीयस्कन्धे दशमोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S10_V42">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S10_V42_B1" data-verse="BTN_C03_S10_V42">
<p>'सर्वतोऽपि प््रिायो ह्यात्मा तस्यापि प््रिायतां हरिः ।</p>
<p>आपादयति यत्तस्मात्स्वात्मनोऽपि प््रिायो हरिः''॥</p>
<p>इति ब्रह्मवैवर्ते ॥ ४२ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C3-S11" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="एकादशोऽध्यायः"></span>
=== एकादशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="3" data-sec="11">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S11_V04" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">मैत्रेय उवाच–</span>
<span class="shloka-line">विरिञ्चोऽपि तथा चक्रे दिव्यं वर्षशतं तपः ।</span>
<span class="shloka-line">आत्मन्यात्मानमावेश्य यथाऽऽह भगवानजः ॥ ४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S11_V04">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S11_V04_B1" data-verse="BTN_C03_S11_V04">
<p>आत्मनि परमेश्वरे मन आवेश्य ॥ ४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S11_V09" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">एतावान् जीवलोकस्य संस्थाभेदः समासतः ।</span>
<span class="shloka-line">धर्मस्य ह्यनिमित्तस्य विपाकः परमेष्ठिनः ॥ ९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S11_V09">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S11_V09_B1" data-verse="BTN_C03_S11_V09">
<p>अनिमित्तस्य ब्रह्मार्पणबुद्ध्या कृतस्य । 'अः इति ब्रह्म''इति श्रुतेः ॥ ९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S11_V10" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">विदुर उवाच–</span>
<span class="shloka-line">यदात्थ बहुरूपस्य हरेरद्भुतकर्मणः ।</span>
<span class="shloka-line">कालाख्यं लक्षणं ब्रह्मन् यथा वर्णय नः प्रभो ॥ १० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S11_V10">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S11_V10_B1" data-verse="BTN_C03_S11_V10">
<p>'लक्षणं लक्ष्यमात्मा च स्वरूपमिति कथ्यते''। इत्यभिधानम् ॥१०॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S11_V11" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">मैत्रेय उवाच–</span>
<span class="shloka-line">गुणव्यतिकराकारो निर्विशेषोऽप्रतिष्ठितः ।</span>
<span class="shloka-line">पुरुषस्तदुपादानमात्मानं लीलयाऽसृजत् ॥ ११ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S11_V11">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S11_V11_B1" data-verse="BTN_C03_S11_V11">
<p>गुणव्यतिकरमाकरोति तद्द्रष्टा । अप्रतिष्ठितोऽन्यत्र ।</p>
<p>'स भगवः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति स्वे महिमि्न''। इति श्रुतिः ।</p>
<p>तदुपादानम् । गुणव्यतिकरोपादानकर्तारम् । सृष्ट्याद्यर्थत्वेन तस्य पुरुषस्य । ब्रह्मविष्णुमहेश्वर इति त्रीणि रूपाण्यात्मना सृष्टानि ॥ ११ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S11_V12" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">विश्वं वै ब्रह्मतन्मात्रं संस्थितं विष्णुमायया ।</span>
<span class="shloka-line">ईश्वरेण परिच्छिन्नं कालेनाव्यक्तमूर्तिना ॥ १२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S11_V12">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S11_V12_B1" data-verse="BTN_C03_S11_V12">
<p>ब्रह्म निर्मातृकम् । मायया सामर्थ्येन । तत्र यत्संहर्त्रीश्वराख्यं रूपं तत्कालाख्यम् । कल च्छेदन इति धातोः ।</p>
<p>'अथ त्रयी वाव प्रकृतिः सत्वं रजस्तम इति तां नारायणः पर्यपश्य-दनन्यप्रतिष्ठः तं वा एतमाहुः पुरुष इति पूर्णो ह्येष भवति स त्रेधा बभूवैषां गुणानामुपादानाय विष्णुर्वाव सत्वस्य रजसो ब्रह्मेशानो नाम तमसः स आविवेश । ब्रह्मा ब्रह्माणं नाम चतुर्मुखं ईश ईशानं नाम पञ्चमुखं यो वा ईश ईशानमाविवेश तं वा एनं काल इत्याचक्षते काल इत्याचक्षते''इति सौकरायणश्रुतिः ॥ १२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S11_V13" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यथेदानीं तथा चाऽग्रे पश्चादप्येतदीदृशम् ।</span>
<span class="shloka-line">सर्गो नवविधस्तस्य प्राकृतो वैकृतश्च यः ॥ १३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S11_V13">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S11_V13_B1" data-verse="BTN_C03_S11_V13">
<p>सृष्टिश्च प्रलयश्चैव संसारो मुक्तिरेव च ।</p>
<p>देवऋषिप्रभृतयो लोका भूरादयस्तथा ॥</p>
<p>अनाद्यनन्तकालीनाः सर्वदैकप्रकारतः ।</p>
<p>जगत्प्रवाहः सत्योऽयं नैव मिथ्या कथञ्चन ॥</p>
<p>ये त्वेतदन्यथा ब्रूयुः सर्वहन्तार एव ते ।</p>
<p>देवैर्ब्रह्मादिभिः शप्ता ऋषिभिर्मानुषादिभिः ॥</p>
<p>सेतिहासैस्तथा वेदैः सर्वे यान्त्यधरं तमः ।</p>
<p>सर्वब्रह्मत्ववेत्तारो जीवब्रह्मत्ववेदिनः ॥</p>
<p>अन्यसाम्यविदो विष्णोर्विष्णुद्वेष्टार एव च ।</p>
<p>सर्वे यान्ति तमो घोरं न चैषामुत्थितिः क्वचित्''॥</p>
<p>इति स्कान्दे ॥ १३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S11_V14" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">कालद्रव्यगुणैरस्य त्रिविधः प्रतिसङ्क्रमः ।</span>
<span class="shloka-line">आद्यस्तु महतः सर्गो गुणवैषम्यमात्मनः ।</span>
<span class="shloka-line">द्वितीयस्त्वहमस्तत्र द्रव्यज्ञानक्रियादयः ॥ १४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S11_V14">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S11_V14_B1" data-verse="BTN_C03_S11_V14">
<p>'तामसस्य पदार्थस्य सत्वं हि लयकारणम् ।</p>
<p>सात्विकस्य तमश्चैव तयोरपि रजः क्वचित् ॥</p>
<p>गुणतोऽयं लयः प्रोक्तो द्रव्यतस्तु विरोधिना ।</p>
<p>कालतः कालसङ्ख्याजो लयः सर्वस्य वस्तुनः''॥ इति ब्रह्मतर्के ।</p>
<p>'तमसो रजस्तु द्विगुणं रजसः सत्वमेव च ।</p>
<p>परिमाणत एवं स्युस्त्रयः प्रकृतिजा गुणाः ॥</p>
<p>तत्र सत्वं केवलं स्याद्रजस्यपि शताधिकम् ।</p>
<p>सत्वं रजःशतांशं तु तमस्तत्र प्रकीर्तितम् ॥</p>
<p>तमस्यपि तथा सत्वं तमसस्तु दशोत्तरम् ।</p>
<p>तद्दशांशेन तु रजो मूलजं यद्रजस्तु तत् ॥</p>
<p>विलये दशांशतः सत्व एकांशेन तमस्यपि ।</p>
<p>मिश्रितं भवति ह्येतां साम्यावस्थां विदुर्बुधाः ॥</p>
<p>यदा तु तद्रजः सर्वं तमसा सह सङ्गतम् ।</p>
<p>तदा त्वाहुर्महत्तत्त्वं तच्चतुर्भागसम्भवम् ॥</p>
<p>तत्र त्रिभागो रजस एकोंऽशस्तमसस्तथा ।</p>
<p>तदाहुर्ब्रह्मणो रूपं गुणवैषम्यनामकम् ॥</p>
<p>तदेव केवलं सत्वमितरापेक्षया भवेत् ।</p>
<p>श्रीर्मूलसत्वं विज्ञेया भूर्मूलं रज उच्यते ॥</p>
<p>मूलं तमस्तथा दुर्गा महालक्ष्मीस्त्रिमूलिका ।</p>
<p>गुणेभ्यो गुणमूलाच्च योऽतीतः स जनार्दनः ॥</p>
<p>यद्रजो मूलरजसि मूले तमसि यद्रजः ।</p>
<p>तमश्च मूले तमसि महत्तत्त्वं तदात्मकम् ॥</p>
<p>दशांशास्तत्र सत्वं स्युरेकांशो रज एव तु ।</p>
<p>तद्दशांशं तमो ज्ञेयम् अहङ्कारस्तदात्मकः ॥</p>
<p>स रुद्रस्तामसो ज्ञेयो विरिञ्चापेक्षयैव तु ।</p>
<p>इतरापेक्षया सत्वं सत्वाद्यास्तद्वदस्य च ।</p>
<p>तत्तमोंऽशात्सात्विकांशो मन आद्याः प्रकीर्तिताः ।</p>
<p>रजसोंशस्त्विन्द्रियाणि तमसोंऽशश्च खादयः''॥</p>
<p>इत्यादि तत्त्वविवेके ॥ १४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S11_V15" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">भूतसर्गस्तृतीयस्तु तन्मात्रद्रव्यशक्तिमान् ।</span>
<span class="shloka-line">चतुर्थ ऐन्द्रियः सर्गो यस्तु ज्ञानक्रियात्मकः ।</span>
<span class="shloka-line">वैकारिको देवसर्गः पञ्चमो यन्मयं मनः ॥ १५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S11_V15">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S11_V15_B1" data-verse="BTN_C03_S11_V15">
<p>भूतानि द्रव्यशक्तीनि भूतेषु द्रवणं यतः ।</p>
<p>तथा तन्मात्रशक्तीनि शब्दाद्यात्मकता यतः ॥</p>
<p>क्रियाशक्तीनि वागाद्यानीन्द्रियाणीतराणि तु ।</p>
<p>ज्ञानशक्तीनि मनसा देवाश्च ज्ञानशक्तयः ॥</p>
<p>एतेषां मूलभूतत्वादहङ्कारस्त्रिशक्तिमान् ।</p>
<p>मानुषापेक्षया देवाः सात्विकाः परिकीर्तिताः ॥</p>
<p>तत्रापि सात्विकाः प्रोक्तास्तात्विका यास्तु देवताः ।</p>
<p>तत्रापि सात्विको रुद्रस्तत्रापि तु चतुर्मुखः ॥</p>
<p>अविकारौ ब्रह्मरुद्रौ देहभेदादिसम्भवे ।</p>
<p>विकारवन्त इन्द्राद्यास्तस्माद्वैकारिका मताः ॥</p>
<p>त एवेन्द्रियरूपेण यतस्त्वतिविकारिणः ।</p>
<p>ज्ञानमात्रगुणोद्रिक्तास्तस्मात्तैजसनामकाः ॥</p>
<p>अविकारित्वयोग्यत्वं निवृत्तं हीन्द्रियेषु तु ।</p>
<p>वैकारिकत्वनामापि ततस्तेषां न विद्यते ॥</p>
<p>यथा विप्रकुले मूर्खो मूर्ख इत्यभिधीयते ।</p>
<p>विद्यायोग्यत्वतः शूद्रो न मूर्खो मूर्ख एव सन् ॥</p>
<p>तामसानि हि भूतानि किञ्चिद्व्यवहितत्वतः ।</p>
<p>ज्ञानस्य सुष्ठुज्ञत्वेऽपि पूर्णज्ञानो हरिः स्वयम्''॥ इति च ॥ १५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S11_V17" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">षष्ठस्तु तमसः सर्गो यस्त्वबुद्धिकृतः प्रभोः ।</span>
<span class="shloka-line">षडिमे प्राकृताः सर्गा वैकृतानपि मे शृृणु ॥ १७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S11_V17">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S11_V17_B1" data-verse="BTN_C03_S11_V17">
<p>अबुद्धिपूर्वमिव तु ब्रह्मणो हरिबुद्धितः ।</p>
<p>अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः ॥</p>
<p>तामसानां तु भूतानां सहस्रं सत्वभागिनाम् ।</p>
<p>शतांशरजसामेकतमसां सर्ववेदिनाम् ॥</p>
<p>केवलस्तमसो योंऽशः साऽविद्या पञ्चपर्विका ।</p>
<p>जाताऽतिकृष्णा तद्देहात् दैत्यरक्षःपिशाचकाः ॥</p>
<p>यद्रजो भौतिकं तेन मानुषाणां सदा जनिः ।</p>
<p>तमोगूढेन रजसा त्वितरस्थास्नुचारिणाम् ॥</p>
<p>भौतिकेन तु सत्वेन गूढं ब्रह्मण आण्डजम् ।</p>
<p>रूपं तत्रापि तु तमः शतांशेन प्रकीर्तितम् ॥</p>
<p>तज्जो रुद्रस्ततस्त्वेवमिन्द्रादीनां पुनर्जनिः ।</p>
<p>गूहितं भूतरजसा तत्सत्वं मानुषा यदा ॥</p>
<p>देवा एवं गुणास्त्वेते सर्वं व्याप्य व्यवस्थिताः ।</p>
<p>गुणातीतं च यद्रूपं ब्रह्मादीनां सुखात्मकम् ॥</p>
<p>चिद्रूपं तच्च सत्वस्यैवोत्कर्षो यत्र विद्यते ।</p>
<p>तच्चोत्कृष्टं तमो यत्र हीनं तत्र स्वभावतः ॥</p>
<p>उपगूहने तु नैवास्ति विशेषो नित्यचिन्मये ।</p>
<p>प्रकृतेर्गुणरूपाया मूलिकायाश्च न क्वचित् ।</p>
<p>विशेषः परमे तत्त्वे वासुदेवे कुतः पुनः''॥ इति च ॥</p>
<p>अव्यक्ताद्याः पृथिव्यन्ताः सर्वाः प्रकृतयः स्मृताः ।</p>
<p>तदुपादानकः सर्गः प्राकृतः परिपठ्यते ॥</p>
<p>अण्डं तु विकृतं ज्ञेयं तज्जो वैकृत उच्यते ।</p>
<p>पञ्चपर्वा त्वविद्या तु भूतेभ्यो हरिणा पुरा ॥</p>
<p>उद्धृत्य ब्रह्मणि क्षिप्ता सा पुनस्तेन निःसृता ।</p>
<p>तत्स्रष्टृत्वज्ञापनाय तस्मात्सा प्राकृता मता''॥ इति च ॥ १७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S11_V18" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">रजोभाजो भगवतो लीलेयं हरिमेधसः ।</span>
<span class="shloka-line">सप्तमो मुख्यसर्गस्तु षड्विधस्तस्थुषां च यः ॥ १८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S11_V18">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S11_V18_B1" data-verse="BTN_C03_S11_V18">
<p>एते गुणा हरेः सम्यक्स्वातन्त्र्यविषयाः सदा ।</p>
<p>स्वतन्त्राः प्रकृतेश्चापि ब्रह्मणोऽन्येषु तु क्रमात् ।</p>
<p>देवेष्वेव तदन्येषु परतन्त्रा हि ते मताः''॥ इति च ॥ १८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S11_V19" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">वनस्पत्योषधिलता त्वक्सारा वीरुधो द्रुमाः ।</span>
<span class="shloka-line">उत्स्रोतसस्तमःप्राया अन्तःस्पर्शा विशोषिणः ॥ १९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S11_V19">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S11_V19_B1" data-verse="BTN_C03_S11_V19">
<p>स्थास्नुभिर्नियमान्मुख्या स्थितेर्गतिरवाप्यते ।</p>
<p>प्रायः परोपकर्तृत्वात्ते मुख्यस्त्रोतसः स्मृताः ॥</p>
<p>नाधो नोर्ध्वं तिरश्चां तु पुनस्तत्रैव यज्जनिः ॥</p>
<p>यज्ञोपयोगं च सतामुपकारं विनाऽपि च ॥</p>
<p>तिर्यक्स्रोतस इत्येव प्रोच्यन्ते ज्ञानिभिस्ततः ।</p>
<p>प्रायोऽधोगमनं यस्मात्प्रयत्नेन विना भवेत् ॥</p>
<p>अर्वाक् स्रोतस इत्येव मानुषाः परिकीर्तिताः ।</p>
<p>नियमादूर्ध्वगन्तारो देवा मोक्षैकभागिनः ।</p>
<p>ऊर्ध्वस्रोतस इत्येव तस्मात्ते परिकीर्तिताः''॥ इति ब्राह्मे ।</p>
<p>तिरश्चां स्थावराणां च बुद्धिपूर्वप्रवर्तिनाम् ।</p>
<p>असुराणां रक्षसां च पिशाचानां तथैव च ।</p>
<p>अर्वाक्स्रोतस्त्वमुद्दिष्टं नियमादसुरादिनाम्''॥ इति च ।</p>
<p>मुख्यस्रोतस इत्यस्यार्थ उत्स्रोतस इति ।</p>
<p>'ऊर्ध्व इत्येव यैस्तूच्चतम एवाभिधीयते ।</p>
<p>ऊर्ध्वस्रोतस एतस्माद्देवा एव न तत्परे ।</p>
<p>उच्छब्द उच्चमात्रेऽपि तस्मात्स्थास्नुषु भण्यते''॥ इति च ।</p>
<p>'तिरश्चीनाः स्थावराश्च अन्तःस्पर्शा इतीरिताः ।</p>
<p>यत्प्रत्यक्षानुमानाभ्यां हृद्गज्ञानं न शास्त्रतः''॥ इति पाद्मे ।</p>
<p>यदप्रयत्नाद्धृदयङ्गमं तदेव जानन्ति नो शास्त्रयुक्तिभ्यामित्यर्थः ॥ १९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S11_V20" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तिरश्चामष्टमः सर्गः सोऽष्टाविंशद्विधो मतः ।</span>
<span class="shloka-line">अविदो भूरितमसो घ्राणज्ञा हृद्यवेदिनः ॥ २० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S11_V21" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">गौरजो महिषः कृष्णः सूकरो गवयो रुरुः ।</span>
<span class="shloka-line">द्विशफाः पशवश्चेमे अविरुष्ट्रश्च सत्तम ॥ २१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S11_V22" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">खरोऽश्वोऽश्वतरो गौरः शरभश्चमरी तथा ।</span>
<span class="shloka-line">एते चैकशफाः क्षत्तः शृृणु पञ्चनखान् पशून् ॥ २२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S11_V23" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">श्वा सृगालो वृको व्याघ्रो मार्जारः शशशल्यकौ ।</span>
<span class="shloka-line">सिंहः कपिर्गजः कूर्मो गोधा च मकरादयः ॥ २३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S11_V24" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">कङ्कगृध्रबश्येना भासवल्लूरबर्हिणः ।</span>
<span class="shloka-line">हंससारसचक्राह्वकाकोलूकादयः खगाः ॥ २४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S11_V24">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S11_24_B1" data-verse="BTN_C03_S11_V24">
<p>अष्टाविंशद्विशेषेण यज्ञेषूपकृतं यतः ।</p>
<p>तिरश्चां तावदेतस्मात् गण्यते शास्त्रवेदिभिः ॥</p>
<p>गौरजो महिषः कृष्णः सूकरो गवयो रुरुः ।</p>
<p>अव्युष्ट्रौ च खराश्वौ च तथैवाश्वतरोऽपरः ॥</p>
<p>गौरश्च शरभश्चैव चमरी श्वसृगालकौ ।</p>
<p>वृको व्याघ्रश्च मार्जारो हरिश्च शशशल्यकौ ॥</p>
<p>कपिर्गजश्च गोधाद्या जलजाः पक्षिणस्तथा''॥ इति ब्रह्माण्डे ।</p>
<p>कूर्मो जलजत्वेनाष्टाविंशत्स्वन्तर्भूतोऽपि पञ्चनखत्वप्रदर्शनार्थं पृथगुक्तः ।</p>
<p>'तत्तदाकारसंयुक्तान्सृज्यान्स्रष्टारमेव च ।</p>
<p>यः सदा संस्मरेद्योगी न स भूतोऽभिजायते''॥</p>
<p>इति स्कान्दवचनात्प्रसिद्धानामपि द्विशफादीनां स्मरणविधानार्थमुक्तिः ।</p>
<p>'उच्यते सुप्रसिद्धं च स्मरणार्थं च कुत्रचित् ।</p>
<p>अप्रसिद्धज्ञापनार्थं द्विधा शास्त्रवचः स्मृतम्''॥ इति षाड्गुण्ये ।</p>
<p>'वल्लूरो नृत्तपक्षी च स ललूकश्च कथ्यते''। इत्यभिधाने ।</p>
<p>'अष्टाविंशत्प्रधानास्तु तिरश्चां यास्तु जातयः ।</p>
<p>यो यस्य सदृशस्त्वन्यः स तत्रान्तर्गतो भवेत् ॥</p>
<p>जलजान्तर्गताः सर्पाः कीटाद्या याश्च जातयः ।</p>
<p>तेषां जलप्रधानत्वाच्छरीरस्य तु सर्वशः''॥</p>
<p>इति सत्यसंहितायाम् ॥ २०-२४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S11_V25" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अर्वाक्स्रोतस्तु नवमः क्षत्तरेकविधो नृणाम् ।</span>
<span class="shloka-line">रजोऽधिकाः कर्मपरा दुःखे च सुखमानिनः ॥ २५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S11_V25">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S11_V25_B1" data-verse="BTN_C03_S11_V25">
<p>'रजोनिष्ठास्तमोनिष्ठा द्वेधाऽर्वाक्स्रोतसः स्मृताः ।</p>
<p>असुराद्यास्तमोनिष्ठा मानुषास्तु रजोऽधिकाः''॥ इति व्योमसंहितायाम् ।</p>
<p>दुःखे च सुखमानिनोऽसुराः ।</p>
<p>'सर्वार्थान्विपरीतांश्च बुद्धिः सा पार्थ तामसि''। इति वचनात् ॥</p>
<p>'सुखे सुखैकभावास्तु देवा नैवं तु दानवाः''। इति षाड्गुण्ये ॥२५॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S11_V26" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">वैकृतास्त्रय एवैते देवसर्गश्च सत्तम ।</span>
<span class="shloka-line">वैकारिकस्तु यः प्रोक्तः कौमारस्तूभयात्मकः ॥ २६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S11_V26">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S11_V26_B1" data-verse="BTN_C03_S11_V26">
<p>'कुमारन्तीति कौमारो देवानामण्डजोद्भवः ।</p>
<p>वैकारिकाणां जननात्प्राकृतो वैकृतश्च सः ।</p>
<p>वैकारिकेष्वेवान्येषामीषद्भोगित्वहेतुतः ।</p>
<p>उभयात्मकत्वं तेनैव प्रोच्यन्तेऽष्टगणा अपि''॥ इति ।</p>
<p>देवसर्गश्चेति चकारार्थ उभयात्मक इति वैकारिकस्तु देवसर्गः प्राकृतत्वे-नोक्तः ॥ २६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S11_V27" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">देवसर्गश्चाष्टविधो विबुधाः पितरोऽसुराः ।</span>
<span class="shloka-line">गन्धर्वाप्सरसः सिद्धा यक्षरक्षांसि चारणाः ॥ २७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S11_V28" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">भूतप््रोतपिशाचाश्च विद्याध्राः किन्नरादयः ।</span>
<span class="shloka-line">दशैते विदुराख्याताः सर्गास्ते विश्वसृक्कृताः ॥ २८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S11_V28">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S11_V28_B1" data-verse="BTN_C03_S11_V28">
<p>'प्रोक्ता अष्टविधा देवा विबुधाः सर्व एव तु ।</p>
<p>पितॄणां शतमेवात्र असुरास्त्रिंशदेव च ॥</p>
<p>गन्धर्वाप्सरसां चैव द्विशतं परिकीर्तितम् ।</p>
<p>सप्ततिर्यक्षरक्षस्सु त्रिंशच्चारणजातिषु ॥</p>
<p>शतं सिद्धास्तथाऽन्यासु सप्ततिः सर्वजातिषु ।</p>
<p>ऊर्ध्वस्रोतस एते वै अन्येऽर्वाक्स्रोतसः स्मृताः ॥</p>
<p>वैकारिकेषु देवेषु एते वै मुग्धभोगिनः ।</p>
<p>अभोगिनस्तदन्ये तु देवा एते ततः स्मृताः ॥</p>
<p>सर्वज्ञास्ते सहाराध्या भक्तास्तेष्वन्तरेव च ।</p>
<p>नृत्तगानादिकर्तारो वाहनादिकृतस्तथा ॥</p>
<p>सिद्धसिद्धेतिवक्तारश्चाराश्चैषां क्वचित्क्वचित् ।</p>
<p>सेवाकरा इति ह्येतैर्भेदैरष्टविधा मताः ॥</p>
<p>अन्ये च ये तु सर्वज्ञा विबुधास्ते प्रकीर्तिताः ।</p>
<p>तथाऽन्ये कर्मभिस्तैस्तैरष्टभेदान्तरं गताः''॥ इति तत्त्वविवेके ।</p>
<p>'यदि देवादयो दोषाज्जायेरन्मानुषादिषु ।</p>
<p>तथाऽपि देवा विज्ञेया असुराद्यास्तथा ध्रुवम्''। इति च ॥२७,२८॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S11_V29" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अतः परं प्रवक्ष्यामि वंशान् मन्वतराणि च ।</span>
<span class="shloka-line">एवं रजःप्लुतः स्रष्टा कल्पादिष्वात्मभूर्हरिः ।</span>
<span class="shloka-line">सृजत्यमोघसङ्कल्प आत्मैवाऽत्मानमात्मना ॥ २९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये तृतीयस्कन्धे एकादशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S11_V29">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S11_V29_B1" data-verse="BTN_C03_S11_V29">
<p>'गुणाप्लुतो हरिर्नित्यं गुणानां मध्यगो यतः ।</p>
<p>अनहंवेदनात्तस्य गुणासंस्पर्श एव च''॥ इति च ।</p>
<p>'सृष्ट्वा देवादिदेहान्स आत्मानं बहुधाऽकरोत् ।</p>
<p>तन्नियन्तृतयाऽऽत्मानं प्रकृतिं देहभेदतः''॥ इति नारदीये ।</p>
<p>'कर्ता च करणं चैव कर्म चैव स्वयं हरिः ।</p>
<p>आत्मनो बहुधाभावे प्रकृतेस्तु स्वतन्त्रता''॥ इत्याग्नेये ॥ २९ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C3-S12" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="द्वादशोऽध्यायः"></span>
=== द्वादशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="3" data-sec="12">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S12_V01" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">मैत्रेय उवाच–</span>
<span class="shloka-line">चरमस्तु विशेषाणामनेकांशायुतः सदा ।</span>
<span class="shloka-line">परमाणुः स विज्ञेयो नृणामैक्यभ्रमो यतः ॥ १ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S12_V01">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S12_V01_B1" data-verse="BTN_C03_S12_V01">
<p>कालपरिमाणं दर्शयितुं द्रव्यपरिमाणं दृष्टान्तत्वेन दर्शयति ।</p>
<p>'मनुष्या देवलोकेऽपि विशेषेणैव दर्शने ।</p>
<p>अंशांशित्वविशेषं तु यस्य द्रष्टुं न शक्नुयुः ॥</p>
<p>चरमो विशेष इति तं मुनयो ब्रूयुरञ्जसा ।</p>
<p>परमाणुः स विज्ञेयः कणादाद्या निरंशिनम् ॥</p>
<p>अनन्तांशयुतत्वेऽपि यं ब्रूयुर्भ्रान्तिदर्शनात् ।</p>
<p>ततोऽपि परमाणुत्वं तदंशानां तु यद्यपि ।</p>
<p>अनन्तत्वाद्विवेकार्थमस्योक्ता परमाणुता''॥ इति तत्त्वविवेके ।</p>
<p>अनेकांशैरासमन्ताद्युतः ॥ १ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S12_V02" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सत एव पदार्थस्य स्वरूपावस्थितस्य यत् ।</span>
<span class="shloka-line">कैवल्यं परममहानविशेषो निरन्तरः ॥ २ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S12_V02">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S12_V02_B1" data-verse="BTN_C03_S12_V02">
<p>कालतो देशतो गुणतश्च परममहत्त्वं सतः परब्रह्मण एव । सच्छब्दोऽन्यत्रा- प्युपचारतो भवतीत्यतः पदार्थस्येति । सत्पदस्य यो मुख्याभिधेयस्तस्य ।</p>
<p>'मुख्याभिधेयस्त्वर्थः स्याद्वाच्यमन्यच्च भण्यते ।</p>
<p>अमुख्येष्वर्थशब्दस्तु नीचोपरि हितो भवेत्''॥ इति ब्रह्मतर्के ।</p>
<p>यद्वेव समः प्लुषिणेत्यादिनाऽन्यत्र स्थितस्य तत्परिमाणत्वमप्यस्तीत्यतः स्वरूपावस्थितस्येति । जगदावरकस्य स्वरूपस्य ततः किञ्चिन्महत्व-मित्यतः कैवल्यमिति । तत्रापि बहुविधानि रूपाणि तस्य सन्तीत्यविशेष इति । सर्वगते प्रादेशमात्रमपि विद्यत इत्यतो निरन्तर इति । परब्रह्मणो यः केवलभावः । अण्डाद्यन्तःप्रविष्टं तदावरकं तस्यैव परमपुरुषादिरूपान्तरं तदेकदेशं च विना यत्सर्वगतं रूपं तदेव परममहान् ।</p>
<p>'कालकोटिविहीनत्वं कालानन्त्यं विदुर्बुधाः ।</p>
<p>देशकोटिविहीनत्वं देशानन्त्यं तथैव च ॥</p>
<p>गुणानामप्रमेयत्वं वस्त्वानन्त्यं विदो विदुः ।</p>
<p>आनन्त्यं त्रिविधं नित्यं हरेर्नान्यस्य कस्यचित् ॥</p>
<p>तस्य सर्वस्वरूपेष्वप्यानन्त्यं तु त्रिलक्षणम् ।</p>
<p>तथापि देशतस्तस्य परिच्छेदोऽपि विद्यते ॥</p>
<p>परिच्छेदस्तथा व्याप्तिरेकरूपेऽपि युज्यते ।</p>
<p>तस्याचिन्त्याद्भुतैश्वर्याद्व्यवहारार्थमेव च ॥</p>
<p>गुणतः कालतश्चैव परिच्छेदो न कुत्रचित् ।</p>
<p>व्याप्तत्वं देशतोऽप्यस्ति सर्वरूपेषु यद्यपि ॥</p>
<p>न च भेदः क्वचित्तेषामणुमात्रोऽपि विद्यते ।</p>
<p>तथापि विद्यतेऽणुत्वं यस्मादैश्वर्ययोगतः ॥</p>
<p>तस्माद्बुध्द्यवतारार्थमव्याप्तत्वं च भण्यते ।</p>
<p>यत्तस्य व्यापकं रूपं परं नारायणाभिधम् ॥</p>
<p>शून्यं ब्रह्मेति तत्प्राहुर्द्वितीयं स्रष्टृ यत्ततः ।</p>
<p>परमः पुरुषो नाम मितं तद्देशतो विभोः ॥</p>
<p>तृतीयं वासुदेवाख्यं जगदावरकं मितम् ।</p>
<p>देशतो जगदाविष्टं तुरीयं विष्णुनामकम्''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥</p>
<p>सर्वगतस्यापि ब्रह्मरूपस्य कालादिरूपया प्रकृत्या समव्याप्तावपि दार्ष्टान्ति-कान्तर्भावात्तदन्यस्मिन्ननवस्थानाच्च स्वरूपावस्थितस्येत्युक्तम् ।</p>
<p>'देव्यां कालादिरूपिण्यां स्थितं ब्रह्मापि सर्वगम् ।</p>
<p>उच्यतेऽनन्यगं यस्मादात्मवत्सा हरेर्विभोः ।</p>
<p>महदादिगतं यत्तु तदन्यगतमुच्यते''॥ इति ब्राह्मे ॥ २ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S12_V03" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">एवं कालोऽप्यनुमितः सौक्ष्म्ये स्थौल्ये च सत्तम ।</span>
<span class="shloka-line">संस्थानभुक्त्या भगवानव्यक्तोऽव्यक्तभुग् विभुः ॥ ३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S12_V04" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स कालः परमाणुर्वै यो भुङ्क्ते परमाणुताम् ।</span>
<span class="shloka-line">सतोऽविशेषभुग् यस्तु स कालः परमो महान् ॥ ४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S12_V04">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S12_V04_B1" data-verse="BTN_C03_S12_V04">
<p>अनुमितः शास्त्रलोकानुसारेण ज्ञातः ।</p>
<p>'अनुमेति द्वयं प्राहुर्यथाज्ञानं च लिङ्गजम्''। इत्यभिधानम् ॥</p>
<p>'यावन्तं देवलोकस्थो मानुषस्त्ववधारयेत् ।</p>
<p>महाप्राज्ञो देवजूकः स कालः परमाणुकः ॥</p>
<p>सर्गाद्यैरनवच्छिन्नस्तदनन्तर इत्यपि ॥</p>
<p>तथैव परमाण्वादिविशेषात्मापि नो भवेत् ।</p>
<p>पूर्वापरादिभेदो न स कालः परमो महान् ॥''इति ब्रह्मतर्के ॥</p>
<p>स्वरूपावस्थितस्य कैवल्यमविशेषो निरन्तर इत्येतानि विशेषणानि क्रमेण परममहतः कालस्याप्यत्रोक्तानि ।</p>
<p>'देशतः कालतश्चैव वस्तुतश्च त्रिधा हरेः ।</p>
<p>यथानन्त्यं न चान्यस्य प्रकृतेर्देशकालतः ॥</p>
<p>तथाशब्दस्य कालस्य देशानन्त्यं न कालतः ।</p>
<p>कालशब्दात्मिका सैव तथापि तु हरेः सदा ॥</p>
<p>नास्याः सामर्थ्यलेशोऽपि ज्ञानानन्दगुणेष्वपि ।</p>
<p>ज्ञेयस्तदवरो वायुः शेषवीन्द्रहरास्ततः ॥</p>
<p>अवरास्तत इन्द्राद्या गुणैः सर्वैर्न संशयः ॥''इति ब्रह्मवैवर्ते ॥</p>
<p>'अण्वादिकालसंस्थानभोक्तृत्वात्परमेश्वरः ।</p>
<p>अण्वादिनामवाच्योऽसौ कालश्चेत्यभिधीयते''॥ इति च ॥</p>
<p>सतो ब्रह्मणः अविशेषं स्वरूपं यः कालः कालान्तर्यामी तदेव ब्रह्म भुंक्ते । तदपि ब्रह्म परममहान् । तस्यापि त्रिधा परिच्छेदाभावात् ।</p>
<p>'सर्वं सर्वत्र भोक्ताऽपि विशेषादेकभोक्त्तृवत् ।</p>
<p>स्थितो हरिरचिन्त्यात्मा निजैश्वर्यादजो विभुः''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ ३-४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S12_V05" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अणुर्द्वौ परमाणू स्यात् त्रसरेणुस्त्रयः स्मृतः ।</span>
<span class="shloka-line">जालार्करश्म्यवगतः खमेवानुपतन्नगात् ॥ ५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S12_V05">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S12_V05_B1" data-verse="BTN_C03_S12_V05">
<p>अगात् दृष्टिविषयं प्राप्य ज्ञात इत्यर्थः ॥ ५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S12_V08" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">लघूनि वै समाम्नाता दश पञ्च च नाडिका ।</span>
<span class="shloka-line">ते द्वे मुहूर्तं प्रहरः षड् यामः सप्त वा नृणाम् ॥ ८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S12_V08">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S12_V08_B1" data-verse="BTN_C03_S12_V08">
<p>राशिभेदात् । ऊनातिरेकात्सप्त वेति ॥ ८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S12_V09" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">द्वादशार्धपलोन्मानं चतुर्भिश्चतुरङ्गुलैः ।</span>
<span class="shloka-line">स्वर्णमाषैः कृतच्छिद्रं यावत् प्रस्थजलं पिबेत् ॥ ९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S12_V09">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S12_V09_B1" data-verse="BTN_C03_S12_V09">
<p>काकणिकाचतुष्कं तु विंशांशेत्यभिधीयते ।</p>
<p>कृष्णलेत्यपि तं ब्रूयुस्तैश्चतुर्भिस्तु माषकम् ॥</p>
<p>चतुरङ्गुलदीर्घे तु कृते माषचतुष्टये ।</p>
<p>यावत्स्यात्परिणाहेन तावद्वारं विधीयते ॥</p>
<p>प्रस्थस्य नाडीपात्रस्य षट्पलस्य शुभे जले ।</p>
<p>भाराधिक्येनोदकेन क्षिप्रं पूर्तिर्भविष्यति ॥</p>
<p>अतिशैत्ये कलङ्के च नाद्येनैव तु पूरणम् ।</p>
<p>तस्माद्वसन्तकाले तु प्रयागस्थोदकेन तु ।</p>
<p>नाडीशुद्धिपरीक्षा स्यादन्यथा न समं भवेत्''॥ इति पाद्मे ॥</p>
<p>'निर्मलेन समोष्णेन नित्यसूर्यांशुवारिणा ।</p>
<p>प्रवाहगेन कार्या स्यात्कालशुद्धिः सदैव तु''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥ ९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S12_V10" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यामाश्चत्वारश्चत्वारो मर्त्यानामहनी उभे ।</span>
<span class="shloka-line">पक्षः पञ्चदशाहानि शुक्लः कृष्णश्च मानद ॥ १० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S12_V10">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S12_V10_B1" data-verse="BTN_C03_S12_V10">
<p>यत्रोभयोः स शब्दः स्यात्तत्र द्विवचनेऽप्युभे''। इत्यभिधानम् ॥१०॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S12_V13" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ग्रहर्क्षताराचक्रस्थः परमाण्वादिना जगत् ।</span>
<span class="shloka-line">संवत्सरावसानेन पर्येत्यनिमिषो विभुः ॥ १३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S12_V14" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">संवत्सरः परिवत्सर इडावत्सर एव च ।</span>
<span class="shloka-line">अनुवत्सरो वत्सरश्च विदुरेवं प्रभाष्यते ॥ १४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S12_V14">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S12_V14_B1" data-verse="BTN_C03_S12_V14">
<p>'इडावत्सरनामाऽसौ नक्षत्रद्वादशे स्थितः ।</p>
<p>तिथीनां द्वादशावर्ते यो हरिः सोऽनुवत्सरः ॥</p>
<p>वत्सरो यः स्थितस्त्वह्नां षष्ट्युत्तरशतत्रये ।</p>
<p>गुर्वावर्ते द्वादशांशे यः स्थः स परिवत्सरः ॥</p>
<p>सौरद्वादशके मासे यः स्थः संवत्सरो हरिः ।</p>
<p>एवं स कालनामाऽपि कालस्थः परमेश्वरः''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥</p>
<p>'सर्वदा दर्शनात्तस्यानिमिषत्वं विदुर्बुधाः ।</p>
<p>सततं गमनाद्वापि कालस्थस्य महात्मनः''॥ इति च ॥ १३-१४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S12_V15" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यः सृज्यशक्तिमुरुधोच्छ्वसयन् स्वशक्त्या</span>
<span class="shloka-line">पुंसोऽभ्रमाय दिवि धावति भूतभेदः ।</span>
<span class="shloka-line">कालाख्यया गुणमयीं क्रतुभिर्वितन्वं-</span>
<span class="shloka-line">स्तस्मै बलिं हरत वत्सरपञ्चकाय ॥ १५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S12_V15">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S12_V15_B1" data-verse="BTN_C03_S12_V15">
<p>अभ्रमाय भूतभेदकः । क्रतुभिः स्वप्रज्ञाभिः ।</p>
<p>'भूतानां ज्यैष्ठ्यकानिष्ठ्यज्ञप्त्यै यज्ञादिवृत्तये ।</p>
<p>बोधयन्सृज्यशक्तिं च कालस्थो वर्तते हरिः''॥ इति तन्त्रप्रकाशिकायाम् ॥ १५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S12_V23" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">निशावसान आरब्धो लोककल्पोऽनुवर्तते ।</span>
<span class="shloka-line">यावद् दिनं भगवतो मनून् भुञ्जंश्चतुर्दश ॥ २३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S12_V23">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S12_V23_B1" data-verse="BTN_C03_S12_V23">
<p>दिनस्थो भगवान्भोक्ता ॥ २३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S12_V24" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स्वं स्वं कालं मनुर्भुङ्क्ते साधिका ह्येकसप्ततिः ।</span>
<span class="shloka-line">मन्वन्तरेषु मनवस्तद्वंश्या ऋषयः सुराः ।</span>
<span class="shloka-line">भवन्ति चैते युगपत् सुरेशाश्चानु ये च तान् ॥ २४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S12_V24">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S12_V24_B1" data-verse="BTN_C03_S12_V24">
<p>'युगैकसप्ततेरूर्ध्वं सार्धाष्टादशलक्षकम् ।</p>
<p>वत्सराणां मनोर्भुक्तिः सहस्रं चतुरुत्तरम् ॥</p>
<p>शतानां प्रलयश्चैव पञ्चोत्तरमथापि च ।</p>
<p>आद्येषु षट्सु प्रथमे द्विसहस्रं प्रकीर्तितम् ।</p>
<p>वत्सराणां मनोरन्तरेवमिन्द्रादीनां भवेत्''॥ इति महावाराहे ॥२४॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S12_V27" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तमोमात्रामुपादाय प्रतिसंरुद्धविक्रमः ।</span>
<span class="shloka-line">कालेनानुगतः शेष आस्ते तूष्णीं दिनात्यये ॥ २७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S12_V27">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S12_V27_B1" data-verse="BTN_C03_S12_V27">
<p>'ब्रह्मणा कालनाम्ना तु सह शेते हरिर्निशि''। इति ब्राह्मे ॥ २७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S12_V32" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">एवंविधैरहोरात्रैः कालगत्योपलक्षितैः ।</span>
<span class="shloka-line">अपेक्षितमिवास्यापि परमायुर्वयःशतम् ॥ ३२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S12_V32">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S12_V32_B1" data-verse="BTN_C03_S12_V32">
<p>अस्य ब्रह्मणः । ब्रह्मणो दिनमित्युक्तत्वात् ॥ ३२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S12_V37" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">कालोऽयं द्विपरार्धाख्यो निमेष उपचर्यते ।</span>
<span class="shloka-line">अव्याकृतस्यानन्तस्य ह्यनादेर्जगदात्मनः ॥ ३७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S12_V37">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S12_V37_B1" data-verse="BTN_C03_S12_V37">
<p>'नायुर्मानं भगवतः कस्मिन्रूपेऽपि विद्यते ।</p>
<p>अनादित्वादमध्यत्वादनन्तत्वाच्च सोऽव्ययः''॥ इति हरिवंशेषु ॥३७॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S12_V38" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">कालोऽयं परमाण्वादिर्द्विपरार्धान्त ईरितः ।</span>
<span class="shloka-line">नैवेष्टे स प्रभुर्भूम्न ईश्वरो धाममानिनाम् ॥ ३८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S12_V38">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S12_V38_B1" data-verse="BTN_C03_S12_V38">
<p>'यमः कालो मानुषाणां तस्य कालः सुदर्शनः ।</p>
<p>तस्यापि रुद्रस्तत्कालो ब्रह्मा दुर्गाऽपि तस्य तु ॥</p>
<p>सा ब्रह्मप्रलये देवी वर्तते चक्ररूपिणी ।</p>
<p>संहरन्ती सदा लोकान्सैव ब्रह्मादिषु स्थिता ॥</p>
<p>तस्या नियामको विष्णुः परः कालः स उच्यते ।</p>
<p>कालाभिमानिनी सैव प्रभुर्न जगदीशितुः ॥</p>
<p>तस्याः प्रभुः स एवेशो विष्णुः सर्वेश्वरेश्वरः ॥''इति च ॥ ३८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S12_V39" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">विकारैः षोडशैर्युक्तो विशेषादिभिरावृतः ।</span>
<span class="shloka-line">अण्डकोशो बहिरयं पञ्चाशत्कोटिविस्तृतः ॥ ३९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S12_V40" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">दशोत्तराधिकैर्यत्र प्रविष्टः परमाणुवत् ।</span>
<span class="shloka-line">लक्ष्यतेऽन्तर्गताश्चान्ये कोटिशो ह्यण्डराशयः ॥ ४० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S12_V40">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S12_V40_B1" data-verse="BTN_C03_S12_V40">
<p>'दशेन्द्रियाणि च मनो भूतान्यण्डगतानि तु ।</p>
<p>विकारा इति विज्ञेया भूताहंमहतः परे''॥ इति च ॥</p>
<p>'पृथिवीं विशेष इत्याहुः शब्दादीनां बहुत्वतः ।</p>
<p>सा सूक्ष्मत्वाद्वृणोत्यण्डं द्विगुणा तु दशोत्तराः ।</p>
<p>अबादयः प्रकृत्यन्ता अष्टप्रकृतयः स्मृताः''॥ इति च ।</p>
<p>अन्तर्गताः शरीराणि ।</p>
<p>'शरीराणां बहुत्वेन अतीतानागतैस्तथा ।</p>
<p>अस्यैव देवकायेषु प्रतिप्रति च दर्शनात् ।</p>
<p>विष्णुसामर्थ्यतोऽण्डानां बहुत्वं नान्यथा भवेत् ॥''इति ब्रह्मतर्के ।</p>
<p>'एकमण्डं बहुत्वेन प्रत्येकं रोमकूपगम् ।</p>
<p>ब्रह्माऽपश्यत्तथाऽऽत्मानं हरेस्तेषु पृथक्पृथक्''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥</p>
<p>'बृहदण्डमभूदेकम्''इति च भारते ॥ ३९,४० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S12_V41" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यमाहुरक्षरं ब्रह्म सर्वकारणकारणम् ।</span>
<span class="shloka-line">विष्णोर्धाम परं साक्षात् पुरुषस्य महात्मनः ॥ ४१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये तृतीयस्कन्धे द्वादशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S12_V41">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S12_V41_B1" data-verse="BTN_C03_S12_V41">
<p>धाम गृहम् अण्डराशयः ॥ ४१ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C3-S13" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="त्रयोदशोऽध्यायः"></span>
=== त्रयोदशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="3" data-sec="13">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S13_V02" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ससर्जाग्रेऽथ तामिस्रमन्धतामिस्रमादिकृत् ।</span>
<span class="shloka-line">महामोहं च मोहं च तमश्चाज्ञानवृत्तयः ॥ २ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S13_V02">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S13_V02_B1" data-verse="BTN_C03_S13_V02">
<p>'तमस्तु शार्वरं प्रोक्तं मोहश्चैव विपर्ययः ।</p>
<p>तदाग्रहो महामोहस्तामिस्रः क्रोध उच्यते ॥</p>
<p>मरणं त्वन्धतामिस्रमविद्या पञ्चपर्विका''॥ इति भारते ॥</p>
<p>'तमोऽज्ञानं विपर्यासो मोहोऽन्ये तु तदाग्रहाः''इति हरिवंशेषु ॥ २ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S13_V03" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">दृष्ट्वा पापीयसीं सृष्टिं नाऽत्मानं बह्वमन्यत ।</span>
<span class="shloka-line">भगवद्ध्यानपूतेन मनसाऽन्यांस्ततोऽसृजत् ॥ ३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S13_V04" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सनकं च सनन्दं च सनातनमथाऽत्मभूः ।</span>
<span class="shloka-line">सनत्कुमारं च मुनिं निष्क्रियानूर्ध्वरेतसः ॥ ४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S13_V04">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S13_V04_B1" data-verse="BTN_C03_S13_V04">
<p>कालतो बलतश्चैव ज्ञानानन्दादिकैरपि ।</p>
<p>सर्वैर्गुणैर्विष्णुरेव श्रेष्ठस्तदवमा रमा ॥</p>
<p>अनन्तांशेन कालात्तु समा तस्याश्चतुर्मुखः ।</p>
<p>अवरो बहुलांशेन तत्समो वायुरुच्यते ॥</p>
<p>नियमाद्वायुरेवैको ब्रह्मत्वं याति नापरः ।</p>
<p>तस्मात्समानता मुक्तौ वायुत्वे किञ्चिदूनता ॥</p>
<p>दशवर्षं तु तत्पश्चाज्जननं तत्स्त्रियोरपि ।</p>
<p>आनन्दादिस्तद्दशांशः कालः संवत्सरात्परः ॥</p>
<p>यावत्पश्चाज्जनिस्तावत्पूर्वं देहक्षयो भवेत् ।</p>
<p>ब्रह्मवाय्वोस्तु ये देव्यौ तद्दशांशः सुखादिकः ॥</p>
<p>शेषस्य गरुडस्यापि कालो दिव्यसहस्रकः ।</p>
<p>शेषरुद्रौ ब्रह्मवायू यथा तद्वत्परस्परम् ॥</p>
<p>तद्देव्यस्तद्दशांशाः स्युस्ततस्त्विन्द्रादयो मताः ।</p>
<p>एवं मुक्तौ च पूर्वं च नान्यथा क्वचिदिष्यते ॥</p>
<p>अन्यथोक्तिर्यत्र च स्यात्तन्मोहार्थं भविष्यति ।</p>
<p>पूर्वापरविपर्यासो बहुरूपत्वहेतुतः ॥''इति विष्णुकृततत्त्वविवेके ॥</p>
<p>'अथात आनन्दस्य मीमांसा''। 'देवासुरेभ्यो मघवान्प्रधानः''इत्यादि च ।</p>
<p>'इन्द्राद्याः सनकाद्याश्च दक्षाद्या येऽपि चापरे ।</p>
<p>ऋषयो मनवो देवास्तद्वशा ये च केचन ॥</p>
<p>उमाया अवराः सर्वे गुणैः सर्वैर्न संशयः ।</p>
<p>तत्समो न भविष्यो वा न भूतोऽद्यतनोऽपि वा ॥</p>
<p>ऋते हरिं ब्रह्मवायू शेषवीन्द्रान्सभार्यकान् ।</p>
<p>शङ्करं चेति वेत्तव्यमन्यन्मोहार्थमुच्यते''॥</p>
<p>इति विष्णुकृततत्त्वनिर्णये ॥ ३,४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S13_V33" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स इत्थं गृणतः पुत्रान् पुरो दृष्ट्वा प्रजापतीन् ।</span>
<span class="shloka-line">प्रजापतिपतिस्तन्वीं तत्याज व्रीडितस्तदा ।</span>
<span class="shloka-line">तां दिशो जगृहुर्घोरां नीहारं यद् विदुस्तमः ॥ ३३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S13_V33">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S13_V33_B1" data-verse="BTN_C03_S13_V33">
<p>'यां तत्याज विभुर्ब्रह्मा मानुषी वाक् तु सा स्मृता ।</p>
<p>सरस्वती निजा भार्या देवीं वाचं तु तां विदुः''॥ इति च ॥ ३३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S13_V34" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">कदाचिद् ध्यायतः स्रष्टुर्वेदा आसंश्चतुर्मुखात् ॥ ३४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S13_V37" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">मैत्रेय उवाच– ऋग्यजुःसामाथर्वाख्यान् वेदान् पूर्वादिभिर्मुखैः । शस्त्रमिज्यां स्तुतिस्तोमं प्रायश्चित्तं व्यधात् क्रमात् ॥ ३७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S13_V39" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">इतिहासपुराणं च पञ्चमं वेदमीश्वरः । सर्वेभ्य एव वक्त्रेभ्यः ससृजे सर्वदर्शनः ॥ ३९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S13_V41" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तपः शौचं दया सत्यं धर्मस्येति पदानि च । आश्रमांश्च यथासंख्यमसृजत् सह वृत्तिभिः ॥ ४१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S13_V41">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S13_V41_B4" data-verse="BTN_C03_S13_V41">
<p>'अभिमानितः शब्दतश्च ब्रह्मा वेदान्ससर्ज ह ।</p>
<p>यज्ञादींश्चक्लृपे वाचा तथा सर्वाभिमानिनः ।</p>
<p>'इतिहासपुराणे तु श्रुत्वा हरिमुखात्स्वयम् ।</p>
<p>भारतादीन्विना पश्चाद्धरिणाऽन्यैश्च निर्मितान्''। इति ॥ ३४-४१ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S13_V42" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सावित्रं प्राजापत्यं च ब्राह्मं चाथ बृहत् तथा ।</span>
<span class="shloka-line">वार्ताऽसञ्चयशालीनं शिलोंञ्छ इति वै गृहे ॥ ४२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S13_V42">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S13_V42_B1" data-verse="BTN_C03_S13_V42">
<p>'प्राजापत्यं ब्रह्मचर्यमेकभार्यर्तुगामिता''॥ इति व्यासस्मृतौ ॥</p>
<p>'वार्ता यायावरं ज्ञेयमेकाहित्वमसञ्चयः''॥ इति च ॥ ४२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S13_V43" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">वैखानसा वालखिल्योदुम्बराः फेनपा वने ।</span>
<span class="shloka-line">न्यासे कुटीचकः पूर्वं बहूदो हंसनिष्क्रियौ ॥ ४३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S13_V43">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S13_V43_B1" data-verse="BTN_C03_S13_V43">
<p>'वैखानसा मूलभक्षाः फलभक्षा उदुम्बराः ।</p>
<p>वालखिल्याः सर्वभक्षाः फेनपा वत्सफेनपाः''॥ इति च ॥ ४३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S13_V44" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">आन्वीक्षिकी त्रयी वार्ता दण्डनीतिस्तथैव च ।</span>
<span class="shloka-line">एवं व्याहृतयश्चासन् प्रणवेनास्पदं गताः ॥ ४४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S13_V44">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S13_V44_B1" data-verse="BTN_C03_S13_V44">
<p>'आन्वीक्षिकी तन्त्रविद्या सा च वेदानुसारिणी ।</p>
<p>विष्णुप्रक्ता शिवाद्युक्ता ज्ञेया वेदबहिष्कृता ॥</p>
<p>दण्डनीती राजधर्मस्त्रयी वेदाः प्रकीर्तिताः ।</p>
<p>वार्ता वाणिज्यकादिः स्यादेताभिर्यत्तु जीवनम् ॥</p>
<p>तदान्वीक्षिक्यादिनाम ब्रह्मणा निर्मितं पुरा''॥ इति च ।</p>
<p>प्रणवः पूर्ववक्त्रात् ।</p>
<p>'प्रणवः पूर्ववक्त्रेण भूराद्याश्च मुखत्रयात् ।</p>
<p>प्रदक्षिणमवर्तन्त वेदाश्चैवाश्रमास्तथा''॥ इति ब्राह्मे ॥ ४४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S13_V46" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स्पर्शास्तस्याभवन् जीवात् स्वरो देह उदाहृतः ।</span>
<span class="shloka-line">ऊष्माण इन्द्रियाण्याहुरन्तस्था बलमात्मनः ॥ ४६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S13_V46">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S13_V46_B1" data-verse="BTN_C03_S13_V46">
<p>'स्पर्शास्तस्या भवञ्जीवात्स्वरा देहात्प्रजज्ञिरे ।</p>
<p>ऊष्माणं इन्द्रियेभ्यश्च अन्तस्था बलतो विभोः ॥''इति च ॥</p>
<p>'यस्माद्यज्जायते चाङ्गात्तत्तदङ्गाभिधं भवेत्''। इति च ॥ ४६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S13_V47" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स्वराः सप्त विहारेण भवन्ति स्म प्रजापतेः ।</span>
<span class="shloka-line">शब्दब्रह्मात्मनस्तात व्यक्ताव्यक्तात्मनः प्रभोः ॥ ४७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S13_V47">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S13_V47_B1" data-verse="BTN_C03_S13_V47">
<p>'शब्दब्रह्मात्मको ब्रह्मा सर्वशब्दाभिधो यतः ।</p>
<p>ऋते नारायणादीनि नाम्नां स विषयो यतः ॥</p>
<p>व्यक्तं ब्रह्माण्डमुद्दिष्टमव्यक्तं महदादि च ।</p>
<p>तद्व्यापकत्वाद्ब्रह्मा तु व्यक्ताव्यक्तात्मकः स्मृतः''॥ इति च ॥ ४७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S13_V49" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ऋषीणां भूरिवीर्याणामपि सर्गमविस्तृतम् ।</span>
<span class="shloka-line">ज्ञात्वा तद् हृदये भूयश्चिन्तयामास कौरव ॥ ४९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S13_V50" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अहो अद्भुतमेतन्मे व्यापृतस्यापि नित्यदा ।</span>
<span class="shloka-line">न ह्येधन्ते प्रजा नूनं दैवमत्र विघातकम् ॥ ५० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S13_V51" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">एवं युक्तिमतस्तस्य दैवं चावेक्षतस्तदा ।</span>
<span class="shloka-line">कस्य रूपमभूद् द्वेधा यत् कायमभिचक्षते ॥ ५१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये तृतीयस्कन्धे त्रयोदशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S13_V51">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S13_V51_B1" data-verse="BTN_C03_S13_V51">
<p>'ऋषीणां भूरिवीर्याणाम्''इति सिंहावलोकनम् ।</p>
<p>यत्र पश्चात्तनः श्रेष्ठस्तत्र सिंहावलोकनम्''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥</p>
<p>केन व्याप्तत्वात्कायः ॥ ४९-५१ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C3-S14" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="चतुर्दशोऽध्यायः"></span>
=== चतुर्दशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="3" data-sec="14">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S14_V08" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तद् विधेहि नमस्तुभ्यं कर्मस्विज्यात्मशक्तिषु ।</span>
<span class="shloka-line">यत् कृत्वेह यशो विष्वगमुत्र च भवेद् गतिः ॥ ८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S14_V08">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S14_V08_B1" data-verse="BTN_C03_S14_V08">
<p>इज्या पूजा ।</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S14_V33" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स्वदंष्ट्रयोद्धृत्य महीं विलग्नां स उत्थितः संरुरुहे रसायाः ।</span>
<span class="shloka-line">तत्रापि दैत्यं गदयाऽऽपतन्तं सुनाभसन्दीपिततीव्रमन्युः ॥३३॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S14_V34" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">जघान रुन्धानमसह्यविक्रमः सलीलयेभं मृगराडिवाम्भसि ।</span>
<span class="shloka-line">तद्रक्तपङ्काङ्किततुण्डगण्डो यथा गजेन्द्रो जगतीं विभिन्दन् ॥ ३४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये तृतीयस्कन्धे चतुर्दशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S14_V34">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S14_V34_B1" data-verse="BTN_C03_S14_V34">
<p>'ब्रह्मजस्तु हिरण्याक्षः प्रथमं दंष्ट्रया हतः ।</p>
<p>स एव पार्षदाविष्टो द्वितीयं कर्णताडनात् ॥</p>
<p>पूर्वं लयोदके मग्नां द्वितीयं तेन मज्जिताम् ।</p>
<p>भुवमुद्धरतैवासौ हरिणा क्रोडमूर्तिना''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥</p>
<p>'व्यत्यासेनापि चोच्यन्ते अविवेकेन कुत्रचित् ।</p>
<p>दुष्टानां मोहनार्थाय तत्र तत्र कथाः क्वचित्''॥ इति स्कान्दे ॥</p>
<p>अविवेकेनेत्यस्य विविच्य नोच्यत इत्यर्थः । न तु कर्तुरविवेकः ।</p>
<p>'सर्वज्ञस्य कुतोऽज्ञानं व्यासस्योदारकर्मणः''इत्युक्तत्वात् ।</p>
<p>'दुष्टानां मोहनार्थाय''इति च ॥ ८,३३,३४ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C3-S15" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="पञ्चदशोऽध्यायः"></span>
=== पञ्चदशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="3" data-sec="15">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S15_V28" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ब्रह्मादयो यत्कृतसेतुपाला</span>
<span class="shloka-line">यत्कारणं विश्वमिदं च मायया ।</span>
<span class="shloka-line">आज्ञाकरी तस्य पिशाचचर्या</span>
<span class="shloka-line">अहो विभूम्नश्चरितं विडम्बनम् ॥ २८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S15_V28">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S15_V28_B1" data-verse="BTN_C03_S15_V28">
<p>'पिशाचचर्यामचरद्रुद्रो विष्ण्वाज्ञयैव तु ।</p>
<p>गर्भिणीवधनोदार्थमहो विष्णुर्विडम्बकृत्''॥ इति वाराहे ॥ २८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S15_V50" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">मैत्रेय उवाच–</span>
<span class="shloka-line">श्रुत्वा भागवतं पौत्रममोदत दितिर्भृशम् ।</span>
<span class="shloka-line">पुत्रयोश्च वधं कृष्णाद् विदित्वाऽऽसीन्महामनाः ॥ ५० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये तृतीयस्कन्धे पञ्चदशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S15_V50">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S15_V50_B1" data-verse="BTN_C03_S15_V50">
<p>'विष्णुहस्तवधाल्लोको भक्तस्यान्यस्य न क्वचित् ।</p>
<p>तथाप्यसुरमोहाय न विविक्तं क्वचित्क्वचित्''॥ इति स्कान्दे ॥</p>
<p>'हिरण्यकशिपुश्चापि भगवन्निन्दया तमः''इति च ।</p>
<p>'स्वतः सद्गतियोग्यस्य पुत्रादेर्हेतुता भवेत् ।</p>
<p>योग्यताऽनादिभक्तिः स्यादयोग्यस्य कुतो गतिः' ॥</p>
<p>इति ब्रह्मतर्के ॥ ५० ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C3-S16" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="षोडशोऽध्यायः"></span>
=== षोडशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="3" data-sec="16">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S16_V14" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">वसन्ति यत्र पुरुषाः सर्वे वैकुण्ठमूर्तयः ।</span>
<span class="shloka-line">ये नित्यमनिमित्तेन धर्मेणाराधयन् हरिम् ॥ १४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S16_V14">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S16_V14_B1" data-verse="BTN_C03_S16_V14">
<p>अनिमित्तेन विष्ण्वर्पणेन ॥ १४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S16_V17" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">वैमानिकाः सललनाश्चरितानि यत्र</span>
<span class="shloka-line">गायन्ति लोकशमलक्षपणानि भर्तुः ।</span>
<span class="shloka-line">अन्तर्जले तु विलसन्मधुमाधवीनां</span>
<span class="shloka-line">गन्धेन खण्डितधियोऽप्यनिलं क्षिपन्तः ॥ १७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S16_V17">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S16_V17_B1" data-verse="BTN_C03_S16_V17">
<p>'मुक्ताश्चैवाधिकारस्था द्वेधा वैकुण्ठलोकगाः ।</p>
<p>अमुक्तानां भ्रमः क्वापि न मुक्तानां क्वचिद्भवेत्''॥ इति भविष्यत्पुराणे ।</p>
<p>'कृष्णात्मनां न रज आदधुः''॥ इति च ॥ १७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S16_V18" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">पारावतान्यभृतसारसचक्रवाक-</span>
<span class="shloka-line">दात्यूहहंसशुकतित्तिरबर्हिणाद्यैः ।</span>
<span class="shloka-line">कोलाहले विरचिते चिरमात्रयोच्चै-</span>
<span class="shloka-line">र्भृङ्गाधिपे हरिकथामनुगायमाने ॥ १८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S16_V18">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S16_V18_B1" data-verse="BTN_C03_S16_V18">
<p>'तिरश्चीनाः स्थावराश्च सर्वे ज्ञानाद्विकुण्ठगाः ।</p>
<p>अमुक्ता मुक्तिमायान्ति नियमात्कर्मणः क्षये''॥ इति च ॥ १८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S16_V19" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">मन्दारकुन्दकुरबोत्पलचम्पकोर्ण-</span>
<span class="shloka-line">पुन्नागनागबकुलाम्बुजपारिजाताः ।</span>
<span class="shloka-line">गन्धेऽर्चिते तुलसिकाभरणेन तस्या</span>
<span class="shloka-line">यस्मिंस्तपः सुमनसो बहु मानयन्ति ॥ १९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S16_V19">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S16_V19_B1" data-verse="BTN_C03_S16_V19">
<p>भक्तैरर्चिते सति भगवता तुलसिकाभरणे कृते तस्या गन्धार्थं तपो बहु मानयन्ति ॥ १९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S16_V23" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यन्न व्रजन्त्यघभिदोरचनानुवादाः</span>
<span class="shloka-line">शृण्वन्ति येऽन्यविषयाः कुकथा मतिघ्नीः ।</span>
<span class="shloka-line">यास्तु श्रुता हतभगैर्नृभिरात्तवीर्या-</span>
<span class="shloka-line">स्तास्तान् क्षिपन्त्यशरणेषु तमःसु हन्त ॥ २३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S16_V23">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S16_V23_B1" data-verse="BTN_C03_S16_V23">
<p>अरचनानुवादाः ॥ २३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S16_V24" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">येऽभ्यर्थितामपि च नो नृगतिं प्रपन्ना</span>
<span class="shloka-line">ज्ञानं च तत्त्वविषयं सहधर्म यत्र ।</span>
<span class="shloka-line">नाराधनं भगवतो वितरन्त्यमुष्य</span>
<span class="shloka-line">संमोहिता विततया ननु मायया ते ॥ २४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S16_V24">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S16_V24_B1" data-verse="BTN_C03_S16_V24">
<p>ये नृगतिं ज्ञानादियोग्यां न प्रपन्नाः ते मोहाद्भगवदाराधनं न कुर्वन्ति । धर्मज्ञानवर्जिता मानुषा एव न भवन्तीत्यर्थः ॥ २४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S16_V28" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">मत्तद्विरेफवनमालिकया निवीतौ</span>
<span class="shloka-line">विन्यस्तयाऽसितचतुष्टयबाहुमध्ये ।</span>
<span class="shloka-line">वक्त्रभ्रुवा कुटिलया स्फुटनिर्गतेन</span>
<span class="shloka-line">रक्तेक्षणेन च मनाग् रभसं दधानौ ॥ २८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S16_V28">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S16_V28_B1" data-verse="BTN_C03_S16_V28">
<p>वक्त्रस्थया भ्रुवा सह निर्गतेन ॥ २८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S16_V30" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तान् वीक्ष्य वातरशनांश्चतुरः कुमारान्</span>
<span class="shloka-line">वृद्धान् दशार्धवयसो विदितात्मतत्त्वान् ।</span>
<span class="shloka-line">वेत्रेण चास्खलयतामतदर्हणांस्तौ</span>
<span class="shloka-line">तेजो विहस्य भगवत्प्रतिकूलशीलौ ॥ ३० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S16_V30">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S16_V30_B1" data-verse="BTN_C03_S16_V30">
<p>'जयस्य विजयस्यापि कदाचिद्ब्रह्मशापतः ।</p>
<p>कृष्णावतारपर्यन्तं प्रातिकूल्यं च जायते''॥ इति नारदीये ॥ ३० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S16_V32" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">को वा इहैत्य भगवत्परिचर्ययोच्चै-</span>
<span class="shloka-line">स्तद्धर्मिणामपि सतां विषमस्वभावः ।</span>
<span class="shloka-line">तस्मिन् प्रशान्तपुरुषे गतविग्रहे वां</span>
<span class="shloka-line">को वाऽत्मवत् कुहकयोः परिशङ्कनीयः ॥ ३२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S16_V32">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S16_V32_B1" data-verse="BTN_C03_S16_V32">
<p>युवयोर्यथा विरुद्धस्वभावत्वं तद्वद्भगवद्विषय इह शङ्कनीयः कः ? तस्मान्निषेधो व्यर्थ इत्यर्थः ॥ ३२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S16_V33" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">न ह्यन्तरं भगवतीह समस्तकुक्षा-</span>
<span class="shloka-line">वात्मानमात्मनि नभो नभसीव धीराः ।</span>
<span class="shloka-line">पश्यन्ति यत्र युवयोः सुरलिङ्गिनोः किं</span>
<span class="shloka-line">व्युत्पादितं ह्युदरभेदि भयं यतोऽस्य ॥ ३३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S16_V33">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S16_V33_B1" data-verse="BTN_C03_S16_V33">
<p>समस्तकुक्षौ स्थिते भगवति न हि भेदः । अस्मिंल्लोके । अन्तस्थभगवद्रूपं बहिष्ठैक्येन पश्यन्ति नभो नभसीव । तत्र प्रत्युदरभेदनिमित्तं भयं युवाभ्यां व्युत्पादितं किम् सर्वान्तर्यामित्वेनाभयस्य भयमस्तीति भावः कृतः । अन्यथा किमिति निवारणम् ।</p>
<p>'सर्वोदरगतं ब्रह्म ये भेदेन विचक्षते ।</p>
<p>सर्वत्रापि भयं तेषां मृतानां तम एव च''॥ इति तत्त्वविवेके ॥३३॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S16_V34" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तद् वा अमुष्य परमस्य विकुण्ठभर्तुः</span>
<span class="shloka-line">कर्तुं न युक्तमिति धीमहि मन्दधीभ्याम् ।</span>
<span class="shloka-line">लोकानितो व्रजतमन्तरभावदृष्ट्या</span>
<span class="shloka-line">पापीयसस्त्रय इमे रिपवोऽस्य यत्र ॥ ३४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S16_V34">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S16_V34_B1" data-verse="BTN_C03_S16_V34">
<p>त्रयो रिपवो देहत्रये ॥ ३४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S16_V36" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">भूयानघाद्धि भगवद्भिरकारि दण्डो</span>
<span class="shloka-line">यो नौ हरेत सुरहेलनमप्यशेषम् ।</span>
<span class="shloka-line">मा वोऽनुतापकलया भगवत्स्मृतिघ्नो</span>
<span class="shloka-line">मोहो भवेदिह तु नौ व्रजतोरधोऽधः ॥ ३६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S16_V36">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S16_V36_B1" data-verse="BTN_C03_S16_V36">
<p>सुरहेलनस्यापि दण्डो भवति । अत्र स्थितयोः पुनः पूर्ववन्मोहो न स्यादंशिनोः ॥ ३६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S16_V38" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तं त्वागतं प्रतिहृतौपयिकं स्वपुंभि-</span>
<span class="shloka-line">स्तेऽचक्षताक्षविषयं स्वसमाधिगम्यम् ।</span>
<span class="shloka-line">हंसश्रियोर्व्यजनयोः शिववायुलोल</span>
<span class="shloka-line">शुभ्रातपत्रशशिकेसरशीकराम्बुम् ॥ ३८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S16_V38">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S16_V38_B1" data-verse="BTN_C03_S16_V38">
<p>केसरा रश्मयः ॥ ३८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S16_V39" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">कृत्स्नप्रसादसुमुखं स्पृहणीयधाम</span>
<span class="shloka-line">स्नेहावलोककलया हृदि संस्पृशन्तम् ।</span>
<span class="shloka-line">श्यामे पृथावुरसि शोभितया श्रिया स्व</span>
<span class="shloka-line">ग्रीवामणिं सुभगयन्तमिवात्मधिष्ण्यम् ॥ ३९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S16_V39">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S16_V39_B1" data-verse="BTN_C03_S16_V39">
<p>'कौस्तुभो ब्रह्मणो रूपं प्राणश्चूडामणिस्तथा''। इति च ॥ ३९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S16_V42" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अत्रोपसृष्टमिति चोत्स्मितमिंदिरायाः</span>
<span class="shloka-line">स्वानां धिया विरचितं बहुसौष्ठवाढ्यम् ।</span>
<span class="shloka-line">मह्यं भवस्य भवतां भजनीयमङ्गं</span>
<span class="shloka-line">नेमुर्निरीक्ष्य नवितृप्तदृशो मुदा कैः ॥ ४२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S16_V42">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S16_V42_B1" data-verse="BTN_C03_S16_V42">
<p>'अविद्यमानकरणं विद्यमानस्मृतिस्तथा ।</p>
<p>उभयं रचनं प्रोक्तं पूर्वसिद्धेषु तु स्मृतिः''॥ इति शब्दनिर्णये ॥४२॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S16_V43" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तस्यारविन्दनयनस्य पदारविन्द-</span>
<span class="shloka-line">किञ्जल्कमिश्रतुलसीमकरन्दवायुः ।</span>
<span class="shloka-line">अन्तर्गतः स्वविवरेण चकार तेषां</span>
<span class="shloka-line">सङ्क्षोभमक्षरजुषामपि चित्ततन्वोः ॥ ४३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S16_V43">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S16_V43_B1" data-verse="BTN_C03_S16_V43">
<p>अक्षरजुषामपि तद्रूपसेवाभ्यासिनामपि ॥ ४३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S16_V48" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">नात्यन्तिकं विगणयन्त्यपि ते प्रसादं</span>
<span class="shloka-line">किं चान्यदर्पितभयं भ्रुव उन्नयैस्ते ।</span>
<span class="shloka-line">येऽङ्ग त्वदङ्घ्रिशरणा भवतः कथायाः</span>
<span class="shloka-line">कीर्तन्यतीर्थयशसः कुशला रसज्ञाः ॥ ४८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S16_V48">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S16_V48_B1" data-verse="BTN_C03_S16_V48">
<p>'भक्तिज्ञानपरीपाकात्किञ्चित्पूर्वं च मुच्यते ।</p>
<p>दर्शनेन हरेस्तत्र नानन्दः पूर्णतां व्रजेत्''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥</p>
<p>अतोऽनपेक्षाणामानन्दोद्रेको मोक्षेच्छुभ्यः । तेषां परिपाकतः पूर्वं ब्रह्मदृष्ट्या मुक्तिप्राप्तेः ।</p>
<p>'मुमुक्षोः केवलो भक्तो मुक्तावपि सुखी भवेत्''। इति च ॥ ४८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S16_V49" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">कामं व्रजेम वृजिनैर्निरयेषु नष्टा</span>
<span class="shloka-line">श्चेतोऽलिवद् यदि नु ते पदयो रमेत ।</span>
<span class="shloka-line">वाचश्च नस्तुलसिवद् यदि तेऽङ्घ्रिशोभाः</span>
<span class="shloka-line">पूर्येत ते गुणगणैर्यदि कर्णरन्ध्रः ॥ ४९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये तृतीयस्कन्धे षोडशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S16_V49">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S16_V49_B1" data-verse="BTN_C03_S16_V49">
<p>'यावत्परमभक्तैस्तु भुज्यते दुःखमुल्बणम् ।</p>
<p>तावन्मुक्तौ सुखोद्रेकस्तत्र चेद्भक्तिवर्धनम्''॥ इति च ॥ ४९ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C3-S17" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="सप्तदशोऽध्यायः"></span>
=== सप्तदशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="3" data-sec="17">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S17_V04" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तद् वः प्रसादयाम्यद्य ब्रह्म दैवं परं हि मे ।</span>
<span class="shloka-line">तद्ध्येवात्मकृतं मन्ये यत् स्वपुंभिरसत्कृताः ॥ ४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S17_V06" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यस्यामृतामलयशः श्रवणावगाहः</span>
<span class="shloka-line">सद्यः पुनाति जगदाश्वपचं विकुण्ठः ।</span>
<span class="shloka-line">सोऽहं भवद्भ्य उपलब्धसुतीर्थकीर्ति-</span>
<span class="shloka-line">श्छिन्द्यां स्वबाहुमपि वः प्रतिकूलवृत्तिम् ॥ ६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S17_V07" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यत्सेवया चरणपद्मपवित्ररेणोः</span>
<span class="shloka-line">सद्यः क्षताखिलमलं प्रतिलब्धशीलम् ।</span>
<span class="shloka-line">न श्रीर्विरक्तमपि मां विजहाति यस्याः</span>
<span class="shloka-line">प््रोक्षालवार्थमितरे नियमोऽर्हते मत् ॥ ७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S17_V07">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S17_V07_B1" data-verse="BTN_C03_S17_V07">
<p>'सर्वोत्तमोऽपि भगवान्विप्रादेः पूजनाय तु ।</p>
<p>गुणलब्धिं ततो ब्रूते नित्यपूर्णगुणोऽपि सन् ॥</p>
<p>ब्रूयुश्चान्ये क्वचित्तत्तु तदुक्तेरनुसारतः ।</p>
<p>उपादत्ते वरांश्चापि लोकानां मोहनाय च''॥ इति कौर्मे ॥</p>
<p>विप्राणां चरणपद्मपवित्ररेणोः सेवया प्रतिलब्धशीलं श्रीर्न जहातीति यत् । अतश्छिन्द्याम् ।</p>
<p>'अनुक्ताश्च गुणा विष्णोरुक्ता दोषा न तस्य तु ।</p>
<p>अज्ञानाद्दोषविज्ञानं गुणज्ञानं यथार्थतः''॥ इति पैङ्गिश्रुतिः ॥</p>
<p>'विप्राणां चापि भक्तानामन्येषां च जनार्दनः ।</p>
<p>ब्रह्मणः शङ्कराद्वापि देवताभ्यस्तथैव च ॥</p>
<p>आत्मनश्च श्रियश्चैव सकाशात्प््रिायतामपि ।</p>
<p>पूज्यतामत्ययुक्तं च वदेत्क्वापि विमोहयन्''॥ इति स्कान्दे ॥ ४-७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S17_V13" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ब्रह्मोवाच–</span>
<span class="shloka-line">अथ तस्योशतीं देवीमृषिकुल्यां सरस्वतीम् ।</span>
<span class="shloka-line">आस्वाद्य मन्युदष्टानां तेषामात्माऽप्यतृप्यत ॥ १३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S17_V13">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S17_V13_B1" data-verse="BTN_C03_S17_V13">
<p>देवीं द्योतमानाम् । ऋषिकुल्याम् ऋषिकुलस्तुतिपराम् ॥ १३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S17_V15" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ते योगमाययाऽऽरब्धपारमेष्ठ्यमहोदयम् ।</span>
<span class="shloka-line">प्रचुः प्रञ्जलयो विप्र प्राहृष्टाः कम्पितत्वचः ॥ १५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S17_V15">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S17_V15_B1" data-verse="BTN_C03_S17_V15">
<p>'तद्भ्रूविजृम्भः परमेष्ठिधिष्ण्यम्''॥ इत्युक्तम् ॥ १५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S17_V18" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">त्वत्तः सनातनो धर्मो रक्ष्यते तनुभिस्तव ।</span>
<span class="shloka-line">धर्मस्य परमो गुह्यो निर्विकारो भवान् मतः ॥ १८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S17_V18">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S17_V18_B1" data-verse="BTN_C03_S17_V18">
<p>धर्मस्यापि दुर्ज्ञेयः ॥ १८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S17_V20" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यं वै विभूतिरुपयात्यनुवेलमन्यै-</span>
<span class="shloka-line">रर्थार्थिभिः स्वशिरसा धृतपादरेणुः ।</span>
<span class="shloka-line">धन्यार्पिताङ्घ्रितुलसीनवदामधाम्नो</span>
<span class="shloka-line">लोकं मधुव्रतपतेरिव कामयाना ॥ २० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S17_V20">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S17_V20_B1" data-verse="BTN_C03_S17_V20">
<p>मधुव्रतपतेः सारग्राहिणां पतेः । अङ्घ्रिस्थतुलसीलोकं स्थानमुरसि स्थिताऽपि स्पर्धयेव कामयाना । 'लब्ध्वाऽपि वक्षसि पदम्''। इति च ॥ २० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S17_V21" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यस्तां विविक्तचरितैरनुवर्तमानां</span>
<span class="shloka-line">नात्याद्रियत् परमभागवतप्रसङ्गः ।</span>
<span class="shloka-line">स त्वं द्विजानुपथपुण्यरजःपुनीतिः</span>
<span class="shloka-line">श्रीवत्सलक्ष्म किमगा भगभाजनत्वम् ॥ २१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S17_V21">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S17_V21_B1" data-verse="BTN_C03_S17_V21">
<p>परमभागवतत्वेन तस्यामत्यादरः । न तु कामात् ।</p>
<p>'हरिभक्तिर्हरेः प्रीतिर्ज्ञानानन्दादयो गुणाः ।</p>
<p>अधिकारे च मुक्तौ च ब्रह्मवाय्वोश्च तत्स्त्रियोः ॥</p>
<p>शेषवीन्द्रहराणां च तत्स्त्रीणां वासवादिनाम् ।</p>
<p>यथाक्रमं तु विज्ञेया भूमौ कारणतोऽन्यथा ॥</p>
<p>देहस्य लक्षणं चैव भूमावप्यन्यथा भवेत् ।</p>
<p>ब्रह्मादिषु क्रमेणैव नित्यं स्याद्देहलक्षणम् ॥</p>
<p>श्रियोऽधिका गुणाः सर्वे सर्वेभ्यो नियमेन तु ।</p>
<p>उक्ताश्चैवाप्यनुक्ताश्च ततो विष्णोर्न संशयः''॥</p>
<p>इति तत्त्वनिर्णये ॥ २१ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S17_V22" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">धर्मस्य ते भगवतस्त्रियुग त्रिभिः स्वैः</span>
<span class="shloka-line">पद्भिश्चराचरमिदं द्विजदेवतार्थम् ।</span>
<span class="shloka-line">नूनं भृतं तदभिघातिरजस्तमश्च</span>
<span class="shloka-line">सत्त्वेन नो वरदया तनुवा निरस्य ॥ २२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S17_V22">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S17_V22_B1" data-verse="BTN_C03_S17_V22">
<p>'धारणाद् भगवान् धर्मो यमनाद् यम उच्यते''। इति शब्दनिर्णये ।</p>
<p>'अनन्तासनवैकुण्ठक्षीरसागरगैस्त्रिभिः ।</p>
<p>रक्षां करोति भगवान्कपिलः सत्ववर्धनात् ।</p>
<p>असत्वोऽपि रजश्चैव तमश्चापि निरस्य तु''॥ इति मूर्तिभेदे ॥</p>
<p>'कपिलो वरदश्चैव विकलश्चेति कथ्यते''इति च ।</p>
<p>अतः सत्वस्य कारणत्वमात्रं कपिलो वरदा तनुः ॥ २२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S17_V23" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">न त्वं द्विजोत्तमकुलं यदिहात्मगोपं</span>
<span class="shloka-line">गोप्ता वृष स्वर्हणेन सुसूनृतेन ।</span>
<span class="shloka-line">तर्ह्येव नङ्क्षयति शिवस्तव देव पन्थाः</span>
<span class="shloka-line">लोकोऽग्रहीष्यदृषभस्य हि यत् प्रमाणम् ॥ २३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S17_V23">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S17_V23_B1" data-verse="BTN_C03_S17_V23">
<p>आत्मैव गोपो गोपको यस्य तदात्मगोपम् ॥ २३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S17_V24" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तत्तेऽनभीष्टमिव सत्त्वनिधेर्विधित्सोः</span>
<span class="shloka-line">क्षेमं जनाय निजशक्तिभिरुद्धृतारेः ।</span>
<span class="shloka-line">नैतावता त्र्यधिपतेर्बत विश्वभर्तु-</span>
<span class="shloka-line">स्तेजःक्षतिस्त्ववनतस्य स ते विनोदः ॥ २४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S17_V24">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S17_V24_B1" data-verse="BTN_C03_S17_V24">
<p>'असुरा अप््रिायाश्चापि नित्यानन्दान्न लोकवत् ।</p>
<p>निषेध्यबुद्धिविषयमप््रिायं हि हरेर्मतम्''॥ इति च ।</p>
<p>तस्मादनभीष्टमिव ॥ २४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S17_V26" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">भगवानुवाच–</span>
<span class="shloka-line">एतौ सुरेतरगतिं प्रतिपद्य सद्यः</span>
<span class="shloka-line">संरम्भसम्भृतसमाध्यनुबद्धयोगौ ।</span>
<span class="shloka-line">भूयः सकाशमुपयास्यत आशु यो वः</span>
<span class="shloka-line">शापो मयैव विहितस्तदवैत विप्र ॥ २६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S17_V26">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S17_V26_B1" data-verse="BTN_C03_S17_V26">
<p>'अन्तर्भक्ता बहिःक्रुद्धा हिरण्याद्या हरिं प्रति ।</p>
<p>सर्वक्रुद्धाः शम्बराद्या अन्तः क्रोधवशास्तथा''॥ इति च ॥ २६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S17_V28" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ब्रह्मोवाच–</span>
<span class="shloka-line">भगवन्तं परिक्रम्य प्रणिपत्यानुमान्य च ।</span>
<span class="shloka-line">प्रतिजग्मुः प्रमुदिताः शंसन्तो वैष्णवीं श्रियम् ॥ २८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S17_V28">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S17_V28_B1" data-verse="BTN_C03_S17_V28">
<p>'स्वरूपश्रीस्तथा भार्या द्वेधा श्रीस्तु हरेर्मता''। इति च ॥ २८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S17_V31" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">मयि संरम्भयोगेन निस्तीर्य ब्रह्महेलनम् ।</span>
<span class="shloka-line">प्रत्येष्यतं निकाशं मे कालेनाल्पीयसा पुनः ॥ ३१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये तृतीयस्कन्धे सप्तदशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S17_V31">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S17_V31_B1" data-verse="BTN_C03_S17_V31">
<p>'अन्तर्भक्ता बहिर्वैरा हिरण्याद्या हरेर्मताः ।</p>
<p>तत्र भक्त्याऽभवन्पूता द्वेष आवेशकान्गतः ॥</p>
<p>ब्रह्मजा असुरा ये तु विष्णोः पार्षदतां गताः ।</p>
<p>बल्याद्याश्च हरेर्द्वेषमन्तः कृत्वा तमोगताः''॥ इति च ॥</p>
<p>तस्मात् संरम्भोऽल्पफलः कथ्यत एव । भक्तियोग एव ब्रह्महेलन-निस्तारकः ॥ ३१ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C3-S18" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="अष्टादशोऽध्यायः"></span>
=== अष्टादशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="3" data-sec="18">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S18_V05" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ववौ वायुः सुदुस्पर्शः फट्काराराववान् मुहुः ।</span>
<span class="shloka-line">उन्मूलयन् नगपतीन् वात्यानीको रजोध्वजः ॥ ५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S18_V05">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S18_V05_B1" data-verse="BTN_C03_S18_V05">
<p>'फट्कारश्चैव फूत्कारस्तथा किलकिलादयः ।</p>
<p>अनुकारशब्दा विज्ञेया ये चान्ये तादृशा मताः ॥"इत्यभिधानम् ॥ ५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S18_V09" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अन्तर्ग्रामेषु मुखतो वमन्त्यो वह्निमुल्बणम् ।</span>
<span class="shloka-line">सृगाला अपि टङ्कारैः प्रणेदुरशिवाः शिवाः ॥ ९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S18_V09">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S18_V09_B1" data-verse="BTN_C03_S18_V09">
<p>टङ्कारोऽप्यनुकारशब्दः ।</p>
<p>'नाशस्तत्र सृगालानां शिवानां चान्यथास्वरे''इत्याग्नेये ॥ ९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S18_V11" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">खरोष्ट्राः कर्कशैः क्षत्तः खुरैर्घ्नन्तो धरातलम् ।</span>
<span class="shloka-line">खात्काररभसा मत्ताः पर्यधावन् वरूथशः ॥ ११ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S18_V11">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S18_V11_B1" data-verse="BTN_C03_S18_V11">
<p>खात्कारोऽप्यनुकारशब्दः ॥ ११ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S18_V21" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तं वीक्ष्य दुःसहजवं रणत्काञ्चननूपुरम् ।</span>
<span class="shloka-line">वैजयन्त्या स्रजा जुष्टमसंन्यस्तमहागदम् ॥ २१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S18_V22" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">मनोवीर्यमदोत्सिक्तमधृष्यमकुतोभयम् ।</span>
<span class="shloka-line">भीता निलिल्यिरे देवास्तार्क्ष्यत्रस्ता इवाहयः ॥ २२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये तृतीयस्कन्धे अष्टादशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S18_V22">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S18_V22_B1" data-verse="BTN_C03_S18_V22">
<p>'न देवानां प्रजापानां विजेता वरतो विना ।</p>
<p>बलेन विद्यया वापि न समस्तत्पतीन्विना ॥</p>
<p>वरोऽपि तादृशो यावच्छरीरं नान्यदेहगः''॥ इति तत्त्वनिर्णये ॥ २१-२२ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C3-S19" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="एकोनविंशोऽध्यायः"></span>
=== एकोनविंशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="3" data-sec="19">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S19_V19" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तयोः स्पृधोः स्निग्धगदाहताङ्गयोः</span>
<span class="shloka-line">क्षतस्रवाघ्राणविवृद्धयुद्धयोः ।</span>
<span class="shloka-line">विचित्रमार्गांश्चरतोर्जिगीषया</span>
<span class="shloka-line">व्यभादिलायामिव शुष्मिणोर्मृधः ॥ १९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S19_V20" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">दैत्यस्य यज्ञावयवस्य मायया</span>
<span class="shloka-line">गृहीतवाराहतनोर्महात्मनः ।</span>
<span class="shloka-line">कौरव्य मह्यां द्विषतोर्विमर्दनं</span>
<span class="shloka-line">दिदृक्षुरागाद् ऋषिभिर्वृतः स्वराट् ॥ २० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S19_V21" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">आसन्नशौण्डीरमपेतसाध्वसं</span>
<span class="shloka-line">कृतप्रतीकारमहार्यविक्रमम् ।</span>
<span class="shloka-line">विलक्ष्य दैत्यं भगवान् सहस्रणी</span>
<span class="shloka-line">र्जगाद नारायणमादिसूकरम् ॥ २१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S19_V21">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S19_V21_B1" data-verse="BTN_C03_S19_V21">
<p>अनेककल्पजननेतृत्वात् सहस्रणीः ॥</p>
<p>'अक्षतः क्षतवद्विष्णुरसमः समवत्तथा ।</p>
<p>अजितो जितवच्चैव ज्ञोऽज्ञवच्च प्रकाशयेत् ॥</p>
<p>सर्वरूपेष्वनन्तोऽपि ब्रह्माद्याश्चैव तन्मतेः ।</p>
<p>अनुसारितया ब्रूयुः कुर्युश्च स न दुःखभाक्''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥ १९-२१ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S19_V26" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">एषा घोरतमा सन्ध्या लोकशम्बट्करी प्रभो ।</span>
<span class="shloka-line">उपसर्पति सर्वात्मन् सुराणां जयमावह ॥ २६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S19_V26">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S19_V26_B1" data-verse="BTN_C03_S19_V26">
<p>'आदरं तु मुखं विद्याच्छम्बट्कारं तु भक्षणम्''इत्यभिधानम् ॥२६॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S19_V27" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अधुनैवाभिजिन्नाम योगो मौहूर्तिकोऽभ्यगात् ।</span>
<span class="shloka-line">शिवाय नस्त्वं सुहृदामाशु निस्तर दुस्तरम् ॥ २७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये तृतीयस्कन्धे एकोनविंशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S19_V27">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S19_V27_B1" data-verse="BTN_C03_S19_V27">
<p>'मध्याह्नस्त्वभिजित्प्रोक्त आषाढोत्तर एव च ।</p>
<p>श्रवणस्यापि पूर्वार्धो विषुवं चाभिजित्स्मृतम्''॥ इति च ॥ २७ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C3-S20" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="विंशोऽध्यायः"></span>
=== विंशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="3" data-sec="20">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S20_V05" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">गदायामपविद्धायां हाहाकारे च निर्गते ।</span>
<span class="shloka-line">मानयामास तद्धर्मं सुनाभं चास्मरद् विभुः ॥ ५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये तृतीयस्कन्धे विंशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S20_V05">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S20_V05_B1" data-verse="BTN_C03_S20_V05">
<p>'धर्मः सत्य इति प्रोक्तो धर्मश्चापि हरेः प््रिायः''॥ इति ब्राह्मे ॥</p>
<p>'यथेच्छयैव सर्वं तु मनसा देहतोऽपि वा ।</p>
<p>कर्तुं शक्तोऽपि शस्त्राद्या लीलैवानन्तशक्तितः''॥ इति वाराहे ॥ ५ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C3-S21" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="एकविंशोऽध्यायः"></span>
=== एकविंशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="3" data-sec="21">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S21_V12" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">मैत्रेय उवाच–</span>
<span class="shloka-line">दैवेन दुर्वितर्क्येण परेणानिमिषेण च ।</span>
<span class="shloka-line">जातक्षोभाद् भगवतो महानासीद् गुणत्रयात् ॥ १२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S21_V12">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S21_V12_B1" data-verse="BTN_C03_S21_V12">
<p>'सृष्टौ लये तारतम्यं देवानां ज्ञायते स्फुटम् ।</p>
<p>तारतम्यपरिज्ञाने महातात्पर्यमिष्यते ॥</p>
<p>अतस्तद्बहुशस्तूक्तमन्यच्चैतत्प्रकाशकम्''॥ इति वामने ।</p>
<p>'महतो ब्रह्मवायू च तद्भार्ये चाभिमानिनः ।</p>
<p>अहमः शेषवीन्द्रौ च रुद्रेन्द्रौ कामतत्स्त्रियः ॥</p>
<p>मनसस्त्वनिरुद्धश्च चन्द्रश्चान्ये यथोदितम् ।</p>
<p>एवं क्रमो व्यत्ययस्तु सूक्ष्मस्थूलविभेदतः ॥</p>
<p>सृष्टौ गुणे च ज्ञानादौ मुक्तिस्थे वाप्ययं क्रमः ।</p>
<p>नियमेनान्यथोक्तिस्तु मोहायासुरजन्मनाम्''॥ इति वाराहे ॥ १२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S21_V13" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">रजः प्रधानान्महतस्त्रिलिङ्गो दैवचोदितात् ।</span>
<span class="shloka-line">जातः ससर्ज भूतादिर्वियदादीनि पञ्च च ॥ १३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S21_V15" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सोऽशयिष्टाधिसलिल आण्डकोशो निरात्मकः ।</span>
<span class="shloka-line">साग्रं वै वर्षसाहस्रमन्ववात्सीत् तमीश्वरः ॥ १५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S21_V15">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S21_V15_B1" data-verse="BTN_C03_S21_V15">
<p>निरात्मकः न व्यक्तस्तत्रात्मा ॥ १५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S21_V17" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सोऽनुविष्टो भगवता यः शेते सलिलाशये ।</span>
<span class="shloka-line">लोकसंस्थां यथापूर्वं निर्ममे संस्थया स्वया ॥ १७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S21_V17">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S21_V17_B1" data-verse="BTN_C03_S21_V17">
<p>संस्थया स्वया भगवति स्थितसामर्थ्येन ॥ १७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S21_V21" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">देवस्तानाह संविग्नो मा मा जक्षत रक्षत ।</span>
<span class="shloka-line">अहो मे यक्षरक्षांसि प्रजा यूयं भविष्यथ ॥ २१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S21_V22" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">देवताः प्रभया या या दिव्याः प्रमुखतोऽसृजत् ।</span>
<span class="shloka-line">तेऽहार्षुर्देवयन्तोऽपि विसृष्टां तां प्रभामहः ॥ २२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S21_V23" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">देवोऽदेवान् जघनतः सृजति स्मातिलोलुपान् ।</span>
<span class="shloka-line">त एनं लोलुपतया मैथुनायाभिपेदिरे ॥ २३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S21_V24" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ततो हसन् स भगवानसुरैर्निरपत्रपैः ।</span>
<span class="shloka-line">अन्वीयमानस्तरसा क्रुद्धो भीतः परापतत् ॥ २४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S21_V24">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S21_V24_B1" data-verse="BTN_C03_S21_V24">
<p>'जानन्नपि समर्थोऽपि क्वचिद्ब्रह्मा हरेः प््रिायम् ।</p>
<p>ज्ञात्वा करोति कर्माणि ह्यज्ञवच्चाप्यशक्तवत्''॥ इति च ॥ २१-२४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S21_V28" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सोऽवधार्यास्य कार्पण्यं विविक्ताध्यात्मदर्शनः ।</span>
<span class="shloka-line">विमुञ्चात्मतनुं घोरामित्युक्तो विमुमोच ह ॥ २८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S21_V28">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S21_V28_B1" data-verse="BTN_C03_S21_V28">
<p>'व्यसृजन्मलवद्देहं बाह्यं न तु निजं पुरा ।</p>
<p>ब्रह्मा तच्चाहरादित्वं प्राप देवादिदैवतम्''॥ इति कौर्मे ॥ २८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S21_V42" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ऊर्जस्वन्तं मन्यमान आत्मानं भगवानजः ।</span>
<span class="shloka-line">साध्यान् गणान् पितृगणान् परोक्षेणासृजत् प्रभुः ॥ ४२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S21_V42">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S21_V42_B1" data-verse="BTN_C03_S21_V42">
<p>'ऊर्जं सारान्नमुद्दिष्टं तद्देवपितृभक्षणम्''। इति ब्राह्मे ॥ ४२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S21_V49" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स आत्मानं मन्यमानः कृतकृत्यमिवात्मभूः ।</span>
<span class="shloka-line">तदा मनून् ससर्जान्ते मनसा लोकभावनान् ॥ ४९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S21_V50" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तेभ्यः स व्यसृजद् देहं परः पुरुष आत्मनः ।</span>
<span class="shloka-line">तां दृष्ट्वा ये पुरा सृष्टाः प्रशशंसुः प्रजापतिम् ॥ ५० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S21_V50">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S21_V50_B1" data-verse="BTN_C03_S21_V50">
<p>ये पुरा सृष्टा देवाः ।</p>
<p>'दृष्ट्वा तु पौरुषीं सृष्टिं देवाः सुकृतमूचिरे'' इति च ॥ ४९-५० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S21_V52" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तपसा विद्यया युक्तो योगेन सुसमाधिना ।</span>
<span class="shloka-line">आदावृषीन् हृषीकेशः ससर्जाभिमताः प्रजाः ॥ ५२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये तृतीयस्कन्धे एकविंशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S21_V52">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S21_V52_B1" data-verse="BTN_C03_S21_V52">
<p>'यत्रापि तु हरेर्नाम तदन्यत्र प्रयुज्यते ।</p>
<p>तदान्तरहरेस्तत्र गृहीतिर्नान्यथा भवेत् ॥</p>
<p>स्वातन्त्र्यादवरत्वं च परस्यापि प्रयुज्यते ।</p>
<p>स्थितस्यापि यथा राज्ञः स्वानां जयपराजयौ''॥ इति पाद्मे ॥</p>
<p>अतो हृषीकेशो ब्रह्मान्तर्यामी ॥ ५२ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C3-S22" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="द्वाविंशोऽध्यायः"></span>
=== द्वाविंशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="3" data-sec="22">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S22_V08" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तावत् प्रसन्नो भगवान् पुष्कराक्षः कृते युगे ।</span>
<span class="shloka-line">दर्शयामास तं क्षत्तः शाब्दं ब्रह्म दधद् वपुः ॥ ८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S22_V08">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S22_V08_B1" data-verse="BTN_C03_S22_V08">
<p>शब्दविषयं ब्रह्म ॥ ८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S22_V18" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">न तेऽजराक्षभ्रमिरायुरेषां</span>
<span class="shloka-line">त्रयोदशारं त्रिशतं षष्ठिपर्व ।</span>
<span class="shloka-line">षण्णेम्यनन्तच्छिदि यत् त्रिनाभि</span>
<span class="shloka-line">करालस्रोतो जगदाच्छिद्य धावत् ॥ १८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S22_V18">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S22_V18_B1" data-verse="BTN_C03_S22_V18">
<p>अनन्तच्छिदि अनन्तावयवम् ।</p>
<p>'तृतीयोऽतिशये''इति हि महाव्याकरणे ।</p>
<p>'मथनान्मिथिलो जातः''इत्यादिवच्च ॥ १८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S22_V50" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">नूनं चङ्क्रमणं देव सतां संरक्षणाय ते ।</span>
<span class="shloka-line">वधाय चासतां यस्त्वं हरेः शक्तिर्हि पालनी ॥ ५० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S22_V51" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">योऽर्केन्द्वग्नीन्द्रवायूनां यमधर्मप्रचेतसाम् ।</span>
<span class="shloka-line">रूपाणि स्थान आधत्से तस्मै शुक्लात्मने नमः ॥ ५१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये तृतीयस्कन्धे द्वाविंशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S22_V51">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S22_V51_B1" data-verse="BTN_C03_S22_V51">
<p>'स्वायम्भुवो मनुश्चैव पृथुश्चैवार्जुनावपि ।</p>
<p>ब्रह्मशेषविपा रुद्र इन्द्र ऋष्यादयस्तथा ।</p>
<p>विष्ण्वावेशयुताः सर्वे न तु विष्णुस्वरूपकाः''॥ इति तत्त्वनिर्णये ॥ ५०,५१ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C3-S23" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="त्रयोविंशोऽध्यायः"></span>
=== त्रयोविंशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="3" data-sec="23">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S23_V16" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">कामः स भूयान्नरदेव तेऽस्याः</span>
<span class="shloka-line">पुत्र्याः समाम्नायविधौ प्रतीतः ।</span>
<span class="shloka-line">क एव ते तनयां नाद्रियेत स्वयैव</span>
<span class="shloka-line">कान्त्या क्षिपतीमिव श्रियम् ॥ १६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S23_V16">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S23_V16_B1" data-verse="BTN_C03_S23_V16">
<p>स्वया कान्त्याऽन्याः क्षिपन्ती श्रीर्यथा तद्वत् स्थिताम् ॥ १६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S23_V29" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">बर्हिष्मती नाम पुरी सर्वसम्पत्समन्विता ।</span>
<span class="shloka-line">न्यपतन् यत्र रोमाणि यज्ञस्याङ्गं विधुन्वतः ॥ २९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S23_V30" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">कुशकाशास्त एवासंल्लसद्धरितवर्चसः ।</span>
<span class="shloka-line">ऋषयो यैः पराभाव्य यज्ञघ्नान् यज्ञमीजिरे ॥ ३० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S23_V30">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S23_V30_B1" data-verse="BTN_C03_S23_V30">
<p>'ज्ञानानन्दस्वरूपेभ्यो रोमभ्योऽस्य कुशादयः ।</p>
<p>विधुन्वतः प्रयागे तु वराहवपुषोऽभवन् ।</p>
<p>रोमाणि तानि देवस्य रूपाण्यासन्सहस्रशः''॥ इति स्कान्दे ।</p>
<p>त एवासन् तेभ्य एवासन् । 'सप्तसु प्रथमा''इति सूत्रात् ॥ २९-३० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S23_V35" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अयातयामास्तस्यासन् यामाः स्वान्तरयापनाः ।</span>
<span class="shloka-line">शृण्वतो ध्यायतो विष्णोः कुर्वतो ब्रुवतः कथाः ॥ ३५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S23_V35">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S23_V35_B1" data-verse="BTN_C03_S23_V35">
<p>'गतसारं यातयामं यामः सार इहोच्यते''इति नारदीये ॥ ३५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S23_V37" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">शारीरा मानसा दिव्याः पर्यासे ये च मानुषाः ।</span>
<span class="shloka-line">भौतिकाश्च कथं क्लेशा बाधन्ते हरिसंश्रयम् ॥ ३७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये तृतीयस्कन्धे त्रयोविंशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S23_V37">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S23_V37_B1" data-verse="BTN_C03_S23_V37">
<p>पर्यासे मानुषत्वेनावस्थानेऽपि ॥ ३७ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C3-S24" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="चतुर्विंशोऽध्यायः"></span>
=== चतुर्विंशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="3" data-sec="24">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S24_V18" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">द्वास्सु विद्रुमदेहल्या भातं वज्रकपाटिमत् ।</span>
<span class="shloka-line">शिखरेष्विन्द्रनीलेषु हेमकुम्भैरधिष्ठितम् ॥ १८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S24_V18">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S24_V18_B1" data-verse="BTN_C03_S24_V18">
<p>देहली द्वारबन्धः ॥ १८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S24_V20" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">हंसपारावतव्रातैस्तत्र तत्र निकूजितम् ।</span>
<span class="shloka-line">कृत्रिमान् मन्यमानैः स्वानधिरुह्याधिरुह्य च ॥ २० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S24_V20">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S24_V20_B1" data-verse="BTN_C03_S24_V20">
<p>कृत्रिमान् शोभार्थं कृतान् ॥ २० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S24_V30" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अथाऽदर्शे स्वमात्मानं स्रग्विणं विरजाम्बरम् ।</span>
<span class="shloka-line">विरजं कृतस्वस्त्ययनं कन्याभिर्बहुमानितम् ॥ ३० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S24_V30">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S24_V30_B1" data-verse="BTN_C03_S24_V30">
<p>आदर्शे ददर्श ॥ ३० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S24_V38" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तस्मिंन्नलुप्तमहिमा प््रिाययाऽनुषक्तो</span>
<span class="shloka-line">विद्याधरीभिरुपचीर्णवपुर्विमाने ।</span>
<span class="shloka-line">बभ्राज उत्कचक उद्गुणपानवीच्य-</span>
<span class="shloka-line">स्ताराभिरावृत इवोडुपतिर्नभस्स्थः ॥ ३८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S24_V38">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S24_V38_B1" data-verse="BTN_C03_S24_V38">
<p>उद्गुणपानवीच्यः उत्तमामृतवीचीयुक्तः ॥ ३८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S24_V45" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तस्मिन् विमान उत्कृष्टां शय्यां रतिकरीं श्रिता ।</span>
<span class="shloka-line">न चाबुद्ध्यत तं कालं पत्याऽऽवीच्येन सङ्गता ॥ ४५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये तृतीयस्कन्धे चतुर्विंशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S24_V45">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S24_V45_B1" data-verse="BTN_C03_S24_V45">
<p>'प्राप्तषोडशवर्षः सन्नावीच्य इति कथ्यते''॥ इत्यभिधानम् ॥ ४५ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C3-S25" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="पञ्चविंशोऽध्यायः"></span>
=== पञ्चविंशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="3" data-sec="25">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S25_V01" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">मैत्रेय उवाच–</span>
<span class="shloka-line">निर्वेदवादिनीमेवं मनोर्दुहितरं मुनिः ।</span>
<span class="shloka-line">दयालुः शालिनीमाह शुक्लाभिव्याहृतं स्मरन् ॥ १ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S25_V01">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S25_V01_B1" data-verse="BTN_C03_S25_V01">
<p>'मालिनी शालिनी काल्या चार्या भार्येति चोच्यते''। इति च ॥१॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S25_V06" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तस्यां बहुतिथे काले भगवान् मधुसूदनः ।</span>
<span class="shloka-line">कार्दमं वीर्यमापन्नो जज्ञेऽग्निरिव दारुणि ॥ ६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S25_V06">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S25_V06_B1" data-verse="BTN_C03_S25_V06">
<p>'नावतारेष्वपि हरेर्देहः शुक्लादिसम्भवः ।</p>
<p>तथापि शुक्लसंस्थः सन्मातृदेहं प्रविश्य च ॥</p>
<p>विलाप्य शुक्लं तत्रैव केवलज्ञानरूपकः ।</p>
<p>उदेति भगवान्विष्णुः काले लोकं विमोहयन्''॥ इति महावाराहे ॥</p>
<p>अग्निरिव दारुणीति व्यक्तिस्थानमात्रत्वे दृष्टान्तः ॥ ६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S25_V10" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">भगवन्तं परं ब्रह्म सत्त्वेनांशेन शत्रुहन् ।</span>
<span class="shloka-line">तत्त्वसंख्यानविज्ञप्त्यै जातं विद्वानजः स्वराट् ॥ १० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S25_V10">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S25_V10_B1" data-verse="BTN_C03_S25_V10">
<p>'महागुणाभिपूर्णत्वं सत्वमित्युच्यते बुधैः''।</p>
<p>इति वामने ॥ १० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S25_V19" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अयं सिद्धगणाधीशः साङ्ख्याचार्यैः सुसम्मतः ।</span>
<span class="shloka-line">लोके कपिल इत्याख्यां गन्ता ते कीर्तिवर्धनः ॥ १९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S25_V19">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S25_V19_B1" data-verse="BTN_C03_S25_V19">
<p>'सम्यग्ज्ञानं तु साङ्ख्यं स्यात् तदर्थो योग उच्यते''।</p>
<p>इति कापिलेये ॥ १९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S25_V26" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स चावतीर्णं त्रियुगमाज्ञाय विबुधर्षभम् ।</span>
<span class="shloka-line">विविक्त उपसङ्गम्य प्रणम्य समभाषत ॥ २६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S25_V26">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S25_V26_B1" data-verse="BTN_C03_S25_V26">
<p>'युगत्रयावतारेण त्रियुगश्चेति कथ्यते''। इति पाद्मे ॥ २६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S25_V31" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तान्येव तेऽभिरूपाणि रूपाणि भगवंस्तव ।</span>
<span class="shloka-line">यानि यानीह रोचन्ते स्वजनानामरूपिणः ॥ ३१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S25_V31">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S25_V31_B1" data-verse="BTN_C03_S25_V31">
<p>यानि यानि ब्रह्मादिरूपाणि रोचन्ते स्वजनानां तान्येव ते व्यक्त्यर्थमभिरूपाणि ।</p>
<p>'व्यक्तो भवेद्धरिस्तत्र यत्स्थानं रुचितं सताम्''। इति कौर्मे ॥ ३१ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S25_V33" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">परं प्रधानं पुरुषं महान्तं कालं कविं त्रिवृतं लोकपालम् ।</span>
<span class="shloka-line">आत्मानुभूत्यानुगतप्रपञ्चं स्वच्छन्दशक्तिं कपिलं प्रपद्ये ॥३३॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S25_V33">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S25_V33_B1" data-verse="BTN_C03_S25_V33">
<p>'वेदैर्वृतत्वाद्भगवांस्त्रिवृदित्युच्यते बुधैः''। इति च ॥ ३३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S25_V35" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">श्री भगवानुवाच–</span>
<span class="shloka-line">मया प्रोक्तं हि लोकस्य प्रमाणं सत्यलौकिके ।</span>
<span class="shloka-line">अथाजनि मया तुभ्यं यदवोचमृतं मुने ॥ ३५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S25_V35">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S25_V35_B1" data-verse="BTN_C03_S25_V35">
<p>सत्यलौकिके यथार्थज्ञानविषये ।</p>
<p>'आभासो ज्ञानमालोको लोको भासश्च कथ्यत''। इत्यभिधानम् ॥३५॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S25_V40" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">विश्वमेतद्धि शास्त्रेण विज्ञायात्मानमीश्वरम् ।</span>
<span class="shloka-line">मुनिः शान्तमनोवाक्यस्तदा नाऽख्यात्युपप्लवः ॥ ४० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S25_V40">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S25_V40_B1" data-verse="BTN_C03_S25_V40">
<p>विश्वमेतदेतादृशं असारं यतः । अत ईश्वरं विज्ञाय । नाऽख्यात्युपप्लवः दुःखाज्ञानाद्युपद्रवो न ॥ ४० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S25_V45" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">निरहङ्कृतिर्निर्ममश्च निर्द्वन्द्वः समदृक् स्वदृक् ।</span>
<span class="shloka-line">प्रत्यग्रः शान्तधीर्धीरः प्रशान्तोर्मिरिवोदधिः ॥ ४५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S25_V45">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S25_V45_B1" data-verse="BTN_C03_S25_V45">
<p>'अनन्याधीनशक्तित्वाद्धरिः स्व इति चोच्यते''। इति मात्स्ये ।</p>
<p>प्रत्यग्रः प्रत्यग्रतिः ॥ ४५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S25_V46" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">आत्मानं सर्वभूतेषु भगवन्तमवस्थितम् ।</span>
<span class="shloka-line">अपश्यत् सर्वभूतानि भगवत्यपि चात्मनि ॥ ४६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S25_V47" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">वासुदेवे भगवति सर्वज्ञे प्रत्यगात्मनि ।</span>
<span class="shloka-line">परेण भक्तिभावेन लब्धात्मा मुक्तबन्धनः ॥ ४७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये तृतीयस्कन्धे पञ्चविंशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S25_V47">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S25_V47_B1" data-verse="BTN_C03_S25_V47">
<p>'भूतगर्भश्च भूतस्थः पूर्ण एवं द्विरूपवान् ।</p>
<p>अत आत्मेति तं प्राहुः सदैवाप्तगुणो यतः''॥ इति च ॥ ४६-४७ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C3-S26" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="षड्विंशोऽध्यायः"></span>
=== षड्विंशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="3" data-sec="26">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S26_V11" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तं त्वा गताऽहं शरणं शरण्यं</span>
<span class="shloka-line">स्वभृत्यसंसारतरोः कुठारम् ।</span>
<span class="shloka-line">जिज्ञासया प्रकृतेः पूरुषस्य</span>
<span class="shloka-line">नमामि सद्धर्मविदां वरिष्ठम् ॥ ११ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S26_V11">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S26_V11_B1" data-verse="BTN_C03_S26_V11">
<p>'नारायणो ब्रह्मवायू वीन्द्रशेषौ हरस्तथा ।</p>
<p>कामः शक्रो गुरुर्दक्षो मन्वाद्या भास्करादयः ।</p>
<p>सर्वजीवाश्च क्रमशः पुरुषाख्याभिशब्दिताः ॥"</p>
<p>'एतत्पत्न्यो बन्धशक्तिः स्त्रियः सर्वास्तथा जडम् ।</p>
<p>क्रमात्प्रकृतिशब्दोक्तास्तज्ज्ञानाद्विप्रमुच्यते''॥ इति दत्तात्रेययोगे ॥११॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S26_V13" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">भगवानुवाच–</span>
<span class="shloka-line">योग आध्यात्मिकः पुंसां मतो निःश्रेयसाय मे ।</span>
<span class="shloka-line">अत्यन्तोपरतिर्यत्र दुःखस्य च सुखस्य च ॥ १३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S26_V13">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S26_V13_B1" data-verse="BTN_C03_S26_V13">
<p>'परमात्मादिकं देहे यदध्यात्मं तदीरितम्''। इति च ।</p>
<p>'सुखं शरीरभोग्यं तु दुःखं सर्वं तथैव च ।</p>
<p>मुक्तौ विलयमायाति नित्यानन्दस्तु भुज्यते''॥ इति च ॥ १३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S26_V16" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अहंममाभिमानोत्थैः कामलोभादिभिर्मलैः ।</span>
<span class="shloka-line">वीतं यदाऽऽत्मनः शुद्धमदुःखमसुखं समम् ॥ १६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S26_V17" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तदा पुरुष आत्मानं केवलं प्रकृतेः परम् ।</span>
<span class="shloka-line">निरन्तरं स्वयञ्ज्योतिरणिमानमखण्डितम् ॥ १७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S26_V18" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ज्ञानवैराग्ययुक्तेन भक्तियोगेन चात्मना ।</span>
<span class="shloka-line">परिपश्यत्युदासीनां प्रकृतिं च हतौजसम् ॥ १८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S26_V18">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S26_V18_B1" data-verse="BTN_C03_S26_V18">
<p>'बाह्ये सुखे त्वनासक्तेरसुखं दुःखवर्जनात् ।</p>
<p>अदुःखं हरिभक्त्यैव नित्यानन्दं यदा मनः ।</p>
<p>तदा तं परमात्मानं पश्यत्यात्मप्रसादतः''॥ इति कापिलेये ।</p>
<p>'अभेदात्स्वावतारेषु निरन्तर उदाहृतः ।</p>
<p>गुणदेहेन्द्रियाभेदात्केवलोऽसदृशत्वतः ।</p>
<p>अखण्डः पूर्णशक्तित्वादहमेकः सदा मतः''इति च ।</p>
<p>'बन्धशक्तिः प्रकृत्याख्या विष्णुशक्त्या वियुज्यते''। इति च ॥१६-१८॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S26_V22" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">मय्यनन्येन भावेन भक्तिं कुर्वन्ति ये दृढाम् ।</span>
<span class="shloka-line">मत्कृते त्यक्तकर्माणस्त्यक्तस्वजनबान्धवाः ॥ २२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S26_V22">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S26_V22_B1" data-verse="BTN_C03_S26_V22">
<p>'यादृशी मयि भक्तिः स्यात्तादृश्यन्यत्र नैव चेत् ।</p>
<p>अनन्यभक्तिरुद्रेकात्सा ययैव तरेत्सृतिम्''॥ इति च ॥ २२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S26_V23" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">मदाश्रयाः कथा मृष्टाः शृण्वन्ति कथयन्ति च ।</span>
<span class="shloka-line">तपन्ति विविधांस्तापानैकात्म्यगतचेतसः ॥ २३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S26_V23">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S26_V23_B1" data-verse="BTN_C03_S26_V23">
<p>'एकः पूर्णो हरिर्नान्यस्तदन्ये तद्वशा मताः ।</p>
<p>इति ज्ञानं स्थिरं यत्तदैकात्म्यज्ञानमुच्यते''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥ २३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S26_V31" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">मैत्रेय उवाच–</span>
<span class="shloka-line">विदित्वाऽर्थं कपिलो मातुरित्थं</span>
<span class="shloka-line">जातस्नेहो यत्र तन्वाऽभिजातः ।</span>
<span class="shloka-line">तत्त्वाऽम्नायं यत् प्रवदन्ति साङ्ख्यं</span>
<span class="shloka-line">प्रावोचद् वै भक्तिवितानयोगम् ॥ ३१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S26_V31">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S26_V31_B1" data-verse="BTN_C03_S26_V31">
<p>'शुक्लेन जनिरन्येषां हरेः स्वतनुवैव तु ।</p>
<p>नित्योदितज्ञानतनोः कुतः स्याच्छुक्लतो जनिः''॥ इति गारुडे ॥३१॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S26_V32" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">भगवानुवाच–</span>
<span class="shloka-line">देवानां गुणलिङ्गानामानुश्रविककर्मणाम् ।</span>
<span class="shloka-line">सत्त्व एवैकमनसो वृत्तिः स्वाभाविकी तु या ॥ ३२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S26_V32">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S26_V32_B1" data-verse="BTN_C03_S26_V32">
<p>'आनुश्रविककर्माऽसौ श्रुत्युक्तं यो न लङ्घयेत्''। इति भविष्यत्पर्वणि ।</p>
<p>'सदा सर्वगुणाढ्यत्वात्सत्वो विष्णुरुदीर्यते''। इति कापिलेये ॥३२॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S26_V33" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अनिमित्ता भगवति भक्तिः सिद्धेर्गरीयसी ।</span>
<span class="shloka-line">जरयत्याशु या कोशं निगीर्णमनलो यथा ॥ ३३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S26_V33">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S26_V33_B1" data-verse="BTN_C03_S26_V33">
<p>'अपूर्णभक्तेर्मुक्तौ तु न सुखं पूर्तिमेष्यति ।</p>
<p>अतस्तादृशमुक्तेश्च भक्तिः पूर्णा गरीयसी''॥ इति च ॥ ३३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S26_V34" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">नैकात्म्यतां मे स्पृहयन्ति केचिन्-</span>
<span class="shloka-line">मत्पादसेवाभिरता मदीहाः ।</span>
<span class="shloka-line">येऽन्योन्यतो भागवताः प्रसज्य</span>
<span class="shloka-line">सम्भाजयन्ते मम पौरुषाणि ॥ ३४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S26_V34">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S26_V34_B1" data-verse="BTN_C03_S26_V34">
<p>'नेच्छन्ति सायुज्यमपि फलत्वेन हरिर्यदि ।</p>
<p>ददाति भक्तिसन्तुष्ट आज्ञात्वेनैव गृह्णते ।</p>
<p>तादृशानां सुखाधिक्यं पुनर्मुक्तौ भविष्यति''॥ इति च ॥ ३४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S26_V38" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">न कर्हिचिन्मत्पराः शान्तरूपा</span>
<span class="shloka-line">नङ्क्षयन्ति मे नोऽनिमिषो लेढि हेतिः ।</span>
<span class="shloka-line">येषामहं प््रिाय आत्मा सुतश्च</span>
<span class="shloka-line">सखा गुरुः सुहृदो दैवमिष्टम् ॥ ३८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये तृतीयस्कन्धे षड्विंशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S26_V38">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S26_V38_B1" data-verse="BTN_C03_S26_V38">
<p>आदानादिकर्तृत्वादात्मा ॥ ३८ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C3-S27" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="सप्तविंशोऽध्यायः"></span>
=== सप्तविंशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="3" data-sec="27">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S27_V04" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">न जातो न म्रियेताऽत्मा स हि देहाद्युपाधिभिः ।</span>
<span class="shloka-line">निमित्तैरात्ततद्धर्मा यथा स्वप्ने तदीक्षिता ॥ ४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V04">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S27_V04_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V04">
<p>स परमो न जायते न म्रियत इति हि प्रसिद्धम् । देहाद्युपाधि-भिरात्तधर्मो जीवोऽपि स्वप्नवद्भ्रान्त्या जायते म्रियते च । भ्रान्तित्वाद्देहात्मत्वस्य । किमु सर्वज्ञत्वस्वतन्त्रत्वादिवैलक्षण्ययुक्त ईश्वरः ।</p>
<p>'परस्य जन्ममृत्याद्याः स्युः स्वतन्त्रस्य किं पुनः ।</p>
<p>जीवस्यापि यतो भ्रान्त्या जन्ममृत्यादिसङ्गतिः''॥ इति महाकौर्मे ॥ ४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S27_V05" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स एव प्रकृतिं सूक्ष्मां देवीं गुणमयीं विभुः ।</span>
<span class="shloka-line">यदृच्छयैवोपगतामभ्यपद्यत लीलया ॥ ५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V05">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S27_V05_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V05">
<p>उपगतां समीपस्थाम् ॥ ५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S27_V06" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">गुणैर्विचित्राः सृजतीं सरूपाः प्रकृतिं प्रजाः ।</span>
<span class="shloka-line">विलोक्य मुमुहे सद्यः स इह ज्ञानगूहया ॥ ६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V06">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S27_V06_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V06">
<p>मुमुहे मोहयामास । 'तदेतन्मे विजानीहि''। 'कृत्वा विवाहम्''इत्यादिवत् ।</p>
<p>'यत्र कारयिताऽतीव स्वतन्त्रस्तत्र कर्तृता ।</p>
<p>प्रच्यते तु यथा ब्रह्म त्वज्ञं संसारभागिति''॥ इति च ।</p>
<p>'लये वाप्यथवा सृष्टौ त्वन्तरालेऽपि न क्वचित् ।</p>
<p>प्रकृत्या रहितं ब्रह्म कदाचिदपि तिष्ठति''॥ इति कापिलेये ॥ ६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S27_V07" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">एवं पराभिध्यानेन कर्तृत्वं प्रकृतेः पुमान् ।</span>
<span class="shloka-line">कर्मसु क्रियमाणेषु गुणैरात्मनि मन्यते ॥ ७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V07">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S27_V07_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V07">
<p>एवं पराभिध्यानेन परमात्मेच्छया । प्रकृतेः कर्तृत्वं जीव आत्मनि मन्यते ॥ ७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S27_V08" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तदस्य संसृतिर्बन्धः पारतन्त्र्यं च तत्कृतम् ।</span>
<span class="shloka-line">भवत्यकर्तुरीशस्य साक्षिणो निर्वृतात्मनः ॥ ८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V08">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S27_V08_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V08">
<p>'विष्णोः सुराणां गुरूणां नित्या जीवस्य तन्त्रता ।</p>
<p>यत्तु तस्यान्यतन्त्रत्वं तज्ज्ञानाद्विनिवर्तते''॥ इति च ।</p>
<p>अकर्तुरीशस्य सकाशात् ।</p>
<p>'अक्लिष्टत्वादकर्तासावकार्यत्वादथापि वा''। इति च ।</p>
<p>'एष कर्ता न क्रियते कारणं च जगत्प्रभुः''। इति भारते ॥ ८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S27_V09" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">कार्यकारणकर्तृत्वे कारणं प्रकृतिं विदुः ।</span>
<span class="shloka-line">भोक्तृत्वे सुखदुःखानां पुरुषः प्रकृतेः परः ॥ ९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V09">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S27_V09_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V09">
<p>'ब्रह्मादिभिः सर्गकरी श्रीर्विष्णुबलसंश्रयात् ।</p>
<p>सुखदुःखप्रदो विष्णुः स्वयमेव सनातनः ॥</p>
<p>कर्तृत्वं सुखदुःखानामन्येषां च तदाज्ञया ।</p>
<p>भोक्तृत्वं सुखदुःखानां करोत्येको हरिः स्वयम् ।</p>
<p>भोक्तृत्वमात्रहेतुत्वं जीवे नान्यत्र कुत्रचित्''॥ इति भविष्यत्पर्वणि ॥</p>
<p>'प्रकृतिं पुरुषं चैव विध्द्यनादी''इति च ॥ ९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S27_V11" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">भगवानुवाच–</span>
<span class="shloka-line">यत् तत् त्रिगुणमव्यक्तं नित्यं सदसदात्मकम् ।</span>
<span class="shloka-line">प्रधानं प्रकृतिं प्राहुरविशेषं विशेषवत् ॥ ११ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V11">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S27_V11_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V11">
<p>'व्यक्ताव्यक्तात्मकं यत्तद्विद्यात्सदसदात्मकम् ।</p>
<p>असर्गा केवलाव्यक्ता सिसृक्षुरुभयात्मिका ॥</p>
<p>व्यक्तैव कार्यरूपा तु प्रकृतिस्त्रिविधा मता ।</p>
<p>कार्यतः सा प्रधानत्वात्प्रधानमिति कीर्त्यते ।</p>
<p>अविशेषा ह्यकार्यत्वात्सा च श्रीर्विष्णुसंश्रया''॥ इति हरिवंशेषु ॥</p>
<p>'विशेषः कार्यमुद्दिष्टं विशेषाद्दृश्यते यतः''इति पाद्मे ॥ ११ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S27_V15" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">मनो बुद्धिरहङ्कारश्चित्तमित्यन्तरात्मनः ।</span>
<span class="shloka-line">चतुर्धा लक्ष्यते भेदो वृत्त्या लक्षणरूपया ॥ १५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V15">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S27_V15_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V15">
<p>'बुद्धिरध्यवसानाय संशयं कुरुते मनः ।</p>
<p>अभिमानो ह्यहङ्कारश्चित्तं स्मरणकारणम्''॥ इति स्कान्दे ॥ १५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S27_V16" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">एतावानेव संख्यातो ब्रह्मणः सगुणस्य हि ।</span>
<span class="shloka-line">सन्निवेशो मया प्रोक्तो यः कालः पञ्चविंशकः ॥ १६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V16">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S27_V16_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V16">
<p>'हरिस्तु निर्गुणं ब्रह्म श्रीर्ब्रह्म सगुणं स्मृता ।</p>
<p>तदङ्गजानि तत्त्वनि तमात्तद्रूपमुच्यते''॥ इति हरिवंशेषु ॥ १६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S27_V17" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">प्रभावं पौरुषं प्राहुः कालमेके यतो भयम् ।</span>
<span class="shloka-line">अहङ्कारविमूढस्य कर्तुः प्रकृतिमीयुषः ॥ १७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V17">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S27_V17_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V17">
<p>'पुरुषो हृदिस्थः परमः कालः सर्वगतो हरिः ।</p>
<p>अथवा रुद्रदेहस्थो हरिः काल इतीरितः''॥ इति ब्राह्मे ॥</p>
<p>पौरुषं प्रभावम् । पुरुषस्य प्रकर्षेण भावं व्याप्तं रूपम् । एके सम्यग्ज्ञानिनः । अप्राकृताः ॥ १७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S27_V20" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">दैवात् क्षुभितधर्मिण्यां स्वस्यां योनौ परः पुमान् ।</span>
<span class="shloka-line">आधत्त वीर्यं साऽसूत महत्तत्त्वं हिरण्मयम् ॥ २० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V20">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S27_V20_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V20">
<p>'प्रकृतेः क्षोभकं रूपं दैवं नारायणात्मकम् ।</p>
<p>प्रकृतौ महतः स्रष्टा परमः पुरुषो मतः ॥</p>
<p>तदेव वासुदेवाख्यं महत्तत्त्वनियामकम् ।</p>
<p>सङ्कर्षणाख्यस्तु हरिः सूक्ष्माहङ्कारयामकः ॥</p>
<p>स्थूलाहङ्कारनियमी विष्णुः प्रद्युमन्नामकः ।</p>
<p>अनिरुद्धो मनस्तत्त्वनियन्ता भगवान् हरिः ॥</p>
<p>महत्तत्त्वादिजीवास्तु ब्रह्मशेषाङ्गजास्तथा ।</p>
<p>सूक्ष्मस्थूलविभेदेन कामजश्चानिरुद्धकः''॥ इति कापिलेये ॥ २० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S27_V21" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">विश्वमात्मगतं व्यञ्जन् कूटस्थो जगदङ्कुरः ।</span>
<span class="shloka-line">स्वतेजसाऽपिबत् तीव्रमात्मप्रस्वापनं तमः ॥ २१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V21">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S27_V21_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V21">
<p>'ओ रमयते यस्मात्केशवो जगदङ्कुरः ।</p>
<p>महान्तं योऽसृजज्जीवमोहकं च तमोऽग्रसत्''॥ इति च ॥ २१ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S27_V22" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यत् तत् सत्वगुणं स्वच्छं शान्तं भगवतः पदम् ।</span>
<span class="shloka-line">यदाहुर्वासुदेवाख्यं चित्तं तन्महदात्मकम् ॥ २२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V22">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S27_V22_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V22">
<p>यद्वासुदेवाख्यं भगवद्रूपं ततो महदात्मकं चित्तं जायते ।</p>
<p>'सत्वशब्देन चोच्यन्ते पूर्णानन्दादयो गुणाः''॥ इति च ।</p>
<p>'महत्तत्त्वगतो योऽसौ वासुदेवाभिधो हरिः ।</p>
<p>स चित्तजनकः प्रोक्तः प्राणिनां च पृथक्पृथक्''॥ इति च ॥ २२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S27_V23" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स्वच्छत्वमविकारित्वं शान्तत्त्वमिति चेतसः ।</span>
<span class="shloka-line">वृत्तिभिर्लक्षणं प्रोक्तं यथाऽपां प्रकृतिः परा ॥ २३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V23">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S27_V23_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V23">
<p>चित्तस्य स्वच्छत्वादयः पृथग्गुणा उच्यन्ते स्वच्छत्वमित्यादि ।</p>
<p>'स्तिमितोदकचित्तादेरविकारोऽल्पवत्क्रिया''। इति तत्त्वविवेके ।</p>
<p>'वृत्तिः स्वभावो वृत्तं च स्थितिरित्यभिधीयते''। इति शब्दनिर्णये ।</p>
<p>''वृत्तिभिर्लक्षणं प्रोक्तम्' इति स्वाभाविकं लक्षणमित्यर्थः ॥ २३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S27_V24" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">महत्तत्त्वाद् विकुर्वाणाद् भगवद्वीर्यसम्भवात् ।</span>
<span class="shloka-line">क्रियाशक्तिरहङ्कारस्त्रिविधः समपद्यत ॥ २४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V24">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S27_V24_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V24">
<p>'ज्ञानप्रधानस्तु महानहङ्कारः क्रियाधिकः ।</p>
<p>इतरापेक्षया सोऽपि ज्ञानाधिक इतीरितः''॥ इति च ॥ २४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S27_V26" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">वैकारिकोऽधिदैवं तु बुद्धिः प्राणश्च तैजसः ।</span>
<span class="shloka-line">तामसस्त्वर्थमात्रं च गुणव्यतिकरस्त्रिवृत् ॥ २६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V26">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S27_V26_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V26">
<p>'देवताधिकृतं यत्तदधिदैवमिति स्मृतम्''। इति च ।</p>
<p>वैकारिकोऽधिदैवमित्यादि पञ्चम्यर्थे ।</p>
<p>'सप्तसु प्रथमा''तत्र स्वातन्त्र्यं यद्विवक्षितम् । इति शब्दनिर्णये ॥२६॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S27_V27" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सहस्रशिरसं साक्षाद् यमनन्तं प्रचक्षते ।</span>
<span class="shloka-line">संकर्षणाख्यं पुरुषं भूतेन्द्रियमनोमयम् ॥ २७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S27_V28" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">कर्तृत्वं करणत्वं च कार्यत्वं चेति लक्षणम् ।</span>
<span class="shloka-line">शान्तघोरविमूढत्वमिति वा स्यादहंकृतेः ॥ २८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V28">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S27_V28_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V28">
<p>'मनोरूपेण कर्तृत्वं देहरूपेण कार्यता ।</p>
<p>इन्द्रियात्मतया चैव करणत्वमहङ्कृतेः ॥</p>
<p>यतो मनस्यहंभावस्तस्मात्कर्तृ मनः स्मृतम् ।</p>
<p>स्वभावकर्तुर्जीवस्य त्वासन्नोपाधि तद्यतः ॥</p>
<p>कर्मज्ञाने करणता यतः करणमिन्द्रियम् ।</p>
<p>कार्यं देहः समुद्दिष्ट उत्पाद्यत्वात्पुनःपुनः''॥ इति तत्त्वविवेके ॥</p>
<p>'शान्तरूपो देवपिता घोरः करणसृङ्मतः ।</p>
<p>तावज्ज्ञानस्याप्रकाशान्मूढो भूतपिता स्मृतः ।</p>
<p>त्रिरूपोऽयमहङ्कारः शेष इत्येव तं विदुः''॥ इति तत्त्वनिर्णये ॥ २७-२८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S27_V31" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तैजसात् तु विकुर्वाणाद् बुद्धितत्त्वमभूत् सति ।</span>
<span class="shloka-line">द्रव्यस्फुरणविज्ञानमिन्द्रियाणामनुग्रहात् ॥ ३१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S27_V32" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">संशयोऽथ विपर्यासो निश्चयः स्मृतिरेव च ।</span>
<span class="shloka-line">स्वाप इत्युच्यते बुद्धेर्लक्षणं वृत्तितः पृथक् ॥ ३२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V32">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S27_V32_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V32">
<p>द्रव्यस्फुरणे यद्विशेषज्ञानम् ॥</p>
<p>'सामान्यं मनसा जातं विशेषाद्बुद्धिजं भवेत्''॥</p>
<p>'अचलः संशयो बुद्धेश्चलो मानस उच्यते ।</p>
<p>चञ्चला तु स्मृतिर्बुद्धेश्चित्तजैव स्थिरा स्मृतिः''॥ इति च ॥</p>
<p>'येन यज्ज्ञायते वस्तु तत्तल्लक्षणमुच्यते । तत्स्वरूपं पृथक्चेति द्विविधं कवयो विदुः''॥ इति कापिलेये ॥ ३१,३२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S27_V33" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तैजसानीन्द्रियाण्येव क्रियाज्ञानविभागशः ।</span>
<span class="shloka-line">प्राणस्य हि क्रियाशक्तिर्बुद्धेर्विज्ञानशक्तिता ॥ ३३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V33">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S27_V33_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V33">
<p>'प्रधानवायुः सूत्रात्मा महता सह जायते ।</p>
<p>तैजसश्च खजः स्पर्श इत्याद्यास्तत्सुताः स्मृताः ।</p>
<p>तदाविष्टा अन्यजीवास्तदाधाराश्च तद्बलाः''। इति च ॥ ३३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S27_V34" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तामसाच्च विकुर्वाणाद् भगवद्वीर्यचोदितात् ।</span>
<span class="shloka-line">शब्दमात्रमभूत् तस्मान्नभः श्रोत्रं तु शब्दगम् ॥ ३४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S27_V35" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अर्थाश्रयत्वं शब्दस्य द्रष्टुर्लिङ्गत्वमेव च ।</span>
<span class="shloka-line">तन्मात्रत्वं च नभसो लक्षणं कवयो विदुः ॥ ३५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V35">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S27_V35_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V35">
<p>अर्थाश्रयत्वम् अर्थविषयत्वम् ।</p>
<p>'शब्देनैव यतो ज्ञेयो हरिर्लिङ्गं तु तस्य तत् ।</p>
<p>स्पर्शाद्यभावात्तन्मात्रा नभसश्चेति कीर्त्यते ॥</p>
<p>स्पर्शादयश्च तन्मात्रा इतरे पूर्वसंस्थितेः ।</p>
<p>तिष्ठन्त्येको गुणो भूते प्रत्येकं पञ्चसु स्थितः ॥</p>
<p>शब्दो वर्णात्मको नित्यो ध्वनिराकाशसम्भवः ।</p>
<p>आकाश एव सूक्ष्मस्तु ध्वनिरित्येव शब्द्यते ॥</p>
<p>स एव व्यज्यमानस्तु भवेत्कर्णैकगोचरः''॥ इति च ॥ ३४,३५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S27_V37" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">नभसः शब्दतन्मात्रात् कालगत्या विकुर्वतः ।</span>
<span class="shloka-line">स्पर्शोऽभवत् ततो वायुस्त्वक् स्पर्शस्य च सङ्ग्रहः ॥ ३७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V37">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S27_V37_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V37">
<p>नभसः शब्दतन्मात्राच्छब्दतन्मात्रगुणात् ।</p>
<p>'स्पर्शादयोऽपि वाय्वादेः सूक्ष्मावस्था प्रकीर्तिता''इति च ।</p>
<p>'सूक्ष्मेन्द्रियाणि सन्त्येव स्युः स्थूलान्यप्यहङ्कृतेः ।</p>
<p>भूतेभ्यश्चोपचीयन्ते पुनर्ब्रह्मशरीरतः''॥ इति च ॥ ३७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S27_V39" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">चालनं व्यूहनं प्राप्तिर्नेतृत्वं द्रव्यशब्दयोः ।</span>
<span class="shloka-line">सर्वेन्द्रियाणामात्मत्वं वायोः कर्माभिलक्षणम् ॥ ३९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V39">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S27_V39_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V39">
<p>'प्राप्नोति वायुः सर्वं तु स्वत एव हरेस्तथा ।</p>
<p>अतः प्राप्तिरिति प्राहुर्वायुं भूतपतिं प्रभुम् ।</p>
<p>प्रधानवायुरन्येषु नित्याविष्टो यतस्ततः ।</p>
<p>तद्गुणास्तेषु चोच्यन्ते नीचता नास्य तत्कृता''॥ इति ब्रह्मवैवर्ते ।</p>
<p>'स्वरूपमपि कर्मेति विषयत्वादुदीर्यते''इति शब्दनिर्णये ॥ ३९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S27_V41" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">द्रव्याकृतित्वं गुणता व्यक्तिसंस्थात्वमेव च ।</span>
<span class="shloka-line">तेजस्त्वं तेजसः साध्वि रूपमात्रस्य वृत्तयः ॥ ४१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V41">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S27_V41_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V41">
<p>व्यक्तिसंस्थात्वं व्यक्तत्वेन स्थितिः । गुणता प्रकाशत्वम् ।</p>
<p>'आलोको गुण इत्येव प्रकाशश्चेति कथ्यते''। इत्यभिधानम् ।</p>
<p>'तेजस्त्वमथ चोग्रत्वं क्रौर्यमित्यपि चोच्यते''। इत्यभिधानम् ॥ ४१ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S27_V45" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">क्लेदनं पिण्डनं तृप्तिः प्राणनाप्ययनोन्दनम् ।</span>
<span class="shloka-line">तापापनोदो भूयस्त्वमम्भसो वृत्तयस्त्विमाः ॥ ४५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V45">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S27_V45_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V45">
<p>'उन्दनं बिन्दुभावः स्यात्स्यन्दनं स्रवणं स्मृतम्''। इत्यभिधानम् ।</p>
<p>पृथिव्यग्न्यपेक्षया भूयस्त्वं देहे ॥ ४५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S27_V48" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">भावनं ब्रह्मणः स्थानं धारणं सद्विशेषणम् ।</span>
<span class="shloka-line">सर्वसत्वगुणोद्भेदः पृथिवीवृत्तिलक्षणम् ॥ ४८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V48">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S27_V48_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V48">
<p>भावनमुत्पादकत्वम् ।</p>
<p>'ब्रह्मस्थानं तु पृथिवी शरीरे ब्रह्मदर्शनात्''। इति कापिलेये ।</p>
<p>सद्विशेषणं विशेषेण व्यक्तत्वम् ।</p>
<p>'असदव्यक्तनाम स्याद्व्यक्तं सदिति चोच्यते''। इति ब्राह्मे ।</p>
<p>सर्वसत्वगुणोद्भेदः शरीरे हि सर्वप्राणिनां गुणा व्यज्यन्ते संसारावस्थायाम् ।</p>
<p>'शरीरं पार्थिवं ज्ञेयमिन्द्रियाण्यौदकानि तु ।</p>
<p>तैजसः कोष्ठगो वह्निश्छिद्रमाकाशसम्भवम् ।</p>
<p>प्राणा वायुमयाः सर्वे प्रत्येकं प्रञ्चधा पुनः''॥ इति कापिलेये ॥४८॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S27_V54" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ततस्तेनानुविद्धेभ्यस्तत्त्वेभ्योऽण्डमचेतनम् ।</span>
<span class="shloka-line">उत्थितं पुरुषो यस्मादुदतिष्ठदसौ विराट् ॥ ५४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V54">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S27_V54_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V54">
<p>'अचेतनाद्यतस्त्वण्डाद् ब्रह्मा समजनि स्फुटम् ।</p>
<p>अतो ब्रह्माण्डमित्याहुर्विराड् ब्रह्मा प्रकाशनात्''॥ इति च ॥ ५४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S27_V61" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">हस्तौ च निरभिद्येतां बलं ताभ्यां ततः स्वराट् ।</span>
<span class="shloka-line">पादौ च निरभिद्येतां गतिस्ताभ्यां ततो हरिः ॥ ६१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V61">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S27_V61_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V61">
<p>'यज्ञनामा तु देवोऽन्यो विज्ञेयः पाददेवता ।</p>
<p>तदाविष्टो हरिर्नित्यं तमाहुः पाददैवतम् ।</p>
<p>तस्येन्द्रियाभिमानित्वं कुतः पूर्णामलात्मनः''॥ इति च ॥ ६१ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S27_V64" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अथास्य हृदयं भिन्नं हृदयान्मन उत्थितम् ।</span>
<span class="shloka-line">मनसश्चन्द्रमा जातो बुद्धिर्बुद्धेर्गिरांपतिः ।</span>
<span class="shloka-line">अहङ्कारस्ततो रुद्रश्चित्तं चैत्त्यस्ततोऽभवत् ॥ ६४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V64">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S27_V64_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V64">
<p>'चैत्योऽपि भगवान्विष्णुरन्तर्यामी चतुर्मुखात् ।</p>
<p>स्वेच्छया व्यक्तिमगमत्ततोऽसौ ब्रह्मजः स्मृतः''॥ इति च ॥ ६४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S27_V70" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">विष्णुर्गत्यैव चरणौ नोदतिष्ठत् ततो विराट् ।</span>
<span class="shloka-line">नाडीर्नद्यो लोहितेन नोदतिष्ठत् ततो विराट् ॥ ७० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V70">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S27_V70_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V70">
<p>'यज्ञान्तस्थः स्वयं पादौ विशन्नोत्थापयद्धरिः ।</p>
<p>शक्तोऽपि ब्रह्मवाय्वोस्तु बलज्ञप्त्यै जनार्दनः ।</p>
<p>तत्स्थ उत्थापयामास ब्रह्मदेहं विशन्प्रभुः''॥ इति च ॥ ७० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S27_V72" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">बुद्ध्या ब्रह्माऽपि हृदयं नोदतिष्ठत् ततो विराट् ।</span>
<span class="shloka-line">रुद्रोऽभिमत्या हृदयं नोदतिष्ठत् ततो विराट् ॥ ७२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V72">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S27_V72_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V72">
<p>ब्रह्मा बृहस्पतिः ।</p>
<p>'यस्मिन्ब्रह्मा राजनि पूर्व एति''। इति श्रुतिः ।</p>
<p>'बृहस्पतिः पुरोधाश्च ब्रह्मा च ब्रह्मणस्पतिः''। इत्यभिधानम् ॥ ७२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S27_V73" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">चित्तेन हृदयं चैत्यः क्षेत्रज्ञः प्राविशद् यदा ।</span>
<span class="shloka-line">विराट् तदैव पुरुषः सलिलादुदतिष्ठत ॥ ७३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये तृतीयस्कन्धे सप्तविंशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V73">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S27_V73_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V73">
<p>'अंशेन सुप्तो ब्रह्माऽपि अंशेन निरगात्तथा ।</p>
<p>स्वदेहाद्वायुसहितो विष्णुना च जगत्प्रभुः ॥</p>
<p>तमुत्थापयितुं देवास्तानृते त्रीन्महाबलान् ।</p>
<p>नाशक्नुवुन् एकसंस्थास्ततस्ते त्वविशंस्त्रयः ॥</p>
<p>उदतिष्ठद्ब्रह्मदेहस्तदा तेषां प्राभावतः ।</p>
<p>विशेषेण हरेरेव प्राभावेन श्रियः पतेः ॥</p>
<p>चित्ताभिमानी ब्रह्मैव क्षेत्रज्ञस्तद्गतो हरिः ।</p>
<p>प्रणो वायुरिति प्रक्तस्तयोरीशो हरिः स्वयम्''॥ इति च ॥ ७३ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C3-S28" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="अष्टाविंशोऽध्यायः"></span>
=== अष्टाविंशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="3" data-sec="28">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S28_V05" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">प्रबुद्ध्य स्वप्नसुप्तिभ्यां संस्मरन्नात्मवैशसम् ।</span>
<span class="shloka-line">वैतथ्यं व्यभिचारं च नासौ ध्यायेद् यतो भयम् ॥ ५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S28_V05">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S28_V05_B1" data-verse="BTN_C03_S28_V05">
<p>'अज्ञानं सुप्तिशब्दोक्तं स्वप्नश्चैव विपर्ययः''॥ इति भारते ॥ ५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S28_V11" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">निवृत्तबुद्ध्यवस्थानो दूरीभूतान्यदर्शनः ।</span>
<span class="shloka-line">उपलभ्यात्मनात्मानं चक्षुषेवार्कमेकदृक् ॥ ११ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S28_V11">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S28_V11_B1" data-verse="BTN_C03_S28_V11">
<p>बुद्धेरवस्थानं निद्रादि ॥ ११ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S28_V12" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">मुक्तलिङ्गः सदाभासमसति प्रतिपद्यते ।</span>
<span class="shloka-line">सतो बन्धुं समं चक्षुः सर्वानुस्यूतमद्वयम् ॥ १२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S28_V12">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S28_V12_B1" data-verse="BTN_C03_S28_V12">
<p>असति प्रलये ॥ १२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S28_V14" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">एवं त्रिवृदहङ्कारो भूतेन्द्रियमनोगुणैः ।</span>
<span class="shloka-line">स्वाभासैर्लक्षितोऽनेन सदाभासेन सत्यदृक् ॥ १४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S28_V14">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S28_V14_B1" data-verse="BTN_C03_S28_V14">
<p>'शेषस्य प्रतिबिम्बास्तु देवाः शेषस्तु ब्रह्मणः ।</p>
<p>स परब्रह्मणश्चैव ते स्वबिम्बप्रदर्शकाः ।</p>
<p>ततः स्वबिम्बद्वारेण परमात्मप्रदर्शनम्''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ १४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S28_V15" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">भूतसूक्ष्मेन्द्रियमनोबुद्ध्यादिष्विह निद्रया ।</span>
<span class="shloka-line">लीनेषु सत्सु यस्तत्र विनिद्रो निरहङ्क्रियः ॥ १५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S28_V15">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S28_V15_B1" data-verse="BTN_C03_S28_V15">
<p>यो विनिद्रः स सत्यदृक् ॥ १५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S28_V16" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">मन्यमानस्तदात्मानमनष्टो नष्टवन्मृषा ।</span>
<span class="shloka-line">नष्टेऽहङ्करणे द्रष्टा नष्टवित्त इवातुरः ॥ १६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S28_V16">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S28_V16_B1" data-verse="BTN_C03_S28_V16">
<p>यः अनष्टो नष्टवन्नाज्ञासिषमिति मन्यमानः स आतुरो द्रष्टा जीवः ॥१६॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S28_V17" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">एवं प्रत्यवमृश्यासावात्मानं प्रतिपद्यते ।</span>
<span class="shloka-line">साहङ्कारस्य द्रव्यस्य योऽवस्थानमनुग्रहः ॥ १७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये तृतीयस्कन्धे अष्टाविंशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S28_V17">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S28_V17_B1" data-verse="BTN_C03_S28_V17">
<p>साहङ्कारं द्रव्यं जीवः तस्यावस्थानमनुग्राहकश्च परमात्मा ।</p>
<p>'नित्यदृक्परमात्माऽसौ मृतवद्यो न किञ्चन ।</p>
<p>जानाति जीवः स ज्ञेयः परमात्मा तदाश्रयः"॥ इति हरिवंशेषु ॥१७॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C3-S29" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="एकोनत्रिंशोऽध्यायः"></span>
=== एकोनत्रिंशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="3" data-sec="29">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S29_V01" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">भगवानुवाच–</span>
<span class="shloka-line">योगस्य लक्षणं वक्ष्ये सबीजस्य नृपात्मजे ।</span>
<span class="shloka-line">मनो येनैव विधिना प्रपन्नं याति सत्पथम् ॥ १ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S29_V01">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S29_V01_B1" data-verse="BTN_C03_S29_V01">
<p>'सबीजो वैष्णवो योगो निर्बीजस्त्वन्यदैवतः ।</p>
<p>बीजं विष्णुर्हि जगतः शाखाद्याश्चान्यदेवताः''॥ इति कौर्मे ॥ १ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S29_V06" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स्वधिष्ण्यानामेकदेशे मनसा प्राणधारणम् ।</span>
<span class="shloka-line">वैकुण्ठलीलाभिध्यानं समाधानं तथाऽऽत्मनः ॥ ६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S29_V06">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S29_V06_B1" data-verse="BTN_C03_S29_V06">
<p>'समाधिरप्रयत्नेन मनसः संस्थितिर्भवेत्''। इति च ॥ ६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S29_V20" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तस्मिन् लब्धपदं चित्तं सर्वावयवसंस्थितम् ।</span>
<span class="shloka-line">विलोक्यैकत्र संयुज्यादङ्गे भगवतो मुनिः ॥ २० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S29_V20">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S29_V20_B1" data-verse="BTN_C03_S29_V20">
<p>सर्वस्मरणाशक्तावेकाङ्गे ।</p>
<p>'यावन्न च्यवते मन''इत्युक्तत्वात् ।</p>
<p>'सर्वं स्मर्तुमशक्तः सन्नेकाङ्गं चिन्तयेद्बुधः''। इति च ॥ २० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S29_V27" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">कौमोदकीं भगवतो दयितां स्मरेत</span>
<span class="shloka-line">दिग्धामरातिभटशोणितकर्दमेन ।</span>
<span class="shloka-line">मालां मधुव्रतवरूथगिरोपघुष्टां</span>
<span class="shloka-line">चैत्त्यस्य तत्त्वममलं मणिमस्य कण्ठे ॥ २७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S29_V27">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S29_V27_B1" data-verse="BTN_C03_S29_V27">
<p>'ब्रह्मा चित्ताभिमानेन चैत्यस्तन्नियमाद्धरिः ।</p>
<p>स च ब्रह्मा हरेः कण्ठे कौस्तुभत्वेन भासते''॥ इति भागवततन्त्रे ॥ २७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S29_V29" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यच्छ्रीनिकेतमलिभिः परिसेव्यमानं</span>
<span class="shloka-line">भूत्या स्वया कुटिलकुन्तलवृन्दजुष्टम् ।</span>
<span class="shloka-line">मीनद्वयश्रियमधिक्षिपदब्जनेत्रं</span>
<span class="shloka-line">ध्यायेन्मनोमयमतन्द्रित उल्लसद्भ्रु ॥ २९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S29_V29">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S29_V29_B1" data-verse="BTN_C03_S29_V29">
<p>'साक्षाच्छ्रीस्तु हरे रूपमिन्दिरा तु तदाश्रयात्''॥ इति च ॥ २९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S29_V32" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ध्यानायनं रहसि तद् बहुलाधरोष्ठ-</span>
<span class="shloka-line">भासाऽरुणायिततनुद्विजकुन्दपङ्क्ति ।</span>
<span class="shloka-line">ध्यायेत् स्वहृत्कुहरकेऽवसितस्य विष्णो-</span>
<span class="shloka-line">र्भक्त्याऽऽर्द्रयाऽर्पितमना न पृथग् दिदृक्षेत् ॥ ३२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S29_V32">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S29_V32_B1" data-verse="BTN_C03_S29_V32">
<p>'न पृथग्दिदृक्षेत्''। तमेव दिदृक्षेदित्यर्थः ॥ ३२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S29_V33" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">एवं हरौ भगवति प्रतिलब्धभावो</span>
<span class="shloka-line">भक्त्या द्रवद्धृदय उत्पुलकप्रमोदः ।</span>
<span class="shloka-line">औत्कण्ठ्यबाष्पकलया मुहुरर्द्यमान-</span>
<span class="shloka-line">स्तच्चापि चित्तबडिशं शनकैर्वियुङ्क्ते ॥ ३३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S29_V33">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S29_V33_B1" data-verse="BTN_C03_S29_V33">
<p>चित्तबडिशवियोगो ध्यानानन्तरसमाधिः ॥ ३३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S29_V34" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">मुक्ताश्रयं यर्हि निर्विषयं स्वचित्तं</span>
<span class="shloka-line">निर्वाणमृच्छति मनः सहसा यथार्चिः ।</span>
<span class="shloka-line">आत्मानमत्र पुरुषोऽव्यवधानमेक-</span>
<span class="shloka-line">मन्वीक्षते प्रतिनिवृत्तगुणप्रवाहः ॥ ३४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S29_V34">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S29_V34_B1" data-verse="BTN_C03_S29_V34">
<p>मुक्ताश्रयं विष्णुविषयम् । स्वचित्तं जीवचैतन्ये ततम् । निर्वाणमृच्छति शरीराभिमानं जहाति । स्वचिदभिमानेन ॥ ३४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S29_V35" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सोऽप्येतया चरमया मनसो निवृत्त्या</span>
<span class="shloka-line">तस्मिन् महिम््नयवसितः सुखदुःखबाह्ये ।</span>
<span class="shloka-line">हेतुत्वमप्यसति कर्तरि दुःखयोर्न</span>
<span class="shloka-line">स्वात्मन् विधत्त उपलब्धपरात्मकाष्ठः ॥ ३५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S29_V35">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S29_V35_B1" data-verse="BTN_C03_S29_V35">
<p>'असत्कर्ता तु जीवः स्यात्सत्कर्ता परमेश्वरः''। इति शब्दनिर्णये ।</p>
<p>'दुर्दुःखमिति विज्ञेयं खं सुखं च तयोर्यतः ।</p>
<p>प्रदाता परमो विष्णुस्तस्माद्दुःखादनामवान्''॥ इति हरिवंशेषु ॥३५॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S29_V41" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ।</span>
<span class="shloka-line">ईक्षेतानन्यभावेन भूतेषु च तदात्मताम् ॥ ४१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S29_V41">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S29_V41_B1" data-verse="BTN_C03_S29_V41">
<p>अनन्यभावेन तद्रूपाणामभेदेन । तदात्मतां तस्याऽदानादिकर्तृत्वं च भूतविषये ॥ ४१ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S29_V43" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तस्मादिमां स्वां प्रकृतिं देवीं सदसदात्मिकाम् ।</span>
<span class="shloka-line">दुर्विभाव्यां पराभाव्य स्वरूपेणावतिष्ठते ॥ ४३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये तृतीयस्कन्धे एकोनत्रिंशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S29_V43">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S29_V43_B1" data-verse="BTN_C03_S29_V43">
<p>प्रकृतिं पराभाव्य तदुत्तमत्वेनैव सदावतिष्ठते परः ।</p>
<p>'सर्वभूतस्थमीशेशं जेतारं प्रकृतेरपि ।</p>
<p>अविशेषं सदैवैकं चिन्तयन्विप्रमुच्यते''॥ इति च ॥ ४३ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C3-S30" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="त्रिंशोऽध्यायः"></span>
=== त्रिंशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="3" data-sec="30">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S30_V01" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">देवहूतिरुवाच–</span>
<span class="shloka-line">लक्षणं महदादीनां प्रकृतेः पुरुषस्य च ।</span>
<span class="shloka-line">स्वरूपं लक्ष्यतेऽमीषां येन तत् पारमार्थिकम् ॥ १ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S30_V02" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यथा साङ्ख्येषु कथितं यन्मूलं तत् प्रचक्षते ।</span>
<span class="shloka-line">भक्तियोगस्य मे मार्गं ब्रूहि विस्तरशः प्रभो ॥ २ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S30_V02">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S30_V02_B1" data-verse="BTN_C03_S30_V02">
<p>यथा साङ्ख्येषूक्तं तथा कथितम् । यत्साङ्ख्यमूलं तल्लक्षणं प्रचक्षते ॥१,२॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S30_V09" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">विषयानभिसन्धाय यश ऐश्वर्यमेव च ।</span>
<span class="shloka-line">अर्चादावर्चयेद् यो मां पृथग्भावः स राजसः ॥ ९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S30_V09">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S30_V09_B1" data-verse="BTN_C03_S30_V09">
<p>तद्रूपाणां पृथग्भावः ॥ ९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S30_V10" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">कर्मनिर्हारमुद्दिश्य परस्मिन् वा तदर्पणम् ।</span>
<span class="shloka-line">यजेद् यष्टव्यमिति वाऽपृथग्भावः स सात्त्विकः ॥ १० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S30_V10">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S30_V10_B1" data-verse="BTN_C03_S30_V10">
<p>अपृथग्भावः स सात्विकः ॥ १० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S30_V25" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अर्चादावर्चयेत् तावदीश्वरं मां स्वकर्मकृत् ।</span>
<span class="shloka-line">यावन्न वेद स्वहृदि सर्वभूतेष्ववस्थितम् ॥ २५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S30_V25">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S30_V25_B1" data-verse="BTN_C03_S30_V25">
<p>'अज्ञोऽर्चयेदेवार्चायामन्यथा दोषवान्भवेत् ।</p>
<p>ज्ञस्त्वर्चयन्सुगुणवानन्यथा दोषवान्न तु''॥ इति कापिलेये ॥२५॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S30_V26" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">आत्मनश्च परस्यापि यः करोत्यन्तरोदरम् ।</span>
<span class="shloka-line">तस्य भिन्नदृशो मृत्युर्विधत्ते भयमुल्बणम् ॥ २६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S30_V26">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S30_V26_B1" data-verse="BTN_C03_S30_V26">
<p>अन्तरोदरं भिन्नं ब्रह्म । आत्मस्थमन्यस्थं च ब्रह्म यो भेदेन पश्यति । 'उदरं ब्रह्म''। इति श्रुतेः ॥ २६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S30_V28" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">जीवाः श्रेष्ठा ह्यजीवानां ततः प्राणभृतः शुभे ।</span>
<span class="shloka-line">ततः सचित्ताः प्रवरास्ततश्चेन्द्रियवृत्तयः ॥ २८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S30_V29" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अत्रापि स्पर्शवेदिभ्यः प्रवरा रसवेदिनः ।</span>
<span class="shloka-line">तेभ्यो गन्धविदः श्रेष्ठास्ततः शब्दविदो वराः ॥ २९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S30_V30" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">रूपभेदविदस्तत्र ततश्चोभयतोदतः ।</span>
<span class="shloka-line">तेषां बहुपदः श्रेष्ठाश्चतुष्पादस्ततो द्विपात् ॥ ३० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S30_V31" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ततो वर्णाश्च चत्वारस्तेषां ब्राह्मण उत्तमः ।</span>
<span class="shloka-line">ब्राह्मणेष्वपि वेदज्ञो ह्यर्थज्ञोऽभ्यधिकस्ततः ॥ ३१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S30_V32" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अर्थज्ञात् संशयच्छेत्ता ततः श्रेयान् स्वधर्मकृत् ।</span>
<span class="shloka-line">मुक्तसङ्गस्ततो भूयान् न दोग्धा धर्ममात्मनः ॥ ३२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S30_V33" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तस्मान्मय्यर्पिताशेषक्रियार्थात्मरतिर्नरः ।</span>
<span class="shloka-line">मय्यर्पितात्मनः पुंसो मयि सन्न्यस्तकर्मणः ।</span>
<span class="shloka-line">न पश्यामि परं भूतमकर्तुः समदर्शनात् ॥ ३३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S30_V33">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S30_V33_B1" data-verse="BTN_C03_S30_V33">
<p>प्राणभृतः चलनयुक्ताः ।</p>
<p>'पशुवृक्षादिभेदेन जीवा एव स्वतः स्थिताः ।</p>
<p>संसृतौ व्यत्ययस्तेषां मुक्तौ तत्तत्स्वरूपता ॥</p>
<p>तत्र स्थावरमुक्तेभ्यो वरा जङ्गममुक्तकाः ।</p>
<p>तेभ्यो मानुषमुक्ताश्च विप्रमुक्तास्ततोऽधिकाः ॥</p>
<p>तत्रोपदेशमात्रेण मुक्तेभ्यो वेदवेदिनः ।</p>
<p>अर्थज्ञा ऋषयस्तेभ्योऽतो देवाः संशयच्छिदः ॥</p>
<p>पूर्णधर्मा ततस्त्विन्द्रो निःसङ्गो गरुडस्ततः ।</p>
<p>भक्तिपूर्णो हरेर्ब्रह्मा तस्मान्नान्योऽधिकस्ततः ॥</p>
<p>मुक्तौ वा संसृतौ वापि सम्यगेषु हि ते गुणाः ॥ इति कापिलेये ॥ २८-३३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S30_V34" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">मनसैतानि भूतानि प्रणमेद् बहुमानयन् ।</span>
<span class="shloka-line">ईश्वरो जीवकलया प्रविष्टो भगवानिति ॥ ३४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S30_V34">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S30_V34_B1" data-verse="BTN_C03_S30_V34">
<p>जीवकलया सह भूतानि बहुमानयंस्तदालयत्वेनेश्वरं प्रणमेत् ॥ ३४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S35_V35" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">भक्तियोगश्च योगश्च मया मानव्युदीरितः ।</span>
<span class="shloka-line">ययोरेकतरेणैव पुरुषः पुरुषं व्रजेत् ॥ ३५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S35_V35">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S30_V35_B1" data-verse="BTN_C03_S35_V35">
<p>एकतरभावेऽन्यतरस्य नियतत्वादेकतरेणैव ॥ ३५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S30_V36" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यत् तद् भगवतो रूपं ब्रह्मणः परमात्मनः ।</span>
<span class="shloka-line">परं प्रधानात् पुरुषाद् दैवं कर्मविचेष्टितम् ॥ ३६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S30_V36">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S30_V36_B1" data-verse="BTN_C03_S30_V36">
<p>सर्वकर्माणि यस्य विचेष्टानिमित्तानि तत्कर्मविचेष्टितम् ॥ ३६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S30_V37" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">रूपभेदास्पदं दिव्यं काल इत्यभिधीयते ।</span>
<span class="shloka-line">भूतानां महदादीनां यतो भिन्नदृशां भयम् ॥ ३७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S30_V37">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S30_V37_B1" data-verse="BTN_C03_S30_V37">
<p>भिन्नदृशां ईश्वरापेक्षयाऽल्पदृशाम् ।</p>
<p>'भिन्नमल्पं विजानीयादभिन्नं पूर्णमिष्यते''। इति शब्दनिर्णये ॥३७॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S30_V39" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">न चास्य कश्चिद् दयितो न द्वेष्यो न च बान्धवः ।</span>
<span class="shloka-line">आविशत्यप्रमत्तोऽसौ प्रमत्तं जनमन्तकृत् ॥ ३९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये तृतीयस्कन्धे त्रिंशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S30_V39">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S30_V39_B1" data-verse="BTN_C03_S30_V39">
<p>'यथायोग्यातिरेकेण न द्वेष्यश्च प््रिायो हरेः'' इति कापिलेये ॥३९॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C3-S31" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="एकत्रिंशोऽध्यायः"></span>
=== एकत्रिंशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="3" data-sec="31">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S31_V13" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">एवं स्वभरणाकल्पं तत्कलत्रादयस्तदा ।</span>
<span class="shloka-line">नाद्रियन्ते यथापूर्वं कीनाश इव गोजरम् ॥ १३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S31_V13">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S31_V13_B1" data-verse="BTN_C03_S31_V13">
<p>कीनाशः कर्षको मतः ॥ १३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S31_V16" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">वायुनोत्क्रमतोत्तारकफसंरुद्धनासिकः ।</span>
<span class="shloka-line">कासश्वासकृतायासः कण्ठो घुरुघुरायते ॥ १६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S31_V16">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S31_V16_B1" data-verse="BTN_C03_S31_V16">
<p>उत्तारमुद्गतिं विन्द्यात् ॥ १६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S31_V24" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">योजनानां सहस्राणि नवतिर्नव चाध्वनः ।</span>
<span class="shloka-line">त्रिभिर्मुहूर्तैर्द्वाभ्यां वा नीतः प्राप्नोति यातनाम् ॥ २४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S31_V24">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S31_V24_B1" data-verse="BTN_C03_S31_V24">
<p>'त्रिभिर्मुहूर्तैर्द्वाभ्यां वा दिनैर्दशभिरेव वा ।</p>
<p>पक्षान्मासेन वा याति यमलोकमितो गतः''॥ इति नारदीये ॥२४॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S31_V29" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अत्रैव नरकः स्वर्ग इति मातः प्रचक्षते ।</span>
<span class="shloka-line">या यातना वै नारक्यस्ता इहाप्युपलक्षिताः ॥ २९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये तृतीयस्कन्धे एकत्रिंशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S31_V29">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S31_V29_B1" data-verse="BTN_C03_S31_V29">
<p>अत्रैवेत्येवशब्दः सामीप्यार्थे ।</p>
<p>'सामीप्ये च प्रधाने च एवशब्दोऽवधारणे''। इति शब्दनिर्णये ।</p>
<p>अत्राप्यस्तीत्यर्थः ॥ २९ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C3-S32" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="द्वात्रिंशोऽध्यायः"></span>
=== द्वात्रिंशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="3" data-sec="32">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S32_V02" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">भगवानुवाच–</span>
<span class="shloka-line">कलिलं त्वेकरात्रेण पञ्चरात्रेण बुद्बुदम् ।</span>
<span class="shloka-line">दशाहेन तु कर्कन्धुः पेश्यण्डं वा ततः परम् ॥ २ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S32_V02">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S32_V02_B1" data-verse="BTN_C03_S32_V02">
<p>'नानाविधा गर्भवृद्धिः कर्मभेदाद्भविष्यति ।</p>
<p>अतो नानाविधं ग्रन्थे गर्भसंस्थानमुच्यते''॥ इति षाड्गुण्ये ॥ २ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S32_V12" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">नाथमानो ऋषिर्भीतः सप्तवध्रिः कृताञ्जलिः ।</span>
<span class="shloka-line">स्तुवीत तं विक्लवया वाचा येनोदरेऽर्पितः ॥ १२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S32_V12">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S32_V12_B1" data-verse="BTN_C03_S32_V12">
<p>'वध्रयस्त्विन्द्रियाण्याहुर्हृषीकाणीति चोच्यते''इति शब्दनिर्णये ॥१२॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S32_V17" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ज्ञानं यदेतददधात् कतमः स देव-</span>
<span class="shloka-line">स्त्रैकालिकं स्थिरचरेष्वनुवर्तितांशः ।</span>
<span class="shloka-line">तं जीवकर्मपदवीमनुवर्तमाना-</span>
<span class="shloka-line">स्तापत्रयोपशमनाय वयं भजेम ॥ १७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S32_V17">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S32_V17_B1" data-verse="BTN_C03_S32_V17">
<p>कतमः सुखतमः ॥ १७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S32_V20" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">पश्यत्ययं धिषणया ननु सप्तवध्रिः</span>
<span class="shloka-line">शारीरभेदमशरीरवदस्य देहे ।</span>
<span class="shloka-line">यद्दत्तया स तमहं पुरुषं पुराणं</span>
<span class="shloka-line">पश्ये बहिर्हृदि च चैत्त्यमिव प्रतीतम् ॥ २० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S32_V20">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S32_V20_B1" data-verse="BTN_C03_S32_V20">
<p>अशरीरवत् परमात्मवत् । परमात्मन एव देहोऽपि तद्वशत्वात् ।</p>
<p>'तत्त्वज्ञानं तु देवानां गर्भस्थानां भविष्यति ।</p>
<p>उत्तमानामृषीणां वाऽप्यन्येषां बहुजन्मगम्''॥ इति स्कान्दे ॥ २० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S32_V36" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तेष्वशान्तेषु मूढेषु खण्डितात्मावसायिषु ।</span>
<span class="shloka-line">सङ्गं न कुर्याच्छोच्येषु योषित्क्रीडामृगेषु च ॥ ३६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S32_V36">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S32_V36_B1" data-verse="BTN_C03_S32_V36">
<p>खण्डितात्मावसायिषु जीवमात्रज्ञानिषु ॥ ३६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S32_V39" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तत्सृष्टिसृष्टसृष्टेषु कोन्वखण्डितधीः पुमान् ।</span>
<span class="shloka-line">ऋषिं नारायणमृते योषिन्मय्येह मायया ॥ ३९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S32_V39">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S32_V39_B1" data-verse="BTN_C03_S32_V39">
<p>'मयः प्रधान उद्दिष्टो माया तद्वश उच्यते''। इति षाड्गुण्ये ॥ ३९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S32_V40" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">बलं मे पश्य मायायाः</span>
<span class="shloka-line">स्त्रीमय्या जयिनो दिशाम् ।</span>
<span class="shloka-line">या करोति निजायत्तान्</span>
<span class="shloka-line">भ्रूविजृम्भेण केवलम् ॥ ४० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S32_V41" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सङ्गं न कुर्यात् प्रमदासु जातु</span>
<span class="shloka-line">योगस्य पारं परमारुरुक्षुः ।</span>
<span class="shloka-line">मत्सेवया प्रतिलब्धात्मलाभो</span>
<span class="shloka-line">वदन्ति यां निरयद्वारमस्य ॥ ४१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S32_V42" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">योपयाति शनैर्माया योषिद् देवविनिर्मिता ।</span>
<span class="shloka-line">तामीक्षेतात्मनो मृत्युं तृणैः कूपमिवावृतम् ॥ ४२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S32_V42">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S32_V42_B1" data-verse="BTN_C03_S32_V42">
<p>'सत्पुंसु च तथा स्त्रीषु न सङ्गो दोषमावहेत् ।</p>
<p>यथायोग्यं गुणायैव दोषकृद्दुष्टजन्तुषु''॥ इति वाराहे ॥ ४०-४२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S32_V45" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">देहेन जीवभूतेन लोकाल्लोकमनुव्रजन् ।</span>
<span class="shloka-line">भुञ्जान एव कर्माणि करोत्यविरतं पुमान् ॥ ४५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S32_V45">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S32_V45_B1" data-verse="BTN_C03_S32_V45">
<p>जीवभूतेन जीवकर्मभूतेन ॥ ४५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S32_V48" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यथाक्ष्णोर्द्रव्यावयवदर्शनायोग्यता यदा ।</span>
<span class="shloka-line">तदैव चक्षुषो द्रष्टुर्द्रष्टृत्वं योग्यताऽनयोः ॥ ४८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S32_V48">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S32_V48_B1" data-verse="BTN_C03_S32_V48">
<p>चक्षुःसकाशाद् द्रष्टुर्द्रष्टृत्वम् अक्ष्णोर्योग्यता ॥ ४८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S32_V50" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">आत्मनः केवलं ज्ञानमर्थो देहाद्यसङ्गिनः ।</span>
<span class="shloka-line">सुखदुःखादयो भावा न देहस्य न चात्मनः ॥ ५० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये तृतीयस्कन्धे द्वात्रिंशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S32_V50">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S32_V50_B1" data-verse="BTN_C03_S32_V50">
<p>केवलं ज्ञानं पुरुषार्थः । देहादिष्वसङ्गिनो जीवस्य तन्निमित्तसुखदुःखादयो न सन्ति । किमुत देहस्य अचेतनत्वात् ॥ ५० ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C3-S33" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः"></span>
=== त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="3" data-sec="33">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S33_V03" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तच्छ्रद्धयाक्राऽऽन्तमतिः पितृदेवव्रतः पुमान् ।</span>
<span class="shloka-line">गत्वा चान्द्रमसं लोकं सोमपाः पुनरेष्यति ॥ ३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S33_V03">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S33_V03_B1" data-verse="BTN_C03_S33_V03">
<p>'ईषद्भक्तो भगवति सुकर्मा स्वर्गमेष्यति ।</p>
<p>अभक्तो निरयं याति सुकर्माऽपि न संशयः''॥ इति वामने ॥ ३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S33_V11" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">आद्यः स्थिरचराणां यो वेदगर्भः सहर्षिभिः ।</span>
<span class="shloka-line">योगेश्वरैः कुमाराद्यैः सिद्धैर्योगप्रवर्तकैः ॥ ११ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S33_V12" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">भेददृष्ट्याऽभिमानेन निःसङ्गेनापि कर्मणा ।</span>
<span class="shloka-line">कर्तृत्वात् सगुणं ब्रह्म पुरुषं पुरुषर्षभम् ॥ १२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S33_V13" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स सङ्गत्य पुनः काले कालेनेश्वरमूर्तिना ।</span>
<span class="shloka-line">जातेऽगुणव्यतिकरे यथापूर्वं प्रजायते ॥ १३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S33_V13">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S33_V13_B1" data-verse="BTN_C03_S33_V13">
<p>अभिमानेन पूर्णज्ञानेन । सङ्गत्य लये परमेश्वरं प्रविश्य ।</p>
<p>'यथापूर्वं प्रजायते''उच्चनीचादिभावेन जायते ।</p>
<p>'अगुणव्यतिकरे''बहिः श्वेतद्वीपे निर्गच्छति ।</p>
<p>'गुणव्यतिकराभावेऽप्युच्चनीचादिपूर्ववत् ।</p>
<p>विष्णोश्चैव विमुक्तानां न कदाचन गच्छति''॥ इति गारुडे ॥ ११-१३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S33_V14" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ऐश्वर्यं पारमेष्ठ्यं यत् तेऽपि धर्मविनिर्मितम् ।</span>
<span class="shloka-line">निषेव्य पुनरायान्ति गुणव्यतिकरेऽसति ॥ १४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S33_V14">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S33_V14_B1" data-verse="BTN_C03_S33_V14">
<p>गुणव्यतिकरे असति । प्रलये प्राप्ते पुनः परमेश्वरमायान्ति ।</p>
<p>'ब्रह्मा देवैः परिवृतः प्रलये परमेश्वरम् ।</p>
<p>प्रविश्य सर्गे तु पुनः श्वेतद्वीपे प्रमोदते ॥</p>
<p>ज्ञानधर्मफलांस्तत्र भोगान्भुक्त्वा लये पुनः ।</p>
<p>नारायणं समाविश्य ज्ञानव्यक्तं निजं सुखम् ॥</p>
<p>भुञ्जते त्वेवमेवैषां काले संसर्गनिर्गमौ ।</p>
<p>नित्यौ नित्यसुखं चैव सृष्टौ भोगास्तथोत्तमाः ॥</p>
<p>यथापूर्वं हरेः सर्वगुणैर्नीचोच्चता तथा ।</p>
<p>ब्रह्मणश्च तथान्येषामन्येषां च यथापदम्''॥ इति स्कान्दे ॥ १४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S33_V16" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ये त्विहासक्तमनसः कर्मसु श्रद्धयान्विताः ।</span>
<span class="shloka-line">कुर्वन्त्यप्रतिषिद्धानि नित्यान्यपि च कृत्स्नशः ॥ १६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S33_V17" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">रजसा कुण्ठमनसः कामात्मानोऽजितेन्द्रियाः ।</span>
<span class="shloka-line">पितॄन् यजन्त्यनुदिनं गृहेष्वभिरताशयाः ॥ १७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S33_V18" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">त्रैवर्गिकास्ते पुरुषा विमुखा हरिमेधसः ।</span>
<span class="shloka-line">कथायां कथनीयोरुविक्रमस्य मधुद्विषः ॥ १८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S33_V19" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">नूनं दैवेन विहता ये त्वच्युतकथासुधाम् ।</span>
<span class="shloka-line">हित्वा शृृण्वन्त्यसद्गाथाः पुरीषमिव विड्भुजः ॥ १९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S33_V20" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">दक्षिणेन पथाऽर्यम्णः पितृलोकं व्रजन्ति ते ।</span>
<span class="shloka-line">प्रजायां तु प्रजायन्ते श्मशानान्तक्रियाकृतः ॥ २० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S33_V21" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ततस्ते क्षीणसुकृताः पुनर्लोकमिमं सति ।</span>
<span class="shloka-line">पतन्ति विवशा देवैः सद्यो विभ्रंशितोदयाः ॥ २१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S33_V21">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S33_V21_B1" data-verse="BTN_C03_S33_V21">
<p>'अत्यल्पभक्ता विष्णौ च सदा श्राद्धादिकारिणः ।</p>
<p>पितृलोकं समाविश्य स्वसन्ताने पुनःपुनः ॥</p>
<p>क्षिप्रमेव प्रजायन्ते ये तु भक्तिविवर्जिताः ।</p>
<p>अन्यसामान्यवेत्तारस्तदन्योत्तमवेदिनः ॥</p>
<p>तद्भक्तनिन्दकाश्चैव यान्त्येव निरयं ध्रुवम् ।</p>
<p>अपि धर्मैकनियमा नात्र कार्या विचारणा''॥ इति च ॥</p>
<p>'मुक्तियोग्यास्तु देवाद्या मानुषा यज्ञभागिनः ।</p>
<p>मनुष्यभेदाः श्राद्धादिकृतो विद्वेषिणोऽसुराः''इति च ॥ १६-२१ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S33_V28" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ज्ञानमेकं पराचीनैरिन्द्रियैर्ब्रह्म निर्गुणम् ।</span>
<span class="shloka-line">अवभात्यर्थरूपेण भ्रान्त्या शब्दादिधर्मिणाम् ॥ २८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S33_V28">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S33_V28_B1" data-verse="BTN_C03_S33_V28">
<p>'मत्स्यकूर्मादिरूपं च विष्णोर्ज्ञानैकमात्रकम् ।</p>
<p>तन्मन्यन्ते भौतिकं तु ये गच्छन्त्यधरं तमः''॥ इति ब्राह्मे ॥ २८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S33_V29" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यथा महानहङ्कारस्त्रिवृत् पञ्चविधः स्वराट् ।</span>
<span class="shloka-line">एकादशविधस्तस्य वपुरण्डं जगद् यतः ॥ २९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S33_V29">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S33_V29_B1" data-verse="BTN_C03_S33_V29">
<p>'एकादशेन्द्रियात्मा च पञ्चभूतात्मकस्तथा ।</p>
<p>सर्वाभिमानी भगवान्स्वराडिन्द्रः पुरन्दरः ॥</p>
<p>इदमण्डं जगत्सर्वं शक्रदेहं विदुर्बुधाः ।</p>
<p>तत्पतिस्त्रिगुणो रुद्रस्तस्य ब्रह्मा ततो हरिः''॥ इति वामने ॥</p>
<p>यथैतान्पश्यन्ति तद्वदेव ज्ञानात्मकं मत्स्यादिरूपं पश्यन्त्यज्ञाः॥ २९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S33_V32" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ज्ञानं योगश्च मन्निष्ठो नैर्गुण्यो भक्तिलक्षणः ।</span>
<span class="shloka-line">द्वयोरप्येक एवार्थो भगवच्छब्दलक्षणः ॥ ३२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये तृतीयस्कन्धे त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S33_V32">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S33_V32_B1" data-verse="BTN_C03_S33_V32">
<p>'ज्ञानभक्ती विना नैव मुक्तिः कस्यापि विद्यते ।</p>
<p>तयोरेकतरेणापि विष्णुगेनोभयं विना ॥</p>
<p>एवमप्येतयोरेकभावेऽन्यनियतेर्ध्रुवम् ।</p>
<p>एकेनापि भवेन्मुक्तिस्तदर्थं त्वन्यसाधनम्''॥ इति हरिवंशेषु ॥३२॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C3-S34" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="चतुस्त्रिंशोऽध्यायः"></span>
=== चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="3" data-sec="34">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S34_V02" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">देवहूतिरुवाच–</span>
<span class="shloka-line">अथाप्ययान्ते सलिले शयानं भूतेन्द्रियार्थात्ममयं वपुस्ते ।</span>
<span class="shloka-line">गुणप्रवाहं सदशेषबीजं दध्यौ स्वयं यज्जठराब्जजातः ॥ २ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S34_V02">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S34_V02_B1" data-verse="BTN_C03_S34_V02">
<p>भूतेन्द्रियार्थात्ममयं तेभ्यः प्रधानम् ।</p>
<p>'त्वं प्रधानमयो देव प्रधानादधिको यतः''॥ इति वाराहे ॥ २ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S34_V05" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">त्वं देहतन्त्रः प्रशमाय पाप्मनां निदेशभाजां च विभो विभूतये ।</span>
<span class="shloka-line">यथावतारास्तव सूकरादयस्तथायमप्यात्मपथोपलब्धये ॥ ५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S34_V05">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S34_V05_B1" data-verse="BTN_C03_S34_V05">
<p>देहतन्त्रः देहप्रकाशः ।</p>
<p>'ततिः प्रकाशो विस्तारस्तन्त्रं चेत्यभिधीयते''।इति तन्त्रमालायाम् ॥ ५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C03_S34_V26" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ब्रह्मण्यवस्थितमतिर्भगवत्यात्मसंश्रये ।</span>
<span class="shloka-line">निवृत्तजीवोपाधित्वात् वीतक्लेशाप्तनिर्वृतिः ॥ २६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C03_S34_V27" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">नित्यरूढसमाधित्वात् परावृत्तगुणभ्रमा ।</span>
<span class="shloka-line">न सस्मार तदात्मानं स्वप्नदृष्टमिवोत्थितः ॥ २७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये तृतीयस्कन्धे चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="gr-author-note">॥ तृतीयः स्कन्धः समाप्तः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S34_V27">
<div class="bhashya" id="BTN_C03_S34_V27_B1" data-verse="BTN_C03_S34_V27">
<p>'जीवोपाधिप्रभृतयः आमुक्तेः सर्वदेहिनाम् ।</p>
<p>नियमात्सन्त्यभावस्तु निष्फलत्वादुदीर्यते''॥ इति वाराहे ॥ २७ ॥</p>
</div>

</div>
== चतुर्थस्कन्धः ==
<span id="gr-C4-S1" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="प्रथमोऽध्यायः"></span>
=== प्रथमोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="4" data-sec="1">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S01_V01" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">मैत्रेय उवाच–</span>
<span class="shloka-line">मनोस्तु शतरूपायां तिस्रः कन्याश्च जज्ञिरे ।</span>
<span class="shloka-line">आकूतिर्देवहूतिश्च प्रसूतिरिति विश्रुताः ॥ १ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S01_V01">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S01_V01_B1" data-verse="BTN_C04_S01_V01">
<p>'पुनःपुनः कथां प्राहुरभ्यासादुत्तमं फलम् ।</p>
<p>विज्ञापयितुकामास्तु विद्वांसस्तत्रतत्र तु''॥ इत्याग्नेये ॥ १ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S01_V20" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">शरणं तं प्रपद्येऽहं य एव जगदीश्वरः ।</span>
<span class="shloka-line">प्रजामात्मसमां मह्यं प्रयच्छत्विति चिन्तयन् ॥ २० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C04_S01_V21" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तप्यमानं त्रिभुवनं प्राणायामैधिताग्निना ।</span>
<span class="shloka-line">निर्गतेन मुनेर्मूघ्नः समीक्ष्य प्रभवस्त्रयः ॥ २१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C04_S01_V22" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अप्सरोमुनिगन्धर्वसिद्धविद्याधरोरगैः ।</span>
<span class="shloka-line">वितायमानयशसो मुदाऽऽश्रमपदं ययुः ॥ २२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S01_V22">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S01_V22_B1" data-verse="BTN_C04_S01_V22">
<p>'ब्रह्मस्थश्चैव रुद्रस्थः स्वयं चापि हरिः प्रभुः ।</p>
<p>प्रजां त्रिपुरुषसमां यच्छत्वित्यत्रिरैच्छत ॥</p>
<p>तस्मात्स ब्रह्मरुद्राभ्यां सह विष्णुर्जगत्पतिः ।</p>
<p>आगत्य तु त्रिमूर्त्यंशान् पुत्रान्प्रादाज्जनार्दनः ।</p>
<p>भावित्वाच्चैव कार्यस्य लोकानां मोहनाय च''॥ इति ब्रह्मवैवर्ते ॥ २०-२२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S01_V30" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">देवा ऊचुः–</span>
<span class="shloka-line">यथा कृतस्ते संकल्पो भाव्यं तेनैव नान्यथा ।</span>
<span class="shloka-line">तत्संकल्पस्य ते ब्रह्मन् यद् वै ध्यायसि ते वयम् ॥ ३० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S01_V30">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S01_V30_B1" data-verse="BTN_C04_S01_V30">
<p>तत्स्थविष्ण्वपेक्षया ते वयमिति ॥ ३० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S01_V33" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सोमोऽभूद् ब्रह्मणोंऽशेन दत्तो विष्णोस्तु योगवित् ।</span>
<span class="shloka-line">दुर्वासाः शङ्करस्यांशो निबोधाङ्गिरसः प्रजाः ॥ ३३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S01_V33">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S01_V33_B1" data-verse="BTN_C04_S01_V33">
<p>'ब्रह्मणो नावतारोऽस्ति सन्निधानं तु केवलम् ।</p>
<p>ऋते विष्णोरात्मनश्च तदंशोक्तिः प्रवेशतः''॥ इति च ।</p>
<p>'सृष्टिभेदाद्विरूपं तु कथा पञ्चोत्तरं शतम् ।</p>
<p>वैरूप्यमन्यद्विज्ञेयं तात्पर्यान्मोहनाय च''॥ इति स्कान्दे ।</p>
<p>'ऋते तु पाण्डवकथां कार्ष्णं रामायणं तथा ।</p>
<p>विष्णोर्ब्रह्मादिनां चैव क्रमाद्य्वत्यस्तशक्तिताम् ।</p>
<p>एतदापादकं चान्यदृते कल्पादिभेदतः ।</p>
<p>कथाभेदस्तु विज्ञेयो मोहायैतेषु भिन्नता''॥ इति वाराहे ॥ ३३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S01_V52" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">मेधा स्मृतिं तितिक्षा तु क्षेमं ह्रीः प्रश्रयं सुतम् ।</span>
<span class="shloka-line">मूर्तिः सर्वगुणोत्पत्ती नरनारायणावृषी ॥ ५२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C04_S01_V55" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">नृत्यन्ति स्म स्त्रियो देव्य आसीत् परममङ्गलम् ।</span>
<span class="shloka-line">देवा ब्रह्मादयः सर्वे उपतस्थुरभिष्टवैः ॥ ५५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C04_S01_V56" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">देवा ऊचुः–</span>
<span class="shloka-line">यो मायया विरचितं निजयात्मनीदं</span>
<span class="shloka-line">खे रूपभेदमिव तत्प्रतिचक्षणाय ।</span>
<span class="shloka-line">एतेन धर्मसदने ऋषिमूर्तिनाऽद्य</span>
<span class="shloka-line">प्रादुश्चकार पुरुषाय नमः परस्मै ॥ ५६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C04_S01_V59" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ताविमौ वै भगवतो हरेरंशाविहाऽगतौ ।</span>
<span class="shloka-line">भारव्ययाय च भुवः कृष्णौ यदुकुरूद्वहौ ॥ ५९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S01_V59">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S01_V59_B1" data-verse="BTN_C04_S01_V59">
<p>'नरे विष्णुः समाविष्टः स्वयं नारायणो हरिः ।</p>
<p>अर्जुने च नरावेशः कृष्णो नारायणः स्वयम्''॥ इति तत्त्वविवेके ॥</p>
<p>खे रूपभेदो ऽभ्रादिः ।</p>
<p>'यथाकाशस्थितो नित्यम्''इत्यादि च ।</p>
<p>'यथाकाशे विमानादिरूपभेदः प्रतीयते ।</p>
<p>तथा हरौ जगदिदं तत्सामर्थ्यात्प्रतीयते''॥ इति ब्राह्मे ॥ ५२-५९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S01_V66" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">पितर्यप्रतिरूपे स्वे भवायानागसे रुषा ।</span>
<span class="shloka-line">अप्रौढेवात्मनात्मानमजहाद् योगसंयुता ॥ ६६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये चतुर्थस्कन्धे प्रथमोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S01_V66">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S01_V66_B1" data-verse="BTN_C04_S01_V66">
<p>अप्रौढेव अस्वीकृतेव ॥ ६६ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C4-S2" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="द्वितीयोध्यायः"></span>
=== द्वितीयोध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="4" data-sec="2">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S02_V22" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">नन्दिरुवाच–</span>
<span class="shloka-line">य एतन्मर्त्यमुद्दिश्य भगवत्यप्रतिद्रुहि ।</span>
<span class="shloka-line">द्रुह्यत्यज्ञः पृथग्दृष्टिस्तत्त्वतो विमुखो भवेत् ॥ २२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C04_S02_V23" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">गृहेषु कूटधर्मेषु सक्तो ग्राम्यसुखेच्छया ।</span>
<span class="shloka-line">कर्मतन्त्रं वितनुताद् वेदवादविपन्नधीः ॥ २३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C04_S02_V24" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">बुद्ध्या पराभिध्यायिन्या विस्मृतात्मगतिः पशुः ।</span>
<span class="shloka-line">स्त्रीकामः सोऽस्तु नितरां दक्षो बस्तमुखोऽचिरात् ॥ २४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C04_S02_V25" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">विद्याबुद्धिरविद्यायां कर्ममय्यामसावजः ।</span>
<span class="shloka-line">संसरन्त्विह ये चामुमनुशर्वावमानिनम् ॥ २५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S02_V25">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S02_V25_B1" data-verse="BTN_C04_S02_V25">
<p>'ये ज्ञानविषयाः शापा मुक्तिगाश्चाधिकारिणाम् ।</p>
<p>कादाचित्कास्ते भवन्ति नैव ते सार्वकालिकाः ॥</p>
<p>तेषां ज्ञानस्य मुक्तेश्च तारतम्यस्य चैव हि ।</p>
<p>भगवन्नियतत्वात्तु शापादिर्नात्र कारणम्''॥ इति वाराहे ॥२२-२५॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S02_V26" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">गिरेः सुतायाः पुष्पिण्या मधुगन्धेन भूरिणा ।</span>
<span class="shloka-line">मथ्ना चोन्मथितात्मानः संमुह्यन्तु हरद्विषः ॥ २६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये चतुर्थस्कन्धे द्वितीयोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S02_V26">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S02_V26_B1" data-verse="BTN_C04_S02_V26">
<p>'गिरिः प्राणः समुद्दिष्टस्तत्सुता वेदवाक्स्मृता ।</p>
<p>पुष्पं स्वर्गादयः प्रोक्ताः फलं मोक्ष उदाहृतम्''॥ इति वामने ॥</p>
<p>'अनङ्गो मन्मथो मन्था कामोऽङ्गज उदाहृतः''। इति शब्दनिर्णये ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C4-S3" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="तृतीयोऽध्यायः"></span>
=== तृतीयोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="4" data-sec="3">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S03_V23" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सत्त्वं विशुद्धं वसुदेवशब्दितं</span>
<span class="shloka-line">यदीयते तत्र पुमानपावृतः ।</span>
<span class="shloka-line">सत्त्वं च यस्मिन् भगवान् वासुदेवो</span>
<span class="shloka-line">ह्यधोक्षजो मे मनसा विधीयते ॥ २३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये चतुर्थस्कन्धे तृतीयोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S03_V23">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S03_V23_B1" data-verse="BTN_C04_S03_V23">
<p>विशेषेण धीयते चिन्त्यते ।</p>
<p>'रुद्रेण धीयते विष्णुर्विष्णोर्ध्येयो न कश्चन''। इति ब्रह्मवैवर्ते ॥२३॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C4-S4" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="चतुर्थोऽध्यायः"></span>
=== चतुर्थोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="4" data-sec="4">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S04_V15" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यत्पादपद्मं महतां मनोऽलिभि-</span>
<span class="shloka-line">र्निषेवितं ब्रह्मरसासवार्थिभिः ।</span>
<span class="shloka-line">लोकस्य यद् वर्षति चाशिषोऽर्थिनः</span>
<span class="shloka-line">तस्मै भवान् द्रुह्यति विश्वबन्धवे ॥ १५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S04_V15">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S04_V15_B1" data-verse="BTN_C04_S04_V15">
<p>ब्रह्मरसासवार्थिभिः शिष्याणां मनोऽलिभिः ।</p>
<p>'सनकादयो रुद्रशिष्यास्तेषामन्ये तु योगिनः ।</p>
<p>ब्रह्मशिष्यस्तथा रुद्रो ब्रह्मा नारायणस्य च''॥ इति ब्राह्मे ॥ १५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S04_V16" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">किं वा शिवाख्यमशिवं न विदुस्त्वदन्ये</span>
<span class="shloka-line">ब्रह्मादयस्तमवकीर्य जटाः श्मशाने ।</span>
<span class="shloka-line">तन्माल्यभस्मनृकपाल्यवसत्पिशाचै-</span>
<span class="shloka-line">र्ये मूर्धभिर्दधति तच्चरणावसृष्टम् ॥ १६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S04_V16">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S04_V16_B1" data-verse="BTN_C04_S04_V16">
<p>ब्रह्मादयो ब्रह्मपुत्राः ।</p>
<p>'सुपर्णशेषप्राणेशब्रह्मविष्णून् गिरं श्रियम् ।</p>
<p>ऋते नमति नो रुद्रं क एव पुरुषार्थभाक्''॥ इति गारुडे ॥ १६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S04_V20" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">कर्म प्रवृत्तं च निवृत्तमप्युत</span>
<span class="shloka-line">वेदे विविच्योभयलिङ्गमाश्रितम् ।</span>
<span class="shloka-line">विरोधि तद् यौगपदेककर्तरि</span>
<span class="shloka-line">द्वयं यथाऽऽब्रह्मणि कर्म नर्च्छति ॥ २० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये चतुर्थस्कन्धे चतुर्थोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S04_V20">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S04_V20_B1" data-verse="BTN_C04_S04_V20">
<p>आब्रह्मणि ब्रह्मग्ज्ञानिनि ।</p>
<p>'आब्रह्मा स्थितधीर्जीवन्मुक्तश्चेत्यभिधीयते ।</p>
<p>यस्तस्य न निवृत्तं च प्रवृत्तं कर्म चेष्यते ॥</p>
<p>यत्तु देवाः प्रकुर्वन्ति स महानियमः स्मृतः ।</p>
<p>स्वर्गाद्यर्थं प्रवृत्तं स्यान्निवृत्तं मुक्तये तु यत् ॥</p>
<p>स महानियमो नाम कर्म यत्त्वाधिकारिकम् ।</p>
<p>महतो नियमाद्विष्णोः प्रीत्या मुक्तौ सुखोन्नतिः ।</p>
<p>केचिन्निवृत्तमित्याहुर्महानियममप्युत''॥ इति भविष्यत्पुराणे ॥</p>
<p>'यदि देवाश्च ऋष्याद्या निन्द्यन्ते यत्र कुत्रचित् ।</p>
<p>न तावता गुणैर्हीनाः स्थितप्रज्ञा हि ते मताः ।</p>
<p>यथायोग्यं तु तात्पर्यं निन्दाया अन्यदेव तु''॥ इति गारुडे ॥ २० ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C4-S5" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="पञ्चमोऽध्यायः"></span>
=== पञ्चमोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="4" data-sec="5">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S05_V04" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ततः स्वभर्तुश्चरणाम्बुजासवं</span>
<span class="shloka-line">जगद्गुरोश्चिन्तयती न चापरम् ।</span>
<span class="shloka-line">ददर्श देहे हतकल्मषा सती</span>
<span class="shloka-line">सद्यः प्रजज्वाल समाधिजाग्निना ॥ ४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये चतुर्थस्कन्धे पञ्चमोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S05_V04">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S05_V04_B1" data-verse="BTN_C04_S05_V04">
<p>न चापरं तस्मादवरं न चिन्तयती । परन्तु विष्ण्वादिकं चिन्तयती चशब्दात् ।</p>
<p>'रुद्रं च ब्रह्मवायू च विष्णुं चैव श्रियं गिरम् ।</p>
<p>उमा चिन्तयती देहं तत्याजान्यं न चास्मरत्''॥ इति तत्त्वनिर्णये ॥ ४ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C4-S6" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="षष्ठोऽध्यायः"></span>
=== षष्ठोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="4" data-sec="6">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S06_V22" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">आक्रम्योरसि दक्षस्य शितधारेण हेतिना ।</span>
<span class="shloka-line">छिन्दन्नपि तदुद्धर्तुं नाशक्नोत् त्र्यम्बकस्तदा ॥ २२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C04_S06_V23" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">शस्त्रैरस्त्रान्वितैरेनमनिर्भिण्णत्वचं हरः ।</span>
<span class="shloka-line">विस्मयं परमापन्नो दध्यौ पशुपतिश्चिरम् ॥ २३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C04_S06_V24" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">दृष्ट्वा सञ्ज्ञपने योगं पशूनां स पतिर्मखे ।</span>
<span class="shloka-line">यजमानपशोः कस्य कायात् तेनाहरच्छिरः ॥ २४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C04_S06_V26" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">जुहावैतच्छिरस्तस्मिन् दक्षिणाग्नावमर्षितः ।</span>
<span class="shloka-line">तद् देवयजनं दग्ध्वा प्रातिष्ठद् गुह्यकालयम् ॥ २६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये चतुर्थस्कन्धे षष्ठोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S06_V26">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S06_V26_B1" data-verse="BTN_C04_S06_V26">
<p>'वीरभद्राख्यरूपेण स्वेन पूर्वं ययौ हरः ।</p>
<p>मूलरूपेण पश्चात्तु गत्वा दक्षमथावधीत् ॥</p>
<p>तत्रोपेन्द्रेण हरिणा जितो धर्मात्मजेन च ।</p>
<p>अन्यान् जिगाय प्रययौ कैलासं स्वं निकेतनम्''॥ इति ब्राह्मे ॥२६॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C4-S7" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="सप्तमोऽध्यायः"></span>
=== सप्तमोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="4" data-sec="7">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S07_V03" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">उपलभ्य पुरैवैतद् भगवानब्जसम्भवः ।</span>
<span class="shloka-line">नारायणश्च विश्वात्मा न कस्याध्वरमीयतुः ॥ ३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S07_V03">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S07_V03_B1" data-verse="BTN_C04_S07_V03">
<p>त्रिमूर्तिगेन रूपेण नारायणो नाययौ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S07_V07" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">नाहं न यज्ञो न च यूयमन्ये</span>
<span class="shloka-line">ये देहभाजो मुनयश्च तत्त्वम् ।</span>
<span class="shloka-line">विदुः प्रमाणं बलवीर्ययोर्वा</span>
<span class="shloka-line">तस्यात्मतन्त्रस्य क उद्विधित्सेत् ॥ ७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S07_V07">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S07_V07_B1" data-verse="BTN_C04_S07_V07">
<p>यज्ञ इन्द्रः ।</p>
<p>'यज्ञो यज्ञपतिस्त्विन्द्रः पुरुहूतः पुरुष्टुतः''। इत्यभिधानम् ।</p>
<p>तस्यात्मतन्त्रस्य । तस्य विष्णोर्मनोवशस्य ।</p>
<p>'नाहं नेन्द्रो न चैवान्ये यत्तत्त्वं न विदुः परम् ।</p>
<p>तस्य विष्णोर्वशे रुद्रो मम वायोरथापि वा ।</p>
<p>नान्यस्य कस्यचित्पुंसस्तस्येत्थं वः कुतः कृतम्''॥ इति ब्रह्मवैवर्ते ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S07_V33" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तस्मिन् महायोगमये मुमुक्षुशरणे सुराः ।</span>
<span class="shloka-line">ददृशुः शिवमासीनं त्यक्तामर्षमिवान्तकम् ॥ ३३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S07_V33">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S07_V33_B1" data-verse="BTN_C04_S07_V33">
<p>'मुमुक्षवो ब्रह्मणश्च शिवादिन्द्रादिभिस्तथा ।</p>
<p>श्रुत्वा ज्ञानं परं गुह्यं मुच्यन्ते ब्रह्मणा सह''॥ इति कौर्मे ॥ ३३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S07_V40" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स तूपलभ्यागतमात्मयोनिं</span>
<span class="shloka-line">सुरासुरेशैरभिवन्दिताङ्घ्रि ।</span>
<span class="shloka-line">उत्थाय चक्रे शिरसाऽभिवन्दनं</span>
<span class="shloka-line">महत्तमोऽर्कस्य यथैव विष्णोः ॥ ४० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S07_V40">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S07_V40_B1" data-verse="BTN_C04_S07_V40">
<p>महत्तमः तेजस्वितमः अर्कस्य सकाशादपि ।</p>
<p>'तेजोऽर्थ उत्तमार्थे च पूज्यार्थे च प्रयुज्यते ।</p>
<p>महच्छब्दो महःशब्दो मान्यशब्दस्तथैव च''॥ इति शब्दनिर्णये ॥४०॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S07_V42" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ब्रह्मोवाच–</span>
<span class="shloka-line">जाने त्वामीश विश्वस्य जगतो योनिबीजयोः ।</span>
<span class="shloka-line">शक्तेः शिवस्य च परं यत् तद् ब्रह्म निरन्तरम् ॥ ४२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S07_V42">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S07_V42_B1" data-verse="BTN_C04_S07_V42">
<p>अन्तर्याम्यपेक्षया शक्तेः शिवस्य च परमिति ।</p>
<p>'क्रियन्ते स्तुतयोऽन्यत्र तदन्तर्याम्यपेक्षया ।</p>
<p>न जीवेषु गुणाः पूर्णा यथायोग्या हि तद्गताः''॥ इति ब्राह्मे ॥४२॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S07_V43" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">त्वमेव भगवन्नेतच्छिवशक्त्योः स्वरूपयोः ।</span>
<span class="shloka-line">विश्वं सृजसि पास्यत्सि क्रीडयोर्णपदो यथा ॥ ४३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S07_V43">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S07_V43_B1" data-verse="BTN_C04_S07_V43">
<p>'तद्वशत्वात्स्वरूपं तु विष्णोः सर्वमुदीर्यते ।</p>
<p>स्वरूपं स च सर्वत्र बिम्बत्वादेव तूच्यते ॥</p>
<p>साक्षात्स्वरूपं मत्स्याद्या विष्णोर्नान्यत्कथञ्चन ।</p>
<p>तस्मादन्यगता दोषा न तस्मिन् पुरुषोत्तमे''॥ इति तत्त्वनिर्णये ॥ ४३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S07_V44" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">त्वमेव धर्मार्थदुघाऽभिपत्तये</span>
<span class="shloka-line">दक्षेण सूत्रेण विसर्जिताध्वरः ।</span>
<span class="shloka-line">त्वयैव लोकेऽवसिताश्च सेतवो</span>
<span class="shloka-line">यान् ब्राह्मणाः श्रद्धधते धृतव्रताः ॥ ४४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S07_V44">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S07_V44_B1" data-verse="BTN_C04_S07_V44">
<p>अभिपत्तये प्रतीकाराय । सूत्रेण दोषसूचकेन ॥ ४४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S07_V46" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">न वै सतां त्वच्चरणार्पितात्मनां</span>
<span class="shloka-line">भूतेषु सर्वेष्वभिपश्यतां तव ।</span>
<span class="shloka-line">भूतानि चात्मन्यपृथग् दिदृक्षतां</span>
<span class="shloka-line">प्रायेण रोषोऽभिभवेद् यथा पशोः ॥ ४६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S07_V46">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S07_V46_B1" data-verse="BTN_C04_S07_V46">
<p>तव त्वाम् । 'चतुर्षु षष्ठी''इति सूत्रात् ॥</p>
<p>'विष्ण्वधीना जगत्सत्ता प्रतीतिश्चेष्टितं गतिः ।</p>
<p>इति यन्नियतं ज्ञानमपृथग्दर्शनं स्मृतम् ॥</p>
<p>मिथ्याज्ञानं पृथग्ज्ञानमिति वेदविदो विदुः ।</p>
<p>यथैवार्थस्तथाज्ञानमपृथग्दृष्टिरुच्यते''॥ इति गारुडे ॥ ४६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S07_V48" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">येऽस्मिन् यदा पुष्करनाभमायया</span>
<span class="shloka-line">दुर्लङ्ध्यया स्पृष्टधियः पृथग्दृशः ।</span>
<span class="shloka-line">कुर्वन्ति तत्र ह्यनुकम्पया कृपां</span>
<span class="shloka-line">न साधवो दैवबलात्कृताः कथम् ॥ ४८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S07_V48">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S07_V48_B1" data-verse="BTN_C04_S07_V48">
<p>यदा यस्मात् ।</p>
<p>'हृदयस्य द्रवीभावस्त्वनुकम्पेति कथ्यते ।</p>
<p>उपकारं कर्तुमिच्छा कृपेत्याहुर्मनीषिणः''॥ इति शब्दनिर्णये ॥४८॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S07_V49" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">भवान् हि पुंसः परमस्य मायया</span>
<span class="shloka-line">दुरन्तयाऽस्पृष्टमतिः समस्तदृक् ।</span>
<span class="shloka-line">तया हतात्मस्वनुकर्मचेत-</span>
<span class="shloka-line">स्स्वनुग्रहं कर्तुमिहार्हति प्रभो ॥ ४९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये चतुर्थस्कन्धे सप्तमोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S07_V49">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S07_V49_B1" data-verse="BTN_C04_S07_V49">
<p>मायया विष्ण्वधीनया बन्धकशक्त्या ।</p>
<p>'विष्णुमाया हरेरिच्छा बन्धशक्तिश्च तद्वशा ।</p>
<p>सर्वत्रगा हरेरिच्छा बन्धशक्तिर्ज्ञवर्जिता''॥ इति शब्दनिर्णये ॥४९॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C4-S8" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="अष्टमोऽध्यायः"></span>
=== अष्टमोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="4" data-sec="8">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S08_V24" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अप्यर्वाग्वृत्तयो यस्य महित्वे स्वभुवादयः ।</span>
<span class="shloka-line">यथामति गृणन्ति स्म कृतानुग्रहविग्रहम् ॥ २४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S08_V24">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S08_V24_B1" data-verse="BTN_C04_S08_V24">
<p>'उत्पत्तिर्हरिरूपाणां व्यक्तिरेव न संशयः ।</p>
<p>उत्पत्तिरेव जीवानां देहोत्पत्तिरितीर्यते''। इति तत्त्वनिर्णये ॥ २४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S08_V26" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">दक्ष उवाच–</span>
<span class="shloka-line">शुद्धं स्वधाम्न्युपरताखिलबुद्ध्यवस्थं</span>
<span class="shloka-line">चिन्मात्रमेकमभयं प्रतिषिध्य मायाम् ।</span>
<span class="shloka-line">तिष्ठंस्तयैव पुरुषत्वमुपेत्य तस्या-</span>
<span class="shloka-line">मास्ते भवानपरिशुद्धमिवामनन्ति ॥ २६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S08_V26">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S08_V26_B1" data-verse="BTN_C04_S08_V26">
<p>'जडमाया न तस्यास्ति शरीरत्वेन कुत्रचित् ।</p>
<p>सृष्ट्वा तया शरीराणि तत्स्थितेः पुरुषः स्मृतः ।</p>
<p>मायायामशरीरायामपि विष्णुः स्वयं स्थितः ॥</p>
<p>तस्मात्प्राकृत इत्येव जीववत्तं वदन्ति हि ।</p>
<p>अस्पृष्टत्वेऽपि तद्धर्मैस्तद्गत्वादेव कारणात्''॥ इति तत्त्वविवेके ॥ २६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S08_V27" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ऋत्विज ऊचुः–</span>
<span class="shloka-line">तत्त्वं न ते वयमनञ्जन रुद्रशापात्</span>
<span class="shloka-line">कर्मण्यवग्रहधियो भगवन् विदामः ।</span>
<span class="shloka-line">धर्मोपलक्षणमिदं त्रिवृदध्वराख्यं</span>
<span class="shloka-line">ज्ञातं यदर्थमधिदैवमदस्त्वमास्थाः ॥ २७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S08_V27">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S08_V27_B1" data-verse="BTN_C04_S08_V27">
<p>अधिदैवं उत्तमदैवम् । यद्यज्ञभागार्थं यज्ञभुग्देवताशरीरे आस्थाः ।</p>
<p>'भुङ्क्ते यज्ञभुजो देवानाविश्य पुरुषोत्तमः''। इति च ॥ २७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S08_V29" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">रुद्र उवाच–</span>
<span class="shloka-line">तव वरद वराड्घ्रावाशिषा चानभिध्ये</span>
<span class="shloka-line">ह्यपि मुनिभिरसक्तैरादरेणार्हणीये ।</span>
<span class="shloka-line">यदि रचितधियं मां विद्धि लोकापविद्धं</span>
<span class="shloka-line">जगति न गणयेयं त्वत्परानुग्रहेण ॥ २९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S08_V29">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S08_V29_B1" data-verse="BTN_C04_S08_V29">
<p>आशिषोऽपि तत एव भवन्तीत्यतश्चशब्दः ॥ २९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S08_V31" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">नैतत् स्वरूपं भवतोऽसौ पदार्थ-</span>
<span class="shloka-line">भेदग्रहः पुरुषो यावदीक्षेत् ।</span>
<span class="shloka-line">ज्ञानस्य चार्थस्य गुणस्य चाश्रया-</span>
<span class="shloka-line">न्मायामयाद् व्यतिरिक्तो यतस्त्वम् ॥ ३१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S08_V31">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S08_V31_B1" data-verse="BTN_C04_S08_V31">
<p>'अव्यक्तादिपदार्थानां विशेषज्ञानिनाऽपि तु ।</p>
<p>न देहो वैष्णवो ज्ञेय आनन्दः प्राकृतो न हि''॥ इति तन्त्रसारे ।</p>
<p>पदार्थभेदग्रहः पदार्थविशेषज्ञः ।</p>
<p>'भेदोऽन्तरं विशेषश्च सूक्ष्मेक्षा चाभिधीयते''इति तत्त्वनिर्णये ॥ ३१ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S08_V34" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ऋषय ऊचुः –</span>
<span class="shloka-line">अनन्वितं ते भगवन् विचेष्टितं</span>
<span class="shloka-line">यदात्मना चरसि हि कर्म नाज्यसे ।</span>
<span class="shloka-line">विभूतयो यत उपसेदुरीश्वरा-</span>
<span class="shloka-line">न्न मन्यते स्वयमनुवर्तिनीं भवान् ॥ ३४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S08_V34">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S08_V34_B1" data-verse="BTN_C04_S08_V34">
<p>ईश्वरान् ॥ ३४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S08_V37" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">लोकपाला ऊचुः–</span>
<span class="shloka-line">दृष्टः किं नो दृग्भिरसद्ग्रहैस्त्वं</span>
<span class="shloka-line">प्रत्यग्दृष्ट्या दृश्यते येन विश्वम् ।</span>
<span class="shloka-line">माया ह्येषा भवदीया हि भूमन्</span>
<span class="shloka-line">यस्त्वं षष्ठः पञ्चभिर्भासि भूतैः ॥ ३७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S08_V37">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S08_V37_B1" data-verse="BTN_C04_S08_V37">
<p>माया ह्येषा भवदीया भगवत्सामर्थ्यमेव ।</p>
<p>'भगवन्महिमैवासौ यद्दृश्यो भगवान् स्वयम्''। इति च ॥ ३७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S08_V38" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">योगेश्वरा ऊचुः–</span>
<span class="shloka-line">प्रेयान्न तेऽन्योऽस्त्यमृतप्रिय प्रभो</span>
<span class="shloka-line">विश्वात्मनीक्षेन्न पृथग् य आत्मनः ।</span>
<span class="shloka-line">अथापि भृत्येश तयोपधावता-</span>
<span class="shloka-line">मनन्यवृत्त्याऽनुगृहाण वत्सल ॥ ३८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S08_V38">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S08_V38_B1" data-verse="BTN_C04_S08_V38">
<p>न पृथग् य आत्मनः । अन्यथा यो न पश्यति ।</p>
<p>'पृथग्ज्ञानं तदित्याहुर्यत्किञ्चिद्वीक्ष्यतेऽन्यथा ।</p>
<p>ज्ञानज्ञेयाविरोधेन त्वपृथग्वस्तुनो दृशिः ॥</p>
<p>केचिद्भेदं विनिन्दन्ति ह्यासुरज्ञानवृत्तयः ।</p>
<p>निराकुर्वन्त्यथो मन्दा भेदस्य परमार्थताम् ॥</p>
<p>ये तु तत्त्वविदो मुख्या भेदं ब्रह्मान्यवस्तुनोः ।</p>
<p>परमार्थमिति ज्ञात्वा नित्यं विष्णुमुपासते''॥ इति गारुडे ।</p>
<p>हे भृत्येश । तयाऽनन्यवृत्त्या उपधावतामस्माकमनुग्रहोऽस्त्येव । तथापि पुनरनुगृहाण ।</p>
<p>'यथार्थज्ञानिनो नान्यः प्रियो विष्णोस्तु कश्चन ।</p>
<p>तथाप्यधिकसन्तुष्ट्यै प्रसीदेत्यर्थनं पुनः''॥ इति च ॥ ३८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S08_V39" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">जगदुद्भवस्थितिलयेषु लीलया</span>
<span class="shloka-line">प्रविभज्यमानगुणयाऽऽत्ममायया ।</span>
<span class="shloka-line">रचितात्मभेदमतये स्वसंस्थया</span>
<span class="shloka-line">ह्यतिवर्तितभ्रमगुणात्मने नमः ॥ ३९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S08_V39">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S08_V39_B1" data-verse="BTN_C04_S08_V39">
<p>'प्रकृत्या जडया मिथ्याज्ञानं जनयतीश्वरः ।</p>
<p>तस्य भ्रमश्च सत्वाद्या न सन्ति परमेशितुः''॥ इति च ॥ ३९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S08_V41" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अग्निरुवाच–</span>
<span class="shloka-line">यत्तेजसाऽहं सुसमिद्धतेजा</span>
<span class="shloka-line">हव्यं वहाम्यध्वर आज्यसिक्तम् ।</span>
<span class="shloka-line">तं यज्ञियं पञ्चविधं च पञ्चभिः</span>
<span class="shloka-line">स्विष्टं यजुर्भिः प्रणतोऽस्मि यज्ञम् ॥ ४१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S08_V41">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S08_V41_B1" data-verse="BTN_C04_S08_V41">
<p>'यज्ञो यज्ञपुमांश्चैव यज्ञेशो यज्ञभावनः ।</p>
<p>यज्ञभुक्चेति पञ्चात्मा यज्ञेष्विज्यो हरिः स्वयम् ॥</p>
<p>ओश्रावयास्तुश्रौषड्यजाथो येयजामहे ।</p>
<p>वषट्कारान्तकैर्नित्यं यजुर्भिः पञ्चभिर्विभुः''॥ इति तन्त्रसारे ॥४१॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S08_V45" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ब्राह्मणा ऊचुः–</span>
<span class="shloka-line">त्वं क्रतुस्त्वं हविस्त्वं हुताशः स्वयं</span>
<span class="shloka-line">त्वं हि मन्त्राः समिद् दर्भपात्राणि च ।</span>
<span class="shloka-line">त्वं सदस्यर्त्विजो दम्पती देवता</span>
<span class="shloka-line">अग्निहोत्रं स्वधा सोम आज्यं पशुः ॥ ४५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S08_V45">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S08_V45_B1" data-verse="BTN_C04_S08_V45">
<p>'सर्वशब्दाभिधेयत्वं सर्वान्तर्यामिकत्वतः ।</p>
<p>न तु सर्वस्वरूपत्वात्सर्वभिन्नो यतो हरिः''॥ इति मात्स्ये ॥ ४५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S08_V50" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">श्रीभगवानुवाच–</span>
<span class="shloka-line">अहं ब्रह्मा च शर्वश्च जगतः कारणं परम् ।</span>
<span class="shloka-line">आत्मेश्वर उपद्रष्टा स्वयंदृगविशेषणः ॥ ५० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S08_V50">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S08_V50_B1" data-verse="BTN_C04_S08_V50">
<p>'अन्तर्यामिस्वरूपेण ब्रह्मरुद्राद्यभिन्नता ।</p>
<p>न तु जीवस्वरूपेण जीवा भिन्ना यतो हरेः ॥</p>
<p>विशेषाभेदवचनं सन्निधानविशेषतः ।</p>
<p>सन्निधानं तु तत्प्रोक्तं सामर्थ्यव्यञ्जनं हरेः''॥ इति भविष्यत्पर्वणि ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S08_V52" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तस्मिन् ब्रह्मण्यद्वितीये केवले परमात्मनि ।</span>
<span class="shloka-line">देहात्मबुद्धिर्भूतानि भेदेनाज्ञोऽनुपश्यति ॥ ५२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S08_V52">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S08_V52_B1" data-verse="BTN_C04_S08_V52">
<p>'हरेर्वशत्वदृष्टिस्तु भूतानामपृथग्दृशिः ।</p>
<p>प्रियत्वदृष्टिरथवा ब्रह्मादीनां विशेषतः''॥ इति गारुडे ॥ ५२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S08_V54" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">त्रयाणामेकभावानां यो न पश्यति वै भिदाम् ।</span>
<span class="shloka-line">सर्वभूतात्मना ब्रह्मन् स शान्तिमधिगच्छति ॥ ५४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S08_V54">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S08_V54_B1" data-verse="BTN_C04_S08_V54">
<p>सर्वभूतात्मना सर्वभूतान्तर्यामित्वेन ॥ ५४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S08_V55" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">मैत्रेय उवाच–</span>
<span class="shloka-line">एवं भगवताऽऽदिष्टः प्रजापतिपतिर्हरिम् ।</span>
<span class="shloka-line">अर्चित्वा क्रतुना स्वेन देवानुभयतोऽयजत् ॥ ५५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S08_V55">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S08_V55_B1" data-verse="BTN_C04_S08_V55">
<p>उभयतः सोमतो हविषश्च ॥ ५५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S08_V59" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अनन्यभावैकगतिः शक्तिः सुप्तेव पूरुषम्</span>
<span class="shloka-line">एतद् भगवतः शम्भोः कर्म दक्षाध्वरद्रुहः ।</span>
<span class="shloka-line">श्रुतं भागवताच्छिष्यादुद्धवान्मे बृहस्पतेः ॥ ५९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S08_V59">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S08_V59_B1" data-verse="BTN_C04_S08_V59">
<p>'शक्तित्वाद्विष्णुशक्तिस्तु शक्तिशब्देन चोच्यते ।</p>
<p>शक्यत्वात्प्रकृतिश्चापि स्वापः सृष्टिं विना हरौ ।</p>
<p>रतिस्तस्यास्तु कथितो नह्यन्यः स्वाप उच्यते''॥ इति तन्त्रसारे ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S08_V63" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">पीत्वाऽन्तरजरं वह्निश्चच्छर्द शरकानने ।</span>
<span class="shloka-line">कुमारोऽभूत् ततस्तस्मै स्तनं षट् कृत्तिका ददुः ॥ ६३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C04_S08_V64" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">षड्भिर्मुखैः स्तनं पीत्वा स बालः षण्मुखोऽभवत् ।</span>
<span class="shloka-line">ततश्चक्रुः सैन्यपालं सर्वासुरभयंकरम् ॥ ६४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये चतुर्थस्कन्धे अष्टमोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S08_V64">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S08_V64_B1" data-verse="BTN_C04_S08_V64">
<p>'स्वाहाद्वारेण नदीतीरे शरकानने चच्छर्द''। इति भारतोक्तेः ॥६४॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C4-S9" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="नवमोऽध्यायः"></span>
=== नवमोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="4" data-sec="9">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S09_V07" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अथातः कीर्तये वंशं पुण्यकीर्तेः कुरूद्वह ।</span>
<span class="shloka-line">स्वायंभुवस्यापि मनोर्हरेरंशांशजन्मनः ॥ ७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S09_V07">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S09_V07_B1" data-verse="BTN_C04_S09_V07">
<p>'आविष्टा हरिणा जीवा ब्रह्मा दक्षो मनुः पृथुः ।</p>
<p>शक्राद्या ऋषयश्चैव मत्स्यव्यासादयो हरिः ॥''इति ब्रह्मवैवर्ते ॥७॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S09_V08" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">प्रियव्रतोत्तानपादौ शतरूपापतेः सुतौ ।</span>
<span class="shloka-line">वासुदेवस्य कलया रक्षायां जगतः स्थितौ ॥ ८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S09_V08">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S09_V08_B1" data-verse="BTN_C04_S09_V08">
<p>'प्रियव्रतोत्तानपादप्रमुखेषु हरिः स्वयम् ।</p>
<p>आविष्टः सर्वभूतेषु ऋषभाद्याः स्वयं हरिः''॥ इति हरिवंशेषु ॥८॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S09_V31" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">विकल्पे विद्यमानेऽपि न ह्यसंतोषहेतवः ।</span>
<span class="shloka-line">पुंसो मोहमृते भिन्ना यल्लोका निजकर्मभिः ॥ ३१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S09_V31">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S09_V31_B1" data-verse="BTN_C04_S09_V31">
<p>विविधकल्पने विद्यमानेऽपि परिणततया ॥ ३१ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S09_V54" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स्मयमानमभिध्यायेत् सानुरागावलोकनम् ।</span>
<span class="shloka-line">नियमेनैकभूतेन मनसा वरदर्षभम् ॥ ५४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S09_V54">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S09_V54_B1" data-verse="BTN_C04_S09_V54">
<p>परिणततया एकस्मिन्नेव भूतेन ॥ ५४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S09_V61" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">परिचर्या भगवतो यावतीः पूर्वसेविताः ।</span>
<span class="shloka-line">ता मन्त्रहृदयेनैव प्रयुञ्ज्यान्मन्त्रमूर्तये ॥ ६१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S09_V61">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S09_V61_B1" data-verse="BTN_C04_S09_V61">
<p>मन्त्रहृदयेन मन्त्रेण च नमः शब्देन च ॥ ६१ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S09_V72" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सुदुष्करं कर्म कृत्वा लोकपालैरपि प्रभुः ।</span>
<span class="shloka-line">एष्यत्यचिरतो राजन् यशो विपुलयंस्तव ॥ ७२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S09_V72">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S09_V72_B1" data-verse="BTN_C04_S09_V72">
<p>तस्यैव योग्यत्वाल्लोकपालानां दुष्करम् ।</p>
<p>'नाशक्यं देवतानां तु यदन्यैः शकितं क्वचित् ।</p>
<p>शक्ता अपि न कुर्वन्ति यदन्यविहितं बुधाः''॥ इति ब्राह्मे ॥ ७२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S09_V74" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तत्राभिषिक्तः प्रयतस्तामुपोष्य विभावरीम् ।</span>
<span class="shloka-line">समाहितः पर्यचरद् दृष्ट्याऽऽदेशेन पूरुषम् ॥ ७४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S09_V74">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S09_V74_B1" data-verse="BTN_C04_S09_V74">
<p>दृष्ट्या निरूपणया । आदेशेन उपदेशेन ॥ ७४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S09_V80" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">देवाश्चक्रुस्तपोविघ्नं त्रासयन्तः स्वमायया ।</span>
<span class="shloka-line">सर्पेभसिंहकूष्माण्डैस्तान् नापश्यत् परं गतः ॥ ८० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S09_V80">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S09_V80_B1" data-verse="BTN_C04_S09_V80">
<p>'यत्र देवैः कृते विघ्ने खण्डितो न पुमान्भवेत् ।</p>
<p>तत्र तद्यशसे विघ्नं कुर्युर्न तु विघातने ॥</p>
<p>यत्र खण्डितता तत्र खण्डनायैव केवलम् ।</p>
<p>सत्यकामा यतो देवास्ते चित्ताद्यभिमानिनः ॥</p>
<p>अतो विमोहनायैव प्राप्नुयुस्ते पराजयम् ।</p>
<p>तेषामशक्तितोक्तिश्च विमोहाय सुरद्विषाम्''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥८०॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S09_V81" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सर्वतो मन आकृष्य हृदि भूतेन्द्रियाश्रयम् ।</span>
<span class="shloka-line">ध्यायन् भगवतो रूपं नाद्राक्षीत् किञ्चनापरम् ॥ ८१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S09_V81">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S09_V81_B1" data-verse="BTN_C04_S09_V81">
<p>भूतेन्द्रियाश्रयं भगवद्रूपम् ॥ ८१ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S09_V84" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तस्मिन्नभिध्यायति विश्वमात्मनो</span>
<span class="shloka-line">द्वारं निरुध्यासुमनन्यया धिया ।</span>
<span class="shloka-line">लोका निरुच्छ्वासनिपीडिता भृशं</span>
<span class="shloka-line">सलोकपालाः शरणं ययुर्हरिम् ॥ ८४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S09_V84">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S09_V84_B1" data-verse="BTN_C04_S09_V84">
<p>विश्वं भगवन्तम् । आत्मनो द्वारं सर्वजीवोत्पत्त्यादिद्वारम् । लोकानामेव निरुच्छ्वासः लोकपालास्तदर्थमेव शरणं ययुः ।</p>
<p>'ध्यातुर्ध्रुवस्य कीर्त्यर्थं हरिणा सह देवताः ।</p>
<p>लोकोच्छ्वासं निरुध्याथ श्वासार्थं च हरिं ययुः ॥</p>
<p>अन्यप्रवृत्तयस्तेभ्यो न तेषामन्यतः क्वचित् ।</p>
<p>स्वोत्तमेभ्यस्तु देवेभ्यस्तेषां स्युः स्वप्रवृत्तयः''॥ इति तत्त्वनिर्णये ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S09_V85" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">देवा ऊचुः–</span>
<span class="shloka-line">नैवं विदामो भगवन् प्राणरोधं</span>
<span class="shloka-line">चराचरस्याखिलसत्वधाम्नः ।</span>
<span class="shloka-line">विधेहि तन्नो वृजिनाद् विमोक्षं</span>
<span class="shloka-line">प्राप्ता वयं त्वां शरणं शरण्यम् ॥ ८५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये चतुर्थस्कन्धे नवमोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S09_V85">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S09_V85_B1" data-verse="BTN_C04_S09_V85">
<p>अखिलसत्वसमूहस्य ।</p>
<p>'तेजः शक्तिः समूहश्च गृहं धामेति कथ्यते''।इति तत्त्वनिर्णये ॥ ८५ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C4-S10" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="दशमोऽध्यायः"></span>
=== दशमोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="4" data-sec="10">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S10_V10" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">या निर्वृतिस्तनुभृतां तव पादपद्म-</span>
<span class="shloka-line">ध्यानाद् भवज्जनकथाश्रवणेन वा स्यात् ।</span>
<span class="shloka-line">सा ब्रह्मणि स्वमहिमन्यपि नाथ मा भूत्</span>
<span class="shloka-line">किम्वन्तकासिलुलितात् पततां विमानात् ॥ १० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S10_V10">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S10_V10_B1" data-verse="BTN_C04_S10_V10">
<p>परब्रह्मणि स्थितस्य ध्यानादिकं विना न भवति । सुप्तौ दृष्टत्वात् ॥१०॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S10_V12" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ते न स्मरन्त्यतितरां प्रियमीशमाद्यं</span>
<span class="shloka-line">स्वान् संपदः सुतसुहृद्गृहवित्तदारान् ।</span>
<span class="shloka-line">ये त्वब्जनाभभवदीयपदारविन्द-</span>
<span class="shloka-line">सौगन्ध्यलुब्धहृदयेषु कृतप्रसङ्गाः ॥ १२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S10_V12">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S10_V12_B1" data-verse="BTN_C04_S10_V12">
<p>ये स्वाः सम्पदः स्मरन्ति ते त्वां न स्मरन्ति ।</p>
<p>ये भगवद्भक्तसङ्गाः ते स्वाः सम्पदो न स्मरन्ति ॥ १२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S10_V13" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तिर्यङ्नगद्विजसरीसृपदेवदैत्य-</span>
<span class="shloka-line">मर्त्यादिभिर्विरचितं सदसद्विशेषम् ।</span>
<span class="shloka-line">रूपं स्थविष्ठमज ते महदाद्यशेषं</span>
<span class="shloka-line">नातः परं परम वेद्मि न यत्र वाचः ॥ १३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S10_V13">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S10_V13_B1" data-verse="BTN_C04_S10_V13">
<p>'पश्यमानोऽपि तु हरिं न तु वेत्ति कथञ्चन ।</p>
<p>वेत्ति किञ्चित्प्रसादेन हरेरथ गुरोस्तथा''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ १३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S10_V15" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">त्वं नित्यमुक्तपरिशुद्धविशुद्ध आत्मा</span>
<span class="shloka-line">कूटस्थ आदिपुरुषो भगवांस्त्र्यधीशः ।</span>
<span class="shloka-line">यद्बुध्द्यवस्थितमखण्डितया स्वबुद्ध्या</span>
<span class="shloka-line">दृष्ट्वाऽऽस्थिता वधिमतो व्यतिरिक्त आस्से ॥ १५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S10_V15">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S10_V15_B1" data-verse="BTN_C04_S10_V15">
<p>वधिं अवधिम् । अल्लोपेन । संसारस्यावधिभूतं त्वामास्थिताः ॥ तैः सहैवास्ते ॥ १५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S10_V16" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यस्मिन् विरुद्धगतयोऽप्यनिशं पतन्ति</span>
<span class="shloka-line">विद्यादयो विविधशक्तय आनुपूर्व्या ।</span>
<span class="shloka-line">तद् ब्रह्म विश्वभवमेकमविश्वमाद्य-</span>
<span class="shloka-line">मानन्दमात्रमविकारमहं प्रपद्ये ॥ १६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S10_V16">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S10_V16_B1" data-verse="BTN_C04_S10_V16">
<p>'आनुपूर्वी श्रुतिश्चैव त्रयी चाम्नाय उच्यते''। इत्यभिधानम् ॥ १६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S10_V17" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सत्याशिषो हि भगवंस्तव पादमूल-</span>
<span class="shloka-line">माशिष्टयोऽनुभजतः पुरुषार्थमूर्तेः ।</span>
<span class="shloka-line">अप्येवमार्य भगवान् परिपाति दीनान्</span>
<span class="shloka-line">वास्रेव वत्सकमनुग्रहकातरोऽस्मान् ॥ १७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C04_S10_V31" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तव पादमूलं भजत आचार्यस्याशिष्टयः शिक्षाः सत्याशीःप्रदा एव । तथापि अस्मान् शिष्यान् विशिष्टफलप्राप्तये पुनः परिपाति भवान् । अहो बत ममानात्म्यं मन्दभाग्यस्य पश्यत । भवच्छिदः पादमूलं गत्वा याचे तदन्तवत् ॥ ३१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S10_V31">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S10_V31_B1" data-verse="BTN_C04_S10_V31">
<p>'आधिपत्यमनित्यं तु ध्रुवलोकस्य यद्ध्रुवे ।</p>
<p>न तु तत्स्थानगन्तॄणां यतीनां गतिरुत्तमा ॥</p>
<p>तस्यापि मुक्तिर्नियता नियतं चापि तत्पदम् ।</p>
<p>तथापि कामनानिन्दा ध्रुवेण सुकृता बत''॥ इति भविष्यत्पर्वणि ॥ ३१ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S10_V33" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">दैवीं मायामुपाश्रित्य प्रसुप्त इव भिन्नदृक् ।</span>
<span class="shloka-line">तप्ये द्वितीयेऽप्यसति भ्रातृभ्रातृव्यहृद्रुजा ॥ ३३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S10_V33">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S10_V33_B1" data-verse="BTN_C04_S10_V33">
<p>'द्वितीयस्य स्वतन्त्रस्य त्वभावाद्द्वयवर्जितः ।</p>
<p>ईश्वरश्चेशितव्यस्य भावात्स परमेश्वरः''॥ इति हरिवंशेषु ॥ ३३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S10_V35" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">भवच्छिदमयाचेऽहं भवं भाग्यविवर्जितः ।</span>
<span class="shloka-line">तादात्म्यं यच्छतो मौढ्यान्मानो मे भिक्षितं बत</span>
<span class="shloka-line">ईश्वरात् क्षीणपुण्येन पुलकानिव चाधनः ॥ ३५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S10_V35">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S10_V35_B1" data-verse="BTN_C04_S10_V35">
<p>'हरौ नियतचित्तत्वाद्गृहवत्तत्प्रवेशनात् ।</p>
<p>मोक्षं तादात्म्यमित्याहुर्न तद्रूपत्वतः क्वचित्''॥ इति भविष्यत्पर्वणि ॥</p>
<p>तच्चित्ततैव तादात्म्यम् ।</p>
<p>'नैकात्मतां मे स्पृहयन्ति''इत्युक्तत्वात् ।</p>
<p>'हरीच्छितेच्छुतैकात्म्यं न तेनैकस्वरूपता''इति च ।</p>
<p>'कामेन मे काम आगात्''इति च श्रुतिः ॥ ३५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S10_V53" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">लाल्यमानं जनैरेवं ध्रुवं सभ्रातरं नृपः ।</span>
<span class="shloka-line">आरोप्य करिणीं हृष्टः स्तूयमानोऽविशत् पुरम् ॥ ५३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये चतुर्थस्कन्धे दशमोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S10_V53">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S10_V53_B1" data-verse="BTN_C04_S10_V53">
<p>'कलभश्चैव कन्यानां करिणी बालमङ्गले''। इति राजनीतौ ॥ ५३ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C4-S11" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="एकादशोऽध्यायः"></span>
=== एकादशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="4" data-sec="11">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S11_V47" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">निमित्तमात्रं तत्रात्मा निर्गुणः पुरुषर्षभः ।</span>
<span class="shloka-line">व्यक्ताव्यक्तमिदं विश्वं यत्र भ्रमति लोहवत् ॥ ४७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C04_S11_V52" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">केचित् कर्म वदन्त्येनं स्वभावमपरे नृप । एके कालं परे दैवं पुंसः काममुतापरे ॥ ५२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya" id="BTN_C04_S10_V53_B1" data-verse="BTN_C04_S11">
<p>'हरिरक्लिष्टकारित्वादयस्कान्तवदुच्यते ।</p>
<p>कामकर्मस्वभावेषु काले चावस्थितो हरिः ।</p>
<p>सर्वकारणभूतः संस्तत्तन्नाम्नाऽभिधीयते''॥ इति सत्यसंहितायाम् ॥ ४७,५२ ॥</p>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये चतुर्थस्कन्धे एकादशोऽध्यायः ॥</div>

<span id="gr-C4-S11" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="द्वादशोऽध्यायः"></span>
=== द्वादशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="4" data-sec="11">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S11_V04" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अहं त्वमित्यपार्था धीरज्ञानात् पुरुषस्य हि ।</span>
<span class="shloka-line">स्वाप्नीव भात्यनुध्यानाद् यया बन्धविपर्ययः ॥ ४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S11_V04">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S11_V04_B1" data-verse="BTN_C04_S11_V04">
<p>परमेश्वरं विनाऽहं त्वं कर्तेति भ्रान्तिः ।</p>
<p>'नाहं कर्ता न कर्ता त्वं कर्ता यस्तु सदा प्रभुः''। इति मोक्षधर्मे ।</p>
<p>विपर्ययो दुःखादिः सुखादिरूपस्य ॥ ४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S11_V06" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">भजस्व भजनीयाङ्घ्रिमभवाय भवच्छिदम् ।</span>
<span class="shloka-line">युक्तं विरहितं शक्त्या गुणमय्याऽऽत्ममायया ॥ ६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S11_V06">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S11_V06_B1" data-verse="BTN_C04_S11_V06">
<p>आत्मसामर्थ्याख्यया शक्त्या युक्तम् । गुणमय्या विरहितम् ॥ ६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S11_V07" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">वृणीहि कामं नृप यन्मनोगतं</span>
<span class="shloka-line">मत्तस्त्वमौत्तानपदेऽविशङ्कितः ।</span>
<span class="shloka-line">वरार्हणोऽस्यम्बुजनाभपादयो-</span>
<span class="shloka-line">र्निरन्तरं त्वां वयमङ्ग शुश्रुम ॥ ७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S11_V07">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S11_V07_B1" data-verse="BTN_C04_S11_V07">
<p>निरन्तरं भगवत्पादमानसम् ॥ ७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S11_V10" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अथायजत यज्ञेशं क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः ।</span>
<span class="shloka-line">द्रव्यक्रियादेवतानां कर्माकर्मफलप्रदम् ॥ १० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S11_V10">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S11_V10_B1" data-verse="BTN_C04_S11_V10">
<p>द्रव्यक्रियादेवतानां विषयम् । अकर्मफलप्रदं मोक्षफलप्रदम् ॥ १० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S11_V11" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सर्वात्मन्यच्युते सर्वे तीव्रौघां भक्तिमुद्वहन् ।</span>
<span class="shloka-line">ददर्शात्मनि भूतेषु तमेवावस्थितं विभुम् ॥ ११ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S11_V11">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S11_V11_B1" data-verse="BTN_C04_S11_V11">
<p>'विश्वः पूर्णस्तथा सर्वः समस्तश्चाभिधीयते''। इत्यभिधानम् ॥११॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S11_V15" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">मन्यमान इदं विश्वं मायारचितमात्मनि ।</span>
<span class="shloka-line">अविद्यारचितस्वप्नगन्धर्वनगरोपमम् ॥ १५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S11_V15">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S11_V15_B1" data-verse="BTN_C04_S11_V15">
<p>'अन्यथात्वात्क्षिप्रनाशाज्जगत्स्वप्नादिवत्स्मृतम् ।</p>
<p>वर्तमानं नियत्यैव सदैव परमात्मनि''॥ इति वाराहे ॥</p>
<p>'महामायेत्यविद्येति नियतिर्मोहिनीति च ।</p>
<p>प्रकृतिर्वासनेत्येवं तवेच्छानन्त कथ्यते''॥ इति स्कान्दे ॥ १५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S11_V17" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तस्या विशुद्धकरणः शिववार्विगाह्य</span>
<span class="shloka-line">बद्धासनो जितमरुन्मनसाऽऽहृताक्षः ।</span>
<span class="shloka-line">स्थूले दधार भगवत्प्रतिरूप एतद्</span>
<span class="shloka-line">ध्यायंस्तदव्यवहितो व्यसृजन् समाधौ ॥ १७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S11_V17">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S11_V17_B1" data-verse="BTN_C04_S11_V17">
<p>स्थूले पातालादिके । शिलावत्प्रतिमारूपे ।</p>
<p>'शिलावत्प्रतिमैषा हि विष्णोर्लोकचतुर्दशि''। इति च ॥ १७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S11_V25" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सुदुर्जयं विष्णुपदं जितं त्वया</span>
<span class="shloka-line">यत् सूरयोऽप्राप्य विचक्षते परम् ।</span>
<span class="shloka-line">आतिष्ठ तच्चन्द्रदिवाकरादयो</span>
<span class="shloka-line">ग्रहर्क्षताराः परियन्ति दक्षिणम् ॥ २५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C04_S11_V26" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अनास्थितं ते पितृभिरन्यैरप्यङ्ग कर्हिचित् ।</span>
<span class="shloka-line">आतिष्ठ जगतां वन्द्यं तद् विष्णोः परमं पदम् ॥ २६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S11_V26">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S11_V26_B1" data-verse="BTN_C04_S11_V26">
<p>'शिंशुमारो ध्रुवश्चैव संस्थितौ यत्पुरे सदा ।</p>
<p>तत्पश्यन्ति न यान्त्यन्ये लोकं यान्ति सुरान् विना''॥ इति च ॥ २५,२६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S11_V49" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">श्रावयेच्छ्रद्दधानानां तीर्थपादपदाश्रयः ।</span>
<span class="shloka-line">नेच्छंस्तत्राऽत्मनाऽऽत्मानं संतुष्ट इति सिध्यति ॥ ४९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये चतुर्थस्कन्धे द्वादशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S11_V49">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S11_V49_B1" data-verse="BTN_C04_S11_V49">
<p>मनसा परमात्मानं प्रति सन्तुष्टः ॥ ४९ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C4-S12" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="त्रयोदशोऽध्यायः"></span>
=== त्रयोदशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="4" data-sec="12">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S12_V09" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अव्यवच्छिन्नयोगाग्निदग्धकर्ममलाशयः ।</span>
<span class="shloka-line">स्वरूपमवरुन्धानो नान्यदस्मात् तदैक्षत ॥ ९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S12_V09">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S12_V09_B1" data-verse="BTN_C04_S12_V09">
<p>स्वरूपं जीवस्य बिम्बरूपं परमात्मानम् ।</p>
<p>'भिन्नस्वरूपमभिदं स्वरूपं तु द्विधा हरेः ।</p>
<p>भिन्नस्वरूपं ब्रह्माद्या मत्स्याद्यभिदमुच्यते''॥ इति गारुडे ॥ ९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S12_V11" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">मत्वा तं जडमुन्मत्तं कुलवृद्धाः समन्त्रिणः ।</span>
<span class="shloka-line">वत्सरं भूपतिं चक्रुर्यवीयांसं भ्रमेः सुतम् ॥ ११ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S12_V11">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S12_V11_B1" data-verse="BTN_C04_S12_V11">
<p>'कल्पः कल्पाभिमानी सन् शिंशुमारानुगः स्थितः ।</p>
<p>वत्सरो राज्यमकरोत्पित्रा दत्तं महाबलः''॥ इति ब्राह्मे ।</p>
<p>'चक्रे नारायणः साक्षात्किंस्तुघ्नः कल्पमात्मजम्''। इति पाद्मे ॥११॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S12_V31" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सदस्या ऊचुः–</span>
<span class="shloka-line">नरदेवेह भवतो नावद्यं हि मनाक् स्थितम् ।</span>
<span class="shloka-line">अस्त्येकं प्राक्तनमघं यदि हेदृक् त्वमप्रजः ॥ ३१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C04_S12_V32" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तथा साधय भद्रं ते आत्मानं सप्रजं नृप ।</span>
<span class="shloka-line">इष्टस्ते पुत्रकामस्य पुत्रं दास्यति यज्ञभुक् ॥ ३२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C04_S12_V33" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यथा स्वभागधेयानि ग्रहीष्यन्ति दिवौकसः ।</span>
<span class="shloka-line">यद् यज्ञपुरुषः साक्षादपत्याय हरिर्वृतः ॥ ३३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S12_V33">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S12_V33_B1" data-verse="BTN_C04_S12_V33">
<p>'अनपत्योऽपि सद्धर्मा लोकजिन्नात्र संशयः ।</p>
<p>देवैस्तु पृथुजन्मार्थे हविरङ्गस्य नो हृतम् ॥</p>
<p>अनपत्यत्वकर्माऽसौ बालहत्या कृता पुरा ।</p>
<p>अतो दुष्टोऽभवत्पुत्र इष्टो विष्णुरतः पृथुः''॥ इति वामने ॥३१-३३॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S12_V39" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स बाल एव पुरुषो मातामहमनुव्रतः ।</span>
<span class="shloka-line">अधर्मांशोद्भवं मृत्युं तेनाभवदधार्मिकः ॥ ३९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C04_S12_V40" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स शरासनमुद्यम्य मृगयुर्वनगोचरः ।</span>
<span class="shloka-line">हन्त्यसाधुर्मृगान् दीनान् वेनोऽसावित्यरौज्जनः ॥ ४० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये चतुर्थस्कन्धे त्रयोदशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S12_V40">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S12_V40_B1" data-verse="BTN_C04_S12_V40">
<p>'मृत्युर्देवो यमभ्राता वेनमातामहोऽसुरः ।</p>
<p>पीडां वेनेति च प्राहुर्वेनोऽसौ पीडनादभूत्''॥ इति च ॥ ३९,४० ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C4-S13" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="चतुर्दशोऽध्यायः"></span>
=== चतुर्दशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="4" data-sec="13">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S13_V22" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तं सर्वलोकामरयज्ञसंग्रहं</span>
<span class="shloka-line">त्रयीमयं द्रव्यमयं तपोमयम् ।</span>
<span class="shloka-line">यज्ञैर्विचित्रैर्यजतो भवाय ते</span>
<span class="shloka-line">राजन् स्वदेशाननुरोद्धुमर्हसि ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S13_V22">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S13_V22_B1" data-verse="BTN_C04_S13_V22">
<p>सर्वलोकादीन् सङ्गृह्णातीति तत्सङ्ग्रहः ।</p>
<p>'सर्वस्य ग्रहणाद्विष्णुः सर्वसङ्ग्रह उच्यते ।</p>
<p>वेदस्य तद्वक्तृकत्वात्प्राधान्यं तु त्रयीमयः ।</p>
<p>सर्वं तद्विषयत्वेन मुख्यं सर्वमयस्ततः''इति स्कान्दे ॥ २२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S13_V23" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यज्ञेन युष्मद्विषये द्विजातिभि-</span>
<span class="shloka-line">र्वितायमानेन सुराः कला हरेः ।</span>
<span class="shloka-line">स्विष्टाः सुतुष्टाः प्रदिशन्ति वाञ्छितं</span>
<span class="shloka-line">तद्धेलनं नार्हसि वीर चेष्टितुम् ॥ २३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S13_V23">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S13_V23_B1" data-verse="BTN_C04_S13_V23">
<p>'विष्णोः सन्निहितत्वात्तु सर्वे देवा हरेः कलाः''। इति च ॥ २३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S13_V24" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">वेन उवाच–</span>
<span class="shloka-line">अवजानन्ति ये मूढा नृपरूपिणमीश्वरम् ।</span>
<span class="shloka-line">नानुविन्दन्ति ते भद्रमिह लोके परत्र च ॥ २४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C04_S13_V29" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तस्मान्मां कर्मभिर्विप्रा यजध्वं गतमत्सराः ।</span>
<span class="shloka-line">बलिं च मह्यं हरत मत्तोऽन्यः कोऽग्रभुक् पुमान् ॥ २९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S13_V29">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S13_V29_B1" data-verse="BTN_C04_S13_V29">
<p>'अहं ब्रह्मेति वेनस्तु ध्यायन्नापाधरं तमः ।</p>
<p>तद्राद्धान्तो महीं व्याप्तो भेर्या ख्यापयतोऽनिशम् ॥</p>
<p>आसुरा राक्षसाश्चैव पिशाचास्तत्पथि स्थिताः ।</p>
<p>भूमौ तत्पृथुना सर्वं निरस्तं महितात्मना ॥</p>
<p>पुनः कलियुगे प्राप्ते अष्टाविंशतिमे मनोः ।</p>
<p>वैवस्वतस्य समये जाताः क्रोधवशा भुवि ।</p>
<p>ख्यापयन्ति दुरात्मनो मणिमांस्तत्पुरःसरः''॥ इति भविष्यत्पुराणे ॥ २४,२९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S13_V44" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">विनिश्चित्यैवमृषयो विपन्नस्य महीपतेः ।</span>
<span class="shloka-line">ममन्थुरूरुं तरसा तत्रासीद् बाहुको नरः ॥ ४४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C04_S13_V46" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तं तु तेऽवनतं दृष्ट्वा किं करोमीति वादिनम् ।</span>
<span class="shloka-line">निषीदेत्यब्रुवंस्तात स निषादस्ततोऽभवत् ॥ ४६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C04_S13_V47" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तस्य वंश्यास्तु नैषादा गिरिकाननगोचराः ।</span>
<span class="shloka-line">योऽपाहरज्जायमानो वेनकल्मषमुल्बणम् ॥ ४७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S13_V47">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S13_V47_B1" data-verse="BTN_C04_S13_V47">
<p>'त्र्यंशो वेनः समुद्दिष्टः सत्वांशः पृथुतामगात् ।</p>
<p>रजोंऽशश्च दिवं यातो निषादस्तामसोऽभवत् ।</p>
<p>स्वयं वेनश्चतुर्थस्तु महातमसि पातितः''॥ इति कौर्मे ।</p>
<p>'पापरूपी पृथग्जातो निषादो वेनदेहतः ।</p>
<p>यस्मात्तस्मात्पृथोः पुत्राद्रजो वेनो दिवं ययौ''॥ इति गारुडे ॥ ४४-४७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S13_V50" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ऋषय ऊचुः –</span>
<span class="shloka-line">एष विष्णोर्भगवतः कला भुवनपावनी ।</span>
<span class="shloka-line">इयं च लक्ष्मीः सम्भूतिः पुरुषस्यानपायिनी ॥ ५० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये चतुर्थस्कन्धे चतुर्दशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S13_V50">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S13_V50_B1" data-verse="BTN_C04_S13_V50">
<p>'पृथुहैहयादयो जीवास्तेष्वाविष्टो हरिः स्वयम् ।</p>
<p>विशेषावेशतस्तेषु साक्षाद्धर्यंशतावचः ॥</p>
<p>किंस्तुघ्नव्यासऋषभकपिला मत्स्यपूर्वकाः ।</p>
<p>आकूतिजैतरेयौ च धर्मजत्रयमेव च ॥</p>
<p>धन्वन्तरिर्हयग्रीवो दत्तात्रेयश्च तापसः ।</p>
<p>स्वयं नारायणस्त्वेते नाणुमात्रविभेदिनः ।</p>
<p>बलतः स्वरूपतश्चैव गुणैरपि कथञ्चन''॥ इति तत्त्वनिर्णये ।</p>
<p>'तत्र सन्निहिता श्रीश्च यत्र सन्निहितो हरिः ।</p>
<p>नास्य सन्निधिमात्रेण रमा पत्नीत्वमाव्रजेत् ॥</p>
<p>साक्षादेव तु साक्षाच्च हरेः सन्निधितः क्वचित् ।</p>
<p>गोप्यादिरूपा भवति विपरीतं न तु क्वचित्''॥ इति च ॥ ५० ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C4-S14" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="पञ्चदशोऽध्यायः"></span>
=== पञ्चदशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="4" data-sec="14">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S14_V03" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">एष साक्षाद्धरेरंशो जातो लोकरिरक्षया ।</span>
<span class="shloka-line">इयं च तत्परा हि श्रीरनुजज्ञेऽनपायिनी ॥ ३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये चतुर्थस्कन्धे पञ्चदशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S14_V03">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S14_V03_B1" data-verse="BTN_C04_S14_V03">
<p>तत्र सन्निहितः साक्षाद् भगवान् ।</p>
<p>'ब्रह्मण्यनन्ते गरुडे रुद्रे कामे शचीपतौ ।</p>
<p>अनिरुद्धे मनौ चैव पृथौ च कृतवीर्यजे ॥</p>
<p>नारदे चैवमाद्येषु विशेषात्सन्निधिर्हरेः ।</p>
<p>सुदर्शनादिष्वस्त्रेषु तथा सन्निहितो हरिः ॥</p>
<p>नरलक्ष्मणौ बलश्चैव शेषस्यांशाः प्रकीर्तिताः ।</p>
<p>तथा भरतशत्रुघ्नौ चक्रशङ्खावुदाहृतौ ।</p>
<p>प्रद्युम्नश्च कुमारश्च स्कन्दः कामांशजाः स्मृताः ॥''इति स्कान्दे ।</p>
<p>'वैन्ये पृथौ सन्निहितो राजरूपी जनार्दनः''। इति ब्राह्मे ॥ ३ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C4-S15" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="षोडशोऽध्यायः"></span>
=== षोडशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="4" data-sec="15">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S15_V20" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अयं तु साक्षाद्भगवांस्त्र्यधीशः</span>
<span class="shloka-line">कूटस्थ आत्मा कलयाऽवतीर्णः ।</span>
<span class="shloka-line">यस्मिन्नविद्यारचितं निरर्थकं</span>
<span class="shloka-line">पश्यन्ति नानात्वमिव प्रतीतम् ॥ २० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये चतुर्थस्कन्धे षोडशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S15_V20">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S15_V20_B1" data-verse="BTN_C04_S15_V20">
<p>यल्लोके निरर्थकं तद्भगवद्रूपेषु प्रतीतनानात्वदृष्टान्तेन पश्यन्ति सन्तः ।</p>
<p>'मत्स्यरूपादिनानात्वदृष्टिवद्यन्निरर्थकम्''। इति पाद्मे ।</p>
<p>'एवं धर्मान्पृथक् पश्यन्''इति च ॥ २० ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C4-S16" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="सप्तदशोऽध्यायः"></span>
=== सप्तदशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="4" data-sec="16">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S16_V02" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ब्राह्मणप्रमुखान् वर्णान् भृत्यामात्यपुरोधसः ।</span>
<span class="shloka-line">पौरान् जानपदान् श्रेणीः प्रकृतीः समपूजयत् ॥ २ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S16_V02">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S16_V02_B1" data-verse="BTN_C04_S16_V02">
<p>'राज्ञा समानवयसः श्रेणयस्त्वङ्गरक्षकाः''। इत्यभिधानम् ॥ २ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S16_V06" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यच्चान्यदपि कृष्णस्य ब्रह्मन् भगवतः प्रभोः ।</span>
<span class="shloka-line">श्रवः सुश्रवसः पुण्यं पूर्वदेहकथाश्रयम् ॥ ६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S16_V06">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S16_V06_B1" data-verse="BTN_C04_S16_V06">
<p>पूर्वतनानां कथासम्बन्धेन हरेर्यशः ॥ ६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S16_V30" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">धरण्युवाच –</span>
<span class="shloka-line">नमः परस्मै पुरुषाय मायया</span>
<span class="shloka-line">विन्यस्तनानातनवे गुणात्मने ।</span>
<span class="shloka-line">नमः स्वरूपानुभवेन निर्धुत-</span>
<span class="shloka-line">द्रव्यक्रियाकारकविभ्रमोर्मये ॥ ३० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S16_V30">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S16_V30_B1" data-verse="BTN_C04_S16_V30">
<p>'ब्रह्मादिजीवदेहास्तु मायादेहाः प्रकीर्तिताः''। इति वाराहे ॥ ३० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S16_V33" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">नूनं तवेशस्य समीहितं जनैः</span>
<span class="shloka-line">स्वमायया दुर्जययाऽकृतात्मभिः ।</span>
<span class="shloka-line">न लक्ष्यते यस्त्वकरोदकारयद्</span>
<span class="shloka-line">योऽनेक एकः परतः स ईश्वरः ॥ ३३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S16_V33">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S16_V33_B1" data-verse="BTN_C04_S16_V33">
<p>स परतः ईश्वर, इत्याक्षेपः ॥ ३३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S16_V34" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सर्गादि योऽस्यानुरुणद्धि शक्तिभि-</span>
<span class="shloka-line">र्द्रव्यक्रियाकारकचेतनात्मभिः ।</span>
<span class="shloka-line">तस्मै समुन्नद्धविरुद्धशक्तये</span>
<span class="shloka-line">नमः परस्मै पुरुषाय वेधसे ॥ ३४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये चतुर्थस्कन्धे सप्तदशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S16_V34">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S16_V34_B1" data-verse="BTN_C04_S16_V34">
<p>'विरुद्धशक्तयो यस्य नित्या युगपदेव च ।</p>
<p>तस्मै नमो भगवते विष्णवे सर्वजिष्णवे''इति च ॥ ३४ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C4-S17" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="अष्टादशोऽध्यायः"></span>
=== अष्टादशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="4" data-sec="17">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S17_V15" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">कृत्वा वत्सं सुरगणा इन्द्रं सोममदूदुहन् ।</span>
<span class="shloka-line">हिरण्मयेन पात्रेण वीर्यमोजो बलं पयः ॥ १५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S17_V15">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S17_V15_B1" data-verse="BTN_C04_S17_V15">
<p>'गुणाः स्वरूपभूताश्च बाह्याश्चेति द्विधा मताः ।</p>
<p>स्वरूपभूता व्यज्यन्ते हरेर्बाह्यान् दुहुः पयः''। इति ब्राह्मे ॥ १५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S17_V16" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">दैतेया दानवा वत्सं प्रह्लादमसुरर्षभम् ।</span>
<span class="shloka-line">विधाय दुदुहुः क्षीरमयःपात्रे सुरासवम् ॥ १६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S17_V16">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S17_V16_B1" data-verse="BTN_C04_S17_V16">
<p>'प्रतिमन्वन्तरं प्रायः प्रह्लादाद्या बभूविरे''। इति च ॥ १६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S17_V31" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ग्रामान् पुरः पत्तनानि दुर्गाणि विविधानि च ।</span>
<span class="shloka-line">घोषान् व्रजांश्च शिबिरान् नगरान् खेटखर्वटान् ॥ ३१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये चतुर्थस्कन्धे अष्टादशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S17_V31">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S17_V31_B1" data-verse="BTN_C04_S17_V31">
<p>'गोष्ठं घोष इति प्रोक्तो व्रजस्तत्पालसंस्थितिः''। इत्यभिधानम् ॥३१॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C4-S18" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="एकोनविंशोऽध्यायः"></span>
=== एकोनविंशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="4" data-sec="18">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S18_V16" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">एवं वैन्यसुतः प्रोक्तस्त्वरमाणं विहायसा ।</span>
<span class="shloka-line">अन्वधावदतिक्रुद्धो रावणं गृध्रराडिव ॥ १६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C04_S18_V17" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सोऽश्वं रूपं च तद्धित्वा तस्थावन्तर्हितः स्वराट् ।</span>
<span class="shloka-line">धीरः स्वपशुमादाय पितुर्यज्ञमुपेयिवान् ॥ १७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S18_V17">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S18_V17_B1" data-verse="BTN_C04_S18_V17">
<p>'देवाः शक्तास्तु मोहाय दर्शयेयुरशक्तवत् ।</p>
<p>ऋषीणां चैव राज्ञां च नहि ते देवतासमाः ।</p>
<p>आज्ञया वा हरेः क्वापि कार्यतो वा क्वचित्क्वचित्''॥ इति गारुडे ॥</p>
<p>'प्रणिपातादिकं देवैर्ऋष्यादिषु जनार्दने ।</p>
<p>क्रियतेऽतो न तेषां हि तेजोभङ्गः कथञ्चन ॥</p>
<p>अत्युत्तमानामवरे तेजोभङ्गो न विद्यते ।</p>
<p>यथा नराणां तिर्यक्षु प्रायः साम्ये हि स स्मृतः''॥</p>
<p>इति स्कान्दे ॥ १५-१६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S18_V25" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">धर्म इत्युपधर्मेषु नग्नरक्तपटादिषु ।</span>
<span class="shloka-line">प्रायेण सज्जते भ्रान्त्या पेशलेषु च वाग्मिषु ॥ २५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये चतुर्थस्कन्धे एकोनविंशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S18_V25">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S18_V25_B1" data-verse="BTN_C04_S18_V25">
<p>'धर्मोपमस्त्वधर्मो य उपधर्मः स उच्यते''। इति हरिवंशेषु ॥ २५ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C4-S19" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="विंशोऽध्यायः"></span>
=== विंशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="4" data-sec="19">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S19_V07" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">एकः शुद्धः स्वयंज्योतिर्निर्गुणोऽसौ गुणाश्रयः ।</span>
<span class="shloka-line">सर्वगोऽनावृतः साक्षी निरात्माऽनात्मनः परः ॥ ७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C04_S19_V08" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">देहाद्यपार्थास्तद्धर्मा न स्युस्तद्द्रष्टुरात्मनः ।</span>
<span class="shloka-line">कैवल्यं तस्य वै धर्मः सुषुप्तं तन्निदर्शनम् ॥ ८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S19_V08">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S19_V08_B1" data-verse="BTN_C04_S19_V08">
<p>'अन्येषामावृतो विष्णुः स्वस्यानावृत एव च ।</p>
<p>आत्मा सर्वस्य जगतस्तस्यात्माऽन्यो न विद्यते ॥</p>
<p>सुषुप्तवच्च निर्दुःखो जाग्रद्वच्च प्रवृत्तिमान् ।</p>
<p>अनन्यसदृशत्वाच्च केवलोऽसौ हरिः स्मृतः''॥ इति तन्त्रसारे ।</p>
<p>'आत्मनैवावगम्यत्वाद्धरिरेष सुषुप्तवत् ।</p>
<p>केवलत्वेन विज्ञेयो मुक्तिस्तद्वददुःखता''॥ इत्यध्यात्मे ॥ ७,८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S19_V12" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">उदासीनमिवाध्यक्षं द्रव्यज्ञानक्रियात्मनाम् ।</span>
<span class="shloka-line">कूटस्थमिममात्मानं यो वेदाप्नोति शोभनम् ॥ १२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S19_V12">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S19_V12_B1" data-verse="BTN_C04_S19_V12">
<p>'हरिरक्लिष्टकारित्वादुदासीन इतीर्यते''॥ इति च ॥ १२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S19_V13" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">भिन्नस्य लिङ्गस्य गुणप्रवाहं</span>
<span class="shloka-line">द्रव्यक्रियाकारकचेतनात्मनः ।</span>
<span class="shloka-line">दृष्ट्वा सुसंपत्सु विपत्सु सूरयो</span>
<span class="shloka-line">न विक्रियन्ते मयि बद्धसौहृदाः ॥ १३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S19_V13">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S19_V13_B1" data-verse="BTN_C04_S19_V13">
<p>'जीवाद्भिन्नस्य मनसो गुणाः सत्वादयो मताः ।</p>
<p>तज्ज्ञात्वा न विकुर्वीत स्वस्वरूपं मनस्तथा''। इति षाड्गुण्ये ॥१३॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S19_V19" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स्पृशन्तं पादयोः शीर्ष्णा व्रीडन्तं स्वेन कर्मणा ।</span>
<span class="shloka-line">शतक्रतुं परिष्वज्य विद्वेषं विससर्ज ह ॥ १९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S19_V19">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S19_V19_B1" data-verse="BTN_C04_S19_V19">
<p>'आयासदुःखव्रीडादीन्प्रायशः सुखिनोऽपि तु ।</p>
<p>नियमादृषिभूतेषु मोहायादर्शयन्सुराः''॥ इति ब्रह्मतर्के ।</p>
<p>'अपक्वभक्तियुक्ता ये न तेषां विष्णुदर्शनम् ।</p>
<p>प्रायो भवति दुःखस्य त्वभावः प्रायशो भवेत्''॥ इति प्रकाशसंहितायाम् ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S19_V20" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">भगवानपि विश्वात्मा पृथुनोपहृतार्हणः ।</span>
<span class="shloka-line">समुज्जिहानया भक्तया गृहीतचरणाम्बुजः ॥ २० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S19_V20">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S19_V20_B1" data-verse="BTN_C04_S19_V20">
<p>'जगत्समस्तं विश्वं च निखिलं पूर्णमुच्यते''। इत्यभिधानम् ॥ २० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S19_V29" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">जन्तोर्जगत्यां जगदीश वैशसं</span>
<span class="shloka-line">स्यादेव यत् कर्मणि नः समीहितम् ।</span>
<span class="shloka-line">करोषि फल्ग्वप्युरु दीनवत्सल</span>
<span class="shloka-line">स्व एव धिष्ण्येऽभिरतस्य किं तया ॥ २९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S19_V29">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S19_V29_B1" data-verse="BTN_C04_S19_V29">
<p>'धिष्ण्यं तेजश्च सामर्थ्यं महिमा धाम चोच्यते''। इत्यभिधानम् ॥</p>
<p>अल्पपुण्यत्वान्न मद्भक्तियोग्य इति न मन्तव्यम् । यतः फल्ग्वप्युरु करोषि वात्सल्यात् । विना वात्सल्यं श्रियाऽपि किं तव? ॥ २९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S19_V30" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">भजन्त्यथ त्वामत एव साधवो</span>
<span class="shloka-line">व्युदस्तमायागुणविभ्रमोदयम् ।</span>
<span class="shloka-line">भवत्पदानुस्मरणादृते सतां</span>
<span class="shloka-line">निमित्तमन्यद् भगवन् न विद्महे ॥ ३० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S19_V30">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S19_V30_B1" data-verse="BTN_C04_S19_V30">
<p>अथ अन्यच्च । अतः वात्सल्यादेव ॥ ३० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S19_V37" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यज्ञेश्वरधिया राज्ञा वाग्वित्ताञ्जलिभक्तितः ।</span>
<span class="shloka-line">सभाजिता ययुः सर्वे वैकुण्ठानुगतास्ततः ॥ ३७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये चतुर्थस्कन्धे विंशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S19_V37">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S19_V37_B1" data-verse="BTN_C04_S19_V37">
<p>'भूतेषु हरिरित्येव हर्यर्पणधिया तथा ।</p>
<p>सर्वभूतेषु च हरेः पूजा कार्याऽऽत्मवेदिभिः''॥ इति पाद्मे ॥ ३७ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C4-S20" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="एकविंशोऽध्यायः"></span>
=== एकविंशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="4" data-sec="20">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S20_V10" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">को न्वस्य कीर्तिं नशृृणोत्यभिज्ञो</span>
<span class="shloka-line">यद्विक्रमोच्छिष्टमशेषभूपाः ।</span>
<span class="shloka-line">लोकाः सपाला उपजीवन्ति काम-</span>
<span class="shloka-line">मद्यापि तन्मे वद कर्म शुद्धम् ॥ १० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S20_V10">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S20_V10_B1" data-verse="BTN_C04_S20_V10">
<p>'देवेभ्य ऋषयो भूपाश्चोच्यन्ते शक्तिमत्तया ।</p>
<p>क्वचित्क्वचिन्मोहनार्थं कादाचित्काच्च हेतुतः''इति नारदीये ॥ १० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S20_V26" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अस्ति यज्ञपतिर्नाम केषांचिदिह सत्तमाः ।</span>
<span class="shloka-line">इहामुत्र च लक्ष्यन्ते ज्योत्स्नावत्यः क्वचिद् भुवः ॥ २६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S20_V26">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S20_V26_B1" data-verse="BTN_C04_S20_V26">
<p>'प्रकाशवद्भुवो देवा मानुषाश्चापि केचन''॥ इति वाराहे ॥ २६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S20_V29" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">राज्यस्वर्गापवर्गाणां प्रायेणैकात्महेतुता ।</span>
<span class="shloka-line">दौहित्रादीनृते मृत्योः शोच्यान् धर्मविमोहितान् ॥ २९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S20_V29">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S20_V29_B1" data-verse="BTN_C04_S20_V29">
<p>'एकात्मा हरिरुद्दिष्टः प्रधानत्वात्समस्तत''इति च ॥</p>
<p>प्राय इत्यवधारणाक्षेपः ।</p>
<p>'प्रायःपदं स्यात्प्राचुर्ये चाक्षेपात्मावधारणे ।</p>
<p>अर्थतोऽवधृतिः क्षेपो मुखाक्षेपोऽवधारणम्''॥ इति च ॥ २९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S20_V33" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">असाविहानेकगुणाध्वरैः सता पृथग्विधैर्द्रव्यगुणक्रियोक्तिभिः ।</span>
<span class="shloka-line">सम्पद्यतेऽर्थाशयलिङ्गनामभिर्विशुद्धविज्ञानघनस्वरूपतः ॥३३॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S20_V33">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S20_V33_B1" data-verse="BTN_C04_S20_V33">
<p>सम्पद्यते प्राप्यते ॥ ३३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S20_V34" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">प्रधानकालाशयकर्मसङ्ग्रहः</span>
<span class="shloka-line">शरीरशेषं प्रतिपद्य चेतनः ।</span>
<span class="shloka-line">क्रियाफलत्वेन विभुर्विभाव्यते</span>
<span class="shloka-line">यथाऽनलो दारुषु तद्गुणात्मकः ॥ ३४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S20_V34">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S20_V34_B1" data-verse="BTN_C04_S20_V34">
<p>प्रधानादीन् गृहीत्वा जीवं प्राप्य पुण्यकर्मभिर्ज्ञायते ।</p>
<p>यथा गुणवदिन्धनेऽग्निर्मथनादिना ॥ ३४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S20_V37" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ब्रह्मण्यदेवः पुरुषः पुरातनो</span>
<span class="shloka-line">नित्यं हरिर्यच्चरणाभिवन्दनात् ।</span>
<span class="shloka-line">अवाप लक्ष्मीमनपायिनीं यशो</span>
<span class="shloka-line">जगत्पवित्रं च महत्तमाग्रणीः ॥ ३७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S20_V37">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S20_V37_B1" data-verse="BTN_C04_S20_V37">
<p>हरिरिन्द्रो यच्चरणाभिवन्दनादनपायिनीं लक्ष्मीमवाप । सोऽपि विष्णुर्ब्राह्मणप्रियः ।</p>
<p>'यत्प्रसादेन देवेन्द्रो वेदोदितयशा अभूत् ।</p>
<p>सोऽपि विष्णुरमेयात्मा सदा ब्राह्मणवत्सलः''॥ इति हरिवंशेषु ॥ ३७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S20_V39" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">पुमाल्लभेताप्यतिवेलमात्मनः</span>
<span class="shloka-line">प्रसादतोऽत्यन्तशमं स्वतः स्वयम् ।</span>
<span class="shloka-line">यन्नित्यसम्बन्धनिषेवया ततः</span>
<span class="shloka-line">परं किमत्रास्ति सुखं हविर्भुजाम् ॥ ३९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S20_V39">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S20_V39_B1" data-verse="BTN_C04_S20_V39">
<p>तस्मान्मोक्षसुखात्परं हविर्भुजां देवानामप्यत्र संसारेऽस्ति किम् ? ॥३९॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S20_V40" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अश्नात्यनन्तः खलु तत्त्वकोविदैः</span>
<span class="shloka-line">श्रद्धाहुतं यन्मुख इज्यनामभिः ।</span>
<span class="shloka-line">न वै तथा चेतनया बहिष्कृते</span>
<span class="shloka-line">हुताशने पारमहंस्यवर्यगुः ॥ ४० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S20_V40">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S20_V40_B1" data-verse="BTN_C04_S20_V40">
<p>पारमहंस्यवर्या गावो यस्य ॥ ४० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S20_V45" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">पुत्रेण जयते लोक इति सत्यवती श्रुतिः ।</span>
<span class="shloka-line">ब्रह्मदण्डहतः पापो यद् वेनोऽत्यतरत् तमः ॥ ४५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S20_V45">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S20_V45_B1" data-verse="BTN_C04_S20_V45">
<p>'वेनस्थो राजसो जीवः पृथुना स्वर्गतिं गतः ।</p>
<p>स्वयं तु तम एवाप सात्विकः पृथुतामगात्''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥४५॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S20_V48" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अहो वयं ह्यद्य पवित्रकीर्ते त्वयैव नाथेन मुकुन्दनाथाः ।</span>
<span class="shloka-line">यदुत्तमश्लोकतमस्य विष्णोर्ब्रह्मण्यदेवस्य कथां व्यनक्षि ॥४८॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये चतुर्थस्कन्धे एकविंशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S20_V48">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S20_V48_B1" data-verse="BTN_C04_S20_V48">
<p>अहो वयमित्यादि तत्स्थपरमेश्वरापेक्षया ।</p>
<p>'यो ब्रह्मक्षत्रमाविश्य''इति वचनात् ॥ ४८ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C4-S21" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="द्वाविंशोऽध्यायः"></span>
=== द्वाविंशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="4" data-sec="21">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S21_V09" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">नैव लक्षयते लोको लोकान् पर्यटतोऽपि यान् ।</span>
<span class="shloka-line">यथा सर्वदृशं सर्व आत्मानं येऽस्य हेतवः ॥ ९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S21_V09">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S21_V09_B1" data-verse="BTN_C04_S21_V09">
<p>'सर्वज्ञाश्च विरिञ्चाद्या न जानीयुर्हरिं परम् ।</p>
<p>हेतवो जगतोऽप्यस्य यथाऽसौ वेद केशवः''॥ इति तन्त्रसारे ॥९॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S21_V16" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">व्यक्तं ह्यात्मवतामात्मा भगवानात्मभावनः ।</span>
<span class="shloka-line">स्वानामनुग्रहायेमां सिद्धरूपी चरत्यजः ॥ १६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S21_V16">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S21_V16_B1" data-verse="BTN_C04_S21_V16">
<p>'हरेस्तु प्रतिमा प्राज्ञास्तत्रस्थः केशवः स्वयम् ।</p>
<p>ददाति ज्ञानमीशेशः परमात्मा स्वयं विभुः''॥ इति च ॥ १६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S21_V20" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अस्त्येव राजन् भवतो मधुद्विषः</span>
<span class="shloka-line">पादारविन्देऽस्य गुणानुवादिनि ।</span>
<span class="shloka-line">रतिः सदा या विधुनोति नैष्ठिकी</span>
<span class="shloka-line">कामं कषायं मलमन्तरात्मनः ॥ २० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S21_V20">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S21_V20_B1" data-verse="BTN_C04_S21_V20">
<p>कषणेन गच्छतीति कषायः पापं, तदुभयमेव मलम् ॥ २० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S21_V21" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">शास्त्रेष्वियानेव सुनिश्चितो नृणां</span>
<span class="shloka-line">क्षेमस्य सम्यग्विमृशेषु हेतुः ।</span>
<span class="shloka-line">असङ्ग आत्मव्यतिरिक्तवस्तुनि</span>
<span class="shloka-line">दृढा रतिर्ब्रह्मणि निर्गुणे च या ॥ २१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C04_S21_V25" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">हरेर्मुहुस्तत्परकर्णपूरया</span>
<span class="shloka-line">गुणाभिधानेन विजृम्भमाणया ।</span>
<span class="shloka-line">भक्त्या ह्यसङ्गः सदसत्परात्मनि</span>
<span class="shloka-line">स्यान्निर्गुणे ब्रह्मणि चाञ्जसा रतिः ॥ २५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S21_V25">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S21_V25_B1" data-verse="BTN_C04_S21_V25">
<p>'रतिः परात्मनि हरावन्यत्रारतिरेव च ।</p>
<p>पुमर्थसाधनं ज्ञेयं नातोऽन्यन्मुख्यमिष्यते''॥ इति ॥ २१,२५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S21_V26" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यदा रतिर्ब्रह्मणि नैष्ठिकी पुमा-</span>
<span class="shloka-line">नाचार्यवान् ज्ञानविरागरंहसा ।</span>
<span class="shloka-line">दहत्यबीजं हृदयं जीवकोशं</span>
<span class="shloka-line">पञ्चात्मकं योनिमिवोत्थितोऽग्निः ॥ २६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S21_V26">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S21_V26_B1" data-verse="BTN_C04_S21_V26">
<p>अबीजं हृदयं बीजहृदयं विना ।</p>
<p>'जीवोपाधिर्द्विधा प्रोक्तः स्वरूपं बाह्यमेव च ।</p>
<p>बाह्योपाधिर्लयं याति मुक्तावन्यस्य तु स्थितिः ॥</p>
<p>सर्वोपाधिविनाशे हि प्रतिबिम्बः कथं भवेत् ।</p>
<p>कथं चात्मविनाशाय प्रयत्नः सेत्स्यति क्वचित् ॥</p>
<p>अपुमर्थता च मुक्तेः स्यादभावात्पुंस एव तु ।</p>
<p>ज्ञानज्ञेयाद्यभावाच्च सर्वथा नोपपद्यते ॥</p>
<p>तस्मादेतन्मतं येषां तमोनिष्ठा हि ते मताः ॥''इति स्कान्दे ॥२६॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S21_V27" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">दग्धाशयो मुक्तसमस्ततद्गुणो</span>
<span class="shloka-line">नैवात्मनो बहिरन्तर्विचष्टे ।</span>
<span class="shloka-line">परात्मनोर्यद् व्यवधानं पुरस्तात्</span>
<span class="shloka-line">स्वप्ने यथाऽपुरुषस्तद्विनाशे ॥ २७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S21_V27">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S21_V27_B1" data-verse="BTN_C04_S21_V27">
<p>दग्धाशयः बीजाशयनाशे तद्गुणानां ज्ञानादीनामभावान्न किञ्चिद्विचक्षीत । परात्मनोर्यदा व्यवधानं संसारावस्थायां तदा स्वप्न इवेत्येतावद्बीजहृदयनाशे त्वपुरुष एव । आत्मनाश एवेत्यर्थः । अतः संसारावस्थैवोत्तमा स्यात् ।</p>
<p>'भिदा यदि न दृश्येत जीवात्मपरमात्मनोः ।</p>
<p>मुक्तौ तदा विमोक्षाय को यत्नं कर्तुमर्हति''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥</p>
<p>'मग्नस्य हि परेऽज्ञाने किं न दुःखकरं भवेत् ।</p>
<p>प्रवृत्तिधर्ममेवाहं मन्ये भरतसत्तम''॥ इति मोक्षधर्मेषु ॥ २७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S21_V30" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">इन्द्रियैर्विषयाकृष्टैराक्षिप्तं ध्यायतो मनः ।</span>
<span class="shloka-line">चेतनां हरते बुद्धेः स्तुम्बस्तोयमिव ह्रदात् ॥ ३० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S21_V30">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S21_V30_B1" data-verse="BTN_C04_S21_V30">
<p>एवंविधाज्ञानकारणमाह । इन्द्रियैर्विषयाकृष्टैरित्यादि ।</p>
<p>'बहुस्मरणशक्तिस्तु चेतनेत्युच्यते बुधैः''॥ इति शब्दनिर्णये ॥ ३० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S21_V31" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">भ्रश्यत्यनुस्मृतिश्चित्तं ज्ञानभ्रंशः स्मृतिक्षये ।</span>
<span class="shloka-line">तद्रोधं कवयः प्राहुरात्मापह्नवमात्मनः ॥ ३१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C04_S21_V32" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">नातः परतरो लोके पुंसः स्वार्थव्यतिक्रमः ।</span>
<span class="shloka-line">यद्यस्त्यन्यस्य प्रेयस्त्वमात्मनः स्वव्यतिक्रमात् ॥ ३२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C04_S21_V33" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अर्थेन्द्रियार्थाभिध्यानं सर्वार्थापह्नवो नृणाम् ।</span>
<span class="shloka-line">स्रंशितो ज्ञानविज्ञानाद् येनाविशति मुग्धताम् ॥ ३३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C04_S21_V34" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">न कुर्यात् कर्हिचित् सङ्गं तमस्तीव्रं तितीर्षुणा ।</span>
<span class="shloka-line">धर्मार्थकाममोक्षाणां यदत्यन्तविघातकम् ॥ ३४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S21_V34">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S21_V34_B1" data-verse="BTN_C04_S21_V34">
<p>'स्वपक्षपातस्त्वभ्यासाद्भोगार्थं व्यापृतस्य तु ।</p>
<p>भवेत्ततोऽनेकशास्त्रयथार्थस्मरणेशिता ॥</p>
<p>नश्यत्यतः स्मृतेर्नाशाद्भगवत्पक्षपातिता ।</p>
<p>विनश्येत्तेन चैवास्य भवेज्ज्ञानविपर्ययः ॥</p>
<p>न च ज्ञानविपर्यासादन्यन्नाशकरं क्वचित् ।</p>
<p>सर्वस्यैतस्य मूलं हि दुष्टसंसर्ग एव तु ॥</p>
<p>दुष्टसङ्गो विरक्तस्याप्यन्यथाज्ञानकारणम् ।</p>
<p>दुष्टसङ्गाद्धि विष्णोश्च स्वात्मत्वं मन्यते बुधः ।</p>
<p>अभावं स्वात्मनोऽन्यस्य मुक्तिं चापि निरात्मताम्''॥</p>
<p>इत्यादि स्कान्दे ॥ ३१-३४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S21_V37" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">मनोमात्रमिदं विश्वं यथा स्वप्ने मनः क्रिया ।</span>
<span class="shloka-line">क्रिया च वासनामात्रं साऽनीहायां प्रलीयते ॥ ३७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C04_S21_V38" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">आत्मा त्वनीहया साक्षात् स्वयंज्योतिः प्रसिद्ध्यति ।</span>
<span class="shloka-line">एवं व्युदस्यात्ममायां भिदामुपरमेन्मुनिः ॥ ३८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S21_V38">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S21_V38_B1" data-verse="BTN_C04_S21_V38">
<p>'मनोमात्रं हरेर्यस्मान्मनसा मीयते जगत् ।</p>
<p>व्याप्ते मनसि विष्णोश्च स्थितत्वाद्वासनामयम् ॥</p>
<p>वस आच्छादनेत्यस्माद्धातोर्वा वासनामयम् ।</p>
<p>अतो विष्णोरनीहायां लीयते सकलं जगत् ॥</p>
<p>अनीहावस्थ एवासौ मुमुक्षुभिरवाप्यते ।</p>
<p>एवं विद्वान्बन्धशक्तिं व्युदस्य हरिमाप्नुते ॥</p>
<p>प्रकृतिर्भिदा च माया च भ्रमश्चेत्यभिधीयते ।</p>
<p>बन्धशक्तिर्यया लोको बम्भ्रमीत्यनिशं भुवि''॥ इति तन्त्रसारे ॥ ३७,३८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S21_V39" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">न यत्र निद्रा मूर्च्छा वा नार्थदृक् न मनोरथः ।</span>
<span class="shloka-line">नानुवृत्तिर्न प्रलयस्तद् ब्रह्म विजितात्मनः ॥ ३९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S21_V39">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S21_V39_B1" data-verse="BTN_C04_S21_V39">
<p>'अनुवृत्तिरिति प्राज्ञैर्जीवन्मुक्तिरुदीर्यते''। इति शब्दनिर्णये ॥ ३९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S21_V40" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तत्त्वं नरेन्द्र जगतामथ तस्थुषां च देहेन्द्रियासुधिषणात्मभिरावृतानाम् ।</span>
<span class="shloka-line">यः क्षेत्रवित् त्वमनयोर्हृदि विष्वगाधिः</span>
<span class="shloka-line">प्रत्यक् चकास्ति भगवांस्तमवैहि सोऽस्ति ॥ ४० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S21_V40">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S21_V40_B1" data-verse="BTN_C04_S21_V40">
<p>'सर्वसत्ताप्रदत्वात्तु सर्वतत्त्वं हरिः स्मृतः ।</p>
<p>सर्वत्र विततत्वाद्वा सोऽहं त्वमिति चोच्यते ।</p>
<p>सर्वान्तर्यामकत्वात्तु न जीवात्मत्वतो हरिः''॥ इति तत्त्वनिर्णये ॥</p>
<p>त्वमनयोः स्थावरजङ्गमयोर्मध्ये एको जीवः विष्वगाधिः नानादुःखःसन्, हृदि स्थितमवैहि । अहं च स जीवोऽस्मि । ज्ञानान्महान् भवामि । यः क्षेत्रवित् ॥ सर्वस्य प्रत्यक्चकास्ति स भगवानिति ।</p>
<p>'व्यवधानेनान्वयोऽपि योग्यतापेक्षया भवेत्''। इति शब्दनिर्णये ॥</p>
<p>'अभिमानस्त्वहङ्कार आत्मा चेत्यभिधीयते''। इति च ॥ ४० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S21_V41" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यस्मिन्निदं सदसदात्मतया विभाति</span>
<span class="shloka-line">मायाविवेकविधुतिः स्रजिवाहिबुद्धिः ।</span>
<span class="shloka-line">तं नित्यमुक्तपरिशुद्धविबुद्धतत्त्वं</span>
<span class="shloka-line">प्रत्यूढकर्मकलिलप्रकृतिं प्रपद्ये ॥ ४१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S21_V41">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S21_V41_B1" data-verse="BTN_C04_S21_V41">
<p>'यत्स्वरूपतया भातमज्ञानां गगनादिकम् ।</p>
<p>विवेकज्ञानिनां रज्जौ सर्पमावद्विधूयते ।</p>
<p>तं नित्यमुक्तभावेन निरस्तप्रकृतिं भजेत्''॥ इति ज्ञानविवेके ॥</p>
<p>'न भ्रान्तिर्जगतो दृष्टिर्न भ्रान्तिर्हरिदर्शनम् ।</p>
<p>अन्योन्यात्मतया दृष्टिर्भ्रान्तिरित्यवधार्यताम्''॥ इति च ।</p>
<p>'मायेति ज्ञाननाम स्यान्मायेति प्रकृतिस्तथा ।</p>
<p>ज्ञानं स्वरूपं विष्णोस्तु प्रकृतिर्न हरेस्तनुः ।</p>
<p>एवं विवेकिनो विश्वं ब्रह्मरूपेण नेष्यते''॥ इति वाराहे ॥</p>
<p>ज्ञानप्रकृत्याख्यमायाद्वयस्य विवेकज्ञानात्सदसतोर्विष्ण्वात्मतया प्रतीतिः स्रज्यहिबुद्धिरिव विधूयत इत्यर्थः ।</p>
<p>'पञ्चभूतात्मकं देहं विष्णोः पश्यन्त्ययोगिनः ।</p>
<p>तथा न योगिराद्धान्तो ज्ञानं देहो यतो हरेः''॥ इति षाड्गुण्ये ॥ ४१ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S21_V42" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यत्पादपङ्कजपरागविलासभक्त्या</span>
<span class="shloka-line">कर्माशयग्रथितमुद्ग्रथयन्ति सन्तः ।</span>
<span class="shloka-line">तत्त्वं न तद् द्विमतयोऽपि विरुद्धमार्ग-</span>
<span class="shloka-line">स्रोतोगुणास्तमरणं भज वासुदेवम् ॥ ४२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S21_V42">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S21_V42_B1" data-verse="BTN_C04_S21_V42">
<p>द्विमतयः जगति भगवति च प्रतीतियुक्ता अपि भक्तिविशेषात्तत्त्वं नोद्ग्रथयन्ति । संसारगुणास्तेषां विरुद्धा एव प्रतीयन्ते यतः ॥ ४२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S21_V52" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">वैन्यस्तु धुर्यो महतां संस्थित्याऽध्यात्मशिक्षया ।</span>
<span class="shloka-line">आप्तकाममिवात्मानं मेन आत्मन्यवस्थितः ॥ ५२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S21_V52">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S21_V52_B1" data-verse="BTN_C04_S21_V52">
<p>'नैजः सर्वगुणोत्कर्षः सर्वेभ्यो महदुच्यते''इति शब्दनिर्णये ॥ ५२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S21_V64" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">कन्दर्प इव सौन्दर्ये मनस्वी मृगराडिव ।</span>
<span class="shloka-line">वात्सल्ये मनुवन्नॄणां प्रभुत्वे भगवानजः ।</span>
<span class="shloka-line">बृहस्पतिर्ब्रह्मवादे आत्मतत्त्वे स्वयं हरिः ॥ ६४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S21_V64">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S21_V64_B1" data-verse="BTN_C04_S21_V64">
<p>'अनाद्यन्तं परं ब्रह्म न देवा ऋषयो विदुः ।</p>
<p>एकस्तद्वेद भगवान्प्रभुर्नारायणः स्वराट्''॥ इति मोक्षधर्मेषु ॥ ६४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S21_V65" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">भक्त्या गोगुरुविप्रेषु विष्वक्सेनानुवर्तिषु ।</span>
<span class="shloka-line">ह्रिया प्रश्रयशीलाभ्यामात्मतुल्यपरोद्यमे ॥ ६५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C04_S21_V66" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">कीर्त्योर्ध्वगीतयः पुंभिस्त्रैलोक्ये तत्र तत्र ह ।</span>
<span class="shloka-line">प्रविष्टः कर्णरन्ध्रेषु स्त्रीणां रामः सतामिव ॥ ६६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये चतुर्थस्कन्धे द्वाविंशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S21_V66">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S21_V66_B1" data-verse="BTN_C04_S21_V66">
<p>'गुरुविप्रेषु भक्तया च परेषां हितकृत्तया ।</p>
<p>प्रश्रयेण च कीर्त्या च पृथू राममनुव्रतः''॥ इति ब्रह्माण्डे ।</p>
<p>'न गुरुर्न च धर्मोऽस्ति रामदेवस्य कुत्रचित् ।</p>
<p>तथापि धर्मरक्षार्थं गुरुभक्तिमदर्शयत्''॥ इति वाराहे ॥ ६७ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C4-S23" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="त्रयोविंशोऽध्यायः"></span>
=== त्रयोविंशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="4" data-sec="23">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S23_V11" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तस्यानया भगवतः परिशुद्धकर्म-</span>
<span class="shloka-line">सत्वात्मनस्तदनु संस्मरणानुपूर्व्या ।</span>
<span class="shloka-line">ज्ञानं विरक्तिमदभून्निशितेन येन</span>
<span class="shloka-line">चिच्छेद संशयपदं निजजीवकोशम् ॥ ११ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S23_V11">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S23_V11_B1" data-verse="BTN_C04_S23_V11">
<p>'आविर्भावतिरोभावौ ज्ञानस्य ज्ञानिनोऽपि तु ।</p>
<p>अपेक्ष्याज्ञस्तथा ज्ञानमुत्पन्नमिति चोच्यते''॥ इति तन्त्रसारे ॥ ११ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S23_V12" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">छिन्नान्यधीरधिगतात्मगतिर्निरीह-</span>
<span class="shloka-line">स्तत् तत्यजेऽच्छिनदिदं वयुनेन येन ।</span>
<span class="shloka-line">तावन्न योगगतिभिर्यतिरप्रयत्नो</span>
<span class="shloka-line">यावद् गदाग्रजकथासु रतिं न कुर्यात् ॥ १२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S23_V12">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S23_V12_B1" data-verse="BTN_C04_S23_V12">
<p>'अपरोक्षतया वृत्तिज्ञानभेदनिरीक्षणम् ।</p>
<p>स्वरूपज्ञानसंस्थित्या ज्ञानत्याग उदीर्यते ॥</p>
<p>स्वरूपज्ञानतः सम्यग्रतिर्विष्णुकथासु च''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ १२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S23_V13" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">एवं स वीरप्रवरः संयोज्यात्मानमात्मनि ।</span>
<span class="shloka-line">ब्रह्मभूतो दृढं काले तत्याज स्वकलेवरम् ॥ १३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S23_V13">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S23_V13_B1" data-verse="BTN_C04_S23_V13">
<p>ब्रह्मणि भूतः ॥ १३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S23_V15" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">उत्सर्पयन्नसुं मूधर्ि्न क्रमेणावेश्य निस्स्पृहः ।</span>
<span class="shloka-line">वायुं वायौ क्षितौ कायं तेजस्तेजस्ययूयुजत् ॥ १५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C04_S23_V16" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">खान्याकाशे द्रवं तोये यथास्थानं विभागशः ।</span>
<span class="shloka-line">क्षितिमम्भसि तत् तेजस्यदो वायौ नभस्यमुम् ॥ १६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C04_S23_V17" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">इन्द्रियाणि समस्तानि तन्मात्राणि यथोद्भवम् ।</span>
<span class="shloka-line">भूतादिस्तान् समुत्क्षिप्य महत्यात्मनि सन्दधे ॥ १७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C04_S23_V18" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तं सर्वगुणविन्यासं जीवे मायामये न्यधात् ।</span>
<span class="shloka-line">तं चानुशयमात्मस्थमसावनुशयी पुमान् ।</span>
<span class="shloka-line">ज्ञानवैराग्यवीर्येण स्वरूपस्थो व्यधात् प्रभुः ॥ १८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S23_V18">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S23_V18_B1" data-verse="BTN_C04_S23_V18">
<p>'अस्येदं कारणमिति ज्ञानमेव विलापनम् ।</p>
<p>समाधिकाले विज्ञेयं देहादेर्दर्शनात्पुनः''॥ इति च ॥ १६ ॥</p>
<p>'मायेति प्रकृतिश्चेति मायाजीवश्च कथ्यते ।</p>
<p>शेतेऽनुकेशवं यस्मात्तस्मादनुशयोऽपि च ।</p>
<p>एतैस्तु नामभिर्वाच्या श्रीर्विष्णोरनपायिनी ॥</p>
<p>तयैवानुशयी जीवस्तया बद्धो यतः सदा ।</p>
<p>पुरुषः शयनात्पूर्षु तथाऽहानादहं स्मृतः ॥</p>
<p>अप्राकृततनुत्वात्तु स्वरूपं हरिरुच्यते ।</p>
<p>नित्यचिद्दर्शनान्नित्यं ब्रह्म पूर्णत्वतः सदा''॥ इति भागवततन्त्रे ॥ १५-१८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S23_V25" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">देव्य ऊचुः –</span>
<span class="shloka-line">अहो इयं वधूर्धन्या या चैवं भूभुजां पतिम् ।</span>
<span class="shloka-line">सर्वात्मना पतिं भेजे यज्ञेशं श्रीवधूरिव ॥ २५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये चतुर्थस्कन्धे त्रयोविंशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S23_V25">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S23_V25_B1" data-verse="BTN_C04_S23_V25">
<p>'अनपेक्षो गुणैः पूर्णो धन्य इत्युच्यते बुधैः''॥</p>
<p>इति शब्दनिर्णये ॥ २५ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C4-S24" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="चतुर्विंशोऽध्यायः"></span>
=== चतुर्विंशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="4" data-sec="24">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S24_V11" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सामुद्रीं देवदेवोक्तामुपयेमे शतद्रुतिम् ।</span>
<span class="shloka-line">यां वीक्ष्य चारुसर्वाङ्गीं किशोरीं सुष्ट्वलंकृताम् ।</span>
<span class="shloka-line">परिक्रमन्तीमुद्वाहे चकमेऽग्निः शुकीमिव ॥ ११ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C04_S24_V12" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">विबुधासुरगन्धर्वमुनिसिद्धमहोरगाः ।</span>
<span class="shloka-line">विजिताः स्युर्यया दिक्षु क्वणयन्त्यैव नूपुरैः ॥ १२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S24_V12">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S24_V12_B1" data-verse="BTN_C04_S24_V12">
<p>'राजपुत्रीं शुकीमग्निरावर्तन्तीं प्रदक्षिणम् ।</p>
<p>आदायान्तरधाद्दानसमये मन्मथातुरः''॥ इति ब्राह्मे ॥ ११-१२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S24_V29" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स्वधर्मनिष्ठः शतजन्मभिः पुमान्</span>
<span class="shloka-line">विरिञ्चतामेति ततः परं हि माम् ।</span>
<span class="shloka-line">अव्याकृतं भागवतोऽथ वैष्णवं</span>
<span class="shloka-line">पदं यथाऽर्हं विविधैः कलात्यये ॥ २९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S24_V29">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S24_V29_B1" data-verse="BTN_C04_S24_V29">
<p>मां श्रियम् ।</p>
<p>'ऋजवो नाम ये देवा योग्या ब्रह्मपदस्य तु ।</p>
<p>त एव शतजन्मानि विशेषोपासका हरेः ॥</p>
<p>प्राप्य ब्रह्मपदं पश्चाच्छ्रियं प्राप्यानुमोदिताः ।</p>
<p>तया ततो हरिं यान्ति वसन्ति हरिसन्निधौ ॥</p>
<p>अनादिकालभक्ताश्च ज्ञानिनस्ते न संशयः ।</p>
<p>विशिष्टा ज्ञानभक्त्यादौ सर्वजीवनिकायतः ॥</p>
<p>सर्वदापि विशेषेण शतजन्मप्रयत्नतः ।</p>
<p>स्वपदप्राप्तिरुद्दिष्टा ततो मुक्तिरवाप्यते ॥</p>
<p>तथैव चत्वारिंशद्भिः पदं शैवं च जन्मभिः ।</p>
<p>विंशद्भिरैन्द्रं दशभिरन्येषामप्युदीरितम्''॥ इति षाड्गुण्ये ॥ २९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S24_V30" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अथ भागवता यूयं प्रियाः स्थ भगवान् यथा ।</span>
<span class="shloka-line">न मे भागवतानां च प्रेयानन्योऽस्ति कर्हिचित् ॥ ३० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S24_V30">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S24_V30_B1" data-verse="BTN_C04_S24_V30">
<p>अथ एवमनादिभक्तोऽहं यतः अतः प्रिया यूयम् ॥ ३० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S24_V33" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">रुद्र उवाच –</span>
<span class="shloka-line">जितं व आत्मविद्धुर्याः स्वस्तये स्वस्तिरस्तु वः ।</span>
<span class="shloka-line">भवतां राधसे राध्यं सर्वस्मा आत्मने नमः ॥ ३३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S24_V33">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S24_V33_B1" data-verse="BTN_C04_S24_V33">
<p>'सर्वान्तर्यामिकत्वात्तु सर्वनामा जनार्दनः ।</p>
<p>न तु सर्वस्वरूपत्वात्सर्वेशोऽसौ हरिर्यतः''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ ३३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S24_V54" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">भवान् भक्तिमतां लभ्यो दुर्लभः सर्वदेहिनाम् ।</span>
<span class="shloka-line">स्वाराज्यस्याप्यभिमता एकान्तेनात्मविद्गतिः ॥ ५४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S24_V54">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S24_V54_B1" data-verse="BTN_C04_S24_V54">
<p>स्वाराज्यस्य इन्द्रादेः ॥ ५४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S24_V57" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">क्षणार्धेनाऽपि तुलये न स्वर्गं नापुनर्भवम् ।</span>
<span class="shloka-line">भगवत्सङ्गिसङ्गस्य मर्त्यानां किमुताशिषः ॥ ५७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S24_V57">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S24_V57_B1" data-verse="BTN_C04_S24_V57">
<p>'सङ्गो भागवतैर्भूयानपुनर्भवमात्रतः ।</p>
<p>यतो विशिष्टमानन्दं मुक्तौ जनयति स्फुटम्''॥ इति च ॥ ५७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S24_V58" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अथानघाङ्घ्र्योस्तव कीर्तितीर्थयो-</span>
<span class="shloka-line">रन्तर्बहिः स्नानविधूतपाप्मनाम् ।</span>
<span class="shloka-line">भूतेष्वनुक्रोशसुसत्त्वशीलिनां</span>
<span class="shloka-line">स्यात् सङ्गमोऽनुग्रह एष नस्तव ॥ ५८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S24_V58">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S24_V58_B1" data-verse="BTN_C04_S24_V58">
<p>अङ्घ्र्योर्जातयोः कीर्तितीर्थयोः ॥ ५८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S24_V60" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यत्रेदं व्यज्यते विश्वं विश्वस्मिन्नवभाति यत् ।</span>
<span class="shloka-line">न त्वं ब्रह्म परं ज्योतिराकाशमिव विस्तृतम् ॥ ६० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S24_V60">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S24_V60_B1" data-verse="BTN_C04_S24_V60">
<p>विश्वस्मिन् स्थितमपि न भात्यज्ञानाम् ॥ ६० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S24_V61" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यो माययेदं पुरुरूपयाऽसृजद्</span>
<span class="shloka-line">बिभर्ति भूयः क्षपयत्यविक्रियः ।</span>
<span class="shloka-line">यद्भेदबुद्धिः सदिवाऽऽत्मसंस्थया</span>
<span class="shloka-line">तमात्मतन्त्रं भगवन् प्रतीमहि ॥ ६१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S24_V61">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S24_V61_B1" data-verse="BTN_C04_S24_V61">
<p>यस्य जीवादिभ्यो भेदबुद्धिः । स दिवा सम्यग्ज्ञानं सम्यग्ज्ञानिविषया सत्यैवेत्यर्थः ।</p>
<p>'रात्रिरज्ञानमुद्दिष्टं सम्यग्ज्ञानं दिवा स्मृतम्''। इति शब्दनिर्णये ॥</p>
<p>'जीवेभ्यो जडतश्चैव भेदज्ञानं हरेः सदा ।</p>
<p>वास्तवं ज्ञानमुद्दिष्टं तेन मुक्तिरवाप्यते''॥ इति षाड्गुण्ये ॥ ६१ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S24_V62" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">क्रियाकलापैरिदमेव योगिनः</span>
<span class="shloka-line">श्रद्धान्विताः साधु यजन्ति सिद्धये ।</span>
<span class="shloka-line">भूतेन्द्रियान्तःकरणोपलक्षणं</span>
<span class="shloka-line">वेदे च तन्त्रे च त एव कोविदाः ॥ ६२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S24_V62">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S24_V62_B1" data-verse="BTN_C04_S24_V62">
<p>भूतेन्द्रियान्तःकरणैरुपलक्ष्यते ॥ ६२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S24_V63" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">त्वमेक आद्यः पुरुषः सुप्तशक्ति-</span>
<span class="shloka-line">स्तया रजः सत्त्वतमो विभिद्यते ।</span>
<span class="shloka-line">महानहं खं मरुदग्निवार्धराः</span>
<span class="shloka-line">सुरर्षयो भूतगणा इदं यतः ॥ ६३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S24_V63">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S24_V63_B1" data-verse="BTN_C04_S24_V63">
<p>सुप्तशक्तिः स्वात्मन्येवाप्तशक्तिः ।</p>
<p>'प्रकृतेः स्वाप उद्दिष्टो हर्यन्यस्य त्वदर्शनम् ।</p>
<p>विशेषेण हरौ चापि रतिर्ज्ञानात्मिका यतः''॥ इति सत्यसंहितायाम् ॥ ६३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S24_V64" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सृष्टं स्वशक्त्येदमनुप्रविश्य</span>
<span class="shloka-line">चतुर्विधं पुरमात्मांशकेन ।</span>
<span class="shloka-line">अथो विदुस्त्वां पुरुषं सन्तमत्र</span>
<span class="shloka-line">भुङ्क्ते हृषीकैर्मधु सारघं यतः ॥ ६४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S24_V64">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S24_V64_B1" data-verse="BTN_C04_S24_V64">
<p>'अवधारणे घशब्दःस्यात्सारमात्रं तु सारघम्''।इति शब्दनिर्णये ॥ ६४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S24_V67" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">कस्त्वत्पदाब्जं विजहाति पण्डितो</span>
<span class="shloka-line">यत् ते पुमानप्ययमब्जकेतनः ।</span>
<span class="shloka-line">विशङ्कयाऽस्मद्गुरुरर्चति स्म यद्</span>
<span class="shloka-line">विनोपपत्तिं मनवश्चतुर्दश ॥ ६७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S24_V67">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S24_V67_B1" data-verse="BTN_C04_S24_V67">
<p>अस्मादेतद्भवतीत्युपपत्त्यपेक्षां विनापि स्वभावत एव ॥ ६७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S24_V68" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यत्स्पृष्टोऽहरहर्मुक्तक्लेशः शेतेऽमृताम्बुधौ ।</span>
<span class="shloka-line">तावद् वेदाथ तत् तेऽङ्घ्रिं जनो नु स्मरते च तत् ॥ ६८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये चतुर्थस्कन्धे चतुर्विंशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S24_V68">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S24_V68_B1" data-verse="BTN_C04_S24_V68">
<p>अहरहः क्लेशमोक्षः सुप्तौ । तावद्वेदेत्याक्षेपो दौर्लभ्यज्ञापनार्थम् ॥ ६८ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C4-S25" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="पञ्चविंशोऽध्यायः"></span>
=== पञ्चविंशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="4" data-sec="25">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S25_V03" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">प्राचीनबर्हिषं क्षत्तः कर्मस्वासक्तमानसम् ।</span>
<span class="shloka-line">नारदोऽध्यात्मतत्वज्ञः कृपालुः प्रत्यबोधयत् ॥ ३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C04_S25_V04" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">नारद उवाच–</span>
<span class="shloka-line">श्रेयस्त्वं कतमद् राजन् कर्मणाऽऽत्मन ईहसे ।</span>
<span class="shloka-line">दुःखहानिः सुखावाप्तिः श्रेयस्तन्नेह चेष्यते ॥ ४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C04_S25_V05" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">प्राचीनबर्हिरुवाच–</span>
<span class="shloka-line">न जानामि महाभाग परं कर्मापविद्धधीः ।</span>
<span class="shloka-line">ब्रूहि मे विमलं ज्ञानं येन मुच्येय कर्मभिः ॥ ५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C04_S25_V07" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">भो भो प्रजापते राजन् पशून् पश्य त्वयाऽध्वरे ।</span>
<span class="shloka-line">संज्ञापितान् जीवसङ्घान् निर्घृणेन सहस्रशः ॥ ७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C04_S25_V08" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">एते त्वां सम्प्रतीक्षन्ते स्मरन्तो वैशसं तव ।</span>
<span class="shloka-line">सम्परेतमयः कूटैश्छिन्दन्त्युत्थितमन्यवः ॥ ८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S25_V08">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S25_V08_B1" data-verse="BTN_C04_S25_V08">
<p>'यथावत्कर्म कर्तुस्तु ज्ञानसाहाय्यकारकम् ।</p>
<p>अन्यथाकुर्वतः कर्म निरयाय भविष्यति ॥</p>
<p>तथापि कर्म निन्दन्ति न यतः कर्तुमञ्जसा ।</p>
<p>शक्यं ज्ञानफलस्यापि बहुत्वान्मोहनाय च''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥३-८॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S25_V10" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">आसीत् पुरञ्जनो नाम राजा राजन् बृहच्छ्रवाः ।</span>
<span class="shloka-line">तस्याविज्ञातनामाऽऽसीत् सखाऽविज्ञातचेष्टितः ॥ १० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C04_S25_V13" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स एकदा हिमवतो दक्षिणेष्वथ सानुषु ।</span>
<span class="shloka-line">ददर्श नवभिर्द्वारैः पुरीं लक्षितलक्षणाम् ॥ १३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S25_V13">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S25_V13_B1" data-verse="BTN_C04_S25_V13">
<p>'देवजीवाभिमानी तु ब्रह्मैव तु चतुर्मुखः ।</p>
<p>मानुषाणां तु जीवानामभिमानी पुरञ्जनः ॥</p>
<p>स तु राजा हरेः पुत्रस्त्वासुराणां कलिः स्वयम् ।</p>
<p>जीवसंसृतिवत्तस्मात्पुरञ्जनकथापि तु ॥</p>
<p>तस्माज्जीवसृतिज्ञप्त्यै पुरञ्जनकथां मुनिः ।</p>
<p>नारदोऽश्रावयद्विद्वान्नृपं प्राचीनबर्हिषम् ॥</p>
<p>प्रायस्तु तत्कथा जीवे स्थिता प्रत्येकशोऽपि तु ।</p>
<p>प्रत्येकं यत्तु युज्येत तदुन्नेयं यथा तथा ॥</p>
<p>उक्तं भागवतेऽप्येतत्पुराणे यावदिष्यते ।</p>
<p>प्रत्येकशस्तु जीवानां तदन्यत्तस्य केवलम्''॥ इति तन्त्रभागवते ॥ १०,१३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S25_V20" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यदृच्छयाऽऽगतां तत्र ददर्श प्रमदोत्तमाम् ।</span>
<span class="shloka-line">भृत्यैर्दशभिरायान्तीमेकैकशतनायकैः ॥ २० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C04_S25_V21" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तेषां परिवृढो राजन् सर्वेषां बलिमुद्वहन् ।</span>
<span class="shloka-line">सस्त्रीकाणां सखा तस्या बहुरूपोऽग्रणीः स्त्रियः ॥ २१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S25_V21">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S25_V21_B1" data-verse="BTN_C04_S25_V21">
<p>नारद उवाच–</p>
<p>इति तौ दम्पती तत्र समुह्य समयं मिथः ।</p>
<p>तां प्रविश्य पुरीं राजन् मुमुदाते शतं समाः ॥ ४४ ॥</p>
<p>'ये पुरञ्जनभृत्याद्या भार्याद्याः सर्व एव च ।</p>
<p>तेऽपि मानुषबुध्द्यादेर्विज्ञेया अभिमानिनः ॥</p>
<p>गायत्र्याद्यास्तु देवानां तेऽपि चैतेषु संस्थिताः ।</p>
<p>अलक्ष्मीद्वापराद्यास्तु आसुरास्तेऽपि मानुषाः''॥ इति च ॥ २०,२१,४४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S25_V51" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">पितृभूर्नृप पुर्या द्वा दक्षिणेन पुरञ्जनः ।</span>
<span class="shloka-line">राष्ट्रं दक्षिणपाञ्चालं याति श्रुतधरान्वितः ॥ ५१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C04_S25_V52" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">देवभूर्नाम पुर्या द्वा उत्तरेण पुरञ्जनः ।</span>
<span class="shloka-line">राष्ट्रमुत्तरपाञ्चालं याति श्रुतधरान्वितः ॥ ५२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये चतुर्थस्कन्धे पञ्चविंशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S25_V52">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S25_V52_B1" data-verse="BTN_C04_S25_V52">
<p>'दक्षिणश्रोत्रमार्गेण देवलोकं व्रजत्यसौ ।</p>
<p>वामश्रोत्रेण पितृणामिति वेदविदो विदुः''॥ इति प्रवृत्तितन्त्रे ॥ ५१,५२ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C4-S26" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="षड्विंशोऽध्यायः"></span>
=== षड्विंशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="4" data-sec="26">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S26_V06" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तीर्थेषु श्रुतिदृष्टेषु राजा मेध्यपशून्वने ।</span>
<span class="shloka-line">यावदर्थमलं लुब्धो हन्यादिति नियम्यते ॥ ६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C04_S26_V07" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">य एवं कर्म नियतं विद्वान् कुर्वीत वा न वा ।</span>
<span class="shloka-line">कर्मणा तेन राजेन्द्र ज्ञानेन स न लिप्यते ॥ ७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये चतुर्थस्कन्धे षड्विंशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S26_V07">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S26_V07_B1" data-verse="BTN_C04_S26_V07">
<p>अलुब्धो लोकोपकारार्थं घ्नन्नात्मार्थादधिकमपि हन्यात् ।</p>
<p>'उपकारः सतां येन तत्कृत्वा नैव दुष्यति ।</p>
<p>अतीव निन्दितमपि बहुहिंसायुगेव वा ।</p>
<p>अथवा ज्ञानिनः कर्म न दुष्टमपि लिप्यते''॥ इत्यध्यात्मे ॥ ६-७ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C4-S27" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="सप्तविंशोऽध्यायः"></span>
=== सप्तविंशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="4" data-sec="27">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S27_V25" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">द्वाविमावनुशोचन्ति बालावसदवग्रहौ ।</span>
<span class="shloka-line">यल्लोकशास्त्रोपनतं न राति न तदिच्छति ॥ २५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये चतुर्थस्कन्धे सप्तविंशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S27_V25">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S27_V25_B1" data-verse="BTN_C04_S27_V25">
<p>'अलौकिकं च शास्त्रीयं कर्तव्यं लौकिकं कुतः ।</p>
<p>लोकार्थं शास्त्रहा याति निरयं त्वितरः सुरान्''॥ इति पाद्मे ॥२५॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C4-S28" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="अष्टाविंशोऽध्यायः"></span>
=== अष्टाविंशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="4" data-sec="28">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S28_V40" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स व्यापकतयाऽऽत्मानं व्यतिरिक्ततयाऽऽत्मनि ।</span>
<span class="shloka-line">विद्वान् स्वप्न इवामृश्य साक्षिणं विरराम ह ॥ ४० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S28_V40">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S28_V40_B1" data-verse="BTN_C04_S28_V40">
<p>'स्वप्नेन शारीरमभिप्रहत्यासुप्तः सुप्तानभिचाकशीति''। इति श्रुतिप्रसिद्धः । स्वप्न इवेति दृष्टान्तत्वेनोच्यते । स्वप्ने हि जीवस्यास्वातन्त्र्यं प्रसिद्धम् । अतस्तत्र परमेश्वराधीनत्वं प्रसिद्धमेव । अतो जीवव्यतिरिक्त ईश्वरः सिद्धः।</p>
<p>'स्वप्नो यतो न स्वतन्त्रस्तत्र तद्दर्शकः परः ।</p>
<p>जीवादन्यस्तु विज्ञेयः स विष्णुरवधार्यताम्''॥ इति वाराहे ॥४०॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S28_V57" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">पञ्चेन्द्रियार्था आरामा द्वारो घ्राणादयः प्रभो ।</span>
<span class="shloka-line">तेजोबन्नानि कोष्ठानि गोलकेन्द्रियसंग्रहः ॥ ५७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S28_V57">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S28_V57_B1" data-verse="BTN_C04_S28_V57">
<p>इन्द्रियाणि यत्र सङ्गृह्यन्ते स गोलकेन्द्रियसङ्ग्रहः ॥ ५७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S28_V62" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अहं भवान्न चान्यस्त्वं त्वमेवाहं विचक्ष्व भो ।</span>
<span class="shloka-line">न नौ पश्यन्ति कवयश्छिद्रं जातु मनागपि ॥ ६२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये चतुर्थस्कन्धे अष्टाविंशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S28_V62">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S28_V63_B1" data-verse="BTN_C04_S28_V62">
<p>'जीवसत्ताप्रदत्वाच्च सदृशत्वाच्च केशवः ।</p>
<p>कथ्यते तदभेदेन न तु जीवः स्वरूपतः''॥ इति च ॥ ६२ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C4-S29" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="एकोनत्रिंशोऽध्यायः"></span>
=== एकोनत्रिंशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="4" data-sec="29">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S29_V20" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">पञ्चेन्द्रियार्थप्रक्षेपः सप्तधातुवरूथकः ।</span>
<span class="shloka-line">आकूतिर्विक्रमो बाह्यो मृगतृष्णां प्रधावति ॥ २० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S29_V20">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S29_V20_B1" data-verse="BTN_C04_S29_V20">
<p>'सुखवद्दूरतो दृश्यं तत्काले दुःखमेव यत् ।</p>
<p>मृगतृष्णेत्यतः प्राहुर्भोगं वैषयिकं बुधाः''॥ इति शब्दनिर्णये ॥२०॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S29_V33" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">दुःखेष्वेकतरेणापि दैवभूतात्महेतुषु ।</span>
<span class="shloka-line">जीवस्य न व्यवच्छेदः स्याच्चेत् तत् तत्प्रतिक्रिया ॥ ३३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S29_V33">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S29_V33_B1" data-verse="BTN_C04_S29_V33">
<p>तत्प्रतिक्रियाऽपि दुःखमेव ॥ ३३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S29_V36" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते ।</span>
<span class="shloka-line">मनसा लिङ्गरूपेण स्वप्ने विचरतो यथा ॥ ३६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S29_V36">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S29_V36_B1" data-verse="BTN_C04_S29_V36">
<p>'संसृतेः स्वप्नसाम्यं तु यथार्थज्ञानवर्जनम्''॥ इति च ।</p>
<p>'जाग्रत्यविद्यमानं तु देहात्मत्वादि केवलम् ।</p>
<p>अविद्यमानं स्वप्ने तु जाग्रत्त्वज्ञानमेव च''॥ इति षाड्गुण्ये ॥३६॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S29_V43" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">प्रजापतिपतिः साक्षाद्भगवान् गिरिशो मनुः ।</span>
<span class="shloka-line">दक्षादयः प्रजाध्यक्षा नैष्ठिकाः सनकादयः ॥ ४३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S29_V43">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S29_V43_B1" data-verse="BTN_C04_S29_V43">
<p>'प्रजापतिपतिर्ब्रह्मा विरिञ्चश्चेति कथ्यते''। इति शब्दनिर्णये ॥ ४३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S29_V46" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">शब्दब्रह्मणि दुष्पारे चरन्त उरुविस्तरे ।</span>
<span class="shloka-line">मन्त्रलिङ्गैर्व्यवच्छिन्नं भजन्तो न विदुः परम् ॥ ४६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S29_V46">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S29_V46_B1" data-verse="BTN_C04_S29_V46">
<p>'मन्त्रलिङ्गैर्व्यवच्छिन्नं वेदशब्दोक्तमात्रकम् ।</p>
<p>वेदो वदन्नपि हरिं न सम्यग्वक्ति कुत्रचित् ।</p>
<p>नाऽरोहयत्यनुभवमप्रसिद्धस्वरूपतः ॥</p>
<p>अथाप्यनुभवारोहः प्रसन्ने केशवे भवेत् ।</p>
<p>किञ्चिदेव सुसम्यक् च स्वयं त्वनुभवत्यमुम्''॥ इति वाराहे ॥४६॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S29_V49" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यदा यस्यानुगृह्णाति भगवानात्मभावितः ।</span>
<span class="shloka-line">स जहाति मतिं लोके वेदे च परिनिष्ठिताम् ॥ ४९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S29_V49">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S29_V49_B1" data-verse="BTN_C04_S29_V49">
<p>'यदा त्वनुभवी भूयाच्छब्दमात्रानुरोधनम् ।</p>
<p>त्यक्त्वाऽथ तं विदुः प्राज्ञास्त्यक्तवेद इति स्म ह ॥</p>
<p>यदैव त्यक्तवेदः स्यादथास्मान्मुच्यते भयात् ।</p>
<p>प्रायस्तु वैदिका एव रुद्राद्या अपि वै पुरा ॥</p>
<p>वैदिकस्त्यक्तवेदश्च ब्रह्मैवैकः प्रजापतिः ।</p>
<p>ततस्तु केशवं भक्तया सम्पूज्य बहुजन्मसु ।</p>
<p>त्यक्तवेदत्वमापन्नाः प्रसादात्परमेष्ठिनः''॥ इति महासंहितायाम् ।</p>
<p>'केवलं वेदशब्देन जानन्वैदिक उच्यते ।</p>
<p>वेदं विनाप्यनुभवाज्जानंस्तु त्यक्तवैदिकः''॥ इत्यध्यात्मे ॥</p>
<p>'तत्त्वं वेदानुसारेण चिन्तयन्वैदिको भवेत् ।</p>
<p>वेद ऊहामनुसरेद्यस्य स त्यक्तवैदिकः''॥ इति षाड्गुण्ये ॥ ४९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S29_V57" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स त्वं विचक्ष्व मृगचेष्ठितमात्मनोऽन्त-</span>
<span class="shloka-line">श्चित्तं नियच्छ हृदि कर्णधुनीं च चित्तिम् ।</span>
<span class="shloka-line">जह्यङ्गनाभ्रममसत्तमयूथगाथं</span>
<span class="shloka-line">प्रीणीहि हंसशरणं विरम क्रमेण ॥ ५७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S29_V57">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S29_V57_B1" data-verse="BTN_C04_S29_V57">
<p>'चित्तिर्बुद्धिरिति ज्ञेया चित्तं तु स्मृतिकारणम्''॥ इति शब्दनिर्णये ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S29_V76" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">एकं पञ्चविधं लिङ्गं त्रिवृत् षोडशविस्तरम् ।</span>
<span class="shloka-line">एष चेतनया युक्तो जीव इत्यभिधीयते ॥ ७६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S29_V76">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S29_V76_B1" data-verse="BTN_C04_S29_V76">
<p>'प्राणेन्द्रियान्तःकरणभेदेन त्रिविधं मतम् ।</p>
<p>पञ्च पञ्चैव ते सर्वे प्राणबुद्धीन्द्रियाणि च ॥</p>
<p>कर्मेन्द्रियाणि च तथा तस्मात्पञ्चविधं स्मृतम् ।</p>
<p>लिङ्गं षोडशकं प्राहुर्मनसा सह तत्पुनः''॥ इति ब्राह्मे ॥ ७६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S29_V82" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">भक्तिः कृष्णे दया जीवेष्वकुण्ठज्ञानमात्मनि ।</span>
<span class="shloka-line">यदि स्यादात्मनो भूयादपवर्गस्तु संसृतेः ॥ ८२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S29_V82">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S29_V82_B1" data-verse="BTN_C04_S29_V82">
<p>'देहादिव्यतिरेकेण चिद्रूपोऽहमिति स्फुटम् ।</p>
<p>सदैवानुभवो भक्तिर्विष्णौ तद्दर्शनादनु ।</p>
<p>यस्यासौ मुच्यते क्षिप्रं संसारान्नात्र संशयः''॥ इति हरिवंशेषु ॥८२॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S29_V83" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अदृष्टं दृष्टवन्नङ्क्ष्येद्भूतं स्वप्नवदन्यथा ।</span>
<span class="shloka-line">भूतं भवद् भविष्यच्च सुप्तं सर्वरहो रहः ॥ ८३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये चतुर्थस्कन्धे एकोनत्रिंशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S29_V83">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S29_V83_B1" data-verse="BTN_C04_S29_V83">
<p>'संसारस्थमिदं सर्वमनित्यत्वाद्वृथा यतः ।</p>
<p>अतः प्राहुः स्वप्नसमं प्राज्ञा जगदिदं मृषा''॥ इति विष्णुसंहितायाम् ।</p>
<p>'सुषुप्तिस्वप्नयोश्चैव स्वर्गव्योम्नोस्तथैव च ।</p>
<p>अन्योन्यनामता ज्ञेया मनोबुद्ध्योस्तथैव च''॥ इति शब्दनिर्णये ॥</p>
<p>अतो भूतं भवत् भविष्यच्च स्वप्न इत्यर्थः ।</p>
<p>'रहो ब्रह्म तथा यज्ञः स्वः सत्यमिति गीयते''। इति च ॥ ८३ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C4-S30" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="त्रिंशोऽध्यायः"></span>
=== त्रिंशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="4" data-sec="30">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S30_V03" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">मैत्रेय उवाच–</span>
<span class="shloka-line">प्रचेतसोऽन्तरुदधौ पितुरादेशकारिणः ।</span>
<span class="shloka-line">जपयज्ञेन तपसा पुरञ्जनमतोषयन् ॥ ३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S30_V03">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S30_V03_B1" data-verse="BTN_C04_S30_V03">
<p>'पुरेषु त्वञ्जनाज्जीवः पुरञ्जन इतीरितः ।</p>
<p>पुराणां जननाद्विष्णुर्व्यञ्जकत्वं तयोरपि''॥ इति तन्त्रभागवते ॥३॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S30_V17" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">दिव्यवर्षसहस्राणां सहस्रमहतौजसः ।</span>
<span class="shloka-line">भौमान् भोक्ष्यथ भोगान् वै दिव्यांश्चानुग्रहान्मम ॥ १७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S30_V17">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S30_V17_B1" data-verse="BTN_C04_S30_V17">
<p>दिव्यवर्षसहस्राणामिति सहस्रशब्दो बहुत्ववाची ।</p>
<p>'मानुषाणां वत्सराणां लक्षद्वादशकं पुरा ।</p>
<p>प्रचेतोभिरियं पृथ्वी पालिताऽव्याहतेन्द्रियैः''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥१७॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S30_V20" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">न व्यवह्रियते यज्ञो ब्रह्मैतद् ब्रह्मवादिभिः ।</span>
<span class="shloka-line">न मुह्यन्ति न शोचन्ति न हृष्यन्ति यतो गताः ॥ २० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S30_V20">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S30_V20_B1" data-verse="BTN_C04_S30_V20">
<p>यज्ञो ब्रह्म विष्ण्वाख्यं ब्रह्म यथानुभवं न व्यवह्रियते ।</p>
<p>'सूक्ष्मेण मनसा विद्मो वाचा वक्तुं न शक्नुमः''। इति भारते ॥२०॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S30_V23" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">शुद्धाय शान्ताय नमः स्वनिष्ठमनस्यपार्थे विलसद्द्वयाय ।</span>
<span class="shloka-line">नमो जगत्स्थानलयोदयेषु गृहीतमायागुणविग्रहाय ॥ २३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S30_V23">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S30_V23_B1" data-verse="BTN_C04_S30_V23">
<p>सु अनिष्ठमनसि ।</p>
<p>'अनवस्थितबुद्धीनां द्वितीयं दृश्यते हरेः ।</p>
<p>सम्यक्स्वस्थितबुद्धीनामिदं सर्वं हरेर्वशे''इति च ।</p>
<p>'नित्यं गृहीताः सत्वाद्या विग्रहाश्च त्रयः सदा ।</p>
<p>ज्ञानानन्दात्मकास्ते तु विग्रहा निर्गुणास्तथा ।</p>
<p>द्वौ तत्र ब्रह्मरुद्रस्थावेको वैकुण्ठधामगः''॥ इति प्रवृत्तसंहितायाम् ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S30_V24" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">नमो विशुद्धसत्त्वाय हरये हरिमेधसे ।</span>
<span class="shloka-line">वासुदेवाय कृष्णाय प्रभवे सर्वसात्वताम् ॥ २४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये चतुर्थस्कन्धे त्रिंशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S30_V24">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S30_V24_B1" data-verse="BTN_C04_S30_V24">
<p>'हरणाज्ज्ञानरूपत्वाद्धरिमेधा विभुः स्मृतः''॥ इति च ॥</p>
<p>'हरिः सर्वगुणात्मत्वात्सत्व इत्यभिधीयते''। इति षाड्गुण्ये ॥ २४ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C4-S31" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="एकत्रिंशोऽध्यायः"></span>
=== एकत्रिंशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="4" data-sec="31">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S31_V02" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">दीक्षिता ब्रह्मसत्रेण सर्वभूतात्ममेधसा ।</span>
<span class="shloka-line">प्रतीच्यां दिशि वेलायां सिद्धोऽभूद् यत्र जाजलिः ॥ २ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S31_V02">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S31_V02_B1" data-verse="BTN_C04_S31_V02">
<p>'पारिव्राज्यं ब्रह्मसत्रं न्यास इत्यभिधीयते''। इत्यभिधानम् ॥</p>
<p>सर्वभूतात्मनि हरौ मेधा यत्र तद्ब्रह्मसत्रं सर्वभूतात्ममेधः ।</p>
<p>'हरिमेधास्तु संन्यासो हरौ मेधाऽत्र यद्भवेत्''। इति षाड्गुण्ये ॥ २ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S31_V13" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">श्रेयसामपि सर्वेषामात्मा ह्यवधिरर्थितः ।</span>
<span class="shloka-line">सर्वेषामपि भूतानां हरिरात्माऽऽत्मदः प्रियः ॥ १३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S31_V13">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S31_V13_B1" data-verse="BTN_C04_S31_V13">
<p>तावत्पर्यन्तमेव फलमित्यवधिः ॥ १३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S31_V16" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">एतत् परं तज्जगदात्मनः पदं</span>
<span class="shloka-line">सकृद् विभातं सवितुर्यथा प्रभा ।</span>
<span class="shloka-line">यदाऽसवो जाग्रति सुप्तवृत्तयो</span>
<span class="shloka-line">द्रव्यक्रियाकारकविभ्रमात्ययः ॥ १६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S31_V16">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S31_V16_B1" data-verse="BTN_C04_S31_V16">
<p>'आत्मभावः शरीरे तु द्रव्यभ्रम उदाहृतः ।</p>
<p>क्रियाभ्रमस्त्वहं कर्ता मदीयानीन्द्रियाणि तु ॥</p>
<p>कारकभ्रम इत्युक्तस्त एते विभ्रमा यदा ।</p>
<p>श्वासादिवृत्तिलोपेन प्राणा उद्योगिनस्तदा ॥</p>
<p>विलीयन्ते प्राणभक्त्या नित्यं स्वापवतां स्फुटम् ।</p>
<p>उद्योग एव जाग्रत्स्याद्योगिनां मुक्तिसिद्धये''॥ इत्यध्यात्मे ॥ १६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S31_V18" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तेनैकमात्मानमशेषदेहिनां कालं प्रधानं पुरुषं परेशम् ।</span>
<span class="shloka-line">स्वतेजसा ध्वस्तगुणप्रवाहमात्मैकभावेन भजध्वमद्धा ॥ १८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S31_V18">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S31_V18_B1" data-verse="BTN_C04_S31_V18">
<p>'पूर्णो विष्णुः स एवैक इति भावो य ईरितः ।</p>
<p>आत्मैकभाव इति तं विदुर्ब्रह्मात्मदर्शिनः''॥ इति सत्यसंहितायाम् ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S31_V19" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">निरस्तसङ्कल्पविकल्पमद्वयं</span>
<span class="shloka-line">द्वयापवादोपरमोपलम्भनम् ।</span>
<span class="shloka-line">अनादिमध्यान्तमजस्रनिर्वृतिं</span>
<span class="shloka-line">संज्ञप्तिमात्रं भजतामुया दृशा ॥ १९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S31_V19">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S31_V19_B1" data-verse="BTN_C04_S31_V19">
<p>'सङ्कल्पश्च विकल्पश्च ऋते विष्णुप्रसादतः ।</p>
<p>नैव सम्भवतो विष्णोः समाभावात्तु सोऽद्वयः''॥ इति तन्त्रभागवते ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S31_V22" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">न भजति कुमनीषिणां स इज्यां</span>
<span class="shloka-line">हरिरधनात्मधनप्रियो रसज्ञः ।</span>
<span class="shloka-line">श्रुतधनकुलकर्मणां मदैर्ये</span>
<span class="shloka-line">विदधति पापमकिञ्चनेषु सत्सु ॥ २२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S31_V22">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S31_V22_B1" data-verse="BTN_C04_S31_V22">
<p>अधनाश्च त एवात्मधनाश्चाधनात्मधनाः ॥ २२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S31_V23" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">श्रियमनुचरतीं तदर्थिनश्च</span>
<span class="shloka-line">द्विपदपतीन् विबुधांश्च यः स्वपूर्णः ।</span>
<span class="shloka-line">न भजति निजभृत्यवर्गतन्त्रः</span>
<span class="shloka-line">कथममुमुद्विसृजेत् पुमान् कृतज्ञः ॥ २३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S31_V23">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S31_V23_B1" data-verse="BTN_C04_S31_V23">
<p>'श्रियं देवांश्च भृत्यत्वान्मनुते बहु केशवः ।</p>
<p>नात्मार्थाय यतस्ते तु भक्तया सर्वोत्तमोत्तमाः''॥ इति च ॥ २३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C04_S31_V26" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तत् परं सर्वधिष्ण्येभ्यो मायाधिष्ठितमारुहत् ।</span>
<span class="shloka-line">मुनयोऽद्याप्युदीक्षन्ते परं नापुरवाङ् नृपाः ॥ २६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये चतुर्थस्कन्धे एकत्रिंशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="gr-author-note">॥ चतुर्थः स्कन्धः समाप्तः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S31_V26">
<div class="bhashya" id="BTN_C04_S31_V26_B1" data-verse="BTN_C04_S31_V26">
<p>'सर्वोत्तमत्वाद्विष्णुर्हि माय इत्येव शब्द्यते''। इति व्योमसंहितायाम् ।</p>
<p>'देवानत्युत्तममुनीन्विना के शैंशुमारकम् ।</p>
<p>हरेर्गृहं प्रविष्टास्तु ध्रुवो देवाश्च तद्गताः''॥ इति मात्स्ये ॥ २६ ॥</p>
</div>

</div>
== पञ्चमस्कन्धः ==
<span id="gr-C5-S1" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="प्रथमोऽध्यायः"></span>
=== प्रथमोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="5" data-sec="1">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C05_S01_V19" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">त्वं त्वब्जनाभाङ्घ्रिसरोजकोश-</span>
<span class="shloka-line">दुर्गाश्रितो निर्जितषट्सपत्नः ।</span>
<span class="shloka-line">भुङ्क्ष्वेह भोगान् पुरुषातिसृष्टान्</span>
<span class="shloka-line">विमुक्तसङ्गः प्रकृतिं भजस्व ॥ १९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S01_V19">
<div class="bhashya" id="BTN_C05_S01_V19_B1" data-verse="BTN_C05_S01_V19">
<p>'विहितो यस्य यो धर्मो विष्णुना प्रभविष्णुना ।</p>
<p>तेन मुक्तिर्भवेत्तस्य तं गुरुर्वेद सर्ववित्''॥ इति प्रवृत्तसंहितायाम् ॥ १९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C05_S01_V31" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">या वा इह तद्रथचरणनेमिकृतपरिखास्ताः सप्तसिन्धव आसन्</span>
<span class="shloka-line">यत एव कृता सप्तभुवो द्वीपाः ॥ ३१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये पञ्चमस्कन्धे प्रथमोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S01_V31">
<div class="bhashya" id="BTN_C05_S01_V31_B1" data-verse="BTN_C05_S01_V31">
<p>'पूर्वसृष्टान् रथावृत्त्या स्थूलांश्चक्रे प्रियव्रतः ।</p>
<p>समुद्रांस्तेन तत्कर्तेत्याहुरेनं प्रियव्रतम्''॥ इति गारुडे ॥ ३१ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C5-S2" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="द्वितीयोऽध्यायः"></span>
=== द्वितीयोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="5" data-sec="2">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C05_S02_V08" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">का त्वं चिकीर्षसि च किं मुनिवर्य शैले</span>
<span class="shloka-line">मायाऽसि काऽपि भगवत्परदेवतायाः ।</span>
<span class="shloka-line">विज्ये बिभर्षि धनुषी सुहृदात्मनोऽर्थे</span>
<span class="shloka-line">किं वा मृगान् मृगयसे विपिने प्रमत्तान् ॥ ८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये पञ्चमस्कन्धे द्वितीयोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S02_V08">
<div class="bhashya" id="BTN_C05_S02_V08_B1" data-verse="BTN_C05_S02_V08">
<p>'परिहासप्रलापादिष्वनर्था वाग् भवेत् क्वचित्''।इति शब्दनिर्णये ॥ ८ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C5-S3" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="तृतीयोऽध्यायः"></span>
=== तृतीयोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="5" data-sec="3">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C05_S03_V14" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">किञ्चायं राजर्षिरपत्यकामः प्रजां भवादृशीमाशासान ईश्वरमाशिषां स्वर्गापवर्गयोरपि</span>
<span class="shloka-line">भगवन्तमुपधावति प्रजायामर्थप्रत्ययो धनदमि-वाधनः फलीकरणं को वा ईहते ॥ १४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये पञ्चमस्कन्धे तृतीयोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S03_V14">
<div class="bhashya" id="BTN_C05_S03_V14_B1" data-verse="BTN_C05_S03_V14">
<p>श्रीभगवानुवाच–</p>
<p>अहो बताहमृषयो भवद्भिरवितथगीर्भिर्वरमसुलभ-</p>
<p>मभियाचितो यदमुष्य आत्मजो मया सदृशो</p>
<p>भूयादिति ममाहमेवाभिरूपः कैवल्यादथापि ब्रह्मवादो</p>
<p>न मृषा भवितुमर्हति ममैव हि मुखं यद्द्विजदेवकुलम् ॥ १८ ॥</p>
<p>'नास्ति विष्णोः सम इति जानन्तोऽप्यृषयः सदा ।</p>
<p>तज्ज्ञापनाय लोकानामन्येषां प्रार्थयन् समम्''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥ १४, १८ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C5-S4" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="चतुर्थोऽध्यायः"></span>
=== चतुर्थोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="5" data-sec="4">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C05_S04_V03" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यस्य हीन्द्रः स्पर्धमानो भगवान् वर्षे न ववर्ष तदवधार्य भगवान् ऋषभदेवो योगेश्वरः</span>
<span class="shloka-line">प्रहस्यात्मयोगमायया स्ववर्षमाञ्जनाभं नामाभ्यवर्षीत् ॥ ३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये पञ्चमस्कन्धे चतुर्थोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S04_V03">
<div class="bhashya" id="BTN_C05_S04_V03_B1" data-verse="BTN_C05_S04_V03">
<p>'दुष्टानां मोहनार्थाय यज्ञ इन्द्रपदे स्थितः ।</p>
<p>पस्पर्ध ऋषभेणैव स्वरूपेण हरिः स्वयम्''॥ इति वाराहे ॥ ३ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C5-S5" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="पञ्चमोऽध्यायः"></span>
=== पञ्चमोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="5" data-sec="5">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C05_S05_V05" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">पराभवस्तावदबोधजातो यावन्न जिज्ञासत आत्मतत्त्वम् ।</span>
<span class="shloka-line">तावत्क्रियास्तावदिदं मनो वै कर्मात्मकं येन शरीरबन्धः ॥५॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S05_V05">
<div class="bhashya" id="BTN_C05_S05_V05_B1" data-verse="BTN_C05_S05_V05">
<p>क्रियाफलं तावदेव । कर्मात्मकं कर्मवशम् ॥ ५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C05_S05_V06" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">एवं मनः कर्मवशं प्रयुङ्क्त अविद्ययात्मन्व्यवधीयमाने ।</span>
<span class="shloka-line">प्रीतिर्न यावन्मयि वासुदेवे न मुच्यते देहयोगेन तावत् ॥ ६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S05_V06">
<div class="bhashya" id="BTN_C05_S05_V06_B1" data-verse="BTN_C05_S05_V06">
<p>अविद्यया प्रयुङ्क्ते ॥ ६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C05_S05_V08" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">पुंसः स्त्रिया मिथुनीभाव एष तयोर्मिथो हृदयग्रन्थिमाहुः ।</span>
<span class="shloka-line">यतो गृहक्षेत्रसुताप्तवित्तैर्जनस्य मोहोऽयमहं ममेति ॥ ८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S05_V08">
<div class="bhashya" id="BTN_C05_S05_V08_B1" data-verse="BTN_C05_S05_V08">
<p>'ब्रह्माद्या याज्ञवल्क्याद्या मुच्यन्ते स्त्रीसहायिनः ।</p>
<p>बध्यन्ते केचनैतेषां विशेषं च विदो विदुः''॥ इति सत्यसंहितायाम् ॥८॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C05_S05_V10" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">हरौ गुरौ मयि भक्त्यानुवृत्त्या वितृष्णया द्वन्द्वतितिक्षया च ।</span>
<span class="shloka-line">सर्वत्र जन्तोर्व्यसनावगत्या जिज्ञासया तपसेहानिवृत्त्या ॥१०॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S05_V10">
<div class="bhashya" id="BTN_C05_S05_V10_B1" data-verse="BTN_C05_S05_V10">
<p>'आत्मनो विहितं कर्म वर्जयित्वाऽन्यकर्मणः ।</p>
<p>कामस्य च परित्यागो निरीहेत्याहुरुत्तमाः''॥ इति च ॥ १० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C05_S05_V13" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सर्वत्र मद्भावविचक्षणेन</span>
<span class="shloka-line">ज्ञानेन विज्ञानविराजितेन ।</span>
<span class="shloka-line">योगेन धृत्युद्भवसत्वयुक्तो</span>
<span class="shloka-line">लिङ्गं व्यपोहेत्कुशलोऽहमाख्यम् ॥ १३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S05_V13">
<div class="bhashya" id="BTN_C05_S05_V13_B1" data-verse="BTN_C05_S05_V13">
<p>'सर्वस्मादुत्तमो विष्णुरिति ज्ञानमुदाहृतम् ।</p>
<p>प्रतिजीवं येन मुक्तिस्तद्विज्ञानं विदां मतम्''॥ इति च ।</p>
<p>'ज्ञानं विष्णोरुत्तमत्वे तदेव प्रतिपूरुषम् ।</p>
<p>विशेषेण तु विज्ञानं तच्च जानाति सर्ववित् ॥</p>
<p>द्वात्रिंशल्लक्षणैर्युक्तस्तीक्ष्णदंष्ट्रश्च सौम्यदृक् ।</p>
<p>घोररुक्चापि पुरुषः स सर्वज्ञ उदाहृतः''॥ इत्यध्यात्मे ॥</p>
<p>'षण्णवत्यङ्गुलो यस्तु न्यग्रोधपरिमण्डलः ।</p>
<p>सप्तपादश्चतुर्हस्तः स देवैरपि पूज्यते''॥ इति वायुप्रोक्ते ॥</p>
<p>'न्यग्रोधमण्डलो व्यामो बाहू न्यग्रोध उच्यते''॥ इति च ॥ १३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C05_S05_V20" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तस्माद्भवन्तो हृदयेन जाताः सर्वे महीयांसममुं सुनाभम् ।</span>
<span class="shloka-line">अक्लृष्टबुद्ध्या भरतं भजध्वं शुश्रूषणं तद्भरणं प्रजानाम् ॥२०॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S05_V20">
<div class="bhashya" id="BTN_C05_S05_V20_B1" data-verse="BTN_C05_S05_V20">
<p>'नाभिरित्यथ नाम स्याद्धरेः सर्वाश्रयो यतः''। इति कौर्मे ।</p>
<p>तत्तस्य मम शुश्रूषणम् ॥ २० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C05_S05_V22" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">देवासुरेभ्यो मघवान् प्रधानो</span>
<span class="shloka-line">दक्षादयो ब्रह्मसुताश्च तेषाम् ।</span>
<span class="shloka-line">भवः परः सोथ विरिञ्चिवीर्यः</span>
<span class="shloka-line">स मत्परोहं द्विजदेवदेवः ॥ २२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S05_V22">
<div class="bhashya" id="BTN_C05_S05_V22_B1" data-verse="BTN_C05_S05_V22">
<p>द्विजदेवानां देवः ॥ २२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C05_S05_V26" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सर्वाणि मद्धिष्ण्यतया भवद्भि-</span>
<span class="shloka-line">श्चराणि भूतानि सुता ध्रुवाणि ।</span>
<span class="shloka-line">सम्भावितव्यानि पदेपदे वो</span>
<span class="shloka-line">विविक्तदृष्टिस्तदुतार्हणं मे ॥ २६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये पञ्चमस्कन्धे पञ्चमोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S05_V26">
<div class="bhashya" id="BTN_C05_S05_V26_B1" data-verse="BTN_C05_S05_V26">
<p>विविक्तदृष्टिर्जीवानां धिष्ण्यतया परमेश्वरस्य भेददृष्टिः ।</p>
<p>'उपपादयेत्परात्मानं जीवेभ्यो यः पदेपदे ।</p>
<p>भेदेनैव न चैतस्मात्प्रियो विष्णोस्तु कश्चन''॥ इति पाद्मे ॥</p>
<p>'यो हरेश्चैव जीवानां भेदवक्ता हरेः प्रियः''। इति च ॥ २६ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C5-S6" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="षष्ठोऽध्यायः"></span>
=== षष्ठोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="5" data-sec="6">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C05_S06_V01" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">राजोवाच–</span>
<span class="shloka-line">न नूनं भगवन्नात्मरामाणां योगसमीरितज्ञानावभर्जितकर्मबीजा-नामैश्वर्याणि पुनः क्लेशदानि</span>
<span class="shloka-line">भवितुमर्हन्ति यदृच्छयोपगतानि॥ १ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S06_V01">
<div class="bhashya" id="BTN_C05_S06_V01_B1" data-verse="BTN_C05_S06_V01">
<p>ऋषिरुवाच–</p>
<p>सत्यमुक्तं किन्त्विह वा एके मनसो विस्रम्भमनवस्थानस्य घटकिराट इव न सङ्गच्छन्ति ॥ २ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C05_S06_V03" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तथा चोक्तम्–</span>
<span class="shloka-line">न कुर्यात्कस्यचित्सख्यं मनसि ह्यनवस्थिते ।</span>
<span class="shloka-line">यद्विस्रम्भाच्चिराच्चीर्णं चस्कन्द तप ऐश्वरम् ॥ ३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C05_S06_V04" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">नित्यं ददाति कामस्य छिद्रं तदनु येऽरयः ।</span>
<span class="shloka-line">योगिनः कृतमैत्रस्य पत्युर्जायेव पुंश्चली ॥ ४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C05_S06_V05" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">कामो मन्युर्मदो लोभः शोकमोहभयादयः ।</span>
<span class="shloka-line">कर्मबन्धश्च यन्मूलः स्वीकुर्यात्को नु तद्बुधः ॥ ५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S06_V05">
<div class="bhashya" id="BTN_C05_S06_V05_B1" data-verse="BTN_C05_S06_V05">
<p>'महैश्वर्यस्वरूपो हि भगवान्नृषभो स्वराट् ।</p>
<p>नैश्वर्याणि स्वकीयानि ख्यापयामास सर्ववित् ॥</p>
<p>उत्तमानां ज्ञापनार्थं धर्मतत्त्वस्य केशवः ।</p>
<p>तेषामैश्वर्यभोगे हि मनः सक्तिं व्रजेद्यदि ॥</p>
<p>आनन्दो मुक्तिगो ह्रासं विकर्मकरणाद्व्रजेत् ।</p>
<p>धर्माधर्मविहीनोऽपि भगवानृषभस्ततः ॥</p>
<p>तेषां धर्मस्थापनार्थं नाविश्चक्रे परां स्थितिम् ।</p>
<p>देवानां नाशुभाद्ध्रासः शुभात्काचित्सुखोन्नतिः ॥</p>
<p>आधिकारिकजीवानामेवमन्येषु तद्द्वयम् ।</p>
<p>अल्पाधिकारिणां तत्र ह्रासोऽपि भवति ध्रुवम् ॥</p>
<p>अशुभाभावजोन्नाहो महाधीकारिणामपि ।</p>
<p>अशुभे कृते न भवति तारतम्याच्च स स्मृतः ॥</p>
<p>प्रजापाश्च तथा देवा महाधीकारिणः स्मृताः ।</p>
<p>ऋष्यशीतिस्तथा सप्त पितरोऽप्सरसां शतम् ॥</p>
<p>गन्धर्वाणां तथा राज्ञां विंशदन्यासु जातिषु ।</p>
<p>अल्पाधिकारिणः प्रोक्ता अनधीकरिणः परे''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥१-५॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C05_S06_V06" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अथैवमखिललोकपालललामो विलक्षणो जडवदवधूतवेषभाषाचरितैरविलक्षितभगवत्प्रभावो योगिनां</span>
<span class="shloka-line">साम्परायविधिमनुशिक्ष-यन्स्वकलेवरं</span>
<span class="shloka-line">जिहासुरात्मन्यात्मानमसंव्यवहितमनर्थान्तरभावे-नान्वीक्षमाण उपरतानुवृत्तिरुपरराम ॥ ६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S06_V06">
<div class="bhashya" id="BTN_C05_S06_V06_B1" data-verse="BTN_C05_S06_V06">
<p>'विष्णोः कलेवरत्यागो भूत्यागोऽन्यो न विद्यते ।</p>
<p>कलेवरत्यागोऽन्येषां पञ्चत्वं समुदीरितम्''॥ इति कौर्मे ॥</p>
<p>अनर्थान्तरभावेन अर्थान्तरं नास्मीति मनसा ॥ ६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C05_S06_V07" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तस्य ह वा एवं मुक्तलिङ्गस्य भगवत ऋषभस्य योगमाया-वसानो देह इमां जगतीमभिमानाभासेन चङ्क्रममाणः ॥ ७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S06_V07">
<div class="bhashya" id="BTN_C05_S06_V07_B1" data-verse="BTN_C05_S06_V07">
<p>अभिमानाभासेन अभितो ज्ञानप्रकाशेन ॥ ७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C05_S06_V08" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">एकदा तु काङ्कटकर्णाटकाद्दक्षिणकर्णाटकान् देशान् यदृच्छयोपगतः कुटचाचलोपवने आस्यकृताश्मकवल उन्माद इव मुक्तमूर्द्धजोऽ-संवीत एव विचचार ॥ ८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C05_S06_V09" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अथ समीरवेगविधुतवेणुनिकर्षोपजातो दावानलस्तद्वनमाले-लिहानः समन्तात् सह तेन ददाह ॥ ९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C05_S06_V10" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यस्य किलानुचरितमुपाकर्ण्य काङ्कटकर्णाटकानां दक्षिणकर्णाटकानां राजार्हतनामोपशिक्ष्य कलावधर्म उत्कृष्यमाणे भवितव्येन विमोहितः स्वधर्मपथमकुतोभयमपहाय कुपथं पाषण्डमसमञ्जसं निजमनीषया मन्दः सम्प्रवर्त्तयिष्यते ॥ १० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C05_S06_V11" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">येन ह वा कलौ मनुजापसदा देवमायाविमोहिताः स्वविधि-नियोगशौचाचारविहीना देवहेलनादीन्यपव्रतानि निजेच्छया गृह्णाना अस्नानानाचमनाशौचकेशोल्लुञ्चनादीनि कलिनाऽधर्म-बहुलेनोपहतधियो ब्रह्मब्राह्मणयज्ञपुरुषलोकविदूषकाः प्रायेण भविष्यन्ति ॥ ११ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C05_S06_V12" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तैरपि ह्यर्वाक्तनया निजलोकयात्रयाऽन्धपरम्परया त एवा-नाश्वस्थास्तमस्यन्धे स्वयमेव प्रपतिष्यन्ति ॥ १२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S06_V12">
<div class="bhashya" id="BTN_C05_S06_V12_B1" data-verse="BTN_C05_S06_V12">
<p>'ज्ञानानन्दात्मको देह ऋषभस्य महात्मनः ।</p>
<p>तादृशेनैव मनसा क्रमंस्तु कुटचाचले ॥</p>
<p>दावाग्निमनुविश्याथ तत्रस्थः प्रादहज्जगत् ।</p>
<p>एवमग्नेरभिव्यक्तस्तत्स्थो विष्णुः सनातनः ॥</p>
<p>ऋषभत्वेन सङ्गोप्य धर्मानद्यापि तत्रगः ।</p>
<p>आस्ते स वासुदेवात्मा वासुदेवोऽहमित्यजः ॥</p>
<p>सदा स्थितः स्थितिं तां तु शुश्रावार्हो दुरात्मवान् ।</p>
<p>पूर्वं तु पौण्ड्रको नाम वासुदेवः सुदुर्मतिः ॥</p>
<p>जातिस्मरो द्विधा शास्त्रं पाषण्डं निर्ममे नृपः ।</p>
<p>एकं तु वासुदेवाख्यं वासुदेवोऽहमित्यपि ॥</p>
<p>कुत्सितं वासुदेवत्वप्रतिपादकमात्मनः ।</p>
<p>लोकार्थं चापरमपि चकारार्हतनामकम् ॥</p>
<p>'तत्प्रशिष्यः क्रमुर्नाम न जानंस्तन्मतं परम् ।</p>
<p>वासुदेवात्मतां सर्वजीवानामवदत्कुधीः ॥</p>
<p>क्रम्वाख्यं शास्त्रमकरोदभेदप्रतिपादकम् ।</p>
<p>कुशास्त्रं सर्ववेदानां विरुद्धं तामसालयम् ॥</p>
<p>तद्दृष्ट्वाऽद्यापि वर्तन्ते वर्तिष्यन्ति कलौ तथा ।</p>
<p>अशौचा अव्रताचारा वासुदेवोऽहमित्यपि''॥ इति ब्राह्मे ॥८-१२॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C05_S06_V14" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अहो भुवः सप्तसमुद्रवत्या</span>
<span class="shloka-line">द्वीपेषु वर्षेष्वधिपुण्यमेतत् ।</span>
<span class="shloka-line">गायन्ति यत्रत्यजना मुरारेः</span>
<span class="shloka-line">कर्माणि भद्राण्यवतारवन्ति ॥ १४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S06_V14">
<div class="bhashya" id="BTN_C05_S06_V14_B1" data-verse="BTN_C05_S06_V14">
<p>'विशेषाद्भारते पुण्यं चरेयुः पापमप्यथ ।</p>
<p>तथैव भगवद्भक्तिं पृथिव्यां नान्यवर्षगाः''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥ १४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C05_S06_V16" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">को न्वस्य काष्ठामपरोऽनुगच्छे-</span>
<span class="shloka-line">न्मनोरथेनाप्यभवाय योगी ।</span>
<span class="shloka-line">यद्योगमायां स्पृहयन्त्व्युदस्तां</span>
<span class="shloka-line">महत्तमा येन कृतप्रयत्नाः ॥ १६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S06_V16">
<div class="bhashya" id="BTN_C05_S06_V16_B1" data-verse="BTN_C05_S06_V16">
<p>योगमायां योगमायाफलं बाह्यम् ।</p>
<p>'नित्योदस्ता योगशक्तिरनपेक्ष्यं फलं यतः ॥</p>
<p>नित्यस्वरूपभूताऽपि बहिःफलविवर्जनात् ।</p>
<p>अकर्मेत्युच्यते यद्वन्मोक्षः फलविवर्जनात्''॥ इति पाद्मे ॥ १६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C05_S06_V18" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यस्यामेव कवय आत्मानमविरतविविधवृजिनसंसारपरितापोप-तप्यमानमनुसवनं स्नापयन्तस्तयैव परया निर्वृत्या ह्यापवर्गिक-मात्यन्तिकं परमपुरुषार्थमपि स्वयमासादितं नैवाद्रियन्ते भागव-तत्वेनैव परिसमाप्तसर्वार्थाः ॥ १८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S06_V18">
<div class="bhashya" id="BTN_C05_S06_V18_B1" data-verse="BTN_C05_S06_V18">
<p>'नाद्रियन्ते तु ये मोक्षं पूर्वं तेषां परं सुखम् ।</p>
<p>स्वयोग्यं व्यज्यते मुक्तौ तच्चोक्तं तारतम्ययुक्''॥ इति व्योमसंहितायाम् ॥ १८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C05_S06_V19" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">राजन् पतिर्गुरुरलं भवतां यदूनां</span>
<span class="shloka-line">देवप्रियः कुलपतिः क्व च किङ्करो वः ।</span>
<span class="shloka-line">अस्त्वेवमङ्ग भगवान् भजतां मुकुन्दो</span>
<span class="shloka-line">मुक्तिं ददाति कर्हिचित्स्म न भक्तियोगम् ॥ १९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये पञ्चमस्कन्धे षष्ठोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S06_V19">
<div class="bhashya" id="BTN_C05_S06_V19_B1" data-verse="BTN_C05_S06_V19">
<p>'ब्रह्मणोऽन्यस्य नो पूर्णां दद्याद्भक्तिं जनार्दनः ।</p>
<p>मुक्तिं ददाति सर्वेषां उच्चानां को ह्यधीशिता''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ १९ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C5-S7" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="सप्तमोऽध्यायः"></span>
=== सप्तमोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="5" data-sec="7">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C05_S07_V13" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">परो रजाः सवितर्जातवेदो</span>
<span class="shloka-line">वेदस्य गर्भो मनसेदं जजान ।</span>
<span class="shloka-line">स्वरेतसाऽदः पुनराविश्य चष्टे</span>
<span class="shloka-line">हंसं गृध्राणामृषभं सङ्गृणीमः ॥ १३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये पञ्चमस्कन्धे सप्तमोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S07_V13">
<div class="bhashya" id="BTN_C05_S07_V13_B1" data-verse="BTN_C05_S07_V13">
<p>'परोरजाऽरजस्कत्वात्त्रयीड्यत्वात्त्रयीसुतः ।</p>
<p>गुणात्ययात्तुरीयश्च जातवेदाश्च सर्ववित् ॥</p>
<p>हंसो दुःखादिहानेन जीवेशत्वाच्च गृध्रराट् ।</p>
<p>कालः सर्वनियन्तृत्वात्परमात्मा प्रकीर्तितः''॥</p>
<p>इति तन्त्रनिरुक्ते ॥ १३ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C5-S10" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="दशमोऽध्यायः"></span>
=== दशमोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="5" data-sec="10">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C05_S10_V09" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">एवं बह्वबद्धमभिभाषमाणं नरदेवाभिमानिनं रजसा तमसाऽनु-विद्धेन मदेन तिरस्कृताशेषभगवत्प्रियनिकेतं पण्डितमानिनं स भगवान् ब्राह्मणो ब्रह्मभूतः सर्वभूतसुहृदात्मा योगेश्वरचर्यायां नातिव्युत्पन्नमतिं स्मयमान इव विगतस्मय इदमाह ॥ ९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S10_V09">
<div class="bhashya" id="BTN_C05_S10_V09_B1" data-verse="BTN_C05_S10_V09">
<p>अशेषभगवत्प्रियाणां निकेतः स एव भरतो मानुषापेक्षया ।</p>
<p>'तत्कालस्थितभक्तेषु मानुषेष्वृषभात्मजः ।</p>
<p>वरोऽपि धिक्कृतो राज्ञा सुहृदा वैष्णवेष्वपि''॥ इति गारुडे ॥ ९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C05_S10_V10" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ब्राह्मण उवाच–</span>
<span class="shloka-line">त्वयोदितं व्यक्तमविप्रलब्धं</span>
<span class="shloka-line">भर्तुः स मे स्याद्यदि वीर भारः ।</span>
<span class="shloka-line">गन्तुर्यदि स्यादधिगम्यमध्वा</span>
<span class="shloka-line">पीवेति चासौ न विदां प्रवादः ॥ १० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S10_V10">
<div class="bhashya" id="BTN_C05_S10_V10_B1" data-verse="BTN_C05_S10_V10">
<p>'भरणादिकृद्धरिरिति चिन्तयन्नृपमब्रवीत्''॥ इति च ॥ १० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C05_S10_V11" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स्थौल्यं कार्श्यं व्याधय आधयश्च</span>
<span class="shloka-line">क्षुत्तृड्भयं कलिरिच्छा जरा च ।</span>
<span class="shloka-line">निद्राऽरतिर्मन्युरहंमदश्च</span>
<span class="shloka-line">देहेन जातस्य हि मे न सन्ति ॥ ११ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S10_V11">
<div class="bhashya" id="BTN_C05_S10_V11_B1" data-verse="BTN_C05_S10_V11">
<p>देहेन जातस्य देहाभिमानिनः ।</p>
<p>'देहमानी देहजातो विदेहो मानवर्जितः''। इति च ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C05_S10_V12" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">जीवन्मृतत्वं नियमेन राज-</span>
<span class="shloka-line">न्नाद्यन्तवद्यद्विकृतस्य दृष्टम् ।</span>
<span class="shloka-line">स्वस्वामिभावो ध्रुव एष यत्र</span>
<span class="shloka-line">तर्ह्यच्युतेऽसाविति कृत्ययोगः ॥ १२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C05_S10_V13" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">विशेषबुद्धेर्विवरं मनाक् च</span>
<span class="shloka-line">पश्यामि यन्न व्यवहारतोऽन्यत् ।</span>
<span class="shloka-line">क ईश्वरस्तत्र किमीशितव्य-</span>
<span class="shloka-line">मथापि राजन् करवाम किं ते ॥ १३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S10_V13">
<div class="bhashya" id="BTN_C05_S10_V13_B1" data-verse="BTN_C05_S10_V13">
<p>'प्राणयुक्तेररत्या च जडं जीवन्मृतं स्मृतम्''। इति च ।</p>
<p>'स्वामित्वं तु हरेरेव मुख्यमन्यत्र भृत्यता ।</p>
<p>देवेषु तन्नियत्या च त्वदादेर्व्यावहारिकम् ॥</p>
<p>मानुषेषु विशेषः को व्यवहारमृते वद ।</p>
<p>व्यत्यासान्न हि देवेषु व्यत्यासः स्वामितां गतः''॥ इति च ॥ १२-१३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C05_S10_V26" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">न विक्रिया विश्वसुहृत्सखस्य</span>
<span class="shloka-line">साम्येन वीताभिमतेस्तवापि ।</span>
<span class="shloka-line">महद्विमानात्स्वकृताद्धिमादृग्</span>
<span class="shloka-line">धक्षत्यदूरादपि शूलपाणिः ॥ २६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये पञ्चमस्कन्धे दशमोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S10_V26">
<div class="bhashya" id="BTN_C05_S10_V26_B1" data-verse="BTN_C05_S10_V26">
<p>।</p>
<p>'स्वतो महदवज्ञानाद्रुद्रोऽप्यात्मानमादहेत्''। इति च ॥ २६ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C5-S11" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="एकादशोऽध्यायः"></span>
=== एकादशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="5" data-sec="11">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C05_S11_V02" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तथैव राजन्नुरुगार्हमेध-</span>
<span class="shloka-line">वितानविद्योरुविजृम्भितेषु ।</span>
<span class="shloka-line">न वेदवादेषु हि तत्त्ववादः</span>
<span class="shloka-line">प्रायेण शुद्धो नु चकास्ति साधु ॥ २ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S11_V02">
<div class="bhashya" id="BTN_C05_S11_V02_B1" data-verse="BTN_C05_S11_V02">
<p>'न वेदेष्वल्पबुद्धीनां ब्रह्मतत्त्वं समीक्ष्यते ।</p>
<p>महाबुद्धिस्तु वेदेषु पश्येद् ब्रह्मैव केवलम्''॥ इति च ॥ २ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C05_S11_V05" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स वासनात्मा विषयोपरक्तो</span>
<span class="shloka-line">गुणप्रवाहो विकृतः षोडशात्मा ।</span>
<span class="shloka-line">चित्रं पृथङ्नामभी रूपभेद-</span>
<span class="shloka-line">मन्तर्बहिष्ठः स्वपुरैस्तनोति ॥ ५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C05_S11_V06" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">दुःखं सुखं व्यतिमिश्रं च तीव्रं</span>
<span class="shloka-line">कालोपपन्नं फलमाव्यनक्ति ।</span>
<span class="shloka-line">आलिङ्ग्य मायारचितान्तरात्मा</span>
<span class="shloka-line">स्वदेहिनं संसृतिचक्रकूटम् ॥ ६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S11_V06">
<div class="bhashya" id="BTN_C05_S11_V06_B1" data-verse="BTN_C05_S11_V06">
<p>स मायारचित अन्तरात्मा मनः ॥ ५-६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C05_S11_V07" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तावानयं व्यवहारः सदा वै</span>
<span class="shloka-line">क्षेत्रज्ञसाक्ष्योर्भवति स्थूलसूक्ष्मः ।</span>
<span class="shloka-line">तस्मान्मनोलिङ्गमदो वदन्ति</span>
<span class="shloka-line">गुणागुणस्यास्य परावरस्य ॥ ७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S11_V07">
<div class="bhashya" id="BTN_C05_S11_V07_B1" data-verse="BTN_C05_S11_V07">
<p>'क्षेत्रवित्तु हरिः प्राणः साक्षी ताभ्यां पुमान्सरेत्''॥ इति च ॥ ७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C05_S11_V08" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">गुणानुरक्तं व्यसनाय जन्तोः</span>
<span class="shloka-line">क्षेमाय नैर्गुण्यमथो मनः स्यात् ।</span>
<span class="shloka-line">यथा प्रदीपो घृतवर्तिमास्थितो</span>
<span class="shloka-line">स्थितिं स धूमां भजति ह्यन्यदा स्वम् ।</span>
<span class="shloka-line">पदं तथा गुणकर्मानुबद्धं</span>
<span class="shloka-line">बहिर्मनः श्रयतेऽन्यत्र तत्वम् ॥ ८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C05_S11_V09" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">पदं विषयम् ।</span>
<span class="shloka-line">एकादशासन्मनसोऽस्य वृत्ती-</span>
<span class="shloka-line">राकूतयः पञ्च धियोऽभिमानाः ।</span>
<span class="shloka-line">मात्राणि कर्माणि पुरं च तासां</span>
<span class="shloka-line">वदन्ति हैकादश वीर भूमिम् ॥ ९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S11_V09">
<div class="bhashya" id="BTN_C05_S11_V09_B1" data-verse="BTN_C05_S11_V09">
<p>'एकादशेन्द्रियद्वारा स्युरेकादशवृत्तयः ।</p>
<p>शब्दाद्यास्तदभीमानास्तदिच्छाश्चैव पञ्चशः ॥</p>
<p>स्पर्शान्तर्भावतः कर्मखानां नैव पृथग्गतिः ।</p>
<p>एकादशैव चेष्टाः स्युरिन्द्रियाणां पृथक् पृथक् ॥</p>
<p>गोलकास्तदधिष्ठानं चैकादश निगद्यते''॥ ९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C05_S11_V11" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">गन्धाकृतिस्पर्शरसश्रवांसि</span>
<span class="shloka-line">विसर्गगत्यत्त्यभिजल्पशिल्पाः ।</span>
<span class="shloka-line">एकादशं स्वीकरणं ममेति</span>
<span class="shloka-line">मायामहं द्वादशमेकमाहुः ॥ ११ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S11_V11">
<div class="bhashya" id="BTN_C05_S11_V11_B1" data-verse="BTN_C05_S11_V11">
<p>'एष संसृतिसंभारो द्वादशैवाथवा भवेत् ।</p>
<p>दशकं विषयाणां च ममाहमिति च द्वयम् ॥</p>
<p>द्वयमेव ममाहं वा संसृतिस्त्वहमेव वा''। इति च ।</p>
<p>अत्तिरुपस्थविषयः ॥ ११ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C05_S11_V12" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">द्रव्यस्वभावाशयकर्मकालै-</span>
<span class="shloka-line">रेकादशामी मनसो विकाराः ।</span>
<span class="shloka-line">सहस्रशः शतशः कोटिशश्च</span>
<span class="shloka-line">क्षेत्रज्ञतो न मिथो न स्वतः स्युः ॥ १२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S11_V12">
<div class="bhashya" id="BTN_C05_S11_V12_B1" data-verse="BTN_C05_S11_V12">
<p>द्रव्यं देहादिः । स्वभावो योग्यता । जीवस्य क्षेत्रज्ञतः स्युः । मिथः स्वतश्च न स्युः ॥ १२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C05_S11_V14" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुषः पुराणः</span>
<span class="shloka-line">साक्षात्स्वयं ज्योतिरजः परेशः ।</span>
<span class="shloka-line">नारायणो भगवान्वासुदेवः</span>
<span class="shloka-line">स्वमाययाऽऽत्मन्व्यवधीयमानः ॥ १४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S11_V14">
<div class="bhashya" id="BTN_C05_S11_V14_B1" data-verse="BTN_C05_S11_V14">
<p>स्वमाययाऽऽत्मन्व्यवधीयमानः स्वेच्छया स्वस्मिन्नेव तिरोहितत्वेन स्थितः ।</p>
<p>'स्वात्माधारः स्वेच्छयैव जीवदृष्टेस्तिरोहितः ।</p>
<p>क्षेत्रज्ञेत्युच्यते विष्णुर्जीवस्थः पुरुषोत्तमः''॥ इति च ॥ १४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C05_S11_V18" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">भ्रातृव्यमेनं त्वमदभ्रवीर्य-</span>
<span class="shloka-line">मुपेक्षयाऽप्येधितमप्रमत्तः ।</span>
<span class="shloka-line">गुरोर्हरेश्चरणोपासनास्त्रो</span>
<span class="shloka-line">जहि व्यलीकं स्वयमात्ममोहम् ॥ १८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये पञ्चमस्कन्धे एकादशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S11_V18">
<div class="bhashya" id="BTN_C05_S11_V18_B1" data-verse="BTN_C05_S11_V18">
<p>अभिमानादेव संसारोऽन्यथा नेति परिहारः ॥ १८ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C5-S12" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="द्वादशोऽध्यायः"></span>
=== द्वादशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="5" data-sec="12">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C05_S12_V05" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ब्राह्मण उवाच–</span>
<span class="shloka-line">अयं जनो नाम चलन्पृथिव्यां</span>
<span class="shloka-line">यः पार्थिवः पार्थिव कस्य हेतोः ।</span>
<span class="shloka-line">तस्यापि चाङ्घ्र्योरधि गुल्फजङ्घा-</span>
<span class="shloka-line">जानूरुमध्योरशिरोधरांसाः ॥ ५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C05_S12_V06" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अंसे च दार्वी शिबिका च यस्यां</span>
<span class="shloka-line">सौवीरराजेत्यपदेश आस्ते ।</span>
<span class="shloka-line">यस्मिन् भवान् रूढनिजाभिमानो</span>
<span class="shloka-line">राजाऽस्मि सिन्धुष्विति दुर्मदान्धः ॥ ६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S12_V06">
<div class="bhashya" id="BTN_C05_S12_V06_B1" data-verse="BTN_C05_S12_V06">
<p>यस्मान्मूलकारणभूतो विष्णुरेव । अतो मुख्यं सर्वकारणत्वं तस्यैव । मूलाश्रयविवक्षा यदि न स्यात्कुतः पृथिव्यां चलतीति व्यवहारः ? यतोऽवान्तराश्रया बहवः सन्त्यङ्घ्र्याद्याः ॥ ५-६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C05_S12_V07" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">शोच्यानिमांस्तानधिकस्तवाधि-</span>
<span class="shloka-line">र्विष्ट्या निगृह्णन्निरनुग्रहोऽसि ।</span>
<span class="shloka-line">जनस्य गोप्तेति विकत्थमानो</span>
<span class="shloka-line">न शोभसे वृद्धसभासु दुष्टः ॥ ७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S12_V07">
<div class="bhashya" id="BTN_C05_S12_V07_B1" data-verse="BTN_C05_S12_V07">
<p>एवं मूलगोप्तृत्वं च विष्णोरेव ॥ ७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C05_S12_V08" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यदि क्षितावेव चराचरस्य</span>
<span class="shloka-line">विदाम निष्ठां प्रभवं च नित्यम् ।</span>
<span class="shloka-line">तन्नामतोऽन्यद्व्यवहारमात्रं</span>
<span class="shloka-line">निरूप्यतां तत्क्रिययानुतिष्ठन् ॥ ८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C05_S12_V09" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">एवं निरुक्तं क्षितिशब्दवृत्त-</span>
<span class="shloka-line">मसन्निधानं परमाणवो ये ।</span>
<span class="shloka-line">अविद्यया मनसा कल्पितास्ते</span>
<span class="shloka-line">येषां समूहेन कृतो विशेषः ॥ ९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S12_V09">
<div class="bhashya" id="BTN_C05_S12_V09_B1" data-verse="BTN_C05_S12_V09">
<p>आश्रयत्वात्क्षितिरिति निर्वचने क्षितिशब्दोऽपि तस्मिन्नेव ॥ परमाणु-मात्रायाः पृथिव्या अयुक्तत्वात्परमाणवोऽप्यस्याविद्ययैवाधारत्वेन कल्पिताः</p>
<p>॥ ८-९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C05_S12_V10" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">एवं कृशं स्थूलमणुर्बृहद्य-</span>
<span class="shloka-line">दसच्च सज्जीवमजीवमन्यत् ।</span>
<span class="shloka-line">द्रव्यस्वभावाशयकालकर्म-</span>
<span class="shloka-line">नाम््नयाऽजयाऽवैहि कृतं द्वितीयम् ॥ १० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C05_S12_V11" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ज्ञानं विशुद्धं परमार्थमेक-</span>
<span class="shloka-line">मनन्तरं न बहिर्ब्रह्म सत्यम् ।</span>
<span class="shloka-line">प्रत्यक् प्रशान्तं भगवच्छब्दवाच्यं</span>
<span class="shloka-line">यद्वासुदेवं कवयो वदन्ति ॥ ११ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये पञ्चमस्कन्धे द्वादशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S12_V11">
<div class="bhashya" id="BTN_C05_S12_V11_B1" data-verse="BTN_C05_S12_V11">
<p>एवं सर्वं तथा प्रकृत्यैव कल्पितं विष्णोरन्यत् । एवं प्रकृत्याधारः स्वयमनन्याधारो विष्णुरेव । अतः सर्वशब्दाश्च तस्मिन्नेव ।</p>
<p>'राजा गोप्ताऽऽश्रयो भूमिः शरणं चेति लौकिकः ।</p>
<p>व्यवहारो न तत्सत्यं तयोर्ब्रह्माश्रयो विभुः ॥</p>
<p>गोप्ता च तस्य प्रकृतिस्तस्या विष्णुः स्वयं प्रभुः ।</p>
<p>तव गोप्त्री तु पृथिवी न त्वं गोप्ता क्षितेः स्मृतः ॥</p>
<p>अतः सर्वाश्रयश्चैव गोप्ता च हरिरीश्वरः ।</p>
<p>सर्वशब्दाभिधेयश्च शब्दवृत्तेर्हि कारणम् ॥</p>
<p>सर्वान्तरः सर्वबहिरेक एव जनार्दनः ।</p>
<p>शिर आधारता यद्वद्ग्रीवायास्तद्वदेव तु ॥</p>
<p>आश्रयत्वं च गोप्तृत्वमन्येषामुपचारतः''इति च ॥ १०,११ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C5-S13" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="त्रयोदशोऽध्यायः"></span>
=== त्रयोदशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="5" data-sec="13">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C05_S13_V26" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तस्येमान् श्लोकान् गायन्ति ।</span>
<span class="shloka-line">आर्षभस्येह राजर्षेर्मनसाऽपि महात्मनः ।</span>
<span class="shloka-line">नानुवर्त्मार्हति नृपो मक्षिकेव गरुत्मतः ॥ २६॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S13_V26">
<div class="bhashya" id="BTN_C05_S13_V26_B1" data-verse="BTN_C05_S13_V26">
<p>ऋते हैहयवैन्यादीनार्षभस्येह कः समः ।</p>
<p>यस्योपदेशात्सिन्ध्वीशो ददर्श कपिलं प्रभुम् ॥ इति च ॥ २६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C05_S13_V29" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यज्ञाय धर्मपतये विधिनैपुणाय</span>
<span class="shloka-line">योगाय साङ्ख्यशिरसे प्रकृतीश्वराय ।</span>
<span class="shloka-line">नारायणाय हरये नम इत्युदारं</span>
<span class="shloka-line">गायन्मृगत्वमपि यः समुदाजहार ॥ २९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये पञ्चमस्कन्धे त्रयोदशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S13_V29">
<div class="bhashya" id="BTN_C05_S13_V29_B1" data-verse="BTN_C05_S13_V29">
<p>युज्यते अनेनेति योगो हरिः । साङ्ख्यशिरसे उत्तमज्ञानस्वरूपाय ॥२९॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C5-S15" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="पञ्चदशोऽध्यायः"></span>
=== पञ्चदशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="5" data-sec="15">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C05_S15_V07" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तस्येमां गाथां पाण्डवेय पुराविद उपगायन्ति ।</span>
<span class="shloka-line">गयं नृपं कः प्रतियाति कर्मभि-</span>
<span class="shloka-line">र्यज्वाभिमानी बहुविद्धर्मगोप्ता ।</span>
<span class="shloka-line">सदागतश्रीः सदसस्पतिः सतां</span>
<span class="shloka-line">सत्सेवकोऽन्यो भगवत्कलामृते ॥ ७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये पञ्चमस्कन्धे पञ्चदशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S15_V07">
<div class="bhashya" id="BTN_C05_S15_V07_B1" data-verse="BTN_C05_S15_V07">
<p>'प्रियव्रतो गयश्चैव कर्मदेवसमो गुणैः''। इति षाड्गुण्ये ॥ ६ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C5-S16" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="षोडशोऽध्यायः"></span>
=== षोडशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="5" data-sec="16">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C05_S16_V29" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तामनु परितो लोकपालानामष्टानां यथादिशं यथारूपं तुरीयभागेन पुरोऽष्टावुपक्लृप्ताः ॥ २९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये पञ्चमस्कन्धे षोडशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S16_V29">
<div class="bhashya" id="BTN_C05_S16_V29_B1" data-verse="BTN_C05_S16_V29">
<p>'यथा भागवते तूक्तं भौवनं कोशलक्षणम् ।</p>
<p>तस्याविरोधतो योज्यं सर्वग्रन्थान्तरस्थितम् ॥</p>
<p>मण्डोदे पूरणं चैव व्यत्यासं क्षीरसागरे ।</p>
<p>राहुसोमरवीणां च मण्डलाद्विगुणोक्तिताम् ॥</p>
<p>विनैव सर्वमुन्नेयं योजना भेदतोऽत्र तु''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥ २९ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C5-S17" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="सप्तदशोऽध्यायः"></span>
=== सप्तदशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="5" data-sec="17">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C05_S17_V01" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">श्रीशुक उवाच–</span>
<span class="shloka-line">तत्र भगवतः साक्षाद्यज्ञलिङ्गस्य विष्णोर्विक्रमतो</span>
<span class="shloka-line">वामपादाङ्गुष्ठ-नखनिर्भिन्नोर्ध्वाण्डकटाहविवरेणान्तःप्रविष्टा या बाह्यजलधारा</span>
<span class="shloka-line">तच्चरणपङ्कजावनेजनारुणकिञ्जल्कोपरञ्जिताखिलजगदघमलापहोपस्पर्शनामला</span>
<span class="shloka-line">साक्षाद्भगवत्पदीत्यनुपलक्षितवचोभिरभिधीय-मानातिमहता कालेन युगसहस्रोपलक्षणेन दिवो</span>
<span class="shloka-line">मूर्धन्यवततार यत्तद्विष्णुपदमाहुः ॥ १ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S17_V01">
<div class="bhashya" id="BTN_C05_S17_V01_B1" data-verse="BTN_C05_S17_V01">
<p>'वाराहे वामपादं तु तदन्येषु तु दक्षिणम् ।</p>
<p>पादं कल्पेषु भगवानुज्जहार त्रिविक्रमः''॥ इति च ॥ १ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C05_S17_V15" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">भवानीनाथैः स्त्रीगणार्बुदसहस्रैरवरुध्यमानो भगवतश्चतुर्मूर्तेर्महा-पुरुषस्य तुरीयां तामसीं मूर्तिं प्रकृतिमात्मनः सङ्कर्षणसंज्ञां आत्मसमाधिरूपेण सन्निधायैतदभिगृणन् भव उपधावति ॥ १५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C05_S17_V16" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">भव उवाच–</span>
<span class="shloka-line">ॐ नमो भगवते महापुरुषाय सर्वगुणसङ्ख्यातायानन्ताया-व्यक्ताय नम इति ॥ १६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये पञ्चमस्कन्धे सप्तदशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S17_V16">
<div class="bhashya" id="BTN_C05_S17_V16_B1" data-verse="BTN_C05_S17_V16">
<p>'अनन्तान्तःस्थितो विष्णुरनन्तश्च सहामुना ।</p>
<p>पूज्यते गिरिशेनेश इलावृतगतेन तु''॥ इति च ॥</p>
<p>'जीवव्यपेक्षया चैव तथाऽन्तर्याम्यपेक्षया ।</p>
<p>मिश्रास्तु स्तुतयो ज्ञेया विष्णोरन्यत्र केवलम्''॥ इति च ॥ १६ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C5-S18" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="अष्टादशोऽध्यायः"></span>
=== अष्टादशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="5" data-sec="18">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C05_S18_V05" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">विश्वोद्भवस्थाननिरोधकर्म ते</span>
<span class="shloka-line">ह्यकर्तुरङ्गीकृतमप्यपावृतम् ।</span>
<span class="shloka-line">युक्तं न चित्रं त्वयि कार्यकारणे</span>
<span class="shloka-line">सर्वात्मनि व्यतिरिक्ते च वस्तुनि ॥ ५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S18_V05">
<div class="bhashya" id="BTN_C05_S18_V05_B1" data-verse="BTN_C05_S18_V05">
<p>'अप्रयासेन कर्तृत्वमकर्तृत्वमिहोच्यते ।</p>
<p>महाशक्तित्वतस्तच्च युज्यते परमस्य तु''॥ इति तन्त्रसारे ॥ ५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C05_S18_V15" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">केतुमाले भगवान्कामदेवस्वरूपेणास्ते लक्ष्म्याः प्रियचिकीर्षया प्रजापतेर्दुहितॄणां च तद्वर्षपतीनां पुरुषायुषाऽहोरात्रपरिसङ्ख्यानानां यासां गर्भा महापुरुषमहास्त्रतेजसोद्वेजितमनसां विध्वस्ता व्यसवः संवत्सरान्ते निपतन्ति ॥ १५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C05_S18_V17" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तद्भगवतो मायामयं रूपं परमसमाधियोगेन रमादेवी संवत्सरस्य रात्रिषु प्रजापतेर्दुहितृभिरुपेताऽहस्सु तद्भर्तृभिरुपेतोपास्ते । इदं चोदाहरति ॥ १७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S18_V17">
<div class="bhashya" id="BTN_C05_S18_V17_B1" data-verse="BTN_C05_S18_V17">
<p>'कामदेवस्थितं विष्णुमुपास्ते श्री रतिस्थिता ।</p>
<p>कामदेवं रतिश्चापि विष्णोस्तु प्राकृतां तनुम्''॥</p>
<p>इति ब्रह्माण्डे ॥ १५,१७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C05_S18_V27" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यं लोकपालाः किल मत्सरज्वरा</span>
<span class="shloka-line">हित्वा यतन्तोऽपि पृथक्समेत्य च ।</span>
<span class="shloka-line">पातुं न शेकुर्द्विपदश्चतुष्पदः</span>
<span class="shloka-line">सरीसृपस्थास्नु यदत्र दृश्यते ॥ २७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S18_V27">
<div class="bhashya" id="BTN_C05_S18_V27_B1" data-verse="BTN_C05_S18_V27">
<p>'स्पर्धन्त इव देवास्तु हरिणा यत्र कुत्रचित् ।</p>
<p>हरेरेवाज्ञया क्वापि दैत्यावेशादथापि वा''॥ इति च ॥ २७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C05_S18_V31" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यद्रूपमेतन्निजमाययाऽर्पितं</span>
<span class="shloka-line">अर्थस्वरूपं बहुरूपरूपितम् ।</span>
<span class="shloka-line">सङ्ख्या न यस्यास्त्ययथोपलम्भना-</span>
<span class="shloka-line">त्तस्मै नमस्तेऽव्यपदेशरूपिणे ॥ ३१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S18_V31">
<div class="bhashya" id="BTN_C05_S18_V31_B1" data-verse="BTN_C05_S18_V31">
<p>उपलम्भनादयथा । यथा दृष्टं तथा न तिष्ठत्यन्यथाभवतीत्यर्थः ॥ ३१ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C05_S18_V32" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">जरायुजं स्वेदजमण्डजोद्भिजं</span>
<span class="shloka-line">चराचरं देवर्षिपितृभूतभेदम् ।</span>
<span class="shloka-line">द्यौः खं क्षितिः शैलसरित्समुद्र-</span>
<span class="shloka-line">द्वीपग्रहर्क्षेत्यभिधेय एकः ॥ ३२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S18_V32">
<div class="bhashya" id="BTN_C05_S18_V32_B1" data-verse="BTN_C05_S18_V32">
<p>'सर्वान्तर्यामिकत्वात्तु सर्वनामा हरिः स्वयम् ।</p>
<p>न तु सर्वस्वरूपत्वाद्रूपत्वमुपचारतः''॥ इति च ॥ ३२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C05_S18_V33" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यस्मिन्नसंख्येयविशेषनाम-</span>
<span class="shloka-line">रूपाकृतौ कविभिः कल्पितेयम् ।</span>
<span class="shloka-line">सङ्ख्या यया तत्त्वदृशा विनीयते</span>
<span class="shloka-line">तस्मै नमः सांख्यनिदर्शनाय हि ॥ ३३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S18_V33">
<div class="bhashya" id="BTN_C05_S18_V33_B1" data-verse="BTN_C05_S18_V33">
<p>दशावतार इत्यादिसङ्ख्या विनीयते विशेषेण नीयते तज्ज्ञानं तद्रूपमेव हि</p>
<p>॥ ३३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C05_S18_V36" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यस्य स्वरूपं कवयो विपश्चितो</span>
<span class="shloka-line">गुणेषु योनिष्विव जातवेदसम् ।</span>
<span class="shloka-line">मथ्नन्ति मथ्ना मनसा दिदृक्षवो</span>
<span class="shloka-line">गूढं क्रियार्थैर्नम ईरितात्मने ॥ ३६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S18_V36">
<div class="bhashya" id="BTN_C05_S18_V36_B1" data-verse="BTN_C05_S18_V36">
<p>क्रियार्थैर्यज्ञाद्यर्थैरिन्द्रादिनामभिरीरितात्मने ॥ ३६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C05_S18_V37" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">द्रव्यक्रियाहेत्वयनेशकर्तृभि-</span>
<span class="shloka-line">र्मायागुणैर्वस्तुनिरीक्षितात्मने ।</span>
<span class="shloka-line">तथैव तत्रातिशयात्मबुद्धिभि-</span>
<span class="shloka-line">र्निरस्तमायाकृतये नमो नमः ॥ ३७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये पञ्चमस्कन्धे अष्टादशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S18_V37">
<div class="bhashya" id="BTN_C05_S18_V37_B1" data-verse="BTN_C05_S18_V37">
<p>मायागुणैः तदिच्छानुसारिभिः ।</p>
<p>'द्रव्येशः शङ्करः प्रोक्तः क्रियेशो गरुडः स्मृतः ।</p>
<p>कारणेशस्तथा ब्रह्मा वायुराधारपः स्मृतः''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ ३७ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C5-S19" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="एकोनविंशोऽध्यायः"></span>
=== एकोनविंशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="5" data-sec="19">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C05_S19_V14" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यथैहिकामुष्मिककामलम्पटः</span>
<span class="shloka-line">सुतेषु दारेषु धनेषु चिन्तयन् ।</span>
<span class="shloka-line">शङ्केत विद्वान् कुकलेवरात्यया-</span>
<span class="shloka-line">द्यस्तस्य यत्नः श्रम एव केवलम् ॥ १४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C05_S19_V15" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तन्नः प्रभो त्वं कुकलेवरार्पितां</span>
<span class="shloka-line">त्वन्माययाऽहं ममतामधोक्षज ।</span>
<span class="shloka-line">भिन्द्याम येनाशु वयं सुदुर्भिदां</span>
<span class="shloka-line">विधेहि योगं त्वयि नः सुभावितम् ॥ इति ॥ १५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S19_V15">
<div class="bhashya" id="BTN_C05_S19_V15_B1" data-verse="BTN_C05_S19_V15">
<p>'यस्य सम्यक्च भवति ज्ञानं भक्तिस्तथैव च ।</p>
<p>निश्चितस्तस्य मोक्षः स्यात्सर्वपापकृतोऽपि तु ॥</p>
<p>यो ममत्वादिना दोषः स त्वन्यविषयः स्मृतः''॥ इति च ॥ १४-१५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C05_S19_V28" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यद्यत्र नः स्वर्गसुखावशेषितं</span>
<span class="shloka-line">स्विष्टस्य दत्तस्य कृतस्य शोभनम् ।</span>
<span class="shloka-line">तेनाब्जनाभस्मृतिजन्मनः स्या-</span>
<span class="shloka-line">द्वर्षे हरिर्यद्भजतां शं तनोति ॥ २८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये पञ्चमस्कन्धे एकोनविंशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S19_V28">
<div class="bhashya" id="BTN_C05_S19_V28_B1" data-verse="BTN_C05_S19_V28">
<p>'अनधीकारिणो देवाः स्वर्गस्था भारतोद्भवम् ।</p>
<p>वाञ्छन्त्यात्मविमोक्षार्थमुद्रेकार्थेऽधिकारिणः''॥ इति कौर्मे ॥ २८ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C5-S20" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="विंशोऽध्यायः"></span>
=== विंशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="5" data-sec="20">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C05_S20_V05" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">प्रत्नस्य विष्णो रूपं यत्सत्यर्तस्य ब्रह्मणः । अमृतस्य च मृत्योश्च सूर्यमात्मानमीमहीति ॥ ५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S20_V05">
<div class="bhashya" id="BTN_C05_S20_V05_B1" data-verse="BTN_C05_S20_V05">
<p>'सूर्यसोमाग्निवारीरविधातृषु यथाक्रमम् ।</p>
<p>प्लक्षादिद्वीपसंस्थास्तु स्थितं हरिमुपासते''॥ इति च ॥ ५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C05_S20_V24" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">एवं परस्तात्क्षीरोदात्परित उपवेशितः शाकद्वीपो द्वात्रिंश-ल्लक्षयोजनायामः समानेन च दधिमण्डोदेन परित उपक्लृप्तः यस्मिन् शाको नाम महीरुहः स्वक्षेत्रव्यपदेशको यस्य ह महान्सुरभिगन्धस्तं द्वीपमनुवासयति ॥ २४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये पञ्चमस्कन्धे विंशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S20_V24">
<div class="bhashya" id="BTN_C05_S20_V24_B1" data-verse="BTN_C05_S20_V24">
<p>'अनाम्लं तु दधि क्षीरं क्षीरं सान्द्रं तथा दधि''॥</p>
<p>इति शब्दनिर्णये ॥ २४ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C5-S22" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="द्वाविंशोऽध्यायः"></span>
=== द्वाविंशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="5" data-sec="22">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C05_S22_V32" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ग्रहर्क्षतारामयमाधिदैविकं</span>
<span class="shloka-line">रूपं हरेर्मंत्रकृतस्त्रिकालम् ।</span>
<span class="shloka-line">नमस्यतः स्तुवतो नश्यते वै</span>
<span class="shloka-line">स्वयं त्रिकालं कृतमाशु पापम् ॥ ३२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये पञ्चमस्कन्धे द्वाविंशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S22_V32">
<div class="bhashya" id="BTN_C05_S22_V32_B1" data-verse="BTN_C05_S22_V32">
<p>'ज्ञानानन्दात्मके विष्णौ शिंशुमारवपुष्यथ ।</p>
<p>ऊर्ध्वलोकेषु संव्याप्त आदित्याद्यास्समाश्रिताः''॥</p>
<p>इति ब्रह्माण्डे ॥ ३२ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C5-S23" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="त्रयोविंशोऽध्यायः"></span>
=== त्रयोविंशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="5" data-sec="23">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C05_S23_V40" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तस्यानुभावमिमं भगवान्स्वायंभुवो नारदः सह तुंबुरुणा सभायां ब्रह्मणः संश्लोकयामास ॥ ४० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये पञ्चमस्कन्धे त्रयोविंशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="gr-author-note">॥ पञ्चमः स्कन्धः समाप्तः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S23_V40">
<div class="bhashya" id="BTN_C05_S23_V40_B1" data-verse="BTN_C05_S23_V40">
<p>इलावृतस्थस्तुतिवत्पातालमूलस्थस्तुतिर्योजनीयाऽनन्तविषया ॥ ४० ॥</p>
</div>

</div>
== षष्ठस्कन्धः ==
<span id="gr-C6-S1" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="प्रथमोऽध्यायः"></span>
=== प्रथमोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="6" data-sec="1">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C06_S01_V40" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यमदूता ऊचुः–</span>
<span class="shloka-line">वेदप्रणिहितो धर्मो ह्यधर्मस्तद्विपर्ययः ।</span>
<span class="shloka-line">वेदो नारायणः साक्षात्स्वयम्भूरिति शुश्रुम ॥ ४० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये षष्ठस्कन्धे प्रथमोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S01_V40">
<div class="bhashya" id="BTN_C06_S01_V40_B1" data-verse="BTN_C06_S01_V40">
<p>'वेदानां प्रथमो वक्ता हरिरेव यतो विभुः ।</p>
<p>अतो विष्ण्वात्मका वेदा इत्याहुर्वेदवादिनः''॥ इति शब्दनिर्णये ॥ ४० ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C6-S2" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="द्वितीयोऽध्यायः"></span>
=== द्वितीयोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="6" data-sec="2">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C06_S02_V14" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">साङ्केत्यं पारिहास्यं वा स्तोभं हेलनमेव वा । वैकुण्ठनामग्रहणमशेषाघहरं विदुः ॥ १४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C06_S02_V52" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">म्रियमाणो हरेर्नाम गृणन् पुत्रोपचारितम् ।</span>
<span class="shloka-line">अजामिलोऽप्यगान्मुक्तिं किमुत श्रद्धया गृणन् ॥ ५२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये षष्ठस्कन्धे द्वितीयोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S02_V52">
<div class="bhashya" id="BTN_C06_S02_V52_B1" data-verse="BTN_C06_S02_V52">
<p>नारायणोऽयमित्यन्यहेलनविषयत्वेनोक्तमघहरम् ।</p>
<p>'सर्वथाऽघहरं विष्णोर्नाम तद्भक्तिपूर्वकम् ।</p>
<p>अभक्तयोदाहृतं नैव फलदातृ भविष्यति ॥</p>
<p>नामस्वामितया तस्य स्मरणं जायते यतः ।</p>
<p>भक्तस्यातो नामकीर्तिः सङ्केतादावपीरिता ॥</p>
<p>अजामिलोऽपि स्मरणाद्भक्तया मृत्योरमुच्यत''॥ इति नारदीये ॥ १४,५२ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C6-S3" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="तृतीयोऽध्यायः"></span>
=== तृतीयोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="6" data-sec="3">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C06_S03_V12" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यम उवाच–</span>
<span class="shloka-line">परो मदन्यो जगतस्तस्थुषश्च</span>
<span class="shloka-line">ओतं प्रोतं पटवद् यत्र विश्वम् ।</span>
<span class="shloka-line">यदंशतोऽस्य स्थितिजन्मनाशा</span>
<span class="shloka-line">नस्योतवद् यस्य वशे च लोकः ॥ १२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये षष्ठस्कन्धे तृतीयोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S03_V12">
<div class="bhashya" id="BTN_C06_S03_V12_B1" data-verse="BTN_C06_S03_V12">
<p>ओतं प्रोतं पटवत् ।</p>
<p>'यथा कन्थापटाः सूत्र ओताः प्रोताश्च संस्थिताः ।</p>
<p>एवं विष्णाविदं विश्वमोतं प्रोतं च संस्थितम्''॥ इति स्कान्दे ॥ १२ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C6-S4" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="चतुर्थोऽध्यायः"></span>
=== चतुर्थोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="6" data-sec="4">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C06_S04_V24" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">न यस्य सख्यं पुरुषो वेत्ति सख्युः</span>
<span class="shloka-line">सखा वसन् संवसतः पुरेऽस्मिन् ।</span>
<span class="shloka-line">गुणो यथा गुणिनोऽव्यक्तदृष्टि-</span>
<span class="shloka-line">स्तस्मै महेशाय नमस्करोमि ॥ २४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S04_V24">
<div class="bhashya" id="BTN_C06_S04_V24_B1" data-verse="BTN_C06_S04_V24">
<p>गुणो यथा गुणिनः । कश्चित्पुरस्थितो गुणभूतः प्रधानभूतस्य राज्ञः ममासौ सखेति राज्ञा चिन्तितमपि न जानाति ।</p>
<p>'यथा राज्ञः प्रियत्वं तु भृत्यो वेद न चात्मनः ।</p>
<p>तथा जीवो न यत्सख्यं वेत्ति तस्मै नमोस्तु ते''॥ इति स्कान्दे ॥ २४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C06_S04_V25" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">देहोऽसवोऽक्षा मनवो भूतमात्रा</span>
<span class="shloka-line">नात्मानमन्यं च विदुः परं यत् ।</span>
<span class="shloka-line">सर्वं पुमान् वेद गुणांश्च तज्ज्ञो</span>
<span class="shloka-line">न वेद सर्वज्ञमनन्तमीडे ॥ २५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S04_V25">
<div class="bhashya" id="BTN_C06_S04_V25_B1" data-verse="BTN_C06_S04_V25">
<p>'देहमानी वैश्रवणो मरुतः प्राणमानिनः ।</p>
<p>इन्द्राद्या इन्द्रियात्मानो रुद्रोऽन्तःकरणात्मकः ॥</p>
<p>नैते विदन्ति स्वात्मानं परं वापि विमोहिताः ।</p>
<p>जीवाभिमानी ब्रह्मा तु सर्वं वेद प्रजापतिः ॥</p>
<p>सोऽपि वेद हरिं नैव सम्यक्सैव हि सर्ववित्''॥ इति च ॥ २५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C06_S04_V26" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यदोपरामो मनसो नामरूप-</span>
<span class="shloka-line">रूपस्य दृष्टिस्मृतिसंप्रमोषात् ।</span>
<span class="shloka-line">य ईयते केवलया स्वसंस्थया</span>
<span class="shloka-line">हंसाय तस्मै शुचिसद्मने नमः ॥ २६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S04_V26">
<div class="bhashya" id="BTN_C06_S04_V26_B1" data-verse="BTN_C06_S04_V26">
<p>केवलया स्वसंस्थया । स्वप्नसुषुप्त्यादौ मनस उपरमाज्जीवस्यास्वातन्त्र्य-दर्शनेऽपि स्वप्नप्रबोधादिदर्शनादन्य ईश्वरस्तन्नियामकोऽस्तीति ज्ञायते । जीवेच्छाभावात्केवलत्वम् ।</p>
<p>'यदोपरामो मनसः स्वप्नसुप्तिलयादिषु ।</p>
<p>तदावस्थाप्रबोधादिकारणत्वेन केशवः ॥</p>
<p>अस्वातन्त्र्यात्तु जीवस्य विद्यतेऽन्यो नियामकः ।</p>
<p>जीवप्रवृत्त्यानुकूल्याज्ज्ञायतेऽसौ तदा विभुः''॥ इति हरिवंशेषु ॥२६॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C06_S04_V27" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">मनीषिणोऽन्तर्हृदि सन्निवेशितं</span>
<span class="shloka-line">स्वशक्तिभिर्नवभिश्च त्रिवृद्भिः ।</span>
<span class="shloka-line">वह्निं यथा दारुणि पाञ्चदश्यं</span>
<span class="shloka-line">मनीषया निष्कृषन्तीह गूढम् ॥ २७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S04_V27">
<div class="bhashya" id="BTN_C06_S04_V27_B1" data-verse="BTN_C06_S04_V27">
<p>इच्छादिरूपेण त्रिवृद्भिः ।</p>
<p>'इच्छादित्वेन त्रिविधा विमलाद्यास्तु शक्तयः ।</p>
<p>विष्णोः स्वरूपभूता यास्ताभ्यस्तन्नामिकाः पराः ॥</p>
<p>जायन्ते तत्प्रसादेव ताश्च पीठे प्रपूजयेत् ।</p>
<p>तद्भिन्नजीवास्तस्यैव प्रसादात्तत्समीपगाः''॥ इति तन्त्रनिर्णये ।</p>
<p>'दशेन्द्रियाणि च मनो बुद्धिप्राणप्रधानकाः ।</p>
<p>चतुर्दशैषां परमः पाञ्चदश्यो हरिः स्मृतः ॥</p>
<p>बुद्धेर्भेदेन वैतेषु पाञ्चदश्योऽथ संस्थितेः''॥ इति च ॥ २७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C06_S04_V28" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स वै ममाशेषविशेषमाया-</span>
<span class="shloka-line">निषेधनिर्वाणसुखानुभूतिः ।</span>
<span class="shloka-line">स सर्वनामा स च विश्वरूपः</span>
<span class="shloka-line">प्रसीदतामनिरुक्तात्मशक्तिः ॥ २८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S04_V28">
<div class="bhashya" id="BTN_C06_S04_V28_B1" data-verse="BTN_C06_S04_V28">
<p>'इयत्ता तु विशेषः स्यादानन्दादौ तदुज्झितेः । सर्वैर्विशेषै रहित उच्यते हरिरव्ययः । अप्राकृतस्वरूपत्वान्निर्मायश्चेति कथ्यते''॥ इति च ।</p>
<p>'तद्रूपसदृशं रूपं यतः सर्वस्य सर्वदा । सर्वरूपो यतः शब्दमुख्यार्थः सर्वनामकः''॥ इति च ॥ २८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C06_S04_V29" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यद्यन्निरुक्तं वचसा निरूपितं</span>
<span class="shloka-line">धियाऽक्षिभिर्वा मनसा वोत यस्य ।</span>
<span class="shloka-line">मा भूत् स्वरूपं गुणरूपबृंहितं</span>
<span class="shloka-line">स वै गुणापायनिसर्गलक्षणः ॥ २९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S04_V29">
<div class="bhashya" id="BTN_C06_S04_V29_B1" data-verse="BTN_C06_S04_V29">
<p>अलौकिकत्वान्नो विष्णुर्निरुक्तो नो निरूपितः ।</p>
<p>तथापि वेदेषूक्तत्वादुक्तो रूपित एव च''॥ इति व्योमसंहितायाम् ॥ २९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C06_S04_V30" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यस्मिन् यतो येन च यस्य यस्मै</span>
<span class="shloka-line">यं यो यथा कुरुते कार्यते वा ।</span>
<span class="shloka-line">परावरेषां परमं प्राक् स्वसिद्धं</span>
<span class="shloka-line">तद् ब्रह्म तद्धेतुरनन्यदेकम् ॥ ३० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S04_V30">
<div class="bhashya" id="BTN_C06_S04_V30_B1" data-verse="BTN_C06_S04_V30">
<p>सप्तविभक्त्यर्थस्य कालस्य प्रकारस्य च हेतुर्ब्रह्मैव ।</p>
<p>'विभक्त्यर्थस्य कालस्य प्रकाराणां च कारणम् ।</p>
<p>एक एव परो विष्णुः सर्वसत्ताप्रदत्वतः''॥ इति भविष्यत्पर्वणि ॥</p>
<p>'अनन्यः सदृशाभावादेको रूपाद्यभेदतः''॥ इति च ॥ ३० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C06_S04_V32" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अस्तीति नास्तीति च वस्तुनिष्ठयो-</span>
<span class="shloka-line">रेकस्थयोर्भिन्नविरुद्धधर्मयोः ।</span>
<span class="shloka-line">अपेक्षितं किञ्चन सांख्ययोगयोः</span>
<span class="shloka-line">समं परं ह्यनुकूलं बृहत् तत् ॥ ३२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S04_V32">
<div class="bhashya" id="BTN_C06_S04_V32_B1" data-verse="BTN_C06_S04_V32">
<p>'मदन्यो नास्ति सर्वेश इति विध्द्यासुरं मतम् ।</p>
<p>अस्तीति दैवमुभयोर्हरिरेव ह्यपेक्षितः ॥</p>
<p>निषेधविध्योर्विषयः फलदाता च केशवः ।</p>
<p>तादृग्बुद्धेः कारणं च स्थानयोश्चोच्चनीचयोः''॥ इति च ॥ ३२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C06_S04_V33" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">योऽनुग्रहार्थं भजतां पादमूल-</span>
<span class="shloka-line">मनामरूपो भगवाननन्तः ।</span>
<span class="shloka-line">नामानि रूपाणि च जन्मकर्मभि-</span>
<span class="shloka-line">र्भेजे स मह्यं परमः प्रसीदताम् ॥ ३३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S04_V33">
<div class="bhashya" id="BTN_C06_S04_V33_B1" data-verse="BTN_C06_S04_V33">
<p>'तत्कर्मणामदृष्टत्वादनामा चाप्यदर्शनात् ।</p>
<p>अरूपस्त्ववतारेण रूपकर्माणि दर्शयेत् ॥</p>
<p>नित्यरूपो नित्यकर्माऽप्यव्यक्तत्वमपेक्ष्य तु ।</p>
<p>अरूपकर्मेत्युदितो रूपकर्मोज्झितेर्न तु''॥ इति प्रकाशसंहितायाम् ।</p>
<p>'अनामा सोऽधिकार्थत्वादव्यक्तत्वादरूपकः ।</p>
<p>कंसारित्वादिसामर्थ्यो व्यक्तरूपोऽवतारगः''॥ इति च ।</p>
<p>'लोकदृष्ट्याधिकार्थानि मूलनामानि केशवे ।</p>
<p>अथ दामोदरादीनि लोकदृष्ट्या समानि तु ॥</p>
<p>आनन्दोऽव्यक्तरूपस्तु मूलरूपमुदाहृतम् ।</p>
<p>स एव व्यक्तिमापन्नः प्रादुर्भाव उदीरितः''इति च ॥ ३३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C06_S04_V34" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यः प्राकृतैर्ज्ञानपथैर्जनानां</span>
<span class="shloka-line">यथाशयं देहगतो विभाति ।</span>
<span class="shloka-line">यथाऽनिलः पार्थिवमाश्रितो गुणं</span>
<span class="shloka-line">स ईश्वरो मे कुरुतान्मनोरथम् ॥ ३४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S04_V34">
<div class="bhashya" id="BTN_C06_S04_V34_B1" data-verse="BTN_C06_S04_V34">
<p>'स्वदेहस्थं हरिं प्राहुरधमा जीवमेव तु ।</p>
<p>मध्यमाश्चाप्यनिर्णीतं जीवाद्भिन्नं जनार्दनम् ॥</p>
<p>पूर्णानन्दादिगुणकं सर्वजीवविलक्षणम् ।</p>
<p>उत्तमास्तु हरिं प्राहुस्तारतम्येन तेषु च ॥</p>
<p>बुद्धिशुध्द्यनुसारेण यथाप्राणं शरीरगम् ।</p>
<p>श्वासमात्रं जनाः प्राहुरनिर्णीतं च मध्यमाः ॥</p>
<p>देवदेवेश्वरं सूत्रमानन्दं प्राणवेदिनः''इति च ॥ ३४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C06_S04_V45" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ब्रह्मा भवो भवन्तश्च मनवो विबुधेश्वराः ।</span>
<span class="shloka-line">विभूतयो मम ह्येता भूतानां भूतिहेतवः ॥ ४५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S04_V45">
<div class="bhashya" id="BTN_C06_S04_V45_B1" data-verse="BTN_C06_S04_V45">
<p>'विशेषव्यक्तिपात्रत्वात् ब्रह्माद्यास्तु विभूतयः ।</p>
<p>तदन्तर्यामिणश्चैव मत्स्याद्या विभवाः स्मृताः'' ॥ इति तन्त्रनिर्णये ॥ ४५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C06_S04_V46" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तपो मे हृदयं ब्रह्म तनुर्विद्या क्रियाऽऽकृतिः ।</span>
<span class="shloka-line">अङ्गानि क्रतवो जाता धर्म आत्माऽसवः सुराः ॥ ४६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S04_V46">
<div class="bhashya" id="BTN_C06_S04_V46_B1" data-verse="BTN_C06_S04_V46">
<p>'तपोऽभिमानी रुद्रस्तु विष्णोर्हृदयमाश्रितः ।</p>
<p>विद्यारूपा तथैवोमा विष्णोस्तनुमुपाश्रिता ॥</p>
<p>शृृङ्गाराद्याकृतिगतः क्रियात्मा पाकशासनः ।</p>
<p>ओषु क्रतवः सर्वे मध्यदेहे च धर्मराट् ॥</p>
<p>प्राणे वायुश्चित्तगतो ब्रह्मान्याः खेषु देवताः''॥ इति च ॥</p>
<p>'यदाश्रितं यद्भवति तत्तन्नामकमीरितम्''॥ इति शब्दनिर्णये ॥ ४६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C06_S04_V47" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अहमेवेदमासाग्रे नान्यत् किञ्चान्तरं बहिः ।</span>
<span class="shloka-line">संज्ञानमात्रमव्यक्तं प्रसुप्तमिव विश्वतः ॥ ४७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S04_V47">
<div class="bhashya" id="BTN_C06_S04_V47_B1" data-verse="BTN_C06_S04_V47">
<p>सञ्ज्ञानमात्रं यदिदं त्वया तपसा दृष्टं मम रूपं तदेवाग्र आसीत् ।</p>
<p>'नानावर्णो हरिस्त्वेको बहुशीर्षभुजोरुपात् ।</p>
<p>आसील्लये तदन्यत्तु सूक्ष्मरूपं श्रियं विना ॥</p>
<p>असुप्तः सुप्त इव च मीलिताक्षोऽभवद्धरिः ।</p>
<p>अन्यत्रानादराद्विष्णौ श्रीश्च लीनेव कथ्यते ॥</p>
<p>सूक्ष्मत्वेन हरौ स्थानाल्लीनमन्यदपीष्यते''॥ इति मात्स्ये ॥ ४७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C06_S04_V48" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">मय्यनन्तगुणेऽनन्ते गुणतोऽनन्तविग्रहे ।</span>
<span class="shloka-line">यदासीत् तत एवाद्यः स्वयम्भूः समभूदजः ॥ ४८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये षष्ठस्कन्धे चतुर्थोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S04_V48">
<div class="bhashya" id="BTN_C06_S04_V48_B1" data-verse="BTN_C06_S04_V48">
<p>गुणतोऽनन्ते ।</p>
<p>'प्रत्येकशो गुणानां तु निःसीमत्वमुदीर्यते ।</p>
<p>तदानन्त्यं तु गुणतस्ते चानन्ता हि सङ्ख्यया ।</p>
<p>अतोऽनन्तगुणो विष्णुर्गुणतोऽनन्त एव च''॥ इति तन्त्रभागवते ॥ ४८ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C6-S8" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="अष्टमोऽध्यायः"></span>
=== अष्टमोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="6" data-sec="8">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C06_S08_V17" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सनत्कुमारोऽवतु कामदेवा-</span>
<span class="shloka-line">द्धयशीर्षो मां पथि देवहेलनात् ।</span>
<span class="shloka-line">देवर्षिवर्यः पुरुषान्तरार्चनात्</span>
<span class="shloka-line">कूर्मो हरिर्मां निरयादशेषात् ॥ १७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S08_V17">
<div class="bhashya" id="BTN_C06_S08_V17_B1" data-verse="BTN_C06_S08_V17">
<p>सनत्कुमारोऽवतु कामदेवात् ।</p>
<p>'सनत्कुमारनामा तु ब्रह्मचर्यवपुर्हरिः ।</p>
<p>सनत्कुमारमपरं ब्रह्मपुत्रं विवेश यः ।</p>
<p>स मां योग्येतरात्कामात्पातु विश्वेश्वरः प्रभुः''॥ इति च ।</p>
<p>देवर्षिवर्यः पुरुषान्तरार्चनात् । विष्णोरपरिवारत्वदृष्ट्या देवान्तरार्चनात् ।</p>
<p>'महिदासो देवऋषिः पातु मां विष्णुरव्ययः ।</p>
<p>तदनर्पितकर्मभ्यस्तदस्मरणतस्तथा''॥ इति च ॥ १७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C06_S08_V31" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यथा हि भगवानेव वस्तुतः सदसच्च यत् ।</span>
<span class="shloka-line">सत्येनानेन नः सर्वे यान्तु नाशमुपद्रवाः ॥ ३१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C06_S08_V32" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तथैकात्म्यानुभावेन विकल्परहितः स्वयम् ।</span>
<span class="shloka-line">भूषणायुधलिङ्गाख्या धत्ते शक्तीः स्वमायया ॥ ३२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C06_S08_V33" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तेनैव सत्यमानेन सर्वज्ञो भगवान् हरिः ।</span>
<span class="shloka-line">पातु सर्वैः स्वरूपैर्नः सदा सर्वत्र सर्वगः ॥ ३३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S08_V33">
<div class="bhashya" id="BTN_C06_S08_V33_B1" data-verse="BTN_C06_S08_V33">
<p>यथा हि भगवानेव–</p>
<p>'सदसन्नियामकतया सदसद्रूप उच्यते ।</p>
<p>सत्येनानेन मां देवः पातु विष्णुश्चतुर्भुजः''॥</p>
<p>'एक एव परो विष्णुर्भूषाहेतिध्वजेष्वजः ।</p>
<p>तत्तच्छक्तिप्रदत्वेन स्वयमेव व्यवस्थितः ।</p>
<p>सत्येनानेन मां देवः पातु सर्वेश्वरो हरिः''॥ इति ॥ ३१-३३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C06_S08_V36" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">एतद् धारयमाणस्तु यं यं पश्यति चक्षुषा ।</span>
<span class="shloka-line">पदा वा संस्पृशेत् सद्यः साध्वसात् स विमुच्यते ॥ ३६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C06_S08_V37" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">न कुतश्चिद् भयं तस्य विद्यां धारयतो भवेत् ।</span>
<span class="shloka-line">राजदस्युग्रहादिभ्यो व्याध्यादिभ्यश्च कर्हिचित् ॥ ३७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये षष्ठस्कन्धे अष्टमोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S08_V37">
<div class="bhashya" id="BTN_C06_S08_V37_B1" data-verse="BTN_C06_S08_V37">
<p>'गुरुशिष्ययोरयोग्यत्वाद्गुरुवृत्तेरपूर्तितः ।</p>
<p>अप्रसादाद्गुरोर्विद्या न यथोक्तफलप्रदा''॥ इति च ॥</p>
<p>'विद्याः कर्माणि च सदा गुरोः प्राप्ताः फलप्रदाः ।</p>
<p>अन्यथा नैव फलदाः प्रसन्नोक्ताः फलप्रदाः''॥ इति च तन्त्रसारे ॥ ४३ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C6-S9" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="नवमोऽध्यायः"></span>
=== नवमोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="6" data-sec="9">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C06_S09_V20" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">देवा ऊचुः–</span>
<span class="shloka-line">वाय्वम्बराग्न्यप्क्षितयस्त्रिलोका</span>
<span class="shloka-line">ब्रह्मादयो ये वयमुद्विजन्तः ।</span>
<span class="shloka-line">हराम यस्मै बलिमन्तकोऽसौ</span>
<span class="shloka-line">बिभेति यस्मादरणं ततो नः ॥ २० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S09_V20">
<div class="bhashya" id="BTN_C06_S09_V20_B1" data-verse="BTN_C06_S09_V20">
<p>'कालोऽन्तकः प्रधानं च मृत्युरव्यक्तमित्यपि ।</p>
<p>उच्यते प्रकृतिः सूक्ष्मा श्रीर्भूर्दुर्गेति नामभिः ॥</p>
<p>सैव ब्रह्मादिभयदा विष्णोश्च वशवर्तिनी ।</p>
<p>अभयापि बिभेतीव तद्वशत्वादुदीर्यते''॥ इति तु माहात्म्ये ॥ २० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C06_S09_V23" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">पुरा स्वयम्भूरपि संयमाम्भ-</span>
<span class="shloka-line">स्युदीर्णवातोर्मिरवैः कराले ।</span>
<span class="shloka-line">एकोऽरविन्दात् पतितस्ततार</span>
<span class="shloka-line">तस्माद् भयाद् येन स नोऽस्तु पारः ॥ २३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S09_V23">
<div class="bhashya" id="BTN_C06_S09_V23_B1" data-verse="BTN_C06_S09_V23">
<p>'यत्र वायूदपद्मादिरूपेण प्रकृतिः स्थिता ।</p>
<p>एकस्तत्राबिभेद्ब्रह्मा विचार्य भयमत्यगात् ॥</p>
<p>अन्तर्गतो हरिस्तस्य ध्यातो भयमपानुदत्''॥ इति च ॥</p>
<p>'जनिष्यतां जनानां तु स्वभावानां प्रसिद्धये ।</p>
<p>ज्ञानादिगुणपूर्णस्य ब्रह्मणोऽपि क्षणार्धगाः ॥</p>
<p>भयादिका भवन्तीव कथं तस्मिन्स्थिरालयाः''॥ इति च ॥</p>
<p>'भगवत्प्रीतये नित्यं ब्रह्मणो ये भयादयः ।</p>
<p>न वृथा तस्य भावः स्यात्कश्चित्तेऽपि क्षणार्धगाः ॥</p>
<p>अज्ञानं च चतुर्वारं द्विवारं भयमेव च ।</p>
<p>शोकोऽपि तावान्नान्यत्र कदाचिद्ब्रह्मणो भवेत् ॥</p>
<p>तत्रापि भगवत्प्रीत्या उन्नत्यैवास्य तद्भवेत्''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ २३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C06_S09_V24" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">य एक ईशो निजमायया नः</span>
<span class="shloka-line">ससर्ज येनानुसृजाम विश्वम् ।</span>
<span class="shloka-line">वयं च यस्यापि पुरः समेताः</span>
<span class="shloka-line">पश्याम लिङ्गं पृथगीशमानिनः ॥ २४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S09_V24">
<div class="bhashya" id="BTN_C06_S09_V24_B1" data-verse="BTN_C06_S09_V24">
<p>लिङ्गमेव पश्यामः ।</p>
<p>'कदाचिदभिमानस्तु देवानामपि सन्निव ।</p>
<p>प्रायः कालेषु नास्त्येव तारतम्येन सोऽपि तु''॥ इति च ॥ २४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C06_S09_V28" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">आत्मतुल्यैः षोडशभिर्विना श्रीवत्सकौस्तुभौ ।</span>
<span class="shloka-line">पर्युपासितमुन्निद्रशरदम्बुरुहेक्षणम् ॥ २८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S09_V28">
<div class="bhashya" id="BTN_C06_S09_V28_B1" data-verse="BTN_C06_S09_V28">
<p>'श्रीवत्सः प्रकृतिर्ज्ञेया ब्रह्माख्यः कौस्तुभः पुमान् ।</p>
<p>तदतीतैः षोडशभिः स्वरूपैरप्युपास्यते''॥ इति च ।</p>
<p>श्रीवत्सकौस्तुभौ विनाऽऽत्मतुल्यैः प्रकृतिपुरुषातीतत्वात्सप्तदशरूपाण्यपि तुल्यानीत्यर्थः । आत्मभूतैश्च तुल्यैश्च आत्मतुल्यैः ।</p>
<p>'अपुंप्रकृत्यधीनत्वाद्वासुदेवादिका हरेः ।</p>
<p>तुल्याश्च केशवाद्याश्च न च भिन्नाः कथञ्चन''॥ इति तन्त्रसारे ॥</p>
<p>श्रीवत्सकौस्तुभाभ्यां तु विनाभावं प्रदर्शयेत् ।</p>
<p>पुंप्रकृत्यात्मकाभ्यां स धत्ते नित्यं जनार्दनः ॥</p>
<p>यदस्याभ्यामतीतत्वं यद्वशो नानयोर्हरिः ।</p>
<p>श्रीवत्सकौस्तुभाभ्यां तु विनाभावः स एव तु''॥ इति च ॥</p>
<p>'आत्मैव सप्तदशधा स्वयं भूत्वा जनार्दनः ।</p>
<p>मध्यस्थावृतिरूपेण क्रीडते पुरुषोत्तमः''॥ इति च ॥ २८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C06_S09_V30" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">देवा ऊचुः–</span>
<span class="shloka-line">नमस्ते यज्ञवीर्याय वयसे उत ते नमः ।</span>
<span class="shloka-line">नमस्ते अस्तु चक्राय नमोऽस्तु पुरुहूतये ॥ ३० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S09_V30">
<div class="bhashya" id="BTN_C06_S09_V30_B1" data-verse="BTN_C06_S09_V30">
<p>'वयः सर्वस्य वयनाद्भगवान्पुरुषोत्तमः''॥ इति च ।</p>
<p>'मा तन्तुश्छेदि वयतो धियं मे''॥ इति श्रुतिः ॥ ३० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C06_S09_V31" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यत् ते गतीनां तिसृणामीशितुः परमं पदम् ।</span>
<span class="shloka-line">नार्वाचीनो विसर्गस्य धातुर्वेदितुमर्हति ॥ ३१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S09_V31">
<div class="bhashya" id="BTN_C06_S09_V31_B1" data-verse="BTN_C06_S09_V31">
<p>'देवलोकात्पितृलोकान्निरयाच्चापि यत्परम् ।</p>
<p>तिसृभ्यः परमं स्थानं वैष्णवं विदुषां गतिः''॥ इति माहात्म्ये ॥ ३१ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C06_S09_V33" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अथ तत्र भगवान् किं देवदत्तवदिह गुणविसर्गापतितः पारतन्त्र्येण</span>
<span class="shloka-line">स्वकृतकुशलाकुशलफलमुपाददाति आहोस्विदात्माराम उपशमशीलः समञ्जसदर्शन उदास्त इति ह</span>
<span class="shloka-line">वाव न विदामः ।न हि विरोध उभयं भगवत्यपरिगणितगुणगण ईश्वर अनवगाह्य-माहात्म्ये</span>
<span class="shloka-line">अर्वाचीनविकल्पवितर्कविचारप्रमाणाभासकुतर्कशास्त्रकलिलान्तःकरणदुरवग्रहवादिनां च</span>
<span class="shloka-line">विवादानवसरे उपरतसमस्तमाया-मये केवलस्वात्ममायामन्तर्धाय को नु दुर्घट इव भवति ।</span>
<span class="shloka-line">स्वरूपद्वयाभावात् समविषममतीनां मतमनुसरसि यथा रज्जुखण्डः सर्पादिधियाम् । स एव हि पुनः सर्ववस्तुषु वस्तुस्वरूपः सर्वेश्वरः सकलजगत्कारणकारणभूतः सर्वप्रत्यगात्मत्वात्</span>
<span class="shloka-line">सर्वगुणाभासोपलक्षित एक एव पर्यवशेषितः ।अथ ह वाव तव</span>
<span class="shloka-line">महिमामहामृतरससमुद्रविप्लुषाऽसकृल्लीढया स्व-मनसि निष्यन्दमानानवरतसुखेन</span>
<span class="shloka-line">विस्मारितदृष्टश्रुतविषयसुखलेशाभासाः परमभागवता एकान्तिनो भगवति सर्वभूतप्रियसुहृदि</span>
<span class="shloka-line">सर्वात्मनि निरन्तरनिर्वृतमनसः कथमु ह वा एते मधुमथन पुनः स्वार्थकुशला ह्यात्मप्रियसुहृदः</span>
<span class="shloka-line">साधवस्त्वच्चरणाम्बुजानुसेवां विसृजन्ति न यत्र पुनरयं संसारपरिवर्तः ।</span>
<span class="shloka-line">त्रिभुवनात्मभवन त्रिविक्रम त्रिनयन त्रिलोकमनोहरानुभाव तवैव विभूतयोऽभूवन्</span>
<span class="shloka-line">दितिजदनुजादयश्चापि तेषामनुपक्रमसमयोऽयमिति स्वात्ममायया सुरनरमृगमिश्रितजलचराकृतिभिः</span>
<span class="shloka-line">यथाऽ-पराधं दण्डं दधर्थावतीर्य ॥ ३३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S09_V33">
<div class="bhashya" id="BTN_C06_S09_V33_B1" data-verse="BTN_C06_S09_V33">
<p>अथ तत्र भगवान् किं देवदत्तवदित्याक्षेपः । अचिन्त्यशक्तेरनन्तगुणस्य कुतः पारतन्त्र्यादिकमित्यभिप्रायः । उपरतसमस्तमायामये प्राकृतस्वभाववर्जिते । केवलं स्वात्ममायां निजसामर्थ्यम् । स्वरूपद्वयाभावादित्यादि समाधानम् ।</p>
<p>'स्वतन्त्रः परतन्त्रो वा ज्ञोऽज्ञो दुःखी सुखी नु किम् ।</p>
<p>इत्यादिसंशयः क्व स्याज्ज्ञानिनां पुरुषोत्तमे ॥</p>
<p>तस्यानन्तगुणत्वाच्च पूर्णशक्तित्वतो हरेः ।</p>
<p>स्वातन्त्र्यादिकमेवास्य विदो जानन्ति निश्चयात् ॥</p>
<p>घटकत्वाद्दुर्घटस्य दुर्ज्ञेयत्वाच्च सर्वशः ।</p>
<p>तच्छक्तेरविदो जीवं परतन्त्रं वदन्त्यमुम् ॥</p>
<p>एवं दुर्घटया शक्त्या ज्ञाज्ञानां परमेश्वरः ।</p>
<p>यथा रज्जुः सर्पधिया रज्जुबुध्द्यावगम्यते ॥</p>
<p>तथा यथार्थबुध्द्या च मिथ्याबुद्ध्याऽवगम्यते ।</p>
<p>स्वेच्छयैव महाविष्णुः फलदश्चानुसारतः''॥ इति तन्त्रभागवते ।</p>
<p>त्रिनयनो नृसिंहरूपी ।</p>
<p>'विष्णोर्नृसिंहनामानि त्रिनेत्रोग्रादिकानि तु''॥ इति शब्दनिर्णये ।</p>
<p>'विविधं भावपात्रत्वात्सर्वे विष्णोर्विभूतये''॥ इति च ॥ ३३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C06_S09_V35" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">हंसाय दभ्रनिलयाय निरीक्षकाय</span>
<span class="shloka-line">कृष्णाय मृष्टयशसे निरुपक्रमाय ।</span>
<span class="shloka-line">सत्संग्रहाय भवपान्थनिजाश्रयाय</span>
<span class="shloka-line">शश्वद् वरिष्ठगतये हरये नमस्ते ॥ ३५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S09_V35">
<div class="bhashya" id="BTN_C06_S09_V35_B1" data-verse="BTN_C06_S09_V35">
<p>'निरुपक्रमो हरिर्नित्यमप्रयत्नो ह्युपक्रमेत्''॥ इति च ॥ ३५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C06_S09_V39" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">न वेद कृपणः श्रेय आत्मनो गुणवस्तुदृक् ।</span>
<span class="shloka-line">तस्य तानिच्छतो यच्छे यदि सोऽपि तथाविधः ॥ ३९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C06_S09_V40" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स्वयं निःश्रेयसं विद्वान् न वक्त्यज्ञाय कर्मभिः ।</span>
<span class="shloka-line">न राति रोगिणोऽपथ्यं वाञ्छतोऽपि भिषग्यथा ॥ ४०॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S09_V40">
<div class="bhashya" id="BTN_C06_S09_V40_B1" data-verse="BTN_C06_S09_V40">
<p>यदि सोऽपि तथाविधः अत्युत्तमो न भवति चेत् । युष्मत्कामो मत्प्रिय एव । अन्यथा न दद्यामिति भावः ।</p>
<p>'विष्णोः प्रियं कामयन्ति देवा नैवाप्रियं क्वचित् ।</p>
<p>यद्यप्रियं कामयन्ति न रातीशो हितो हि सः''॥ इति तन्त्रभागवते ॥ ३९,४० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C06_S09_V41" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">मघवन् यात भद्रं वो दध्यञ्चमृषिसत्तमम् ।</span>
<span class="shloka-line">विद्याव्रततपःसारं गात्रं याचत मा चिरम् ॥ ४१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये षष्ठस्कन्धे नवमोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S09_V41">
<div class="bhashya" id="BTN_C06_S09_V41_B1" data-verse="BTN_C06_S09_V41">
<p>'समर्था अपि याचन्ते देवा मुन्यादिकान्क्वचित् ।</p>
<p>आज्ञयैव हरेस्तेषां यशोऽर्थमपि नान्यथा''॥ इति च ॥ ४१ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C6-S10" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="दशमोऽध्यायः"></span>
=== दशमोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="6" data-sec="10">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C06_S10_V06" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">नूनं स्वार्थपरो लोको न वेद परसङ्कटम् ।</span>
<span class="shloka-line">यदि वेद न याचेत नेति नाह यदीश्वरः ॥ ६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये षष्ठस्कन्धे दशमोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S10_V06">
<div class="bhashya" id="BTN_C06_S10_V06_B1" data-verse="BTN_C06_S10_V06">
<p>'आज्ञयैव महाविष्णोः कार्यार्थमपि च क्वचित् ।</p>
<p>नीचानपि च याचन्ते स्वात्मनो गुणवत्तराः ॥</p>
<p>नीचवाक्यं वदेयुश्च सुरा नैतावता क्वचित् ।</p>
<p>तेजःक्षतिर्भवेदेषां जनकस्य यथार्भकात्''॥ इति तन्त्रमालायाम् ॥६॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C6-S12" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="द्वादशोऽध्यायः"></span>
=== द्वादशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="6" data-sec="12">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C06_S12_V11" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">पुरुषः प्रकृतिर्व्यक्तमात्मभूतेन्द्रियाशयाः ।</span>
<span class="shloka-line">शक्नुवन्त्यस्य सर्गादौ न विना यदनुग्रहम् ।</span>
<span class="shloka-line">अविद्वानेवमात्मानं मन्यतेऽनीशमीश्वरम् ॥ ११ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S12_V11">
<div class="bhashya" id="BTN_C06_S12_V11_B1" data-verse="BTN_C06_S12_V11">
<p>मन्यतेऽनीशमीश्वरम् ।</p>
<p>'अनीशं जीवरूपेण परमात्मानमीश्वरम् ।</p>
<p>ये मन्यन्ते तान्समीक्ष्य स्नेहान्निरयभाग्भवेत्''॥ इति च ।</p>
<p>'हिरण्यगर्भः पुरुष आत्मा वायुरुदाहृतः ।</p>
<p>शेषोऽव्यक्तस्तथैवेन्द्र आशयः समुदाहृतः''॥ इति च ॥ ११ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C06_S12_V33" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">वज्रस्तु तत्कन्धरमाशुवेगः</span>
<span class="shloka-line">कृन्तन्समन्तात् परिवर्तमानः ।</span>
<span class="shloka-line">न्यपातयत् तावदहर्गणेन</span>
<span class="shloka-line">यो ज्योतिषामयने वार्त्रहत्ये ॥ ३३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये षष्ठस्कन्धे द्वादशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S12_V33">
<div class="bhashya" id="BTN_C06_S12_V33_B1" data-verse="BTN_C06_S12_V33">
<p>'सन्धितः समयेनेन्द्रो वृत्रेणाथो करग्रहः ।</p>
<p>समुद्रतीरे विचरन्फेनेन वधमस्य तु ॥</p>
<p>नर्मणा जहि फेनेन वाचयित्वा सुरेश्वरः ।</p>
<p>पादस्पर्शविवादं च कृत्वा युद्धाय दंशितः ॥</p>
<p>फेने वज्रं समावेश्य विष्णुयुक्तं व्यसर्जयत् ।</p>
<p>अपानुदच्छिरस्तस्य ध्यायतो वत्सरेण सः ॥''इत्याग्नेये ॥ ३३ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C6-S13" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="त्रयोदशोऽध्यायः"></span>
=== त्रयोदशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="6" data-sec="13">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C06_S13_V10" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">श्रीशुक उवाच–</span>
<span class="shloka-line">एवं सञ्चोदितो विप्रैर्मरुत्वानहनद् रिपुम् ।</span>
<span class="shloka-line">ब्रह्महत्या हते तस्मिन्नाससाद वृषाकपिम् ॥ १० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C06_S13_V11" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तयेन्द्रं स्म ह सन्तप्तं निर्वृतिर्नामुमाविशत् ।</span>
<span class="shloka-line">ह्रीमतां वाच्यतां प्राप्तं</span>
<span class="shloka-line">सुखयन्त्यपि नो गुणाः ॥ ११ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये षष्ठस्कन्धे त्रयोदशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S13_V11">
<div class="bhashya" id="BTN_C06_S13_V11_B1" data-verse="BTN_C06_S13_V11">
<p>'प्रारब्धकर्मणैवैषां क्लृप्तदुःखस्य सूचकम् ।</p>
<p>इदानीन्तनकर्म स्याद्व्रणहेतुर्यथा रणः ॥</p>
<p>देवादीनां स्थितप्रज्ञभावान्नैवान्यथा भवेत् ।</p>
<p>प्रारब्धमपि तु क्वापि किञ्चिद्विघटितं भवेत्''॥ इति च ॥ १०,११ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C6-S14" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="चतुर्दशोऽध्यायः"></span>
=== चतुर्दशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="6" data-sec="14">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C06_S14_V05" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">मुक्तानामपि सिद्धानां नारायणपरायणः ।</span>
<span class="shloka-line">सुदुर्लभः प्रशान्तात्मा कोटिष्वपि महामुने ॥ ५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S14_V05">
<div class="bhashya" id="BTN_C06_S14_V05_B1" data-verse="BTN_C06_S14_V05">
<p>'नवकोट्यस्तु देवानामृषयः शतकोटयः ।</p>
<p>नारायणायनाः सर्वे ये केचित्तत्परायणाः''॥ इति च ।</p>
<p>'नारायणायना देवा ऋष्याद्यास्तत्परायणाः ।</p>
<p>ब्रह्माद्याः केचनैव स्युः सिद्धो योग्यसुखं लभन्''॥ इति तन्त्रभागवते ॥ ५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C06_S14_V53" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अहो विधातस्त्वमतीव बालिशो</span>
<span class="shloka-line">यस्त्वात्मसृष्ट्यप्रतिरूपमीहसे ।</span>
<span class="shloka-line">परे तु जीवत्यपरस्य या मृतिः</span>
<span class="shloka-line">विपर्ययश्चेत् त्वमसि ध्रुवं परः ॥ ५३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C06_S14_V54" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">न हि क्रमश्चेदिह मृत्युजन्मनोः</span>
<span class="shloka-line">शरीरिणामस्तु तदाऽऽत्मकर्मभिः ।</span>
<span class="shloka-line">यः स्नेहपाशो निजसर्गवृद्धये</span>
<span class="shloka-line">स्वयं कृतस्ते तमिमं विवृश्चसि ॥ ५४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C06_S14_V55" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">त्वं तात नार्हसि स मां कृपणामनाथां</span>
<span class="shloka-line">त्यक्तुं विचक्ष्व पितरं तव शोकतप्तम् ।</span>
<span class="shloka-line">अञ्जस्तरेम भवताऽप्रजदुस्तरं यद्</span>
<span class="shloka-line">ध्वान्तं न याह्यकरुणेन यमेन दूरम् ॥ ५५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C06_S14_V56" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">उत्तिष्ठ तात त इमे शिशवो वयस्या-</span>
<span class="shloka-line">स्त्वामाह्वयन्ति नृपनन्दन संविहर्तुम् ।</span>
<span class="shloka-line">सुप्तश्चिरं ह्यशनया च भवान् परीतो</span>
<span class="shloka-line">भुंक्ष्व स्तनं पिब शुचो हर नः स्वकानाम् ॥ ५६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C06_S14_V57" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">नाहं तनूज ददृशे हतमङ्गला ते</span>
<span class="shloka-line">मुग्धस्मितं मुदितवीक्षणमाननाब्जम् ।</span>
<span class="shloka-line">किं वा गतोऽस्यपुनरन्वयमन्यलोकं</span>
<span class="shloka-line">नीतोऽघृणेन न शृृणोमि कला गिरस्ते ॥ ५७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये षष्ठस्कन्धे चतुर्दशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S14_V57">
<div class="bhashya" id="BTN_C06_S14_V57_B1" data-verse="BTN_C06_S14_V57">
<p>'सन्तापक्रोधरागादिष्वनर्थकवचः क्वचित्''॥ इति शब्दनिर्णये ॥ ५३-५७ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C6-S15" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="पञ्चदशोऽध्यायः"></span>
=== पञ्चदशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="6" data-sec="15">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C06_S15_V14" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">चरन्ति ह्यवनौ कामं ब्राह्मणा भगवत्प्रियाः ।</span>
<span class="shloka-line">मादृशां ग्राम्यबुद्धीनां बोधायोन्मत्तलिङ्गिनः ॥ १५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C06_S15_V16" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">कुमारो नारद ऋभुरङ्गिरा देवलोऽसितः ।</span>
<span class="shloka-line">अपान्तरतमो व्यासो मार्कण्डेयोऽथ गौतमः ॥ १६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C06_S15_V17" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">वसिष्ठो भगवान् रामः कपिलो बादरायणिः ।</span>
<span class="shloka-line">दूर्वासा याज्ञवल्क्यश्च जातूकर्ण्यस्तथाऽऽरुणिः ॥ १७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C06_S15_V18" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">रोमशश्च्यवनो दत्त आसुरिः सपतञ्जलिः ।</span>
<span class="shloka-line">पराशरोऽथ मैत्रेयो भरद्वाजश्च आरुणः ।</span>
<span class="shloka-line">ऋषिर्वेदशिरा बोध्यो मुनिः पञ्चशिखस्तथा ॥ १८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C06_S15_V19" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">हिरण्यनाभः कौशल्यः श्रुतदेवः क्रतुध्वजः ।</span>
<span class="shloka-line">एते परे च सिद्धेशाश्चरन्ति ज्ञानहेतवः ॥ १९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S15_V19">
<div class="bhashya" id="BTN_C06_S15_V19_B1" data-verse="BTN_C06_S15_V19">
<p>' नारायणायना देवा ऋष्याद्यास्तत्परायणाः ।</p>
<p>ब्रह्माद्याः केचनैव स्युः सिद्धो योग्यसुखं लभन् ॥ "इति तन्त्रभागवते</p>
<p>'नवकोट्यस्तु देवानामृषयः शतकोटयः ।</p>
<p>नारायणायनाः सर्वे ये केचित्तत्परायणाः''॥ इति च ॥ १५-१९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C06_S15_V25" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अधुना पुत्रिणां तापो भवतैवानुभूयते ।</span>
<span class="shloka-line">एवं दारा गृहा रायो विविधैश्वर्यसम्पदः ॥ २५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C06_S15_V27" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सर्वेऽपि शूरसेनेमे शोकमोहभयार्तिदाः ।</span>
<span class="shloka-line">गन्धर्वनगरप्रख्याः स्वप्नमायामनोरथाः ॥ २७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C06_S15_V28" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">दृश्यमाना विनाऽर्थेन न दृश्यन्ते मनोभवाः</span>
<span class="shloka-line">कर्माभिध्यायतो नाना कर्माणि मनसोऽभवन् ॥ २८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S15_V28">
<div class="bhashya" id="BTN_C06_S15_V28_B1" data-verse="BTN_C06_S15_V28">
<p>'मनसो द्वेषरागाभ्यां पुण्यपापसमुद्भवः ।</p>
<p>पुत्रादि पुण्यपापाभ्यां तस्मात्सर्वं मनोभवम्''॥ इति नारदीये ॥ २५-२८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C06_S15_V29" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अयं हि देहिनो देहो द्रव्यज्ञानक्रियात्मकः ।</span>
<span class="shloka-line">देहिनो विविधक्लेशसन्तापकृदुदाहृतः ॥ २९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S15_V29">
<div class="bhashya" id="BTN_C06_S15_V29_B1" data-verse="BTN_C06_S15_V29">
<p>'द्रव्यात्मकः स्थूलदेहः क्रिया कर्मेन्द्रियाणि च ।</p>
<p>ज्ञानेन्द्रियाणि च मनो ज्ञानात्मकमुदाहृतम्''॥ इति ब्रह्मवैवर्ते ॥</p>
<p>'कार्यकारणयोरेकशब्दव्यवहृतिर्भवेत्''॥ इति शब्दनिर्णये ॥ २९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C06_S15_V30" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तस्मात् स्वस्थेन मनसा विमृश्य गतिमात्मनः ।</span>
<span class="shloka-line">द्वैते ध्रुवार्थविश्रम्भं त्यजोपशममाविश ॥ ३० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S15_V30">
<div class="bhashya" id="BTN_C06_S15_V30_B1" data-verse="BTN_C06_S15_V30">
<p>'अनन्यापेक्षितस्त्वेको हरिरन्यद्द्वयं स्मृतम् ।</p>
<p>अन्यापेक्षत्वतस्तेन प्राप्तत्वाद्द्वैतमुच्यते''॥ इति च ॥ ३० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C06_S15_V36" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यत्पादमूलमुपसृत्य नरेन्द्र पूर्वे</span>
<span class="shloka-line">शर्वादयो भ्रममिमं द्वितयं विसृज्य ।</span>
<span class="shloka-line">सद्यस्तदीयमतुलानधिकं महित्वं</span>
<span class="shloka-line">प्रापुर्भवानपि परं न चिरादुपैति ॥ ३६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये षष्ठस्कन्धे पञ्चदशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S15_V36">
<div class="bhashya" id="BTN_C06_S15_V36_B1" data-verse="BTN_C06_S15_V36">
<p>'रुद्राद्याः शेषदेहस्थं विष्णुं संकर्षणाभिधम् ।</p>
<p>शेषान्तर्यामिणं ज्ञात्वा स्वपदं प्रापुरञ्जसा''॥ इति तन्त्रभागवते ।</p>
<p>'द्वैतेन बन्धसंत्यागाद्द्वैतत्यागी भवत्युत''॥ इति शब्दनिर्णये ।</p>
<p>देहाद्येऽहंममाभिमानो भ्रमः ।</p>
<p>'तेषां तेषां पदान्येव वैष्णवानि पदानि तु ।</p>
<p>तेषां महित्वं च तथा हरेस्तद्वशगं यतः ॥</p>
<p>अतुल्यानधिकं चैव तस्य तस्यैव मुक्तिगम् ।</p>
<p>स्वस्यैव पूर्वमाहात्म्यमपेक्ष्य न हरेः क्वचित् ॥</p>
<p>माहात्म्यमन्यप्राप्यं स्यान्न ते विष्णविति श्रुतेः''॥ इति तन्त्रभागवते ॥</p>
<p>'ब्रह्मेशानादिभिर्देवैर्यत्प्राप्तुं नैव शक्यते ।</p>
<p>तद्यत्स्वभावः कैवल्यं स भवान्केवलो हरिः''॥ इति स्कान्दे ॥</p>
<p>तत्प्रसादलभ्यत्वात्तदीयमपि तेनातुलमनधिकं चान्यमाहात्म्यम् ॥३६॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C6-S16" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="षोडशोऽध्यायः"></span>
=== षोडशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="6" data-sec="16">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C06_S16_V09" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">एष नित्योऽव्ययः सूक्ष्म एकः सर्वाश्रयः स्वदृक् ।</span>
<span class="shloka-line">आत्ममायागुणैर्विश्वमात्मानं सृजते प्रभुः ॥ ९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S16_V09">
<div class="bhashya" id="BTN_C06_S16_V09_B1" data-verse="BTN_C06_S16_V09">
<p>एष नित्योऽव्ययः ।</p>
<p>'अनित्यसम्बन्धयुताः पित्राद्या नित्ययुग्घरिः''॥ इति च ।</p>
<p>आत्मानं चावताररूपेण सृजते ॥ ९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C06_S16_V11" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">नादत्त आत्मा हि गुणं न दोषं न क्रियाफलम् ।</span>
<span class="shloka-line">उदासीन इवासीनः परावरदृगीश्वरः ॥ ११ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S16_V11">
<div class="bhashya" id="BTN_C06_S16_V11_B1" data-verse="BTN_C06_S16_V11">
<p>'भोक्ता सद्गुणभोक्तृत्वान्न भोक्ता तदवृद्धितः ।</p>
<p>अचिन्त्यशक्तितस्तच्च युज्यते परमेशितुः''॥ इति च ॥ ११ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C06_S16_V21" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">वचस्युपरते प्राप्यो य एको मनसा सह ।</span>
<span class="shloka-line">अनामरूपचिन्मात्रः सोऽव्ययः सदसत्परः ॥२१॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S16_V21">
<div class="bhashya" id="BTN_C06_S16_V21_B1" data-verse="BTN_C06_S16_V21">
<p>बाह्यमनस्युपरते चिन्मात्रमनसा सह प्राप्यः ॥ २१ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C06_S16_V22" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यस्मिन्निदं यतश्चेदं तिष्ठत्यप्येति जायते ।</span>
<span class="shloka-line">मृन्मयेष्विव मृज्जातिस्तस्मै ते ब्रह्मणे नमः ॥ २२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S16_V22">
<div class="bhashya" id="BTN_C06_S16_V22_B1" data-verse="BTN_C06_S16_V22">
<p>मृन्मयेष्विव मृज्जातिः ।</p>
<p>'पृथिवी पर्वताश्चैव मृन्मयाः समुदीरिताः ।</p>
<p>तेषु मृज्जातयः सर्वे जायन्ते स्थावरादयः''॥ इति च ॥ २२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C06_S16_V29" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ततः कतिपयाहोभिर्विद्ययेद्धमनोगतिः ।</span>
<span class="shloka-line">जगाम देवदेवस्य शेषस्य चरणान्तिकम् ॥ २९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S16_V29">
<div class="bhashya" id="BTN_C06_S16_V29_B1" data-verse="BTN_C06_S16_V29">
<p>'अन्यान्तर्यामिणं विष्णुमुपास्यान्यसमीपगः ।</p>
<p>भवेद्योग्यतया तस्य पदं वा प्राप्नुयान्नरः''॥ इति नारदीये ॥ २९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C06_S16_V31" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तद्दर्शनध्वस्तसमस्तकिल्बिषः स्वच्छामलान्तःकरणोऽभ्ययान्मुहुः ।</span>
<span class="shloka-line">प्रवृद्धभक्त्याऽऽप्रणयाश्रुलोचनः</span>
<span class="shloka-line">प्रहृष्टरोमा तमनादिपूरुषम् ॥ ३१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S16_V31">
<div class="bhashya" id="BTN_C06_S16_V31_B1" data-verse="BTN_C06_S16_V31">
<p>अनेन प्रकारेण मुहुस्तत्सकाशमभ्ययात् ।</p>
<p>'शेषान्तर्यामिणं विष्णुं चित्रकेतुरुपास्य तु ।</p>
<p>शेषाविष्टहरेश्चापि वरान्प्राप्याप तद्गतिम्''॥ इति तन्त्रमालायाम् ॥ ३१ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C06_S16_V51" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अहं वै सर्वभूतानि भूतात्मा भूतभावनः ।</span>
<span class="shloka-line">शब्दब्रह्म परं ब्रह्म ममोभे शाश्वती तनू ॥ ५१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S16_V51">
<div class="bhashya" id="BTN_C06_S16_V51_B1" data-verse="BTN_C06_S16_V51">
<p>'हरिस्तु सर्वभूतानि तदन्तर्याम्यपेक्षया ।</p>
<p>तिङ्पदान्यपि सर्वाणि सुप्पदानि तथैव च ।</p>
<p>तस्मिन्नेव प्रवर्तन्ते मुख्यवृत्त्या विशेषतः''॥ इति च ॥ ५१ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C06_S16_V52" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">लोकेऽविततमात्मानं लोकं चात्मनि सन्ततम् ।</span>
<span class="shloka-line">उभयं च मया व्याप्तं मयि चैवोभयं कृतम् ॥ ५२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S16_V52">
<div class="bhashya" id="BTN_C06_S16_V52_B1" data-verse="BTN_C06_S16_V52">
<p>लोकं चात्मनि सन्ततं वासनारूपेण ॥ ५२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C06_S16_V54" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">एवं जागरणादीनि जीवस्थानानि चात्मनः ।</span>
<span class="shloka-line">मायामात्राणि विज्ञाय तद्द्रष्टारं परं स्मरेत् ॥ ५४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S16_V54">
<div class="bhashya" id="BTN_C06_S16_V54_B1" data-verse="BTN_C06_S16_V54">
<p>मायामात्राणि प्रकृतिनिर्मितानि ॥ ५४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C06_S16_V56" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">उभयं स्मरतः पुंसः प्रस्वापप्रतिबोधयोः ।</span>
<span class="shloka-line">अन्वेति व्यतिरिच्येत तज्ज्ञानं ब्रह्म तत् परम् ॥ ५६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S16_V56">
<div class="bhashya" id="BTN_C06_S16_V56_B1" data-verse="BTN_C06_S16_V56">
<p>प्रतिबोधेऽन्वेति स्वयमपि प्रतिबुद्धः । सुप्तावस्वपन्व्यतिरिच्येत ॥ ५६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C06_S16_V57" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यद्येष विस्मृतः पुंसो मद्भावो भिन्न आत्मनः ।</span>
<span class="shloka-line">ततः संसार एतस्य देहाद् देहो मृतेर्मृतिः ॥ ५७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये षष्ठस्कन्धे षोडशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S16_V57">
<div class="bhashya" id="BTN_C06_S16_V57_B1" data-verse="BTN_C06_S16_V57">
<p>'सर्वभिन्नं परात्मानं विस्मरन्संसरेदिह ।</p>
<p>अभिन्नं संस्मरन्याति तमो नास्त्यत्र संशयः''॥ इति च ॥ ५७ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C6-S17" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="सप्तदशोऽध्यायः"></span>
=== सप्तदशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="6" data-sec="17">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C06_S17_V13" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">एषामनुध्येयपदाब्जयुग्मं</span>
<span class="shloka-line">जगद्गुरुं मङ्गलमङ्गलं स्वयम् ।</span>
<span class="shloka-line">यः क्षत्रबन्धुः परिभूय सूरीन्</span>
<span class="shloka-line">प्रशास्ति धृष्टस्तदयं हि दण्ड््यः ॥ १३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S17_V13">
<div class="bhashya" id="BTN_C06_S17_V13_B1" data-verse="BTN_C06_S17_V13">
<p>एषां पक्षे तदवराणामनुध्येयपदाब्जयुग्मम् ।</p>
<p>'विष्णुब्रह्मप्राणवीन्द्रांस्तद्दारानप्यृते हरः ।</p>
<p>ध्येयो हरेः पार्षदाद्यैर्ध्यायन्हरिचतुर्मुखौ ॥</p>
<p>प्राणमेषां तथा दारान्न स्वतन्त्रतया क्वचित्''॥ इति तन्त्रमालायाम् ॥१३॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C06_S17_V22" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">न चास्य कश्चिद् दयितः प्रतीपो</span>
<span class="shloka-line">न ज्ञातिबन्धुर्न परो न च स्वः ।</span>
<span class="shloka-line">समस्य सर्वत्र निरञ्जनस्य</span>
<span class="shloka-line">कुतोऽनुरागः कुत एव रोषः ॥ २२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S17_V22">
<div class="bhashya" id="BTN_C06_S17_V22_B1" data-verse="BTN_C06_S17_V22">
<p>'सेवायोग्यातिरेकेण स्वानामपि न दास्यति ।</p>
<p>अपराधातिरेकेण नान्यस्यातः समो हरिः''॥ इति माहात्म्ये ॥ २२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C06_S17_V29" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">देहिनां देहसंयोगाद् द्वन्द्वानीश्वरलीलया ।</span>
<span class="shloka-line">सुखं दुःखं मृतिर्जन्म शापानुग्रह एव च ॥ २९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C06_S17_V30" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अविवेककृतः पुंसो ह्यर्थभेद इहात्मनि ।</span>
<span class="shloka-line">गुणदोषविकल्पश्च भिदेव स्वप्नकल्पिता ॥ ३० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S17_V30">
<div class="bhashya" id="BTN_C06_S17_V30_B1" data-verse="BTN_C06_S17_V30">
<p>'यत्तद्भगवता क्लृप्तं तदेव नियतं भवेत् ।</p>
<p>अतोऽन्येषां वरः शापो गुणदोषप्रकर्तृता ॥</p>
<p>स्वतः प्राप्ता भेदकृतिर्वासनारूपिणो यथा ।</p>
<p>विद्यमानस्य मनसि पुनः स्वप्नेषु दर्शनम् ॥</p>
<p>भगवद्वशता यस्मात्सर्वेषां ज्ञेयमेव तत्''॥ इति प्रकाशसंहितायाम् ॥ ३० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C06_S17_V37" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">इति भागवतो देव्याः प्रतिशप्तुमलन्तमः ।</span>
<span class="shloka-line">मूर्ध्ना सञ्जगृहे शापमेतावत् साधुलक्षणम् ॥ ३७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये षष्ठस्कन्धे सप्तदशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S17_V37">
<div class="bhashya" id="BTN_C06_S17_V37_B1" data-verse="BTN_C06_S17_V37">
<p>प्रतिशप्तुमलन्तमः ।</p>
<p>'देवा एव तदन्येभ्यः शक्ता नास्त्यत्र संशयः ।</p>
<p>अशक्ता अपि शक्तानां शक्ताः शापादिषु स्फुटम् ॥</p>
<p>तथाप्यशक्तैर्विहिताः शापाद्याः शक्तिमत्सु वै ।</p>
<p>अत्यल्पाश्चाल्पकालाश्च न सम्यक्प्रभवन्ति च ॥</p>
<p>यत्नेनापोहितुं शक्या उत्तमैस्तु न संशयः ।</p>
<p>उत्तमेषु कृताः शापाः कर्तॄणां ज्ञानपुण्ययोः ॥</p>
<p>निःशेषेण निहन्तारस्तदनुग्रहमन्तरा ।</p>
<p>सदारयोर्ब्रह्मविष्ण्वोर्वरशापादयोऽखिलाः ॥</p>
<p>तदन्येन कृताः सर्वे निष्फला एव निश्चयात् ।</p>
<p>न चाप्यवान्तराः शापा भवन्त्येषां तु कुत्रचित् ॥</p>
<p>वरा विष्णोः श्रियश्च स्युर्ब्रह्मणश्च यथाक्रमम् ।</p>
<p>उत्तमैरधमानां तु वराः शापा यथोदितम् ॥</p>
<p>सम्पूर्णफलदा एव नात्र कार्या विचारणा''॥ इति स्कान्दे ॥ ३७ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C6-S19" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="एकोनविंशोऽध्यायः"></span>
=== एकोनविंशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="6" data-sec="19">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C06_S19_V11" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तस्या अधीश्वरः साक्षात् त्वमेकः पुरुषः परः ।</span>
<span class="shloka-line">त्वं सर्वयज्ञ इज्येयं क्रियेयं फलभुग् भवान् ॥ ११ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C06_S19_V12" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">गुणव्यक्तिरियं देवी व्यञ्जको गुणभुग् भवान् ।</span>
<span class="shloka-line">त्वं हि सर्वशरीरात्मा श्रीः शरीरेन्द्रियाशया ॥ १२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C06_S19_V13" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">नामरूपे भगवती प्रत्ययस्त्वमपाश्रयः ।</span>
<span class="shloka-line">यथा युवां त्रिलोकस्य वरदौ परमेष्ठिनौ ।</span>
<span class="shloka-line">तथेमा उत्तमश्लोक सन्तु सत्या महाशिषः ॥ १३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये षष्ठस्कन्धे एकोनविंशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="gr-author-note">॥ षष्ठः स्कन्धः समाप्तः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S19_V13">
<div class="bhashya" id="BTN_C06_S19_V13_B1" data-verse="BTN_C06_S19_V13">
<p>इज्या क्रिया ।</p>
<p>'अन्तर्यामी तु यज्ञादेर्विष्णुरिज्यादिनां रमा ।</p>
<p>तत्तच्छब्दैस्ततो वाच्यौ न तु सर्वस्वरूपतः ॥</p>
<p>अन्तर्यामी श्रियश्चापि विष्णुरेव न संशयः ।</p>
<p>नान्तर्यामी कश्चिदस्ति विष्णोः क्वापि कुतश्चन''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ ११-१३ ॥</p>
</div>

</div>
== सप्तमस्कन्धः ==
<span id="gr-C7-S1" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="प्रथमोऽध्यायः"></span>
=== प्रथमोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="7" data-sec="1">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S01_V06" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">निर्गुणोऽपि ह्यजोऽव्यक्तो भगवान् प्रकृतेः परः ।</span>
<span class="shloka-line">स्वमायागुणमाविश्य बाध्यबाधकतां गतः ॥ ६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S01_V06">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S01_V06_B1" data-verse="BTN_C07_S01_V06">
<p>'बाध्यादिस्थो हरिर्नित्यं बाध्यतादिगतेत्यपि ।</p>
<p>गीयते न तु बाध्यत्वादिदोषयुतत्वतः''॥ इति भविष्यत्पर्वणि ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S01_V09" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ज्योतिरादिरिवाभाति सङ्घातान्न विविच्यते ।</span>
<span class="shloka-line">विन्दन्त्यात्मानमात्मस्थं मथित्वा कवयोऽन्ततः ॥ ९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S01_V09">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S01_V09_B1" data-verse="BTN_C07_S01_V09">
<p>'दधिस्थघृतवत्काष्ठे वह्निवच्च जनार्दनः ।</p>
<p>देहेन्द्रियासुजीवेभ्यो विविच्य ज्ञायते न तु''॥ इति च ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S01_V11" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">कालं चरन्तं सृजतीश आश्रयः प्रधानपुंभ्यां नरदेव सत्यकृत् । स तत्र तत्रोभयसिद्धिमाप्नुयात् लिङ्गात्मनो लिङ्गगुणाश्च सन्ति ॥ ११ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S01_V11">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S01_V11_B1" data-verse="BTN_C07_S01_V11">
<p>प्रधानपुंभ्यां सह ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S01_V12" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">य एष राजन्नपि काल ईशिता सत्वं सुरानीकमिवैधयत्यजः । तत्प्रत्यनीकानसुरान् सुरप्रियो रजस्तमस्कान् प्रमिणोत्युरुश्रवाः ॥ १२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S01_V12">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S01_V12_B1" data-verse="BTN_C07_S01_V12">
<p>काले कालविषयेऽपीशिता । देहादिकारणत्वात् सुरानीकमिव स्थितं सत्वम् ।</p>
<p>'स्वभावतः प्रियत्वात्तु सदा देवप्रियो हरिः ।</p>
<p>अप्रियश्चासुराणां स स्वभावात्तूभयं नृणाम् ॥</p>
<p>देशकालौ गुणांश्चैव भक्त्यादीनप्यपेक्ष्य तु ।</p>
<p>योग्यतां च तथा कर्म सम इत्यभिधीयते ॥</p>
<p>स्वतः प्रियोऽपि देवानामुत्पाद्यैव गुणानिमान् ।</p>
<p>इतरेषां तथा दोषान्सुखदुःखे ददात्यजः ॥</p>
<p>उभयं तु मनुष्याणामतः सम इतीरितः ।</p>
<p>अनादिनियताश्चैव गुणदोषाः सुरादिषु ॥</p>
<p>यथाक्रमं पुनश्चैव नियमाद्वर्धितास्तथा ।</p>
<p>विष्णुनैव ततो नित्यं विषमश्च जनार्दनः''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥</p>
<p>'न विष्णोर्विषमत्वं तु योग्यतापेक्षया क्वचित् ।</p>
<p>योग्यतायास्तन्नियत्या विषमत्वं भवेदिति''॥ इति स्कान्दे ॥</p>
<p>'विषमत्वं तु दोषाय शुभाशुभविपर्यये ।</p>
<p>अतस्तादृशवैषम्यं ब्रह्मसूत्रे निराकृतम् ॥</p>
<p>शुभाशुभनियन्तृत्वं न दोषो गुण एव सः ।</p>
<p>अतस्तदिष्टं कृष्णस्य ब्रह्मसूत्रकृतो विभोः''॥ इति तन्त्रनिर्णये ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S01_V20" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">शपतोरसकृद् विष्णुं यद् ब्रह्म परमव्ययम् ।</span>
<span class="shloka-line">श्वित्रो न जातो जिह्वायां नान्धं विविशतुस्तमः ॥ २० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S01_V20">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S01_V20_B1" data-verse="BTN_C07_S01_V20">
<p>'नियमाद्भुज्यते पुम्भिर्धर्माधर्मफलं मृतौ ।</p>
<p>कैश्चिदत्रापि भुज्येत तस्मान्नाधर्ममाचरेत्''॥ इति भारते ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S01_V26" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यन्निबन्धोऽभिमानोऽयं तद्वधात् प्राणिनां वधः ।</span>
<span class="shloka-line">तथा न यस्य कैवल्यादभिमानोऽखिलात्मनः । परस्येदमकर्तुर्हि हिंसा केनास्य कल्प्यते ॥ २६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S01_V26">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S01_V26_B1" data-verse="BTN_C07_S01_V26">
<p>कैवल्यात् देहाद्यभावादेव । अकर्तुः तस्यान्यः कर्ता न विद्यते । इदं एषा ।</p>
<p>'व्यत्ययोऽतिशयकुत्सनभेदेषु''इति सूत्रात् ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S01_V27" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तस्माद् वैरानुबन्धेन निर्वैरेण भयेन वा ।</span>
<span class="shloka-line">स्नेहात् कामेन वा युञ्ज््यात् कथञ्चिन्नेक्षते पृथक् ॥ २७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S01_V27">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S01_V27_B1" data-verse="BTN_C07_S01_V27">
<p>कथञ्चिन्नेक्षते पृथक् । तत्रैव मनसोऽभिनिवेशेन तदन्यं नेक्षते । वैरादीनामेकतमेनापि यो युञ्ज्यात् स नेक्षत इति स्वभावकथनं न विधिः ।</p>
<p>'कर्मणा मनसा वाचा यो द्विष्याद्विष्णुमव्ययम् ।</p>
<p>मज्जन्ति पितरस्तस्य नरके शाश्वतीः समाः''।</p>
<p>'तानहं द्विषतः क्रूरान्संसारेषु नराधमान् ।</p>
<p>क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु ॥</p>
<p>आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि ।</p>
<p>मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम्''॥</p>
<p>'अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम् ।</p>
<p>परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम्''॥</p>
<p>'मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः ।</p>
<p>राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृतिं मोहिनीं श्रिताः''॥</p>
<p>'यदनिन्दत्पिता मे त्वामविद्वांस्तेज ऐश्वरम् ।</p>
<p>तस्मात्पिता मे पूयेत दुरन्ताद्दुस्तरादघात् ॥</p>
<p>हिरण्यकशिपुश्चापि भगवन्निन्दया तमः ।</p>
<p>विविक्षुरत्यगात् सूनोः प्रह्लादस्यानुभावतः''॥</p>
<p>'वरतोऽपि न मुच्यन्ते द्वेषिणः शापतोऽपि तु ।</p>
<p>भक्ता नैव निपात्यन्ते धर्माधर्मैस्तथेतरैः ॥</p>
<p>अन्यावेशकृतं यत्तु तद्वराद्यैरपोह्यते ।</p>
<p>तद्विरुद्धस्वभावानामन्यथा न कथञ्चन''इत्यादेः ॥</p>
<p>यस्मादेवं कोऽप्युपद्रवो नास्ति भगवतस्तस्मादेव द्वेषादिनापि मनो योक्तुं शक्यते तत्प्रेरणया । तादृशानां एतदेव चिन्तयति च । अन्यथा आत्मनो दुःखकारणं द्वेषादिकं कथं सर्वनियामको हरिरुत्पादयेत् ॥ २७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S01_V28" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यथा वैरानुबन्धेन मर्त्यस्तन्मयतामियात् ।</span>
<span class="shloka-line">न तथा भक्तियोगेन इति मे निश्चिता मतिः ॥ २८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C07_S01_V29" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">कीटः पेशस्कृता रुद्धः कुड्ये यान्तमनुस्मरन् ।</span>
<span class="shloka-line">संरम्भभययोगेन विन्दते तत्सरूपताम् ॥ २९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C07_S01_V30" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">एवं कृष्णे भगवति मायामनुज ईश्वरे ।</span>
<span class="shloka-line">वैरेण धूतपाप्मानः तमापुरनुचिन्तया ॥ ३० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S01_V30">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S01_V30_B1" data-verse="BTN_C07_S01_V30">
<p>तत्रैव हेतुः । यथा वैरानुबन्धेनेति । यथा वैराभिनिवेशिनः तथा भक्त्यभि-निवेशिनो न सन्ति । तत्कथमन्यथा भक्तानेव बहून्हरिः कुर्यादिति भावः ॥</p>
<p>कीटः पेशस्कृतेत्यादि चैद्यादीनां भक्तियुतत्वप्रतिपादनम् । स्नेहाद्यायतननाशादिनाऽप्युपद्रवोऽस्य नास्तीति निर्वैरेणेत्याद्युक्तम् ।</p>
<p>'ततः कनीयसा एव देवा ज्यायसा असुराः''इति श्रुतिः ।</p>
<p>तन्मयतां मनसस्तत्राभिनिवेशनम् ।</p>
<p>'मागधाद्या यथा नित्यं द्वेषादाग्रहिणो हरौ ।</p>
<p>न तथाऽऽग्रहिणो भक्ता ऋते ब्रह्माणमव्ययम्''॥ इति हरिवंशेषु ॥</p>
<p>योगः स्नेहः । संरम्भभययुक्तस्नेहेन ।</p>
<p>'प्रीतिः स्नेहस्तथा योगः प्रेमबन्ध इतीर्यते''। इति शब्दनिर्णये ॥</p>
<p>वैरयुक्तयाऽप्यनुचिन्तया तमापुः ।</p>
<p>'अनुचिन्तेति तामाहुर्भक्तिपूर्वा तु या स्मृतिः''। इति च ॥</p>
<p>'स्नेहादन्नं ददातीति स्वाकर्षणभयेऽपि च ।</p>
<p>विद्यमानेऽप्यल्पकोपे सङ्गतिस्नेहतस्तथा ॥</p>
<p>पेशस्कृद्रूपतां कीटो यथा याति तथैव तु ।</p>
<p>चैद्यादयोऽसुरावेशशाद्धरौ द्वेषयुता अपि ॥</p>
<p>निजस्वभावया भक्तया नीता हरिसरूपताम् ।</p>
<p>तथा हि करुणो विष्णुरन्यावेशाद्यदि द्विषन् ॥</p>
<p>हीयते किं ममानेन नित्यानन्द स्वरूपिणः ।</p>
<p>देहबन्धयुतानां हि द्वेषिणाऽपकृतं भवेत् ॥</p>
<p>मम को ह्यपराध्येत निर्दोषसुखरूपिणः ।</p>
<p>अतो मय्यपराधस्तु स्वस्मिन्नेव न मे भवेत् ॥</p>
<p>अतो यच्चासुरावेशात्कृतमेतेन दुष्कृतम् ।</p>
<p>अनादिभक्तो यस्मान्मे मोचयिष्ये ततस्त्वहम् ॥</p>
<p>इति मत्वा मोचयति चैद्यादीनपि केशवः''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥ २८-३० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S01_V31" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">कामात् स्नेहाद् भयाद् द्वेषाद् यथा भक्त्येश्वरे मनः ।</span>
<span class="shloka-line">आवेश्य तदघं हित्वा बहवस्तद्गतिं गताः ॥ ३१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S01_V31">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S01_V31_B1" data-verse="BTN_C07_S01_V31">
<p>कामादिभिरपि यथावद्भक्त्या सहैव मन आवेश्य तदघं यत्तु द्वेषादिकृतमघं यथाभूतया भक्त्या हित्वा ॥ ३१ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S01_V32" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">गोप्यः कामाद् भयात् कंसो द्वेषाच्चैद्यादयो नृपाः ।</span>
<span class="shloka-line">सम्बन्धाद् वृष्णयः स्नेहाद् यूयं भक्त्या वयं विभो ॥ ३२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S01_V32">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S01_V32_B1" data-verse="BTN_C07_S01_V32">
<p>'गोप्यः कामयुता भक्ताः कंसाविष्टः स्वयं भृगुः ।</p>
<p>ज्ञेयो भययुतो भक्तश्चैद्यादिस्था जयादयः ॥</p>
<p>विद्वेषसंयुता भक्ता वृष्णयो बन्धुसंयुताः ।</p>
<p>बहुमानस्नेहसाम्याद्देवा भक्ताः प्रकीर्तिताः ॥</p>
<p>स्नेहोपसर्जनादेव बहुमानान्मुनीश्वराः ।</p>
<p>बहुमानोऽपि देवानामृषिभ्योऽप्यधिको मतः ॥</p>
<p>ब्रह्मवीन्द्रेन्द्र-कामादेरितरेषां यथाक्रमम्''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S01_V33" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">कतमोऽपि न वेनस्य पञ्चानां पुरुषं प्रति ।</span>
<span class="shloka-line">तस्मात् केनाप्युपायेन मनः कृष्णे निवेशयेत् ॥ ३३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S01_V33">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S01_V33_B1" data-verse="BTN_C07_S01_V33">
<p>कतमोऽपि भक्तियोगो न वेनस्य । तस्मात्केनापि प्रकारेण उपायेनैव मनो निवेशयेत् । नानुपायेन ।</p>
<p>'उपायो भक्तिरुद्दिष्टो द्वेषाद्या अनुपायकाः''। इति शब्दनिर्णये ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S01_V34" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">मातृष्वस्रेयो वश्चैद्यो दन्तवक्रश्च पार्थिव ।</span>
<span class="shloka-line">पार्षदप्रवरौ विष्णोर्विप्रशापात् पदच्युतौ ॥ ३४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S01_V34">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S01_V34_B1" data-verse="BTN_C07_S01_V34">
<p>स्वतो भक्ताश्चैद्यादयोऽपि परावेशाद्द्वेषिण इत्यत्र हेतुर्मातृष्वस्रेय इत्यादि ॥ ३४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S01_V38" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">पञ्चषड्ढायनार्भाभाः पूर्वेषामपि पूर्वजाः ।</span>
<span class="shloka-line">दिग्वाससः शिशून् मत्वा द्वाःस्थौ तान् प्रत्यषेधताम् ॥३८॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S01_V38">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S01_V38_B1" data-verse="BTN_C07_S01_V38">
<p>द्वास्थावित्यनेनाधिकारस्थत्वमुक्तम् ।</p>
<p>'अधिकारस्थिताश्चैव विमुक्ताश्च द्विधा जनाः ।</p>
<p>विष्णुलोकस्थितास्तेषां वरशापादियोगिनः ॥</p>
<p>अधिकारस्थिता मुक्तिं नियतं प्राप्नुवन्ति च ।</p>
<p>विमुक्त्यनन्तरं तेषां वरशापादयो न तु ॥</p>
<p>देहेन्द्रियासुयुक्ताश्च पूर्वं पश्चान्न तैर्युताः ।</p>
<p>अप्यभीमानिभिस्तेषां देवैः स्वात्मोत्तमैर्युताः''॥ इति तन्त्रसारे ॥३८॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S01_V44" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तं सर्वभूतात्मभूतं प्रशान्तं समदर्शनम् ।</span>
<span class="shloka-line">भगवत्तेजसा स्पृष्टं नाशक्नोद्धन्तुमुद्यमैः ॥ ४४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S01_V44">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S01_V44_B1" data-verse="BTN_C07_S01_V44">
<p>सर्वभूतात्मनि भूतम् ॥ ४४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S01_V45" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ततस्तौ राक्षसौ जातौ केशिन्यां विश्रवःसुतौ ।</span>
<span class="shloka-line">रावणः कुम्भकर्णश्च सर्वलोकप्रतापिनौ ॥ ४५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C07_S01_V46" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तावद्य क्षत्रियौ जातौ मातृष्वस्रात्मजौ तव ।</span>
<span class="shloka-line">अधुना शापनिर्मुक्तौ कृष्णचक्रहतांहसौ ॥ ४६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S01_V46">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S01_V46_B1" data-verse="BTN_C07_S01_V46">
<p>'हिरण्यकशिपुर्भूतममन्यत मृतौ हरिम् ।</p>
<p>अतो भयानको जातस्तत्र राजानमेव च ॥</p>
<p>मत्वा राजैव सञ्जातः कृष्णं चक्रादिलक्षणैः ।</p>
<p>मृतिकाले हरिं चैव मत्वा भक्त्यैव केवलम् ॥</p>
<p>द्वाःस्थत्वं हरिमाविश्य प्रापैव मनुजोऽपि तु''॥ इति गारुडे ॥</p>
<p>'विष्णुभक्तेश्च तज्ज्ञानादन्यतो मुक्तिवाचकाः ।</p>
<p>विष्णोर्गुणह्रासवाचः श्रीब्रह्मादेस्तथा क्रमात् ॥</p>
<p>विष्ण्वादिद्वेषतश्चैव सुखवाचस्तथाऽखिलाः ।</p>
<p>मोहनार्थाः समुद्दिष्टा यथार्थद्योतकास्तथा''॥ इति प्रकाशसंहितायाम् ॥ ४५-४६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S01_V48" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">वैरानुबन्धतीव्रेण ध्यानेनाच्युतसाम्यताम् ।</span>
<span class="shloka-line">नीतौ पुनर्हरेः पार्श्वं जग्मतुर्विष्णुपार्षदौ ॥ ४८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये सप्तमस्कन्धे प्रथमोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S01_V48">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S01_V48_B1" data-verse="BTN_C07_S01_V48">
<p>वैरानुबन्धः वैरयुक्ता भक्तिः ।</p>
<p>'अनुबन्धस्तु भक्तिः स्याद्बन्धः स्नेह उदाहृत''॥ इति च ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C7-S2" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="द्वितीयोऽध्यायः"></span>
=== द्वितीयोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="7" data-sec="2">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S02_V10" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तावद् यात भुवं यूयं ब्रह्मक्षत्रसमेधिताम् ।</span>
<span class="shloka-line">सूदयध्वं तपोयज्ञस्वाध्यायव्रतदानकान् ॥ १० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C07_S02_V11" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">विष्णुर्द्विजक्रियामूलो यज्ञो धर्ममयः पुमान् । देवर्षिपितृभूतानां धर्मस्य च परायणम् ॥ ११ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S02_V11">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S02_V11_B1" data-verse="BTN_C07_S02_V11">
<p>'विप्रयज्ञादिमूलं तु हरिरित्यासुरं मतम् ।</p>
<p>हरिरेव हि सर्वस्य मूलं सम्यङ्मतो नृप''॥ इति ब्राह्मे ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S02_V22" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">नित्य आत्माऽव्ययः शुद्धः सर्ववित् सर्वगः परः ।</span>
<span class="shloka-line">धत्तेऽसावात्मनो लिङ्गं मायया विसृजन् गुणान् ॥ २२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S02_V22">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S02_V22_B1" data-verse="BTN_C07_S02_V22">
<p>धत्तेऽसावात्मनो लिङ्गम् । जीवमनआदीनामाधारं ब्रह्म ॥ २२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S02_V23" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यथाऽम्भसा प्रचलता तरवोऽपि चला इव ।</span>
<span class="shloka-line">चक्षुषा भ्राम्यमाणेन दृश्यते भ्रमतीव भूः ॥ २३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C07_S02_V24" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">एवं गुणैर्भ्राम्यमाणे मनस्यविकलः पुमान् ।</span>
<span class="shloka-line">याति तत्साम्यतां भद्रे ह्यलिङ्गो लिङ्गवानिव ॥ २४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S02_V24">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S24_V24_B1" data-verse="BTN_C07_S02_V24">
<p>लिङ्गवानिव – जीव इव ।</p>
<p>'असमं समतामेति भ्रान्तिदृष्ट्यैव केवलम् ।</p>
<p>जीवेन ब्रह्म न समं तत्त्वदृष्ट्या कथञ्चन''॥ इति षाड्गुण्ये ॥</p>
<p>'यथोदचलनाद् वृक्षप्रतिबिम्बप्रचालनात् ।</p>
<p>तटस्थवृक्षचलनं कल्पयेदबुधो नरः ॥</p>
<p>तथा मनसिजैर्दोषैराभासे दूषिते नरे ।</p>
<p>आभासिनो ब्रह्मणश्च दोषमज्ञः प्रकल्पयेत् ॥</p>
<p>आत्मनश्चक्षुषो भ्रान्त्या यथा पश्येद्भ्रमं भुवः ।</p>
<p>तथैव स्वात्मनो दोषाद्दोषवद्ब्रह्म पश्यति''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥२३-२४॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S02_V26" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सम्भवश्च विनाशश्च शोकश्च विविधः स्मृतः ।</span>
<span class="shloka-line">अविवेकश्च चिन्ता च विवेकस्मृतिरेव च ॥ २६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S02_V26">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S02_V26_B1" data-verse="BTN_C07_S02_V26">
<p>विवेकस्मृतिः अविवेकिन एव विवेकित्वभ्रान्तिः ।</p>
<p>'अन्तर्हिरण्यकादीनां भक्तिरस्त्येव केशवे ।</p>
<p>असुरावेशतस्त्वन्यान् हरिस्तोतृन्द्विषन्ति च''॥ इति पाद्मे ॥ २६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S02_V37" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यम उवाच– अहो अमीषां वयसाऽधिकानां विपश्यतां लोकविधिं विमोहः । यत्रोद्भवस्तत्र गतं मनुष्यं स्वयं सधर्मा अनुशोचन्त्यपार्थम् ॥ ३७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S02_V37">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S02_V37_B1" data-verse="BTN_C07_S02_V37">
<p>यत्रोद्भवस्तत्र गतं अदर्शनं गतम् ।</p>
<p>'अदर्शनादिहायातः पुनश्चादर्शनं गतः''इति भारते ॥ ३७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S02_V41" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">भूतानि तैस्तैर्निजयोनिकर्मभि-</span>
<span class="shloka-line">र्भवन्ति काले न भवन्ति सर्वशः ।</span>
<span class="shloka-line">न तत्र हात्मा प्रकृतावपि स्थित-</span>
<span class="shloka-line">स्तस्या गुणैरन्यतमो निबध्यते ॥ ४१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S02_V41">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S02_V41_B1" data-verse="BTN_C07_S02_V41">
<p>अन्यतम आत्मा परमात्मा ।</p>
<p>'सुविरुद्धस्वरूपत्वाज्जीवादन्यतमो हरिः''॥ इति वामने ॥</p>
<p>भगवन्माहात्म्यकथनेन सर्वस्य तद्वशत्वात्स एव भजनीयो न शोकेन प्रयोजनम् । इति फलितार्थः ॥ ४१ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S02_V43" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यथाऽनलो दारुषु भिन्न ईयते</span>
<span class="shloka-line">यथाऽनिलो देहगतः पृथक् स्थितः ।</span>
<span class="shloka-line">यथा नभः सर्वगतं न सज्जते</span>
<span class="shloka-line">तथा गुणैः सर्वगुणाश्रयः परः ॥ ४३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S02_V43">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S02_V43_B1" data-verse="BTN_C07_S02_V43">
<p>'देहदारुगतौ प्राणवह्नी सर्वगतं नभः ।</p>
<p>देहादिभ्यो यथा भिन्ना न लिप्यन्ते च तद्गुणैः ।</p>
<p>तथा जीवगतो विष्णुर्जीवाद्भिन्नो न तद्गुणैः''॥ इति च ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S02_V44" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सुयज्ञो नन्वयं शेते मूढा यमनुशोचथ ।</span>
<span class="shloka-line">यः श्रोता योऽनुवक्तेह न स दृश्येत कर्हिचित् ॥ ४४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C07_S02_V45" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">न श्रोता नानुवक्ताऽयं मुख्योऽप्यत्र महानसुः ।</span>
<span class="shloka-line">यस्त्विहेन्द्रियवानात्मा स चान्यः प्राणदेहयोः ॥ ४५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C07_S02_V46" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">भूतेन्द्रियमनोलिङ्गान् देहानुच्चावचान् विभुः ।</span>
<span class="shloka-line">भजत्युत्सृजति ह्यन्यस्तच्चापि स्वेन तेजसा ॥ ४६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C07_S02_V47" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यावल्लिङ्गान्वितो ह्यात्मा तावत् कर्मनिबन्धनः ।</span>
<span class="shloka-line">ततो विपर्ययः क्लेशो मायायोगोऽनुवर्तते ॥ ४७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C07_S02_V48" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">वितथाभिनिवेशोऽयं यद्गुणेष्वर्थदृग्वचः ।</span>
<span class="shloka-line">यथा मनोरथः स्वप्नः सर्वमैन्द्रियकं मृषा ॥ ४८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S02_V48">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S02_V48_B1" data-verse="BTN_C07_S02_V48">
<p>इन्द्रियवान् जीवः । भजत्युत्सृजति ह्यन्यः परमात्मा । स एव श्रोताऽनुवक्ता च ।</p>
<p>'नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा नान्योऽतोऽस्ति श्रोता स योऽतोऽश्रुतः''। इत्यादेः ॥</p>
<p>मुख्यप्राणोऽपि स्वतो न श्रोता किमु जीव इति । अयं ननु सुयज्ञ इत्याक्षेपः । यश्च सुयज्ञः सोऽपि स्वतः श्रोतुं वक्तुं न च शक्तः । अतस्तस्यानुशोकेन किमित्यर्थः ।</p>
<p>'अन्यो जीवोऽचितो देहात्तद्वशो देह उच्यते ।</p>
<p>पश्यामीत्यभिमानोऽस्य चक्षुराद्यभिमानवान् ॥</p>
<p>न तद्वशाश्चक्षुराद्या न दृष्ट्यादौ स ईश्वरः ।</p>
<p>चक्षुराद्या मनो जीवो दृष्ट्यादिश्चापि यद्वशे ॥</p>
<p>स प्राण इति विज्ञेयो ज्ञाता मन्ता च स प्रभुः ।</p>
<p>तस्यापि ज्ञातृमन्तृत्वं न स्वतः शक्यते क्वचित् ॥</p>
<p>यस्तस्य ज्ञातृमन्तृत्वदाता स भगवान्हरिः ।</p>
<p>स्वतो ज्ञाता च मन्ता च द्रष्टा श्रोता च केशवः ॥</p>
<p>ज्ञानादिदो न तस्यान्यः सर्वस्य ज्ञानदो हरिः ।</p>
<p>स देहान्भजते विष्णुः स्वेच्छयैवोत्सृजत्यपि ॥</p>
<p>यावद्देहस्थितो विष्णुस्तावज्जीवो विपर्ययः ।</p>
<p>तावत् क्लेशादयश्चास्य वृथा चेन्द्रियवृत्तयः ॥</p>
<p>यदोत्सृजति देहं स हरिः सर्वात्मना विभुः ।</p>
<p>तदा तदभिमानी तु जीवो मुच्येत संसृतेः ॥</p>
<p>अतिभिन्नस्वरूपौ तौ जीवेशावेकदेहगौ ।</p>
<p>देहाभिमानी त्वेकोऽत्र न मानी मानदः परः''॥ इति गारुडे ।</p>
<p>'इन्द्रियाद्यभिमानेन तद्वान् जीव उदीर्यते ।</p>
<p>अतन्मानाद्धरिः प्रोक्तस्त्वदेहोऽनिन्द्रियस्तथा ॥</p>
<p>जीवानभिमते देहे न विष्णुर्जीवति स्थितः ।</p>
<p>अतश्चादेह उद्दिष्टः परमात्मा सनातनः''॥ इति प्रकाशसंहितायाम् ।</p>
<p>स चान्यः श्रोतुर्वक्तुश्चेति चशब्दः ॥</p>
<p>लिङ्गान् भूतेन्द्रियमनोरूपान् ।</p>
<p>'लिङ्गं स्वरूपमुद्दिष्टं लिङ्गं ज्ञापकमेव च''। इति शब्दनिर्णये ॥</p>
<p>आत्मा परमात्मा । कर्मनिबन्धनो जीवः । ततः परमात्मनो विपरीतः ॥ मृषा वृथा । स्वप्नदृष्टवित्तादिवत् ।</p>
<p>'लेपाभिमानी जीवस्तु स्वरूपानुभवी न च ।</p>
<p>मुक्तेः प्राक्तेन मान्युक्तो न मानी विष्णुरुच्यते ॥</p>
<p>सर्वं ममेति पश्यन्नप्यलेपाभिमतिर्यतः ।</p>
<p>सम्यक्स्वरूपानुभवात्स्वतन्त्रत्वाददोषतः''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥४४-४८॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S02_V58" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">हिरण्यकशिपुरुवाच–</span>
<span class="shloka-line">बाल एवं प्रवदति सर्वे विस्मितचेतसः ।</span>
<span class="shloka-line">ज्ञातयो मेनिरे सर्वमनित्यमयथोत्थितम् ॥ ५८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S02_V58">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S02_V58_B1" data-verse="BTN_C07_S02_V58">
<p>'अहं ममाभिमानादि त्वयथोत्थमनित्यकम् ।</p>
<p>महदादि यथोत्थं च नित्या चापि यथोत्थिता ॥</p>
<p>अस्वतन्त्रैव प्रकृतिः स्वतन्त्रो नित्य एव च ।</p>
<p>यथार्थभूतश्च पर एक एव जनार्दनः''॥ इति च ॥ ५८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S02_V60" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">क आत्मा कः परो वाऽत्र स्वीयः पारक्य एव च ।</span>
<span class="shloka-line">स्वपराभिनिवेशेन विनाऽज्ञानेन देहिनः ॥ ६० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये सप्तमस्कन्धे द्वितीयोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S02_V60">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S02_V60_B1" data-verse="BTN_C07_S02_V60">
<p>'क आत्मा कः परः''इति देहाद्यपेक्षया ।</p>
<p>'न हि देहादिरात्मा स्यान्न च शत्रुरुदीरितः ।</p>
<p>अतो दैहिकवृद्धौ वा क्षये वा किं प्रयोजनम् ॥</p>
<p>यस्तु देहगतो जीवः स हि नाशं न गच्छति ।</p>
<p>ततः शत्रुविवृद्धौ वा स्वनाशे शोचनं कुतः ॥</p>
<p>देहादिव्यतिरिक्तौ तु जीवेशौ प्रतिजानताम् ।</p>
<p>अत आत्मविवृद्धिस्तु वासुदेवे रतिः स्थिरा ।</p>
<p>शत्रुनाशस्तथाऽज्ञाननाशो नान्यः कथञ्चन''॥ इति ब्रह्मवैवर्ते ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C7-S3" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="तृतीयोऽध्यायः"></span>
=== तृतीयोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="7" data-sec="3">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S03_V09" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सृष्ट्वा चराचरमिदं तपोयोगसमाधिना ।</span>
<span class="shloka-line">अध्यास्ते सर्वधिष्ण्येभ्यः परमेष्ठी निजासनम् ॥ ९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C07_S03_V10" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तदहं वर्धमानेन तपोयज्ञसमाधिना ।</span>
<span class="shloka-line">कालात्मनोश्च नित्यत्वात् साधयिष्ये तथाऽऽत्मनः ॥ १० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S03_V10">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S03_V10_B1" data-verse="BTN_C07_S03_V10">
<p>'जानतामपि कर्तव्यं कर्मात्मसदृशं सदा ।</p>
<p>तत्रात्मसदृशाज्ञानाद्रागाद्यैर्वा विमोहिताः । ।</p>
<p>जानन्तोऽपि ह्यसदृशं कर्म कुर्युर्ऋते विभुम् ।</p>
<p>चतुरास्यं स नायोग्यं कर्म कुर्यात्कथञ्चन''॥ इति नारदीये ॥</p>
<p>'तपसा विद्यया वापि ज्ञानध्यानादिनाऽथवा ।</p>
<p>व्यस्तैः समस्तैरपि वा कुर्वतां यत्नमुत्तमम् ॥</p>
<p>संहारविक्षेपशतैर्बहुकोटिभिरेव वा ।</p>
<p>न शक्यन्ते समारोढुं स्वात्मायोग्यपदानि तु ॥</p>
<p>तथाप्याचरतां कुर्युर्दैत्यानां सुरनायकाः ।</p>
<p>विघ्नं तु तप आदीनां वैयर्थ्यस्यापनुत्तये''॥ इति प्रकाशसंहितायाम् ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S03_V11" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अन्यथेदं विधास्येऽहमयथापूर्वमोजसा ।</span>
<span class="shloka-line">किमन्यैः कालनिर्धूतैः कल्पान्तैर्वैष्णवादिभिः ॥ ११ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S03_V11">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S03_V11_B1" data-verse="BTN_C07_S03_V11">
<p>वैष्णवादिभिः ब्रह्मनिर्मितैः ।</p>
<p>'ब्रह्मा स्वयम्भूर्द्रुहिणो वैष्णवः शतदृक्तथा''। इति शब्दनिर्णये ॥ ११ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S03_V13" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तवासनं हि जगतां पारमेष्ठ्यं जगत्पते ।</span>
<span class="shloka-line">भवाय श्रेयसे भूत्यै क्षेमाय विजयाय च ॥ १३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S03_V13">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S03_V13_B1" data-verse="BTN_C07_S03_V13">
<p>'भवाय श्रेयसे चैव न कश्चित्तदपेक्षते ।</p>
<p>मधुकैटभयोश्चैव हिरण्यादेस्तथैव च ॥</p>
<p>नान्यो ब्रह्मपदं वाञ्छत्यृजून्योग्यान्विना क्वचित् ।</p>
<p>ततः श्रेयांसि वाञ्छन्ति न तु तत्पदमाप्तये''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥</p>
<p>'भवो वृद्धिः समुद्दिष्टा श्रेयो मोक्ष उदाहृतः ।</p>
<p>वृद्धस्य न पुनर्ह्रासो भूतिरित्येव कथ्यते''॥ इति शब्दनिर्णये ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S03_V16" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तपन्तं तपसा लोकान् यथा भाविततं रविम् ।</span>
<span class="shloka-line">विलक्ष्य विस्मितः प्राह हसंस्तं हंसवाहनः ॥ १६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S03_V16">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S03_V16_B1" data-verse="BTN_C07_S03_V16">
<p>'सकामं तु तपः क्रूरं लोकानां भयकृद्भवेत् ।</p>
<p>इतरच्छान्तये सर्वलोकानां भवति ध्रुवम्''॥ इति प्रकाशिकायाम् ॥</p>
<p>'ब्रह्माणमभजद्ब्रह्मपदार्थं स हिरण्यकः''। इति स्कान्दे ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S03_V20" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">व्यवसायेन तेऽनेन दुष्करेणामनस्विभिः ।</span>
<span class="shloka-line">तपोनिष्ठेन भवता जितोऽहं दितिनन्दन ॥ २० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S03_V20">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S03_V20_B1" data-verse="BTN_C07_S03_V20">
<p>जितः वशीकृतः ।</p>
<p>'पराभूतं वशस्थं च जितमित्युच्यते बुधैः''॥ इति शब्दनिर्णये ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S03_V23" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">हिरण्यकशिपुरुवाच–</span>
<span class="shloka-line">कल्पान्ते कालसृष्टेन योऽन्धेन तमसाऽऽवृतम् ।</span>
<span class="shloka-line">अभिव्यनग् जगदिदं स्वयंज्योतिः स्वरोचिषा ॥ २६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C07_S03_V27" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">आत्मना त्रिवृता चेदं सृजत्यवति लुम्पति ।</span>
<span class="shloka-line">रजःसत्वतमोधाम्ने पराय महते नमः ॥ २७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S03_V27">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S03_V27_B1" data-verse="BTN_C07_S03_V27">
<p>'प्रायस्तु स्तुतिशब्देषु मिश्रा वाचो हरिं विना ।</p>
<p>केचिज्जीवगुणास्तत्र तन्नियन्तुर्हरेः परे ॥</p>
<p>एकस्थानैककार्यत्वाद्विष्णोः प्राधान्यतस्तथा ।</p>
<p>जीवस्य तदधीनत्वान्न भिन्नाधिकृतं वचः''इति ब्रह्मतर्के ॥</p>
<p>त्रिवृता प्रकृत्या ॥ २६, २७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S03_V29" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">त्वमीशिषे जगतस्तस्थुषश्च प्राणेन मुख्येन पतिः प्रजानाम् ।</span>
<span class="shloka-line">चित्तस्य चित्तिर्मनइन्द्रियाणां पतिर्महाभूतगुणाशयेशः ॥ २९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S03_V29">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S03_V29_B1" data-verse="BTN_C07_S03_V29">
<p>प्राणेन सह ॥ २९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S03_V30" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">त्वं सप्ततन्तून् वितनोषि तन्वा</span>
<span class="shloka-line">त्रय्या चतुर्होत्रकविद्यया च ।</span>
<span class="shloka-line">त्वमेक आत्माऽऽत्मवतामनादि-</span>
<span class="shloka-line">रनन्तपारः कविरव्ययात्मा ॥ ३० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S03_V30">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S03_V30_B1" data-verse="BTN_C07_S03_V30">
<p>सप्ततन्तून् सप्तक्रतून् ॥ ३० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S03_V31" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">त्वमेव कालोऽनिमिषो जनाना-</span>
<span class="shloka-line">मायुर्लवाद्यावयवैः क्षिणोषि ।</span>
<span class="shloka-line">कूटस्थ आत्मा परमेष्ठ्यजो महान्</span>
<span class="shloka-line">त्वं जीवलोकस्य च जीव आत्मा ॥ ३१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S03_V31">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S03_V31_B1" data-verse="BTN_C07_S03_V31">
<p>जीवानां प्राणधारकः ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S03_V32" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">त्वत्तः परं नापरमप्यनेज-</span>
<span class="shloka-line">देजच्च किञ्चिद् व्यतिरिक्तमस्ति ।</span>
<span class="shloka-line">विद्याकलास्ते तनवश्च सर्वा</span>
<span class="shloka-line">हिरण्यगर्भोऽसि बृहत् त्रिपृष्ठः ॥ ३२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S03_V32">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S03_V32_B1" data-verse="BTN_C07_S03_V32">
<p>'परावरेषु यस्मात्त्वं व्याप्तो विष्णुः सनातनः ।</p>
<p>तस्मान्न व्यतिरिक्तं त्वदित्याहुर्वेदवेदिनः''॥ इति पाद्मे ॥ ३२ ॥</p>
<p>विद्याश्च कलाश्च विद्याकलाः ।</p>
<p>'महाविद्याः कलाश्चैव त्वत्तनावाश्रिता यतः ।</p>
<p>विद्यातनुरिति प्राहुरतस्त्वां तत्त्ववेदिनः''इति च । त्रिपृष्ठः तुरीयः ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S03_V36" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">नान्तर्बहिर्दिवानक्तमन्यस्मादपि चायुधैः ।</span>
<span class="shloka-line">न भूमौ नाम्बरे मृत्युर्न नरैर्न मृगैरपि ॥ ३६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये सप्तमस्कन्धे तृतीयोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S03_V36">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S03_V36_B1" data-verse="BTN_C07_S03_V36">
<p>'ब्रह्मणोऽप्यधिकं विष्णुं जानन्नपि हिरण्यकः ।</p>
<p>ब्रह्माणं तद्गुणैः स्तौति तद्गविष्णुविवक्षया''॥ इति च ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C7-S4" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="चतुर्थोऽध्यायः"></span>
=== चतुर्थोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="7" data-sec="4">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S04_V04" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">एवं लब्धवरो दैत्यो बिभ्रद्धेममयं वपुः ।</span>
<span class="shloka-line">भगवत्यकरोद् द्वेषं भ्रातुर्वधमनुस्मरन् ॥ ४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S04_V04">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S04_V04_B1" data-verse="BTN_C07_S04_V04">
<p>'स्वतो भक्ता हिरण्याद्याः परावेशाद्धरौ द्विषः''इति च ॥ ४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S04_V12" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तस्मिन् महेन्द्रभवने महासुरो</span>
<span class="shloka-line">महाबलो निर्जितलोक एकराट् ।</span>
<span class="shloka-line">रेमेऽभिवन्द्याङ्घ्रियुगः सुरादिभिः</span>
<span class="shloka-line">प्रतापितैरूर्जितचण्डशासनः ॥ १२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C07_S04_V13" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तमङ्ग मत्तं मधुनोरुगन्धिना</span>
<span class="shloka-line">विवृत्तताम्राक्षमशेषधिष्ण्यपाः ।</span>
<span class="shloka-line">उपासतोपायनपाणिभिर्विना</span>
<span class="shloka-line">त्रिभिस्तपोयोगबलौजसां पदम् ॥ १३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S04_V13">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S04_V13_B1" data-verse="BTN_C07_S04_V13">
<p>'आदित्या वसवो रुद्रास्त्रिविधा हि सुरा यतः ।</p>
<p>मरुतश्चैव विश्वे च साध्याश्चैव च तद्गताः ।</p>
<p>अतस्त्रय इति प्रोक्ताश्चत्वारो मानुषाः स्मृताः''॥ इति स्कान्दे ॥</p>
<p>'उपायनं ददुः सर्वे विना देवान् हिरण्यके''। इति च ।</p>
<p>'अयज्ञभागेष्वपि तु सुरशब्दः प्रदृश्यते ।</p>
<p>यज्ञभागभुजस्त्वेव त्रय इत्यभिशब्दिताः''॥ इति च ॥ १२-१३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S04_V28" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यदा देवेषु वेदेषु गोषु विप्रेषु साधुषु ।</span>
<span class="shloka-line">धर्मे मयि च विद्वेषः स वा आशु विनश्यति ॥ २८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C07_S04_V29" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">निर्वैराय प्रशान्ताय स्वसुताय महात्मने ।</span>
<span class="shloka-line">प्रह्लादाय यदा द्रुह्येद्धनिष्येऽपि वरोर्जितम् ॥ २९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S04_V29">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S04_V29_B1" data-verse="BTN_C07_S04_V29">
<p>'यत्र क्व च यशस्थानमन्येषामिति केशवः ।</p>
<p>सर्वत्रापि तु देवानामित्यन्यान्पूजयेत्क्वचित्''॥ इति च ॥ २८-२९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S04_V35" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यस्मिन् महागुणा राजन् गृह्यन्ते कविभिर्मुहुः ।</span>
<span class="shloka-line">न तेऽधुनाऽभिधीयन्ते यथा भगवतीश्वरे ॥ ३५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये सप्तमस्कन्धे चतुर्थोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S04_V35">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S04_V35_B1" data-verse="BTN_C07_S04_V35">
<p>'अन्येषां हरिसाम्यं तु किञ्चित्साम्यमुदीरितम् ।</p>
<p>सम्यक्साम्यं तु मत्स्यादेरिति शास्त्रस्य निर्णयः''॥ इति च ॥ ३५ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C7-S5" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="पञ्चमोऽध्यायः"></span>
=== पञ्चमोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="7" data-sec="5">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S05_V11" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">प्रह्लाद उवाच–</span>
<span class="shloka-line">परः स्वश्चेत्यसद्ग्राहः पुंसां यन्मायया कृतः ।</span>
<span class="shloka-line">विमोहितधियां दृष्टः तस्मै भगवते नमः ॥ ११ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C07_S05_V12" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स यदाऽनुगतः पुंसां पशुबुद्धिर्विभिद्यते ।</span>
<span class="shloka-line">अन्य एष तथाऽन्योऽहमिति देहगताऽसती ॥ १२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S05_V12">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S05_V12_B1" data-verse="BTN_C07_S05_V12">
<p>'स्वातन्त्र्येणान्यसद्भावनिषेधाय श्रुतिस्त्वियम् ।</p>
<p>अन्योऽसावन्योऽहमि"ति पश्यन्नज्ञ इति स्म ह ।</p>
<p>आत्मानमन्तर्यमयेदिति भेदं स्वरूपतः ।</p>
<p>आह तद्ब्रह्मणोऽधीना भिन्ना जीवाः सदैव तु ॥</p>
<p>स्वरूपसत्ता कर्तृत्वं भोगो मोक्षस्तथैव च ।</p>
<p>मुक्तस्यावस्थितिश्चैव सर्वं विष्णोर्वशे सदा''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ ११-१२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S05_V23" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">प्रह्लाद उवाच–</span>
<span class="shloka-line">श्रवणं कीर्तनं विष्णोः स्मरणं पादसेवनम् ।</span>
<span class="shloka-line">अर्चनं वन्दनं दास्यं सख्यमात्मनिवेदनम् ॥ २३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S05_V23">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S05_V23_B1" data-verse="BTN_C07_S05_V23">
<p>आत्मस्थत्वेन वेदनमात्मनिवेदनम् ।</p>
<p>'मुक्तस्यापि ममान्तस्थो नियन्तैव हरिः सदा ।</p>
<p>इति ज्ञानं समुद्दिष्टं सम्यगात्मनिवेदनम्''॥ इति च ॥ २३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S05_V28" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">गुरुपुत्र उवाच–</span>
<span class="shloka-line">न मत्प्रणीतं न परप्रणीतं</span>
<span class="shloka-line">सुतो वदत्येष तवेन्द्रशत्रो ।</span>
<span class="shloka-line">नैसर्गिकीयं मतिरस्य राजन्</span>
<span class="shloka-line">नियच्छ मन्युं क्व तदाऽऽत्ममानः ॥ २८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये सप्तमस्कन्धे पञ्चमोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S05_V28">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S05_V28_B1" data-verse="BTN_C07_S05_V28">
<p>क्व तदाऽऽत्ममानो मम ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C7-S6" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="षष्ठोऽध्यायः"></span>
=== षष्ठोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="7" data-sec="6">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S06_V28" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">प्रत्यगात्मस्वरूपेण कालरूपेण च स्वयम् ।</span>
<span class="shloka-line">व्याप्यव्यापकनिर्देश्यो ह्यनिर्देश्योविकल्पितः ॥ २८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S06_V28">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S06_V28_B1" data-verse="BTN_C07_S06_V28">
<p>'अन्तर्यामी प्रत्यगात्मा व्याप्तः कालो हरिः स्मृतः''।इति च ॥ २८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S06_V29" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">केवलानुभवानन्दस्वरूपः परमेश्वरः ।</span>
<span class="shloka-line">माययान्तर्हितैश्वर्य ईयते गुणसर्गया ॥ २९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S06_V29">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S06_V29_B1" data-verse="BTN_C07_S06_V29">
<p>प्रकृत्या तमसाऽऽवृतत्वाद्धरेरैश्वर्यं न ज्ञायते ॥ २९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S06_V30" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तस्मात् सर्वेषु भूतेषु दयां कुरुत सौहृदम् ।</span>
<span class="shloka-line">भावमासुरमुन्मुच्य तया तुष्यत्यधोक्षजः ॥ ३० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S06_V30">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S06_V30_B1" data-verse="BTN_C07_S06_V30">
<p>'विष्णोर्गृहत्वाद्भूतेषु दया कार्या विजानता''॥ इति च ॥ ३० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S06_V31" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तुष्टे च तत्र किमलभ्यमनन्त आद्ये</span>
<span class="shloka-line">किं तैर्गुणव्यतिकरैरिह येऽनुसिद्धाः ।</span>
<span class="shloka-line">धर्मादिभिः किमगुणेन च कांक्षितेन</span>
<span class="shloka-line">सारं जुषां चरणयोरुपगायतां नः ॥ ३१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये सप्तमस्कन्धे षष्ठोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S06_V31">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S06_V31_B1" data-verse="BTN_C07_S06_V31">
<p>'काङ्क्षतो मोक्षगमपि सुखं नाकाङ्क्षतो यथा''॥ इति च ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C7-S7" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="सप्तमोऽध्यायः"></span>
=== सप्तमोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="7" data-sec="7">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S07_V18" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">जन्माद्याः षडिमे भावा दृष्टा देहस्य नात्मनः ।</span>
<span class="shloka-line">फलानामिव वृक्षस्य कालेनेश्वरमूर्तिना ॥ १८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S07_V18">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S07_V18_B1" data-verse="BTN_C07_S07_V18">
<p>'षडि्वकाराः शरीरस्य न विष्णोस्तद्गतस्य तु ।</p>
<p>तदधीनं शरीरं च ज्ञात्वा तन्ममतां त्यजेत्''॥ इति च ॥</p>
<p>हेतुत्वाद्विष्ण्वधीनत्वं शरीरस्य ॥ १८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S07_V22" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अष्टौ प्रकृतयः प्रोक्तास्त्रय एव हि तद्गुणाः ।</span>
<span class="shloka-line">विकाराः षोडशाचार्यैः पुमानेकः समन्वयात् ॥ २२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S07_V22">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S07_V22_B1" data-verse="BTN_C07_S07_V22">
<p>'अभिमान्यपेक्षया विष्णुः पञ्चविंश इति स्मृतः ।</p>
<p>जडव्यपेक्षया जीवः सम्यग्ज्ञेयो हरिः स्मृतः''॥ इति च ॥ २२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S07_V25" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">बुद्धेर्जागरणं स्वप्नः सुषुप्तिरिति वृत्तयः ।</span>
<span class="shloka-line">ता येनैवानुभूयन्ते सोऽध्यक्षः पुरुषः परः ॥ २५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S07_V25">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S07_V25_B1" data-verse="BTN_C07_S07_V25">
<p>बुद्धेः जीवस्य ।</p>
<p>'सत्वबुद्ध्यादिशब्दैस्तु जीवोऽपि क्वचिदीर्यते ।</p>
<p>जाग्रदाद्याः कर्म चैव सुखदुःखे च तस्य हि ।</p>
<p>जाग्रदादेः परो द्रष्टा सुखनिष्ठो हरिः स्मृतः ॥ २५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S07_V26" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">एभिस्त्रिवर्णैः पर्यस्तैर्बुद्धिभेदैः क्रियोद्भवैः ।</span>
<span class="shloka-line">सरूपमात्मनो धत्ते गन्धैर्वायुरिवान्वयात् ॥ २६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S07_V26">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S07_V26_B1" data-verse="BTN_C07_S07_V26">
<p>'स जीवेन सह स्थानात्तत्स्वरूपः प्रदृश्यते ।</p>
<p>अज्ञदृष्ट्या न ज्ञदृष्ट्या यथा गन्धयुतोऽनिलः ॥ २६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S07_V27" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">एतद्द्वारो हि संसारो गुणकर्मनिबन्धनः ।</span>
<span class="shloka-line">अज्ञानमूलोऽपार्थोऽपि पुंसः स्वप्न इवाप्यते ॥ २७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S07_V27">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S07_V27_B1" data-verse="BTN_C07_S07_V27">
<p>अदृष्टेर्जीवपरयोर्भेदस्याप्नोति संसृतिम् ।</p>
<p>अभेदनिश्चयाद्याति तमो नास्त्यत्र संशयः''॥ इति च ॥</p>
<p>बुद्धिभेदैः जीवानां तारतम्यज्ञापकैः ।</p>
<p>'दुःखरूपोऽपि संसारो बुद्धिपूर्वमवाप्यते ।</p>
<p>यथा स्वप्ने शिरश्छेदं स्वयं कृत्वाऽऽत्मनोऽवशः ॥</p>
<p>ततो दुःखमवाप्येत तथा जागरितेऽपि तु ।</p>
<p>जानन्नप्यात्मनो दुःखमवशस्तु प्रवर्तते''इति च ॥ २७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S07_V29" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तस्माद् भवद्भिः कर्तव्यः कर्मणां त्रिगुणात्मनाम् ।</span>
<span class="shloka-line">बीजनिर्हरणे योगः प्रवाहोपरमो धियः ॥ २९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S07_V29">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S07_V29_B1" data-verse="BTN_C07_S07_V29">
<p>धियः प्रवाहस्योपरमः परमेश्वरे रमणम् ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S07_V35" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">निशम्य कर्माणि गुणानतुल्यान् वीर्याणि लीलातनुभिः कृतानि ।</span>
<span class="shloka-line">यदाऽऽतिहर्षोत्पुलकाश्रुगद्गदः प्रोत्कण्ठ उद्गायति रौति नृत्यति॥ ३५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C07_S07_V36" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यदा ग्रहग्रस्त इव क्वचिद्धस-</span>
<span class="shloka-line">त्याक्रन्दते ध्यायति वन्दते जनम् ।</span>
<span class="shloka-line">मुहुः श्वसन् वक्ति हरे जगत्पते</span>
<span class="shloka-line">नारायणेत्यात्मगतिर्गतत्रपः ॥ ३६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C07_S07_V37" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तदा पुमान् मुक्तसमस्तबन्धन-</span>
<span class="shloka-line">स्तद्भावभावानुकृताशयाकृतिः ।</span>
<span class="shloka-line">निर्दग्धबीजानुशयो महीयसा</span>
<span class="shloka-line">भक्तिप्रयोगेण समेत्यधोक्षजम् ॥ ३७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S07_V37">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S07_V37_B1" data-verse="BTN_C07_S07_V37">
<p>तद्भावभावः तद्यथास्वरूपम् भक्तिः ॥</p>
<p>'केचिद्भक्ता विनृत्यन्ति गायन्ति च यथेप्सितम् ।</p>
<p>केचित्तूष्णीं जपन्त्येव केचिच्चोभयकारिणः''॥ इति च ॥ ३५-३७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S07_V38" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अधोक्षजालापमिहाशुभात्मनः</span>
<span class="shloka-line">शरीरिणः संसृतिचक्रशातनम् ।</span>
<span class="shloka-line">तद् ब्रह्मनिर्वाणसुखं विदुर्बुधा-</span>
<span class="shloka-line">स्ततो भजध्वं हृदये हृदीश्वरम् ॥ ३८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S07_V38">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S07_V38_B1" data-verse="BTN_C07_S07_V38">
<p>ब्रह्मनिर्वाणसुखं ब्रह्मनिमित्तनिर्वाणसुखम् ॥ ३८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S07_V39" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">कोऽतिप्रयासोऽसुरबालका हरे-</span>
<span class="shloka-line">रुपासने स्वे हृदि छिद्रवत् सतः ।</span>
<span class="shloka-line">अस्यात्मनः सख्युरशेषदेहिनां</span>
<span class="shloka-line">सामान्यतः किं विषयोपपादनैः ॥ ३९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S07_V39">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S07_V39_B1" data-verse="BTN_C07_S07_V39">
<p>अशेषदेहिनां सामान्यतो हृदिस्थत्वेन ॥ ३९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S07_V49" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तस्मादर्थाश्च कामाश्च धर्माश्च यदपाश्रयाः ।</span>
<span class="shloka-line">भजतानीहयाऽऽत्मानमनीहं हरिमीश्वरम् ॥ ४९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S07_V49">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S07_V49_B1" data-verse="BTN_C07_S07_V49">
<p>'अप्रयत्नेन करणमनीहा प्रोच्यते बुधैः''॥ इति च ॥ ४९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S07_V50" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सर्वेषामपि भूतानां हरिरात्मेश्वरः प्रियः ।</span>
<span class="shloka-line">भूतैर्महद्भिः स्वकृतैः कृतानां बीजसंज्ञितः ॥ ५० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S07_V50">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S07_V50_B1" data-verse="BTN_C07_S07_V50">
<p>'व्यञ्जनाज्जगतो विष्णुर्बीजं न परिणामतः''। इति च ॥ ५० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S07_V55" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">दैतेया यक्षरक्षांसि स्त्रियः शूद्रा व्रजौकसः ।</span>
<span class="shloka-line">खगा मृगाः पापजीवाः सन्ति ह्यच्युततां गताः ॥ ५५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये सप्तमस्कन्धे सप्तमोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S07_V55">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S07_V55_B1" data-verse="BTN_C07_S07_V55">
<p>अच्युततां च्युतिवर्जनम् ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C7-S8" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="अष्टमोऽध्यायः"></span>
=== अष्टमोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="7" data-sec="8">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S08_V44" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ऋषय ऊचुः–</span>
<span class="shloka-line">त्वं नस्तपः परममात्थ यदात्मतेजो</span>
<span class="shloka-line">येनेदमादिपुरुषात्मगतं समस्तम् ।</span>
<span class="shloka-line">तद् विप्रलुप्तममुनाद्य शरण्यपाल</span>
<span class="shloka-line">रक्षागृहीतवपुषा पुनरन्वमंस्थाः ॥ ४४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S08_V44">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S08_V44_B1" data-verse="BTN_C07_S08_V44">
<p>तद्विप्रलुप्तमिति सादृश्याभेदवचनम् । आलेचनमेव तपः ।</p>
<p>'यस्य ज्ञानमयं तपः''॥ इति श्रुतेः ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S08_V51" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">गन्धर्वा ऊचुः–</span>
<span class="shloka-line">वयं विभो ते नटनाट्यगायका</span>
<span class="shloka-line">येनात्मसाद् वीर्यबलौजसा कृताः ।</span>
<span class="shloka-line">स एष नीतो भवता दशामिमां</span>
<span class="shloka-line">किमुत्पथस्थः कुशलाय कल्पते ॥ ५१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये सप्तमस्कन्धे अष्टमोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S08_V51">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S08_V51_B1" data-verse="BTN_C07_S08_V51">
<p>'नटनं तु कथाबन्धो नाट्यकं भावदर्शनम्''। इति गान्धर्वे ॥ ५१ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C7-S9" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="नवमोऽध्यायः"></span>
=== नवमोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="7" data-sec="9">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S09_V02" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">साक्षाच्छ्रीः प्रेषिता देवैर्दृष्ट्वा तन्महदद्भुतम् ।</span>
<span class="shloka-line">अदृष्टाश्रुतपूर्वत्वात् सा नोपेयाय शङ्किता ॥ २ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C07_S09_V02" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">प्रह्लादं प्रेषयामास ब्रह्माऽवस्थितमन्तिके ।</span>
<span class="shloka-line">तात प्रशमयोपेहि स्वपित्रे कुपितं प्रभुम् ॥ ३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S09_V02">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S09_V03_B1" data-verse="BTN_C07_S09_V02">
<p>'अदृष्टाश्रुतपूर्वत्वादन्यैः साधारणैर्जनैः ।</p>
<p>नृसिंहं शङ्कितेव श्रीर्लोकमोहाय नो ययौ ॥</p>
<p>प्रह्लादे चैव वात्सल्यदर्शनाय हरेरपि ।</p>
<p>ज्ञात्वा मनस्तथा ब्रह्मा प्रह्लादं प्रेषयत्तदा ॥</p>
<p>एकत्रैकस्य वात्सल्यं विशेषाद्दर्शयेद्धरिः ।</p>
<p>अवरस्यापि मोहाय क्रमेणैवापि वत्सलः''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥ २-३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S09_V10" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">विप्राद् द्विषड्गुणयुतादरविन्दनाभ-</span>
<span class="shloka-line">पादारविन्दविमुखाच्छ्वपचं वरिष्ठम् ।</span>
<span class="shloka-line">मन्ये तदर्पितमनोवचनात्मगेह-</span>
<span class="shloka-line">प्राणः पुनाति सकलं न तु भूरिमानः ॥ १० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S09_V10">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S09_V10_B1" data-verse="BTN_C07_S09_V10">
<p>द्विषड्गुणयुतात् ।</p>
<p>'ज्ञानं च सत्यं च दमः शमश्च</p>
<p>ह्यमात्सर्यं ह्रीस्तितिक्षाऽनसूया ॥</p>
<p>दानं च यज्ञश्च च</p>
<p>महाव्रता द्वादश ब्राह्मणस्य''॥ इति भारते ॥ १० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S09_V20" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यस्मिन् यतो येन च यर्हि यस्य</span>
<span class="shloka-line">यस्मै यथा यमुत यस्त्वपरः परो वा ।</span>
<span class="shloka-line">भावं करोति विकरोति पृथक् स्वभावः</span>
<span class="shloka-line">सञ्चोदितस्तदखिलं भवतः स्वरूपम् ॥ २० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S09_V20">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S09_V20_B1" data-verse="BTN_C07_S09_V20">
<p>'कर्तृकर्मक्रियादीनां सत्ता वृत्तिस्तथैव च ।</p>
<p>विष्ण्वधीनं यतः सर्वं सर्वरूपस्तदुच्यते''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ २० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S09_V21" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">माया मनः सृजति कर्ममयं बलीयः</span>
<span class="shloka-line">कालेन चोदितगुणानुमतेन पुंसः ।</span>
<span class="shloka-line">छन्दोमयं यदजयार्पितषोडशारं</span>
<span class="shloka-line">संसारचक्रमज कोऽतितरेत्त्वदन्यः ॥ २१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S09_V21">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S09_V21_B1" data-verse="BTN_C07_S09_V21">
<p>दशेन्द्रियप्राणमनोऽरम् । मूलं मन एव संसारचक्रस्य ॥ २१ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S09_V26" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">क्वाहं रजःप्रभव ईश तमोऽधिकेऽस्मिन्</span>
<span class="shloka-line">जातः सुरेतरकुले क्व तवानुकम्पा ।</span>
<span class="shloka-line">न ब्रह्मणो न तु भवस्य न वै रमाया</span>
<span class="shloka-line">यन्मेऽर्पितः शिरसि पद्मकरप्रसादः ॥ २६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S09_V26">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S09_V26_B1" data-verse="BTN_C07_S09_V26">
<p>रमादीनामिदानीं नार्पितः ॥ २६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S09_V27" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">नैषा परावरमतिर्भवतो ननु स्यात्</span>
<span class="shloka-line">जन्तोर्यथाऽऽत्मसुहृदो जगतस्तथाऽपि ।</span>
<span class="shloka-line">संसेवया सुरतरोरिव ते प्रसादः</span>
<span class="shloka-line">सेवानुरूप उदयो न परावरत्वम् ॥ २७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S09_V27">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S09_V27_B1" data-verse="BTN_C07_S09_V27">
<p>रमादीनामधिकोदयोऽपि सेवाधिकत्वादेव ॥</p>
<p>'श्रीब्रह्मब्राह्मीवीन्द्रादित्रिकतत्स्त्रीपुरुष्टुताः ।</p>
<p>तदन्ये च क्रमादेव सदा मुक्तौ सृतावपि ।</p>
<p>हरिभक्तौ च तज्ज्ञाने सुखे च नियमेन तु ।</p>
<p>परतः स्वतः कर्मतो वा न कथञ्चित्तदन्यथा''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ २७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S09_V31" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">त्वं वा इदं सदसदीश भवांस्ततोऽन्यो</span>
<span class="shloka-line">माया यदात्मपरबुद्धिरियं ह्यपार्था ।</span>
<span class="shloka-line">यद् यस्य जन्मनिधनं स्थितिरीक्षणं च</span>
<span class="shloka-line">तद् वै तदेव खलु कालवदुष्टितर्वोः ॥ ३१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S09_V31">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S09_V31_B1" data-verse="BTN_C07_S09_V31">
<p>यथा वृक्षश्च वृक्षदाहश्च दैवकालाधीनत्वाद्दैवं कालश्चेत्युच्यते एवं त्वदधीनत्वात्सर्वस्य सर्वं त्वमित्युच्यसे, स्वतस्तद्भिन्नोऽपि ॥ अहं चान्यश्च परमेश्वर एवेत्यपार्था भ्रान्तिः । तदधीनत्वादेव स इत्युच्यते । न स्वरूपत्वादित्यर्थः ॥ ३१ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S09_V32" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">न्यस्येदमात्मनि जगद् विलयाम्बुमध्ये</span>
<span class="shloka-line">शेषासनो निजसुखानुभवो निरीहः ।</span>
<span class="shloka-line">योगेन मीलितदृगात्मनि वीतनिद्र-</span>
<span class="shloka-line">स्तुर्यस्थितो ननु तमोऽनुगुणांश्च युंक्षे ॥ ३२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S09_V32">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S09_V32_B1" data-verse="BTN_C07_S09_V32">
<p>तुर्यः स्थितः ॥ ३२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S09_V33" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तस्यैव ते वपुरिदं निजकालशक्त्या</span>
<span class="shloka-line">सञ्चोदितं प्रकृतिधर्मिण आत्मगूढम् ।</span>
<span class="shloka-line">अम्भस्यनन्तशयनाद्विरमत्समाधेः</span>
<span class="shloka-line">नाभेरभूत् स्वकणिकाद्वटवन्महाब्जम् ॥ ३३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C07_S09_V34" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तत्सम्भवः कविरतोऽन्यदपश्यमान-</span>
<span class="shloka-line">स्त्वां बीजमात्मनि ततं स बहिर्विचिन्वन् ।</span>
<span class="shloka-line">नाविन्ददब्दशतमप्सु निमज्जमानो</span>
<span class="shloka-line">जातेऽङ्कुरे कथमिहोपलभेत बीजम् ॥ ३४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S09_V34">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S09_V34_B1" data-verse="BTN_C07_S09_V34">
<p>जगदात्मकमब्जमपि भगवद्वशत्वात्तद्वपुः ।</p>
<p>'स्थावराणां तु सर्वेषां देवता याऽभिमानिनी ।</p>
<p>विशेषाद्वटबीजे च साऽश्वत्थे च व्यवस्थिता ॥</p>
<p>अदृश्या कणिका नाम सा वृक्षान्व्यञ्जयत्यपि ।</p>
<p>अतो बीजमिति प्रोक्ता सा जातेऽप्यङ्कुरे स्थिता ॥</p>
<p>एवं हरिः कारणेषु स्थितः कार्यजनेरनु ।</p>
<p>कार्याण्यनुप्रविष्टः सन् प्रथमं तत्र दृश्यते''॥ इति च ॥ ३३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S09_V35" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स त्वात्मयोनिरतिविस्मित आश्रितोऽब्जं</span>
<span class="shloka-line">कालेन तीव्रतपसा परिशुद्धभावः ।</span>
<span class="shloka-line">त्वामात्मनीश भुवि गन्धमिवातिसूक्ष्मं</span>
<span class="shloka-line">भूतेन्द्रियाशयमये विततं ददर्श ॥ ३५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C07_S09_V36" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">एवं सहस्रवदनाङ्घ्रिशिरःकरोरु-</span>
<span class="shloka-line">नासास्यकर्णनयनाभरणायुधाढ्यम् ।</span>
<span class="shloka-line">मायामयं सदुपलक्षणसन्निवेशं</span>
<span class="shloka-line">दृष्ट्वा महापुरुषमाप मुदं विरिञ्चः ॥ ३६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S09_V36">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S09_V36_B1" data-verse="BTN_C07_S09_V36">
<p>'गन्धाख्या देवता यद्वत्पृथिवीं व्याप्य तिष्ठति ।</p>
<p>एवं व्याप्तं जगद्विष्णुं ब्रह्माऽऽत्मस्थं ददर्श ह''॥ इति च ।</p>
<p>मायामयं ज्ञानस्वरूपम् । सदुपलक्षणसन्निवेशं आनन्दादिलक्षण-समुदायरूपम् ॥ ३६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S09_V44" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">प्रायेण देवमुनयः स्वविमुक्तिकामा</span>
<span class="shloka-line">मौनं चरन्ति विजने न परार्थनिष्ठाः ।</span>
<span class="shloka-line">नैतान् विहाय कृपणान् विमुमुक्ष एको</span>
<span class="shloka-line">नान्यं त्वदस्य शरणं भ्रमतोऽनुपश्ये ॥ ४४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S09_V44">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S09_V44_B1" data-verse="BTN_C07_S09_V44">
<p>प्रायेण देवमुनयः ।</p>
<p>'आश्रितेषु कृपा कार्या विशेषात्तात्विकैः सुरैः ।</p>
<p>मुनिभिश्च तथा कैश्चित्कैश्चित्कार्याऽखिलेष्वपि ॥</p>
<p>तथापि तात्विकसुरकृपाविषयतां गताः ।</p>
<p>एत एव विमुच्यन्ते तदन्ये न कथञ्चन''॥ इति च ॥ ४४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S09_V47" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">रूपे इमे सदसती तव वेददृष्टे</span>
<span class="shloka-line">बीजाङ्कुराविव न चान्यदरूपकस्य ।</span>
<span class="shloka-line">युक्ताः समक्षमुभयत्र विचिन्वते त्वां</span>
<span class="shloka-line">योगेन वह्निमिव दारुषु नान्यतः स्यात् ॥ ४७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये सप्तमस्कन्धे नवमोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S09_V47">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S09_V47_B1" data-verse="BTN_C07_S09_V47">
<p>कार्यकारणरूपे तद्वशत्वापेक्षया साक्षात् स्वरूपापेक्षया स्वरूपादन्यद्रूपं न ॥ ४७ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C7-S10" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="दशमोऽध्यायः"></span>
=== दशमोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="7" data-sec="10">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S10_V19" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">श्रीभगवानुवाच– त्रिः सप्तभिः पिता पूतः पितृभिः सह तेऽनघ । यत् साधोऽस्य कुले जातो भवान् वै कुलपावनः ॥ १९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S10_V19">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S10_V19_B1" data-verse="BTN_C07_S10_V19">
<p>जन्मान्तरपितृभिस्त्रिसप्तभिः ॥ १९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S10_V22" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">भवन्ति पुरुषा लोके मद्भक्तास्त्वामनुव्रताः ।</span>
<span class="shloka-line">भवान् मे खलु भक्तानां सर्वेषां प्रतिरूपधृक् ॥ २२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S10_V22">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S10_V22_B1" data-verse="BTN_C07_S10_V22">
<p>'ऋते तु तात्विकान्देवान्नारदादींस्तथैव च ।</p>
<p>प्रह्लादादुत्तमः को नु विष्णुभक्तौ जगत्रये''। इति स्कान्दे ॥ २२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S10_V23" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">कुरु ते प्रेतकार्याणि पितुः पूतस्य सर्वशः ।</span>
<span class="shloka-line">मदङ्गस्पर्शनेनाङ्ग लोकान् यास्यति सुप्रजाः ॥ २३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S10_V23">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S10_V23_B1" data-verse="BTN_C07_S10_V23">
<p>'मधुकैटभौ भक्त्यभावादूरौ भगवतो मृतौ ।</p>
<p>तम एव क्रमादाप्तौ भक्त्या चैद्यो हरिं ययौ''॥ २३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S10_V31" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">श्रीभगवानुवाच– मैवंविधोऽसुराणां ते प्रदेयः पद्मसम्भव । वरः क्रूरनिसर्गाणामहीनाममृतं यथा ॥ ३१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S10_V31">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S10_V31_B1" data-verse="BTN_C07_S10_V31">
<p>'यथा हिरण्यकस्यादादन्तःस्थितहरीरितः ।</p>
<p>तथा नादात्तदन्यस्य ब्रह्मा दैत्यस्य कस्यचित्''॥ इति च ॥ ३१ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S10_V40" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">एनः पूर्वकृतं यत् तद् राजानः कृष्णवैरिणः ।</span>
<span class="shloka-line">जहुस्तेऽन्ते तदात्मानः कीटाः पेशस्कृतो यथा ॥ ४० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S10_V40">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S10_V40_B1" data-verse="BTN_C07_S10_V40">
<p>'पौण्ड्रके नरके चैव साल्वे कंसे च रुग्मिणि ।</p>
<p>आविष्टास्तु हरेर्भक्तास्तद्भक्त्या हरिमीयिरे ।</p>
<p>असुरास्तु स्वयं ते तु महातमसि पातिताः''॥ इति च ।</p>
<p>तदात्मानस्तत्राविष्टास्तद्भक्ताः । वैरोपसर्जनेनानुबन्धेनेत्यन्वयः ॥ ४० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S10_V43" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">एषा ब्रह्मण्यदेवस्य कृष्णस्य च महात्मनः ।</span>
<span class="shloka-line">अवतारकथा पुण्या वधो यत्रादिदैत्ययोः ॥ ४३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C07_S10_V44" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">प्रह्लादस्यानुचरितं महाभागवतस्य च ।</span>
<span class="shloka-line">भक्तिर्ज्ञानं विरक्तिश्च याथात्म्यं चास्य वै हरेः ॥ ४४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C07_S10_V45" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सर्गस्थित्यप्ययेशस्य गुणकर्मानुवर्णनम् ।</span>
<span class="shloka-line">परावरेषां स्थानानां कालेन व्यत्ययो महान् ॥ ४५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C07_S10_V46" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">धर्मो भागवतानां च भगवान् येन गम्यते ।</span>
<span class="shloka-line">आख्यानेऽस्मिन् समाख्यातमाध्यात्मिकमशेषतः ॥ ४६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S10_V46">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S10_V46_B1" data-verse="BTN_C07_S10_V46">
<p>भगवान्येन गम्यत इत्यनेन भागवतधर्मेणैव भगवान् गम्यते न द्वेषादि-नेत्युपसंह्रियते ॥ वृत्तानुकथनं च तदर्थत्वेनैव ॥</p>
<p>ज्ञानस्य विशेषा याथात्म्यादयः ।</p>
<p>'भक्तिर्ज्ञानं विरक्तिश्च नवकः श्रवणादिकः ।</p>
<p>धर्मो भागवतः प्रोक्तस्तद्भक्तेषु तथा नव''॥ इति तन्त्रसारे ॥ ४३-४६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S10_V50" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स वा अयं ब्रह्म महद् विमृग्यं</span>
<span class="shloka-line">कैवल्यनिर्वाणसुखानुभूतिः ।</span>
<span class="shloka-line">प्रियः सुहृद् वः खलु मातुलेय</span>
<span class="shloka-line">आत्माऽर्हणीयो विधिकृद् गुरुश्च ॥ ५० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये सप्तमस्कन्धे दशमोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S10_V50">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S10_V50_B1" data-verse="BTN_C07_S10_V50">
<p>निर्वाणसुखं अशरीरसुखम् । 'एतद्बाणमवष्टभ्य''॥ इति श्रुतेः ॥ ५० ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C7-S11" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="एकादशोऽध्यायः"></span>
=== एकादशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="7" data-sec="11">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S11_V01" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">नारद उवाच– स एष भगवान् राजन् व्यतनोद् विततं यशः । पुरा रुद्रस्य देवस्य मयेनानन्तमायिना ॥ १ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S11_V01">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S11_V01_B1" data-verse="BTN_C07_S11_V01">
<p>तदधीनं वा सर्वं न वेति संशयं रुद्रस्याहनत् । अल्पकेनैव मयेन रुद्रस्य प्रतीकारं कृत्वा ॥ १ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S11_V02" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">राजोवाच– कस्मिन् कर्मणि देवस्य यशोऽभूज्जगदीशितुः । यथा चोपचिता कीर्तिः कृष्णेनानेन कथ्यताम् ॥ २ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S11_V02">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S11_V02_B1" data-verse="BTN_C07_S11_V02">
<p>कस्मिन्कर्मणि मयो विपरीतं चकार ॥ २ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S11_V12" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">वत्स आसीत् तदा ब्रह्मा स्वयं विष्णुरयं हि गौः ।</span>
<span class="shloka-line">प्रविश्य त्रिपुरं काले रसकूपामृतं पपौ ॥ तेऽसुरा ह्यपि पश्यन्तो न न्यषेधन् विमोहिताः ॥ १२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S11_V12">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S11_V12_B1" data-verse="BTN_C07_S11_V12">
<p>'सापेक्षं न तु दोषाय यत्र सिद्धमपेक्षितम्''॥ इति शब्दनिर्णये ॥ १२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S11_V14" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">देवोऽसुरो नरोऽन्यो वा नेश्वरोऽस्तीह कश्चन ।</span>
<span class="shloka-line">आत्मनोऽन्यस्य वा दिष्टं दैवेनापोहितुं द्वयोः ॥ १४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये सप्तमस्कन्धे एकादशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S11_V14">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S11_V14_B1" data-verse="BTN_C07_S11_V14">
<p>विष्णुनाऽऽदिष्टं व्यपोहितुं देवोऽसुरोऽन्यो वा न समर्थः ॥ १४ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C7-S12" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="द्वादशोऽध्यायः"></span>
=== द्वादशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="7" data-sec="12">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S12_V11" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">श्रवणं कीर्तनं चास्य स्मरणं महतां गतेः ।</span>
<span class="shloka-line">सेवेज्याऽवनतिः सख्यं दास्यमात्मसमर्पणम् ॥ ११ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S12_V11">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S12_V11_B1" data-verse="BTN_C07_S12_V11">
<p>'अनाद्यनन्तकालेषु मुक्तौ संसार एव च ।</p>
<p>मयिस्थश्चोदयत्येको विष्णुर्मां सर्वदैव तु ॥</p>
<p>इति सम्प्रीतिकं ज्ञानं विद्यादात्मसमर्पणम् ।</p>
<p>बहिस्थेश्वरदासत्वं दास्यमित्युच्यते बुधैः''॥ इति तन्त्रमालायाम् ॥ ११ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S12_V30" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">या पतिं हरिभावेन भजेच्छ्रीरिव तत्परा ।</span>
<span class="shloka-line">हर्यात्मना हरेर्लोके पत्या श्रीरिव मोदते ॥ ३० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये सप्तमस्कन्धे द्वादशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S12_V30">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S12_V30_B1" data-verse="BTN_C07_S12_V30">
<p>'हरिरस्मिंस्थित इति स्त्रीणां भर्तरि भावना ॥</p>
<p>शिष्याणां च गुरौ नित्यं शूद्राणां ब्राह्मणादिषु ।</p>
<p>भृत्यानां स्वामिनि तथा हरिभाव उदीरितः''॥ इति च ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C7-S13" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="त्रयोदशोऽध्यायः"></span>
=== त्रयोदशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="7" data-sec="13">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S13_V10" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">द्वैतं तावन्न विरमेत् ततो ह्यस्य विपर्ययः ॥ १० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S13_V10">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S13_V10_B1" data-verse="BTN_C07_S13_V10">
<p>'बहुत्वेनैव वस्तूनां यथार्थज्ञानमुच्यते ।</p>
<p>औतज्ञानमित्येतद् द्वैतज्ञानं तदन्यथा ॥</p>
<p>यथाज्ञानं तथा वस्तु यथावस्तु तथा मतिः ॥</p>
<p>नैव ज्ञानार्थयोर्भेदस्तत एकत्ववेदनम्''॥ इति च ॥ १० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S13_V14" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">दत्वा वरमनुज्ञातो गुरोः कामं यदीश्वरः ।</span>
<span class="shloka-line">गृहं वनं वा प्रविशेत् प्रव्रजेत् तत्र वा वसेत् ॥ १४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S13_V14">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S13_V14_B1" data-verse="BTN_C07_S13_V14">
<p>'गुरोराज्ञानुरोधेन दूरस्थो वा गृही भवेत्''॥ इति च ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S13_V15" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अग्नौ गुरावात्मनि च सर्वभूतेष्वधोक्षजम् ।</span>
<span class="shloka-line">भूतैः स्वधामभिः पश्येदप्रविष्टं प्रविष्टवत् ॥ १५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S13_V15">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S13_V15_B1" data-verse="BTN_C07_S13_V15">
<p>'अप्रविष्टः सर्वगतः प्रविष्टस्त्वनुरूपवान् ।</p>
<p>एवं द्विरूपो भगवान् हरिरेको जनार्दनः''इति च ॥ १५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S13_V24" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">आत्मन्यग्नीन् समारोप्य संन्यस्याहं ममात्मताम् ।</span>
<span class="shloka-line">कारणेषु न्यसेत् सम्यक् सङ्घातं तु यथार्हतः ॥ २४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S13_V24">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S13_V24_B1" data-verse="BTN_C07_S13_V24">
<p>'कार्यस्य कारणलयज्ञानमात्रं विलापनम्''॥ इति च ॥ २४ ॥</p>
<p>अप्सु प्रवेशयेद् जिह्वां घ्रेयैर्घ्राणं क्षितौ न्यसेत् ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S13_V28" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">मनो मनोरथैश्चन्द्रे बुद्धिं बोध्यैः कवौ परे ॥ २८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S13_V28">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S13_V28_B1" data-verse="BTN_C07_S13_V28">
<p>परः कविर्बृहस्पतिः ॥ २८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S13_V29" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">कर्माण्यध्यात्मना रुद्रे यदहंसम्मताः क्रियाः ।</span>
<span class="shloka-line">सत्त्वेन चित्तं क्षेत्रज्ञे गुणैर्वैकारिकं परे ॥ २९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S13_V29">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S13_V29_B1" data-verse="BTN_C07_S13_V29">
<p>'चित्तं हिरण्यगर्भे तु विलाप्य परमात्मनि ।</p>
<p>क्षेत्रज्ञाख्ये लापयेच्च ततो नान्यत्स्मरेद्बुधः''॥ इति च ॥ २९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S13_V31" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">इत्यक्षरतयाऽऽत्मानं चिन्मात्रमवशेषितम् ।</span>
<span class="shloka-line">ज्ञात्वाऽद्वयोऽथ विरमेद् दग्धयोनिरिवानिलः ॥ ३१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये सप्तमस्कन्धे त्रयोदशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S13_V31">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S13_V31_B1" data-verse="BTN_C07_S13_V31">
<p>आत्मानं परमात्मानम् । अद्वयः । ततोऽन्यस्मृतिवर्जितः । दग्धयो-निर्यथानल इति कृत्याभावमात्रम् ।</p>
<p>'न हरिं स्मरतः कृत्यं दग्धेन्धनहुताशवत्''। इति च ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C7-S14" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="चतुर्दशोऽध्यायः"></span>
=== चतुर्दशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="7" data-sec="14">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S14_V04" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">पश्येदात्मन्यदो विश्वं परे सदसतोऽद्वये ।</span>
<span class="shloka-line">आत्मानं च परं ब्रह्म सर्वत्र सदसन्मये ॥ ४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S14_V04">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S14_V04_B1" data-verse="BTN_C07_S14_V04">
<p>आत्मनि परमात्मनि ॥ ४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S14_V07" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">नासच्छास्त्रेषु सज्जेत नोपजीवेत जीविकाम् ।</span>
<span class="shloka-line">अतिवादान् त्यजेत् तर्कान् पक्षं कञ्चिन्न संश्रयेत् ॥ ७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C07_S14_V08" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">न शिष्याननुबध्नीत ग्रन्थान् नैवाभ्यसेद् बहून् ।</span>
<span class="shloka-line">न व्याख्यामुपजीवेत नारम्भानारभेत् क्वचित् ॥ ८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S14_V08">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S14_V08_B1" data-verse="BTN_C07_S14_V08">
<p>अप्रयोजकं पक्षं न संश्रयेत् ।</p>
<p>'नाप्रयोजनपक्षी स्यान्न वृथा शिष्यबन्धकृत् ।</p>
<p>न चोदासीनशास्त्राणि न विरुद्धानि चाभ्यसेत् ॥</p>
<p>'न व्याख्ययोपजीवेत न निषिद्धान्समाचरेत् ।</p>
<p>एवं भूतो यतिर्याति तदेकशरणो हरिम्''॥ इति समाचारे ॥ ७-८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S14_V44" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">विकल्पं जुहुयाच्चित्ते तन्मनस्यर्थविभ्रमे ।</span>
<span class="shloka-line">मनो वैकारिके हुत्वा मायायां वै जुहोत्यमुम् ॥ ४४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S14_V44">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S14_V44_B1" data-verse="BTN_C07_S14_V44">
<p>चित्ते मनोवृत्त्यभिमानिनि । अर्थविभ्रमे अर्थेषु भ्रममाणे ।</p>
<p>'चित्ताख्याग्नेरधीनं हि जगदेतद्विचिन्तयेत् ।</p>
<p>मनोनामेन्द्रवशगमग्निं च प्रविचिन्तयेत्''॥ इत्यादि च ॥ ४४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S14_V46" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स्वात्मवृत्तं मयेत्थं ते सुगुप्तमनुवर्णितम् ।</span>
<span class="shloka-line">व्यपेतं लोकशास्त्राभ्यां भवान् हि भगवत्प्रियः ॥ ४६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये सप्तमस्कन्धे चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १३ ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S14_V46">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S14_V46_B1" data-verse="BTN_C07_S14_V46">
<p>'अशास्त्रीयत्वान्मुखतः शास्त्रापेतमिदं विदुः ।</p>
<p>शास्त्रनिर्णयगम्यत्वाच्छास्त्रीयमभिधीयते''॥ इति च ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C7-S15" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="पञ्चदशोऽध्यायः"></span>
=== पञ्चदशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="7" data-sec="15">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S15_V14" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">कृमिविड्भस्मनिष्ठान्तं क्वेदं तुच्छं कलेवरम् ।</span>
<span class="shloka-line">क्व तदीयरतिर्भार्या क्वायमात्मा नभश्छदिः ॥ १४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S15_V14">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S15_V14_B1" data-verse="BTN_C07_S15_V14">
<p>नभश्छदिः नभोव्याप्यस्थितः परमात्मा ॥ १४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S15_V22" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तृतीयायां शुक्लपक्षे नवम्यामथ कार्तिके ।</span>
<span class="shloka-line">चतसृष्वप्यष्टकासु हेमन्ते शिशिरे तथा ॥ २२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S15_V22">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S15_V22_B1" data-verse="BTN_C07_S15_V22">
<p>'सप्तम्यादित्रयं चैव तथा चैत्रत्रयोदशी ।</p>
<p>चतस्रस्त्वष्टकाः प्रोक्ताः सर्वपक्षाद्विशेषतः''॥ इति च व्यासस्मृतौ ॥</p>
<p>'हेमन्ते शिशिरे चैव नित्यश्राद्धं गुणोत्तरम्''। इति च ॥ २२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S15_V38" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">पुराण्यनेन सृष्टानि नृतिर्यगृषिदेवताः ।</span>
<span class="shloka-line">शेते जीवेन रूपेण पुरेषु पुरुषो ह्यसौ ॥ ३८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S15_V38">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S15_V38_B1" data-verse="BTN_C07_S15_V38">
<p>जीवेन रूपेण सह ॥ ३८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S15_V39" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तेष्वीशो भगवान् राजन् तारतम्येन वर्तते ।</span>
<span class="shloka-line">तस्मात् पात्रं हि पुरुषो यावानात्मा यथेयते ॥ ३९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S15_V39">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S15_V39_B1" data-verse="BTN_C07_S15_V39">
<p>ब्रह्मादिस्थावरान्तेषु न विशेषो हरेः क्वचित् ।</p>
<p>व्यक्तिमात्रविशेषेण तारतम्यं वदन्ति च''॥ इति च ॥ ३९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S15_V42" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">पुरुषेष्वपि राजेन्द्र सुपात्रं ब्राह्मणं विदुः ।</span>
<span class="shloka-line">तपसा विद्यया तुष्ट्या धत्ते वेदं हरेस्तनुम् ॥ ४२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C07_S15_V43" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तन्वोऽस्य ब्राह्मणा राजन् कृष्णस्य जगदात्मनः ।</span>
<span class="shloka-line">पुनन्तः पादरजसा त्रिलोकीं दैवतं महत् ॥ ४३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये सप्तमस्कन्धे पञ्चदशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S15_V43">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S15_V43_B1" data-verse="BTN_C07_S15_V43">
<p>'शिलावत्प्रतिमाः सन्तो विप्राद्याश्च हरेः स्मृताः''॥</p>
<p>इति च ॥ ४२-४३ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C7-S16" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="षोडशोऽध्यायः"></span>
=== षोडशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="7" data-sec="16">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S16_V52" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">निषेकादिश्मशानान्तैः संस्कारैः संस्कृताः द्विजाः ।</span>
<span class="shloka-line">इन्द्रियेषु क्रियायज्ञान् ज्ञानदीपेषु जुह्वति ॥ ५२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C07_S16_V53" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">इन्द्रियाणि मनस्येवं वाचि वैकारिकं मनः ।</span>
<span class="shloka-line">तां तु वर्णसमाम्नाये तमोङ्कारे स्वरे न्यसेत् ॥ ५३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S16_V53">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S16_V53_B1" data-verse="BTN_C07_S16_V53">
<p>ओङ्कारं बिन्दुनादे तु तं तु प्राणे महत्यमुम् ।</p>
<p>'यज्ञाभिमानिनो देवान्स्मरन्तीन्द्रियमानिनाम् ।</p>
<p>वशगांस्तान्मनोमानिसुरेन्द्रस्य वशे स्थितान् ॥</p>
<p>वेदात्मिकायाः पार्वत्यास्तं तां रुद्रवशे स्थिताम् ।</p>
<p>वर्णत्रयात्मकं रुद्रं शेषे तु प्रणवात्मके ॥</p>
<p>बिन्दुरूपसरस्वत्यां तं तां तस्यां पुनर्न्यसेत् ।</p>
<p>मूलस्थानादरूपायां तां वायौ तं जनार्दने ॥</p>
<p>प्रकृतावथवा प्राणं तामेव पुरुषोत्तमे''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ ५२-५३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S16_V54" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अग्निः सूर्यो दिवा वायुः शुक्लो राकोत्तरः स्वराट् ॥ ५४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S16_V54">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S16_V54_B1" data-verse="BTN_C07_S16_V54">
<p>स्वराट् इन्द्रः ॥ ५४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S16_V55" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">विश्वोऽथ तैजसः प्राज्ञस्तुर्य आत्मा समन्वयः ।</span>
<span class="shloka-line">देवयानमिदं प्राहुर्भूत्वा भूत्वाऽनुपूर्वशः । आत्मयाज्युपशान्तात्मा ह्यात्मस्थो न निवर्तते ॥ ५५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S16_V55">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S16_V55_B1" data-verse="BTN_C07_S16_V55">
<p>'विश्वाद्या अनिरुद्धाद्यास्ते द्विधा सम्प्रकीर्तिताः ।</p>
<p>विष्णुरूपास्तदन्ये च तान्सर्वान्याति मोक्षगः ॥</p>
<p>तदन्ये च दिवस्पुत्राः सर्वे च द्युसमीपगाः ।</p>
<p>ते दिवं प्रापयन्त्येनं सा वायुं स हरिं पृथक् ॥</p>
<p>विश्वादिरूपं तुर्यश्च वासुदेवश्च नापरः''॥ इति च ।</p>
<p>अधिको भूत्वा सुखादिभिः ॥ ५५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S16_V56" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">य एते पितृदेवानामयने देवनिर्मिते ।</span>
<span class="shloka-line">शास्त्रेण चक्षुषा वेद जनस्थोऽपि न मुह्यति ॥ ५६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S16_V56">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S16_V56_B1" data-verse="BTN_C07_S16_V56">
<p>'भक्तिमान्मार्गविन्नैव नीचां गतिमवाप्नुयात्''॥ इति च ॥ ५६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S16_V57" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">आदावन्तेऽजनानाशं बहिरन्तः परावरम् ।</span>
<span class="shloka-line">ज्ञानं ज्ञेयं वचो वाच्यं तमो ज्योतिश्च यत् स्वयम् ॥ ५७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S16_V57">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S16_V57_B1" data-verse="BTN_C07_S16_V57">
<p>ग्लापकत्वात् तमः ॥ ५७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S16_V58" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अबाधितोऽपि ह्याभासो यथा वस्तुतया स्मृतः ।</span>
<span class="shloka-line">दुर्घटत्वादैन्द्रियकं तद्वदर्थविकल्पितम् ॥ ५८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S16_V58">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S16_V58_B1" data-verse="BTN_C07_S16_V58">
<p>दुर्घटत्वादर्थत्वेन परमेश्वरेणैव कल्पितम् ॥ ५८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S16_V59" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">क्षित्यादीनां इहार्थानां छाया न कतमाऽपि हि ।</span>
<span class="shloka-line">न संघातो विकारोऽपि न पृथङ् नान्वितोऽपि वा ॥ ५९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S16_V59">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S16_V59_B1" data-verse="BTN_C07_S16_V59">
<p>'छाया रीतिः प्रकारश्च भावश्चेत्यभिधीयते''। इति शब्दनिर्णये ।</p>
<p>क्षित्यादीनां पदार्थानां कतमोऽपि प्रकारो न घटते । परमेश्वरकल्पितत्वात्कार्यमित्येव वक्तुं युक्तम् । न हि बह्वपां सङ्घातमात्रं पृथिवी । न च विकारमात्रम् । न हि कालुष्यादिविकारमात्रेण पृथिवी भवति । न चाद्भ्यः पृथक्स्थितिः । न च वस्तुद्वयवत् सहावस्थानमात्रम् ॥ ५९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S16_V60" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">धातवोऽवयवित्वाच्च तन्मात्रावयवैर्विना ।</span>
<span class="shloka-line">न स्युर्ह्यसत्यवयविन्यासन्नावयवा इव ॥ ६० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S16_V60">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S16_V60_B1" data-verse="BTN_C07_S16_V60">
<p>एवमवयवावयविनोरपि ॥ ६० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S16_V61" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स्यात् सादृश्यभ्रमस्तावद् विकल्पे सति वस्तुनः ।</span>
<span class="shloka-line">जाग्रत्स्वप्नौ यथा स्वप्ने तथा विधिनिषेधता ॥ ६१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S16_V61">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S16_V61_B1" data-verse="BTN_C07_S16_V61">
<p>न च सादृश्यमात्रम् । वस्तुभेदे हि तद्युज्यते । तस्मात्स्वप्न एव । जाग्रत्स्वप्नौ यथा विशेषतो दृश्येते तथा पृथिव्यबादिविशेषो दुर्घटोऽपीश्वरकल्पनयैवासौ दृश्यते तथा पृथिव्यबादिविशेषो दुर्घटोऽपीश्वरकल्पनयैवासौ दृश्यते ।</p>
<p>'कार्यकारणवस्तूनां विशेषो न निरूपितः ।</p>
<p>तथा पीशेच्छयैवासौ दृश्यते नियतोऽपि च''॥ इति च ॥ ६१ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C07_S16_V69" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अहं पुराऽभवं कश्चिद् गन्धर्व उपबर्हणः ।</span>
<span class="shloka-line">नाम्नाऽतीते महाकल्पे गन्धर्वाणां सुसम्मतः ॥ ६९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये सप्तमस्कन्धे षोडशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="gr-author-note">॥ सप्तमः स्कन्धः समाप्तः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S16_V69">
<div class="bhashya" id="BTN_C07_S16_V69_B1" data-verse="BTN_C07_S16_V69">
<p>अतीतमहाकल्पे अतीतब्रह्मकल्पे ॥ ६९ ॥</p>
<p>'ब्रह्मकालः परश्चेति महाकल्पश्च कीर्तितः''। इति च ॥</p>
</div>

</div>
== अष्टमस्कन्धः ==
<span id="gr-C8-S3" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="तृतीयोऽध्यायः"></span>
=== तृतीयोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="8" data-sec="3">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C08_S03_V03" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यस्मिन्निदं यतश्चेदं येनेदं य इदं स्वयम् ।</span>
<span class="shloka-line">योऽस्मात् परस्माच्च परस्तं प्रपद्ये स्वयम्भुवम् ॥ ३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये अष्टमस्कन्धे तृतीयोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C08_S03_V03">
<div class="bhashya" id="BTN_C08_S03_V03_B1" data-verse="BTN_C08_S03_V03">
<p>यत इति स्रष्ट्रत्वम् । येनेति प्रवर्तकत्वम् । य इति सत्ताप्रदत्वम् । न सन्ति यदुपेक्षयेत्युक्तत्वात् ।</p>
<p>'उत्पन्नस्यापि यत्सत्ता हरेस्तत्स इतीर्यते ।</p>
<p>हरेर्विश्वं भिन्नमपि परमोऽसौ यतो विभुः''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ ३ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C8-S5" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="पञ्चमोऽध्यायः"></span>
=== पञ्चमोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="8" data-sec="5">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C08_S05_V22" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">न यस्य वध्यो न च रक्षणीयो</span>
<span class="shloka-line">नोपेक्षणीयादरणीयपक्षः ।</span>
<span class="shloka-line">अथापि सर्गस्थितिसंयमार्थं</span>
<span class="shloka-line">धत्ते रजःसत्वतमांसि काले ॥ २२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C08_S05_V22">
<div class="bhashya" id="BTN_C08_S05_V22_B1" data-verse="BTN_C08_S05_V22">
<p>'अनुग्राह्यतया पक्षा देवा नात्मार्थतो हरेः''। इति च ॥ २२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C08_S05_V27" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">विपश्चितं प्राणमनोधियात्मना-</span>
<span class="shloka-line">मर्थेन्द्रियाभासमनिद्रमव्रणम् ।</span>
<span class="shloka-line">छायातपौ यत्र न गृध्रपक्षौ</span>
<span class="shloka-line">तमक्षरं खं त्रियुगं व्रजामहे ॥ २७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C08_S05_V27">
<div class="bhashya" id="BTN_C08_S05_V27_B1" data-verse="BTN_C08_S05_V27">
<p>'छाया त्वविद्या सम्प्रोक्ता जन्यविद्याऽऽतपः स्मृतः ।</p>
<p>'जीवगृध्रस्य तौ पक्षावध ऊर्ध्वपथोः पृथक् ।</p>
<p>तौ विष्णोस्तु न विद्येते नित्यविद्यास्वरूपिणः''॥ इति च ॥२७॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C08_S05_V28" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अजस्य चक्रं त्वजयेर्यमाणं मनोमयं पञ्चदशारमाशु ।</span>
<span class="shloka-line">त्रिनाभि विद्युद्बलमष्टनेमि यदक्षमाहुस्तमृतं प्रपद्ये ॥ २८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C08_S05_V28">
<div class="bhashya" id="BTN_C08_S05_V28_B1" data-verse="BTN_C08_S05_V28">
<p>गुणत्रयनाभि । विद्युद्ब्रह्मा ।</p>
<p>'विद्युद्ब्रह्मेत्युपासीत''। इति श्रुतेः ।</p>
<p>'जगच्चक्रस्याक्षभूतो बलरूपश्च केशवः''॥ इति च ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C08_S05_V30" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">न यस्य कश्चातिपिपर्ति मायां</span>
<span class="shloka-line">यया जनो मुह्यति वेदनार्थम् ।</span>
<span class="shloka-line">तं निर्जितात्मात्मगुणं परेशं</span>
<span class="shloka-line">नमामि भूतेषु समं चरन्तम् ॥ ३० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C08_S05_V30">
<div class="bhashya" id="BTN_C08_S05_V30_B1" data-verse="BTN_C08_S05_V30">
<p>आत्मा च आत्मगुणाश्च निर्जिता येन ॥ ३० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C08_S05_V33" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अम्भस्तु यद्रेत उदारवीर्यं</span>
<span class="shloka-line">सिध्यन्ति जीवन्त्युत वर्धमानाः ।</span>
<span class="shloka-line">लोकास्त्रयोऽथाखिललोकपालाः</span>
<span class="shloka-line">प्रसीदतां ब्रह्म माविभूतिः ॥ ३३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C08_S05_V34" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सोमं मनो यस्य समामनन्ति</span>
<span class="shloka-line">दिवौकसां वै बलमन्ध आयुः ।</span>
<span class="shloka-line">ईशो नगानां प्रजनः प्रजानां</span>
<span class="shloka-line">प्रसीदतां नः स महाविभूतिः ॥ ३४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C08_S05_V34">
<div class="bhashya" id="BTN_C08_S05_V34_B1" data-verse="BTN_C08_S05_V34">
<p>'सूर्यसोमयमेन्द्रादीनृतेऽन्ये लोकपा अपि ॥</p>
<p>अद्भिर्जीवन्ति सोमाच्च महेन्द्रादीनृतेऽखिलाः ।</p>
<p>अपां सोमस्य चेन्द्राद्याः सर्वे वै जीवनप्रदाः''इति च ॥ ३३,३४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C08_S05_V35" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अग्निर्मुखं यस्य तु जातवेदा</span>
<span class="shloka-line">जातः क्रियाकाण्डनिमित्तजन्मा ।</span>
<span class="shloka-line">अन्तः समुद्रे पचतः स्वधातून्</span>
<span class="shloka-line">प्रसीदतां नः स महाविभूतिः ॥ ३५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C08_S05_V35">
<div class="bhashya" id="BTN_C08_S05_V35_B1" data-verse="BTN_C08_S05_V35">
<p>समुद्रे उदरे ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C08_S05_V36" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यच्चक्षुरासीत् तरणिर्देवयानं</span>
<span class="shloka-line">त्रयीमयो ब्रह्मण एष धिष्ण्यम् ।</span>
<span class="shloka-line">द्वारं च मुक्तेरमृतस्य मृत्योः</span>
<span class="shloka-line">प्रसीदतां नः स महाविभूतिः ॥ ३६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये अष्टमस्कन्धे पञ्चमोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C08_S05_V36">
<div class="bhashya" id="BTN_C08_S05_V36_B1" data-verse="BTN_C08_S05_V36">
<p>अमृतस्येति मुक्तेरित्यस्य विशेषणम् ॥ ३६ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C8-S6" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="षष्ठोऽध्यायः"></span>
=== षष्ठोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="8" data-sec="6">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C08_S06_V39" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अवरोप्य गिरिं स्कन्धात् सुपर्णः पततां वरः ।</span>
<span class="shloka-line">ययौ जलान्त उत्सृज्य हरिणा स विसर्जितः ॥ ३९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये अष्टमस्कन्धे षष्ठोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C08_S06_V39">
<div class="bhashya" id="BTN_C08_S06_V39_B1" data-verse="BTN_C08_S06_V39">
<p>'अनन्तोढो मन्दरस्तु यदा वैवस्वतान्तरम् ।</p>
<p>अमृतार्थं सुपर्णोढो रैवतस्यान्तरे मनोः''॥ इति ब्राह्मे ॥ ३९ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C8-S7" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="सप्तमोऽध्यायः"></span>
=== सप्तमोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="8" data-sec="7">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C08_S07_V19" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तदुग्रवेगं दिशि दिश्युपर्यधो</span>
<span class="shloka-line">विसर्पदुत्सर्पदसह्यवीर्यम् ।</span>
<span class="shloka-line">भीताः प्रजा दुद्रुवुरङ्ग सेश्वरा</span>
<span class="shloka-line">अरक्ष्यमाणाः शरणं सदाशिवम् ॥ १९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C08_S07_V20" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">विलोक्य तं देववरं त्रिलोक्या</span>
<span class="shloka-line">भवाय देव्याऽभियुतं मुनीनाम् ।</span>
<span class="shloka-line">आसीनमद्रावपवर्गहेतो-</span>
<span class="shloka-line">स्तपो जुषाणं स्तुतिभिः प्रणेमुः ॥ २० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C08_S07_V21" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">प्रजा ऊचुः– देवदेव महादेव भूतात्मन् भूतभावन । त्राहि नः शरणापन्नान् त्रैलोक्यदहनाद् विषात् ॥ २१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C08_S07_V22" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">त्वमेकः सर्वजगत ईश्वरो बन्धमोक्षयोः ।</span>
<span class="shloka-line">तं त्वामर्चन्ति कुशलाः प्रपन्नार्तिहरं गुरुम् ॥ २२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये अष्टमस्कन्धे सप्तमोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C08_S07_V22">
<div class="bhashya" id="BTN_C08_S07_V22_B1" data-verse="BTN_C08_S07_V22">
<p>'रुद्रस्य यशसेऽर्थाय स्वयं विष्णुर्विषं विभुः ।</p>
<p>न सञ्जह्रे समर्थोऽपि वायुं चोचे प्रशान्तये''इति च ॥</p>
<p>'तत्र तत्र स्तुतिपदैर्हरिरेव तु तद्गतः ।</p>
<p>स्तूयतेऽतो युक्तमेव गुणाधिक्यवचोऽपि तु''इति च ॥ १९-२२ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C8-S8" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="अष्टमोऽध्यायः"></span>
=== अष्टमोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="8" data-sec="8">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C08_S08_V19" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">श्रीशुक उवाच– नूनं तपो यस्य न मन्युनिर्जयो ज्ञानं क्वचित् तच्च न सङ्गवर्जितम् । कश्चिन्महांस्तस्य न कामनिर्जयः स ईश्वरः किं परतो व्यपाश्रयः ॥ १९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C08_S08_V20" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">धर्मः क्वचित् तस्य न भूतसौहृदं</span>
<span class="shloka-line">त्यागः क्वचित् तच्च न मुक्तिकारणम् ।</span>
<span class="shloka-line">वीर्यं न पुंसोऽस्त्यजवेगनिष्कृतं</span>
<span class="shloka-line">न हि द्वितीयो गुणसङ्गवर्जितः ॥ २० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C08_S08_V21" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">क्वचिच्चिरायुर्न हि शीलमङ्गलं</span>
<span class="shloka-line">क्वचित् तदप्यस्ति न वेद्यमायुषः ।</span>
<span class="shloka-line">यत्रोभयं कुत्र च सोऽप्यमङ्गलः</span>
<span class="shloka-line">सुमङ्गलः कश्चन काङ्क्षते हि माम् ॥ २१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C08_S08_V21">
<div class="bhashya" id="BTN_C08_S08_V21_B1" data-verse="BTN_C08_S08_V21">
<p>एवं विमृश्याव्यभिचारिसद्गुणं</p>
<p>पदं निजैकाश्रयिसद्गुणाश्रयम् ।</p>
<p>वव्रे वरं सर्वगुणैरपेक्षितं</p>
<p>रमा मुकुन्दं निरपेक्षमीप्सितम् ॥ २२ ॥</p>
<p>'अनाद्यनन्तकोलेऽपि विष्णुमेवाश्रिता रमा ।</p>
<p>अन्येषां ज्ञापनार्थाय दोषानुक्त्वेतरान् जहौ''॥ इति च ॥ १९-२२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C08_S08_V33" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अमृतस्य पूर्णकलशं बिभ्रद्वलयभूषितः ।</span>
<span class="shloka-line">स वै भगवतस्साक्षात् विष्णोरंशांशसम्भवः ॥ ३३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C08_S08_V34" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">धन्वन्तरिरीति ख्यात आयुर्वेददृगिज्यभाक् ।</span>
<span class="shloka-line">तमालोक्यासुरास्सर्वे कलशं चामृताहृतम् ॥ ३४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C08_S08_V34">
<div class="bhashya" id="BTN_C08_S08_V34_B1" data-verse="BTN_C08_S08_V34">
<p>लिप्सन्तः सर्ववस्तूनि कलशं तरसाऽहरन् ।</p>
<p>नीयमानेऽसुरैस्तस्मिन् कलशेऽमृतभाजने ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C08_S08_V35" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">विषण्णमनसो देवा हरिं शरणमाययुः ॥ ३५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये अष्टमस्कन्धे अष्टमोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C08_S08_V35">
<div class="bhashya" id="BTN_C08_S08_V35_B1" data-verse="BTN_C08_S08_V35">
<p>'तेषां सत्याच्चालनार्थं हरिर्धन्वन्तरिर्विभुः ।</p>
<p>समर्थोऽप्यसुराणां तु स्वहस्तादमुचत्सुधाम्''। इति च ॥ ३३-३५ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C8-S9" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="नवमोऽध्यायः"></span>
=== नवमोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="8" data-sec="9">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C08_S09_V56" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">दृष्ट्वा मृधे गरुडवाहमिभारिवाह</span>
<span class="shloka-line">आविध्य शूलमहिनोदथ कालनेमिः ।</span>
<span class="shloka-line">तल्लीलया गरुडमूधर्ि्न पतद् गृहीत्वा</span>
<span class="shloka-line">तेनाहनन्नृप सवाहमरिं त्र्यधीशः ॥ ५६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C08_S09_V57" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">माली सुमाल्यतिबलौ युधि पेततुर्य-</span>
<span class="shloka-line">च्चक्रेणकृत्तशिरसावथ माल्यवांस्तम् ।</span>
<span class="shloka-line">आहत्य तिग्मगदयाऽहनदण्डजेन्द्रं</span>
<span class="shloka-line">तावच्छिरोऽच्छिनदरेर्नदतोऽरिणाऽऽद्यः ॥ ५७॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये अष्टमस्कन्धे नवमोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C08_S09_V57">
<div class="bhashya" id="BTN_C08_S09_V57_B1" data-verse="BTN_C08_S09_V57">
<p>'कालनेम्यादयः सर्वे हरिणा निहता अपि ।</p>
<p>शुक्रेणोज्जीविताः सन्तः पुनस्तेनैव पातिताः''॥ इति च ॥५६,५७॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C8-S19" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="एकोनविंशोऽध्यायः"></span>
=== एकोनविंशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="8" data-sec="19">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C08_S19_V12" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यद्यप्यसावधर्मेण मां बध्नीयादनागसम् ।</span>
<span class="shloka-line">तथाप्येनं न हिंसिष्ये भीतं ब्रह्मतनुं रिपुम् ॥ १२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C08_S19_V13" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">एष वा उत्तमश्लोको न जिहासति यद् यशः ।</span>
<span class="shloka-line">हत्वा मैनां हरेद् युद्धे शयीत निहतो मया ॥ १३ ॥॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये अष्टमस्कन्धे एकोनविंशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C08_S19_V13">
<div class="bhashya" id="BTN_C08_S19_V13_B1" data-verse="BTN_C08_S19_V13">
<p>'बलिरप्यसुरावेशात्स्तुवन्नपि जनार्दनम् ।</p>
<p>आक्षिपत्यन्तरा क्वापि प्रह्लादो नित्यभक्तिमान्''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥ १२-१३ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C8-S22" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="द्वाविंशोऽध्यायः"></span>
=== द्वाविंशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="8" data-sec="22">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C08_S22_V20" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">मीन उवाच– न म एतदलं राजन् सुखं वस्तुमुदञ्चनम् । पृथु देहि पदं मह्यं यत् त्वाऽहं शरणं गता ॥ २० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये अष्टमस्कन्धे द्वाविंशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="gr-author-note">॥ अष्टमः स्कन्धः समाप्तः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C08_S22_V20">
<div class="bhashya" id="BTN_C08_S22_V20_B1" data-verse="BTN_C08_S22_V20">
<p>'अनन्तशक्तिर्भगवान् मत्स्यरूपी जनार्दनः ।</p>
<p>क्रीडार्थं याचयामास स्वयं सत्यव्रतं नृपम् ॥''इति मात्स्ये ।</p>
</div>

</div>
== नवमस्कन्धः ==
<span id="gr-C9-S6" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="षष्ठोऽध्यायः"></span>
=== षष्ठोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="9" data-sec="6">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C09_S06_V84" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">एवंविधानेकगुणः स राजा</span>
<span class="shloka-line">परात्मनि ब्रह्मणि वासुदेवे ।</span>
<span class="shloka-line">क्रियाकलापैः समुवाह भक्तिं</span>
<span class="shloka-line">यया विरिञ्चादिमधश्चकार ॥ ८४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये नवमस्कन्धे षष्ठोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C09_S06_V84">
<div class="bhashya" id="BTN_C09_S06_V84_B1" data-verse="BTN_C09_S06_V84">
<p>'ब्रह्मादिभक्तिकोट्यंशादंशो नैवाम्बरीषके ।</p>
<p>नैवान्यस्य च कस्यापि तथापि हरिरीश्वरः ॥</p>
<p>तात्कालिकोपचेयत्वात्तेषां यशस आदिराट् ।</p>
<p>ब्रह्मादयश्च तत्कीर्तिं व्यञ्जयामासुरुत्तमाम् ॥</p>
<p>मोहनाय च दैत्यानां ब्रह्मादेर्निन्दनाय च ।</p>
<p>अन्यार्थं च स्वयं विष्णुर्ब्रह्माद्याश्च निराशिषः ॥</p>
<p>मानुषेषूत्तमत्वाच्च तेषां भक्त्यादिभिर्गुणैः ।</p>
<p>ब्रह्मादेर्विष्ण्वधीनत्वज्ञापनाय च केवलम् ॥</p>
<p>दुर्वासाश्च स्वयं रुद्रस्तथाप्यन्याय्यमुक्तवान् ।</p>
<p>तस्याप्यनुग्रहार्थाय दर्पनाशार्थमेव च''॥ इति गारुडे ॥ ८४ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C9-S8" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="अष्टमोऽध्यायः"></span>
=== अष्टमोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="9" data-sec="8">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C09_S08_V90" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">रक्षःस्वसुर्व्यकृत रूपमशुद्धबुद्धे-</span>
<span class="shloka-line">स्तस्याः खरत्रिशिरदूषणमुख्यबन्धून् ।</span>
<span class="shloka-line">जघ्ने चतुर्दशसहस्रमवारणीय-</span>
<span class="shloka-line">कोदण्डपाणिरटमान उवास कृच्छ्रम् ॥ ९० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C09_S08_V92" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">रक्षोधमेन वृकवद् विपिनेऽसमक्षं</span>
<span class="shloka-line">वैदेहराजदुहितुर्यपयापितायाम् ।</span>
<span class="shloka-line">भ्रात्रा वने कृपणवत् प्रियया वियुक्तः</span>
<span class="shloka-line">स्त्रीसङ्गिनामिति रतिं प्रथयंश्चचार ॥ ९२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये नवमस्कन्धे अष्टमोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C09_S08_V92">
<div class="bhashya" id="BTN_C09_S08_V92_B1" data-verse="BTN_C09_S08_V92">
<p>'नित्यपूर्णसुखज्ञप्तिस्वरूपोऽसौ यतो विभुः ।</p>
<p>अतोऽस्य राम इत्याख्या तस्य दुःखं कुतोऽण्वपि ॥</p>
<p>तथाऽपि लोकशिक्षार्थमदुःखो दुःखवर्तिवत् ।</p>
<p>अन्तर्हितां लोकदृष्ट्या सीतामासीत्स्मरन्निव ॥</p>
<p>ज्ञापनार्थं पुनर्नित्यसम्बन्धं स्वात्मनः श्रिया ।</p>
<p>अयोध्याया विनिर्गच्छन् सर्वलोकस्य चेश्वरः ॥</p>
<p>प्रत्यक्षं तु श्रिया सार्धं जगामानादिरव्ययः''॥ ९०,९२ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C9-S9" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="नवमोऽध्यायः"></span>
=== नवमोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="9" data-sec="9">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C09_S09_V15" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">मुनौ निक्षिप्य तनयौ सीता भर्त्रा विवासिता ।</span>
<span class="shloka-line">ध्यायन्ती रामचरणौ विवरं प्रविवेश ह ॥ १५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C09_S09_V16" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तच्छ्रुत्वा भगवान् रामो रुन्धन्नपि धिया शुचः ।</span>
<span class="shloka-line">स्मरंस्तस्या गुणांस्तांस्तान् नाशक्नोद् रोद्धुमीश्वरः ॥ १६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C09_S09_V17" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स्त्रीपुम्प्रसङ्ग एतादृक् सर्वत्र त्रासमावहः ।</span>
<span class="shloka-line">अपीश्वराणां किमुत ग्राम्यस्य गृहमेधिनः ॥ १७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C09_S09_V18" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तत ऊर्ध्वं ब्रह्मचर्यं धारयन्नजुहोत् प्रभुः ।</span>
<span class="shloka-line">त्रयोदशाब्दसाहस्त्रमग्निहोत्रमखण्डितम् ॥ १८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C09_S09_V19" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स्मरतां हृदि विन्यस्य बुद्धं पद्ममिवांशुकैः ।</span>
<span class="shloka-line">स्वपादपल्लवं राम आत्मज्योतिरगात् ततः ॥ १९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C09_S09_V23" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">पुरुषो रामचरितं श्रवणैरुपधारयन् ।</span>
<span class="shloka-line">आनृशंस्यपरो राजन् कर्मबन्धैर्विमुच्यते ॥ २३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये नवमस्कन्धे नवमोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C09_S09_V23">
<div class="bhashya" id="BTN_C09_S09_V23_B1" data-verse="BTN_C09_S09_V23">
<p>'नित्यपूर्णसुखज्ञप्तिस्वरूपोऽसौ यतो विभुः ।</p>
<p>अतोऽस्य राम इत्याख्या तस्य दुःखं कुतोऽण्वपि ॥</p>
<p>तथाऽपि लोकशिक्षार्थमदुःखो दुःखवर्तिवत् ।</p>
<p>अन्तर्हितां लोकदृष्ट्या सीतामासीत्स्मरन्निव ॥</p>
<p>ज्ञापनार्थं पुनर्नित्यसम्बन्धं स्वात्मनः श्रिया ।</p>
<p>अयोध्याया विनिर्गच्छन्सर्वलोकस्य चेश्वरः ॥</p>
<p>प्रत्यक्षं तु श्रिया सार्धं जगामानादिरव्ययः''॥</p>
<p>'नक्षत्रमासगणितं त्रयोदशसहस्रकम् ।</p>
<p>ब्रह्मलोकसमं चक्रे समस्तं क्षितिमण्डलम् ॥</p>
<p>रामो रामो राम इति सर्वेषामभवत्तदा ।</p>
<p>सर्वो राममयो लोको यदा रामस्त्वपालयत् ॥"इति स्कान्दे ॥ १५-१९,२३ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C9-S14" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="चतुर्दशोऽध्यायः"></span>
=== चतुर्दशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="9" data-sec="14">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C09_S14_V07" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">वरेण छन्दयामास प्रीतः सत्यवतीसुतः ।</span>
<span class="shloka-line">वव्रे हतानां रामोऽपि जीवितं चास्मृतिं वधे ॥ ७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये नवमस्कन्धे चतुर्दशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C09_S14_V07">
<div class="bhashya" id="BTN_C09_S14_V07_B1_" data-verse="BTN_C09_S14_V07">
<p>ततश्चावभृथस्नानविधूताशेषकिल्बिषः ।</p>
<p>सरस्वत्यां ब्रह्मनद्यां रेजे व्यभ्र इवांशुमान् ॥ २३ ॥</p>
<p>'जामदग्न्यो वरं वव्रेऽनन्तशक्तिरपि स्वयम् ।</p>
<p>पितुर्मान्यत्वसिध्यर्थं लोके लोकेश्वरः प्रभुः ॥</p>
<p>अपापमपि देवेशं पितरः संन्यवर्तयन् ।</p>
<p>अजानन्तोऽस्य माहात्म्यं मोहितास्तस्य मायया ॥</p>
<p>मोहयन्मायया लोकं चक्रे चापचितिं वधे ।</p>
<p>पुण्यपापादिनिर्मातुः कुतः पापादिसङ्गतिः''॥ इति च ॥ ७,२३ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C9-S17" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="सप्तदशोऽध्यायः"></span>
=== सप्तदशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="9" data-sec="17">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C09_S17_V38" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">मूढे भर द्वाजमिमं भरद्वाजं बृहस्पतेः ।</span>
<span class="shloka-line">त्राता तु दुःखात् पितरौ भरद्वाजस्ततस्त्वयम् ॥ ३८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C09_S17_V39" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">चोद्यमाना सुरैरेवं मत्वा तं देवमात्मजम् ।</span>
<span class="shloka-line">व्यसृजन्मरुतोऽबिभ्रन् दत्तोऽयं वितथेऽन्वये ॥ ३९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये नवमस्कन्धे सप्तदशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="gr-author-note">॥ नवमः स्कन्धः समाप्तः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C09_S17_V39">
<div class="bhashya" id="BTN_C09_S17_V39_B1" data-verse="BTN_C09_S17_V39">
<p>द्वाजमिमं भर । उचथ्यस्य क्षेत्रजो बृहस्पतेर्जात इति । द्वयोर्जातत्वाद्द्वाजः । बृहस्पतेर्वाजः प्रजासन्ततिर्येन भृता बृहस्पतेर्भरद्वाजः ।</p>
<p>'भरद्वाजो मरुद्भिश्च भृतो जातो द्वयोर्यतः ''इति पाद्मे ॥ ३८-३९ ॥</p>
</div>

</div>
== दशमस्कन्धः ==
<span id="gr-C10-S1" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="प्रथमोऽध्यायः"></span>
=== प्रथमोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="10" data-sec="1">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S01_V41" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स्वप्ने यथा पश्यति देहमीदृशं</span>
<span class="shloka-line">मनोरथेनाभिनिविष्टचेतनः ।</span>
<span class="shloka-line">दृष्टश्रुताभ्यां मनसाऽनुचिन्तयन्</span>
<span class="shloka-line">प्रपद्यते तत् किमपि ह्यपस्मृतिः ॥ ४१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S01_V41">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S01_V41_B1" data-verse="BTN_C10_S01_V41">
<p>स्वप्ने यथा दृष्टश्रुतस्मृत्यनुसारि देहं प्राप्नोति । अपस्मृतिर्मृतः । पूर्वदेह-स्मरणाभावात् । अनभिमानतः ॥ ४१ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S01_V42" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यतो यतो धावति दैवचोदितं</span>
<span class="shloka-line">मनो विकारात्मकमात्मपञ्चसु ।</span>
<span class="shloka-line">गुणेषु मायारचितेषु देह्यसौ</span>
<span class="shloka-line">प्रपद्यमानः सह तेन जायते ॥ ४२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S01_V42">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S01_V42_B1" data-verse="BTN_C10_S01_V42">
<p>यतो यतः । यत्र यत्र मनो धावत्यात्मपञ्चानां मध्ये तत्र तत्र तेन दैवेन सह जायते गुणानुबद्धः सन् ।</p>
<p>'दैवगान्धर्वपित्र्येषु मानुषेष्वासुरेषु च ।</p>
<p>यत्र यत्र मनो याति तत्र तत्रोपजायते ॥</p>
<p>स्वगुणस्यानुसारेण सत्वादिविनिबन्धनः''॥ इति गारुडे ।</p>
<p>'देवादित्वं योग्यतया तत्सकाशस्त्वनुस्मृतेः ।</p>
<p>श्वेतद्वीपादि तत्रापि योग्यतामप्यपेक्ष्य तु ॥</p>
<p>विष्णोः स्थानं विनाऽन्यत्र वायुशक्रादिनामपि ।</p>
<p>त्रैलोक्यदेशभेदेषु योग्यता न त्वपेक्षिता''॥ इति नारदीये ॥ ४२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S01_V43" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ज्योतिर्यथैवोदकपार्थिवेष्वदः</span>
<span class="shloka-line">समीरवेगानुगतं विभाव्यते ।</span>
<span class="shloka-line">एवं स्वमायारचितेष्वसौ पुमान्</span>
<span class="shloka-line">गुणेषु रागानुगतो विमुह्यति ॥ ४३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C10_S01_V44" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तस्मान्न कस्यचिद् द्रोहमाचरेत् स तथाविधः ।</span>
<span class="shloka-line">आत्मनः क्षेममन्विच्छन् द्रोग्धुर्वै परतो भयम् ॥ ४४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S01_V44">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S01_V44_B1" data-verse="BTN_C10_S01_V44">
<p>विभाव्यते विविधं भाव्यते । स्वमायारचितेषु विष्णुमायारचितेषु । रागानुगतः पुमान् जीवो विविधं मुह्यति ।</p>
<p>'यथैवोदशरावेषु सूर्यादिः प्रतिबिम्बितः ।</p>
<p>वायुना चलितो भाति छिन्नभिन्नादिरूपवान् ॥</p>
<p>एवं विष्ण्विच्छया जातगुणेषु प्रतिबिम्बितः ।</p>
<p>छिन्नो भिन्नो मृतोऽस्मीति बहुधा प्रतिपद्यते ॥</p>
<p>तदेव च दृढीभूत उदके निःशरावके ।</p>
<p>छेदभेदादि नाप्नोति निश्चलं प्रतिबिम्बितम् ॥</p>
<p>एवं गुणैर्विमुक्तस्तु जीवो नाप्नोति दुःखिताम् ।</p>
<p>शराववद्गुणाः प्रोक्ता अज्ञानं तु द्रवत्ववत् ॥</p>
<p>दृढीभूतोदवज्जीवस्तज्ज्ञानं प्रतिबिम्बवत् ।</p>
<p>नित्यान्तःकरणं चैव प्रतिबिम्बश्च तद्गतः ॥</p>
<p>द्वयमेव विमुक्तस्य न किञ्चिज्जडमिष्यते ।</p>
<p>सूर्यकान्तादिवत्तस्य स्वरूपं द्वयमप्युत ॥</p>
<p>तस्मान्न हन्तुं शक्योऽसौ केनचिज्जीव आत्मवान् ।</p>
<p>तस्मात्स्वजीवनार्थाय न परद्रोहमाचरेत् ॥</p>
<p>हन्यते चाज्ञभावेन परेषां द्रोहमाचरन्''॥ इति तन्त्रभागवते ॥</p>
<p>'परः स्वो हरिरुद्दाम इति नामचतुष्टयम् ।</p>
<p>विष्णोर्गुह्यं तु यो वेद सर्वपापैः प्रमुच्यते''॥ इति प्रकाशिकायाम् ॥</p>
<p>'स्वतन्त्रत्वात्सुखत्वाच्च स्वनामा विष्णुरुच्यते''इति पाद्मे ॥ ४३,४४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S01_V49" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अग्नेर्यथा दारुवियोगयोगयो-</span>
<span class="shloka-line">रदृष्टतोऽन्यन्न निमित्तमस्ति ।</span>
<span class="shloka-line">एवं हि जन्तोरपि दुर्विभाव्यः</span>
<span class="shloka-line">शरीरसंयोगवियोगहेतुः ॥ ५१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये दशमस्कन्धे प्रथमोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S01_V49">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S01_V49_B1" data-verse="BTN_C10_S01_V49">
<p>कुण्डादिस्थाग्नेर्दारुयोगादौ स्वतः प्रवृत्त्यभावात् ।</p>
<p>'यथा कुण्डस्थितस्याग्नेर्दैवाद्दारूपसंनमेत् ।</p>
<p>देहयोगो वियोगश्च तथा दैवान्न चान्यथा''॥ इति वामने ॥ ५१ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C10-S3" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="तृतीयोऽध्यायः"></span>
=== तृतीयोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="10" data-sec="3">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S03_V17" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">भगवानपि विश्वात्मा भक्तानामभयङ्करः ।</span>
<span class="shloka-line">आविवेशांशभागेन मन आनकदुन्दुभेः ॥ १७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C10_S03_V19" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ततो जगन्मङ्गलमच्युतांशं</span>
<span class="shloka-line">समाहितं शूरसुतेन देवी ।</span>
<span class="shloka-line">दधार सर्वात्मकमात्मभूतं</span>
<span class="shloka-line">काष्ठा यथाऽऽनन्दकरं नभस्तः ॥ १९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S03_V19">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S03_V19_B1" data-verse="BTN_C10_S03_V19">
<p>'आविश्य पितरं विष्णुः स्वरूपेणैव मातरम् ।</p>
<p>विडम्बनार्थं लोकस्य निर्जनिश्चाप्यथाविशत् ।</p>
<p>आनन्दमात्रदेहेन जातवत्सम्प्रदृश्यते''। इति च ॥ १७,१९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S03_V27" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ब्रह्मभवावूचतुः– सत्यव्रतं सत्यपरं त्रिसत्यं सत्यस्य योनिं निहितं च सत्ये । सत्यस्य सत्यमुत सत्यनेत्रं सत्यात्मकं त्वां शरणं प्रपन्नाः ॥ २७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S03_V27">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S03_V27_B1" data-verse="BTN_C10_S03_V27">
<p>'सच्छब्द उत्तमं ब्रूयादानन्दं तीति वै वदेत् ।</p>
<p>येति ज्ञानं समुद्दिष्टं पूर्णानन्ददृशिस्ततः ॥</p>
<p>सत्यशब्दोदितं तादृग्रूपं नित्यं यतो हरेः ।</p>
<p>सत्यव्रतस्ततो विष्णुः सद्भूतत्रयमुच्यते ॥</p>
<p>त्यं तदन्यत्समुद्दिष्टं तत्परत्वात्तु तत्परः ।</p>
<p>वेदमुख्यार्थरूपत्वात्त्रिसत्यो भगवान् हरिः ॥</p>
<p>सत्यस्य चोत्तमानन्दज्ञानदातृत्वतः सदा ।</p>
<p>सत्यस्य सत्यो भगवान्सत्यस्थो जगति स्थितः ॥</p>
<p>जगन्नेतृत्वतः सत्यनेता विष्णुः प्रकीर्तितः ।</p>
<p>अत्तृत्वाच्च तदादानात्सत्यात्मा चोच्यते विभुः''इति तन्त्रभागवते ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S03_V28" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">एकायनोऽसौ द्विफलस्त्रिमूल-</span>
<span class="shloka-line">श्चतूरसः पञ्चशिफः षडात्मा ।</span>
<span class="shloka-line">सप्तत्वगष्टविटपो नवाक्षो</span>
<span class="shloka-line">दशच्छदी द्विखगो ह्यादिवृक्षः ॥ २८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C10_S03_V29" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">त्वमेक एवास्य सतः प्रसूतिः</span>
<span class="shloka-line">स्थानं निधानं त्वमनुग्रहश्च ।</span>
<span class="shloka-line">त्वन्मायया संवृतचेतसस्त्वां</span>
<span class="shloka-line">पश्यन्ति नाना न विपश्चितो ये ॥ २९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S03_V29">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S03_V29_B1" data-verse="BTN_C10_S03_V29">
<p>'जगद्वृक्षाश्रया ह्येषा प्रकृतिस्तु गुणत्रयम् ।</p>
<p>मूलं मात्राः शिफास्तस्य उत्पित्सुत्वादिकास्तथा ॥</p>
<p>षट्प्रकारास्तु विटपा देवगन्धर्वदानवाः ।</p>
<p>राक्षसाश्च पिशाचाश्च तिर्यङ्मानुषतस्थुषः ॥</p>
<p>इन्द्रियाण्यस्य पत्राणि द्वारो द्वारो नव स्मृताः ।</p>
<p>प्रवृत्तं च निवृत्तं च फलद्वयमुदीरितम् ॥</p>
<p>धर्मादयस्त्वत्र रसा मोक्ष एकफलस्य तु ।</p>
<p>प्रवृत्ताश्च निवृत्ताश्च पक्षिणो द्विविधा मताः ॥</p>
<p>कारणस्य सदा सत्वात्प्रवाहेण च सन्नसौ ।</p>
<p>न कदाचिन्न भूतोऽसौ न चैव न भविष्यति ॥</p>
<p>स्वतो वा परतो वापि सन्नतोऽसौ जगत्तरुः ।</p>
<p>अस्य स्वर्गादिकृद्विष्णुः सदानन्दैकरूपकः ॥''इति च ॥ २८-२९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S03_V30" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">बिभर्षि रूपाण्यवबोध आत्मन् क्षेमाय लोकस्य चराचरस्य । सत्वोपपन्नानि सुखावहानि सतामभद्राणि मुहुः खलानाम् ॥ ३० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C10_S03_V31" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">त्वय्यम्बुजाक्षाखिलसत्त्वधामि्न</span>
<span class="shloka-line">समाधिनाऽऽवेशितचेतसो ये ।</span>
<span class="shloka-line">त्वत्पादपोतेन महत्कृतेन</span>
<span class="shloka-line">कुर्वन्ति गोवत्सपदं भवाब्धिम् ॥ ३१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S03_V31">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S03_V31_B1" data-verse="BTN_C10_S03_V31">
<p>'सदा सर्वगुणाढ्यत्वात्सत्ववान् हरिरुच्यते ।</p>
<p>न तु सत्वगुणात्मत्वाद्यत स्त्रिगुणवर्जितः''॥ इति नारदीये ॥ ३०,३१ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S03_V32" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स्वयं समुत्तीर्य सुदुस्तरं द्युमन्</span>
<span class="shloka-line">भवार्णवं भीममदभ्रसौहृदाः ।</span>
<span class="shloka-line">भवत्पदाम्भोरुहनावमत्र ते</span>
<span class="shloka-line">निधाय याताः सदनुग्रहो भवान् ॥ ३२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S03_V32">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S03_V32_B1" data-verse="BTN_C10_S03_V32">
<p>'भगवत्पादपोतोऽसौ नान्यपोतसमो भवेत् ।</p>
<p>सन्निधायैव शिष्येषु तदेव प्राप्नुयुर्यतः''॥ इति वामने ॥</p>
<p>'भगवत्पादनौकाया नेयं नौकोपमा भवेत् ।</p>
<p>तया तीर्त्वा तु तामेव प्राप्य तिष्ठन्ति तत्र यत्''॥ इति ब्राह्मे ॥</p>
<p>अतस्तामेव याताः ॥ ३२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S03_V35" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सत्त्वं विशुद्धं श्रयते भवान् स्थितौ</span>
<span class="shloka-line">शरीरिणां श्रेयउपायनं वपुः ।</span>
<span class="shloka-line">वेदक्रियायोगतपःसमाधिभि-</span>
<span class="shloka-line">स्तवार्हणं येन जनः समीहते ॥ ३५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S03_V35">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S03_V35_B1" data-verse="BTN_C10_S03_V35">
<p>'विशुद्धसत्वब्रह्मादेः शरीरे संस्थितो हरिः ।</p>
<p>तेषामादेशमार्गेण वेदाद्यैरर्चयन्ति तम्''॥ इति भागवततन्त्रे ॥३५॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S03_V36" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सत्त्वं न चेद् धातरिदं निजं भवेद्</span>
<span class="shloka-line">विज्ञानमज्ञानभिदापमार्जनम् ।</span>
<span class="shloka-line">गुणप्रकाशैरनुमीयते भवान्</span>
<span class="shloka-line">प्रकाशते यस्य च येन वाऽगुणः ॥ ३६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S03_V36">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S03_V36_B1" data-verse="BTN_C10_S03_V36">
<p>'सत्वं ब्रह्मादिदेहाख्यं ज्ञानरूपं तमोनुदम् ।</p>
<p>यदि न स्यात्तदा सत्वप्रकाशानुमितो विभुः ॥</p>
<p>यदि न स्यात्परो विष्णुः कथं विद्वज्जना अमुम् ।</p>
<p>अर्चयन्तीति तत्त्वस्य जिज्ञासुभिरधोक्षजः ॥</p>
<p>कथं ज्ञायेत कस्यापि निर्गुणत्वात्परो विभुः''॥ इति तन्त्रभागवते ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S03_V37" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">न नामरूपे गुणजन्मकर्मभिः</span>
<span class="shloka-line">निरूपितव्ये तव तस्य साक्षिणः ।</span>
<span class="shloka-line">मनोवचोभ्यामनुमेयवर्त्मनो</span>
<span class="shloka-line">देवक्रियायाः प्रतियन्त्यथापि हि ॥ ३७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S03_V37">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S03_V37_B1" data-verse="BTN_C10_S03_V37">
<p>'लोकसिद्धार्थनाम्नः स राहित्यान्नामवर्जितः ।</p>
<p>अरूपोऽप्राकृतत्वाच्च सत्वाभावात्तथाऽगुणः ॥</p>
<p>अकर्माऽक्लिष्टकारित्वान्नित्यत्वादज एव च ।</p>
<p>अलौकिकार्थसन्नाम्नामनन्तत्वाज्जनार्दनः ॥</p>
<p>अनन्तनामा परमः सुसुखज्ञानरूपवान् ।</p>
<p>तानि चास्य सुदिव्यानि सुगन्धीनि सुभान्ति च ॥</p>
<p>शुभलक्षणपूर्णानि सुवर्णानि महान्ति च ।</p>
<p>यदतोऽनन्तरूपोऽसौ पूर्णानन्दादिभोजनात् ॥</p>
<p>बलैश्वर्यसुवीर्यादिपूर्णासङ्ख्यगुणत्वतः ।</p>
<p>अनन्तगुण एवासौ ते चाभिन्ना गुणा हरेः ॥</p>
<p>परस्परमभिन्नाश्च सर्वधर्माश्च तद्गताः ।</p>
<p>अभिन्नानि च रूपाणि सर्वाणि जगदीशितुः ॥</p>
<p>प्राकृतस्य तु नामादेरीक्षिता पुरुषोत्तमः ।</p>
<p>अनामादिवचोभिस्तु स एषोऽर्थोऽनुमीयते ॥</p>
<p>अनामत्वादि चान्यच्च ज्ञानिनां मनसेङ्ग्यते ।</p>
<p>तेनैव चोह्य एषोऽर्थस्तस्माज्ज्ञेय इति प्रभुः''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥</p>
<p>देवक्रियायाः प्रतियन्ति भगवत्प्रेरणादेव जानन्ति ।</p>
<p>'नामरूपादि विष्णोस्तु न शक्यं ज्ञातुमञ्जसा ।</p>
<p>तथापि तत्प्रसादेन जानन्ति परमर्षयः''॥ इति पाद्मे ॥ ३७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S03_V38" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">शृण्वन् गृणन् संस्मरयंश्च चिन्तयन्</span>
<span class="shloka-line">नामानि रूपाणि च मङ्गलानि ते ।</span>
<span class="shloka-line">क्रियासु यस्त्वच्चरणारविन्दयो-</span>
<span class="shloka-line">राविष्टचित्तो न भवाय कल्प्यते ॥ ३८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S03_V38">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S03_V38_B1" data-verse="BTN_C10_S03_V38">
<p>यस्मान्नामरूपादयः सन्ति तस्माच्छृण्वन् गृणन् । क्रियासु क्रियमाणासु प्रेरकत्वेन पूज्यत्वेन च ।</p>
<p>'सर्वक्रियासु कर्तृत्वपूज्यत्वेन जनार्दनम् ।</p>
<p>यो वेत्ति नैति संसारं तत्प्रसादान्न संशयः''॥ इति क्रियायोगे ॥ ३८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S03_V39" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">दिष्ट्या हरेऽस्या भवतः पदो भुवो</span>
<span class="shloka-line">भारोऽपनीतस्तव जन्मनेशितुः ।</span>
<span class="shloka-line">दिष्ट्याऽङ्कितां त्वत्पदकैः सुशोभनै-</span>
<span class="shloka-line">र्द्रक्ष्याम गां द्यां च तवानुकम्पिताम् ॥ ३९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S03_V39">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S03_V39_B1" data-verse="BTN_C10_S03_V39">
<p>'खं नाभिश्चरणौ क्षितिः''इति भवतः पदो भुवः ।</p>
<p>'पदाद्याश्रयणाद्विष्णोः पृथिव्यादि पदादिकम् ।</p>
<p>तज्जत्वाद्वाथ सादृश्याद्यथानुर्भूमिगं पदम्''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ ३९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S03_V40" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">न तेऽभवस्येश भवस्य कारणं</span>
<span class="shloka-line">विना विनोदं बत तर्कयामहे ।</span>
<span class="shloka-line">भवो निरोधः स्थितिरप्यविद्ययाऽऽ-</span>
<span class="shloka-line">कृता यतस्त्वय्यभवाश्रयात्मनि ॥ ४० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये दशमस्कन्धे तृतीयोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S03_V40">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S03_V40_B1" data-verse="BTN_C10_S03_V40">
<p>'अज्ञानादेव मन्यन्ते विष्णोर्जनिमृती नराः ।</p>
<p>स्थितिरूपस्य चान्यस्मात्स्थितिं मोक्षाश्रयस्य हि ॥</p>
<p>स्वेच्छया हि जनिं भङ्गं स्थितिं चासौ करोत्यजः ।</p>
<p>सर्वस्य जगतो यस्मात्तज्जन्मादिः कुतो भवेत्''॥ इति च ॥ ४० ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C10-S4" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="चतुर्थोऽध्यायः"></span>
=== चतुर्थोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="10" data-sec="4">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S04_V15" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स एव स्वप्रकृत्येदं सृष्ट्वाऽग्रे त्रिगुणात्मकम् ।</span>
<span class="shloka-line">तदनु त्वं ह्यप्रविष्टः प्रविष्टः इव भाव्यसे ॥ १५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S04_V15">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S04_V15_B1" data-verse="BTN_C10_S04_V15">
<p>'बहिश्च विद्यमानत्वादप्रविष्टो जगद्धरिः ।</p>
<p>प्रविष्टवच्च तत्रैव पूर्णरूपत्वतो विभुः ॥</p>
<p>अप्रवेशः प्रवेशश्च प्रविष्टोपमता तथा ।</p>
<p>बहिरन्तर्गतस्य स्यादित्याहुः शब्दवेदिनः''॥ इति च ॥ १५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S04_V16" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">य एतेऽविकृता भावाः सप्त ते विकृतैः सह ।</span>
<span class="shloka-line">नानावीर्याः पृथग्भूता विराजं शयनं तव ॥ १६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C10_S04_V17" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सन्निपत्य समुत्पाद्य दृश्यन्तेऽनुगता इव । प्रागेव विद्यमानत्वान्न तेषामिह सम्भवः ॥ १७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S04_V17">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S04_V17_B1" data-verse="BTN_C10_S04_V17">
<p>'महदादिस्त्वविकृत ईषद्विकृतरूपतः''। इति च ॥</p>
<p>अनुगता इव प्रविष्टा इव । पूर्वोक्तवद्बहिरपि विद्यमानत्वात् । अन्तश्च देवतानामविभक्तशक्तित्वात्पूर्वोत्पन्नत्वात्तत्त्वानामण्डप्रवेशमात्रम् । व्यक्तिविशेषादुत्पत्तिरित्युपचर्यते । अण्डजो ब्रह्मेत्यादि ।</p>
<p>'महद्रूपादिना ब्रह्मा देवाश्चैव प्रजज्ञिरे ।</p>
<p>अण्डे त्वेषामभिव्यक्तिर्जनिरित्यभिधीयते''॥ इति च ॥ १६,१७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S04_V18" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">एवं भवान् बुद्ध्यनुमेयलक्षणो</span>
<span class="shloka-line">ग्राह्यैर्गुणैः सन्नपि तद्गुणाग्रहः ।</span>
<span class="shloka-line">अनावृतत्वाद् बहिरन्तरं न ते</span>
<span class="shloka-line">सर्वस्य सर्वात्मन आत्मवस्तुनः ॥ १८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S04_V18">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S04_V18_B1" data-verse="BTN_C10_S04_V18">
<p>ग्राह्यगुणविषयबुध्द्यनुमेयलक्षणः । ग्राह्यगुणेष्वस्वातन्त्र्यात्तज्ज्ञापकोऽ- न्योऽस्तीति ज्ञायते ।</p>
<p>'ज्ञाताऽपि सर्वभावानां ज्ञायते ज्ञानलिङ्गतः ।</p>
<p>जिघृक्षोर्ग्रहणाभावादस्वातन्त्र्यप्रतीतितः ॥</p>
<p>सर्वत्राव्यवधानेन द्रष्टृत्वात्सर्ववस्तुनः ।</p>
<p>आन्तरं बाह्यमित्येव विशेषो नास्ति कश्चन ॥''इति तन्त्रभागवते ।</p>
<p>जीवस्य ग्रहणशक्तिरपि तस्येत्यपिशब्दः । एवं शरीरमुत्पाद्य ज्ञायसे । सर्वस्य सम्पूर्णस्य ।</p>
<p>'सर्वः सम्पूर्णसामर्थ्यात्सर्वात्मा सर्वभक्षणात् ।</p>
<p>अनन्याश्रयतश्चात्मवस्तुत्वमभिधीयते''॥ इति च ।</p>
<p>आत्मन्येव वासादात्मवस्तु ॥ १८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S04_V19" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यदात्मनो दृश्यगुणेषु सन्निधे-</span>
<span class="shloka-line">र्व्यवस्यसेऽस्वव्यतिरेकतोऽबुधैः ।</span>
<span class="shloka-line">विनाऽनुवादं न च तन्मनीषितं</span>
<span class="shloka-line">सम्यग् वचो व्यक्तमुपाददत्पुमान् ॥ १९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S04_V19">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S04_V19_B1" data-verse="BTN_C10_S04_V19">
<p>परमात्मनोऽपि शरीरे सन्निधानादेवाबुधैरस्वव्यतिरेकतो ज्ञायसे । यथानुकूल- वादं वेदवचनं विना प्रवर्तमानं न तन्मनीषितम् । सम्यक् ।</p>
<p>'अभी३दमेकमेको अस्मि निष्पाभीद्वा किमु त्रयः करन्ति ।</p>
<p>खलेन पर्षान्प्रतिहन्मि भूरि किं मा निन्दन्ति शत्रवोऽनिन्द्राः''॥</p>
<p>इति जीवेशयोर्भेदे व्यक्तं वचः परः पुमानुपाददे ।</p>
<p>'प्रविष्टत्वाच्छरीरेषु जीव एवेति दुर्धियः ।</p>
<p>मन्यन्ते परमात्मानं न तन्मतमनुव्रजेत् ॥</p>
<p>वेदवादविरोधित्वादनुयाता तमो विशेत् ।</p>
<p>यतः पर्यङ्कशयन आह विष्णुः सनातनः ॥</p>
<p>इदं जगत्सर्वमथेदृशानि भूरीणि वा मामभियान्ति सङ्ख्ये ।</p>
<p>धान्यानि यद्वत्खलगानि मर्त्याः सञ्चूर्णयिष्याम्यहमेक एव''॥ इति ब्रह्माण्डे ।</p>
<p>चेति फलतोऽपि तमो यान्तीति ।</p>
<p>'ऐकात्म्यज्ञानतो यान्ति तमो भेदात्परं पदम् ।</p>
<p>स्वातन्त्र्यपारतन्त्र्यादिज्ञानं भेददृशिर्भवेत्''॥ इति ब्रह्मवैवर्ते ॥ १९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S04_V20" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">त्वत्तोऽस्य जन्मस्थितिसंयमान् विभो</span>
<span class="shloka-line">वदन्त्यनीहादगुणादविक्रियात् ।</span>
<span class="shloka-line">त्वयीश्वरे ब्रह्मणि नो विरुध्यते</span>
<span class="shloka-line">तदाश्रयत्वादुपचर्यसे गुणैः ॥ २० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S04_V20">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S04_V20_B1" data-verse="BTN_C10_S04_V20">
<p>'अनीहोऽक्लिष्टकारित्वात्तथाऽविकृत एव सन् ।</p>
<p>सर्वं करोति तद्युक्तमैश्वर्यात्पूर्णशक्तितः''॥ इति ब्राह्मे ।</p>
<p>अगुणश्चेत्कथं गुणैः सृष्ट्यादिकृदिति तदाश्रयत्वात् ।</p>
<p>'अगुणोऽगुणदेहत्वात्सगुणो गुणधारणात् ।</p>
<p>ऐश्वर्यादिगुणत्वाद्वा वासुदेव इतीर्यते''इत्याग्नेये ॥ २० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S04_V21" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सत्त्वं त्रिलोकस्थितये स्वमायया</span>
<span class="shloka-line">बिभर्षि शुक्लं खलु वर्णमात्मनः ।</span>
<span class="shloka-line">सर्गाय रक्तं रजसोपबृंहितं</span>
<span class="shloka-line">कृष्णं च वर्णं तमसा जनात्यये ॥ २१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S04_V21">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S04_V21_B1" data-verse="BTN_C10_S04_V21">
<p>'जगतां वर्धयन्सत्वं यदा रक्षति केशवः ।</p>
<p>हयग्रीवादिरूपेण शुक्लवर्णस्तदा विभुः ॥</p>
<p>वर्धयंस्तु रजो येन जगदुत्पादयेद्धरिः ।</p>
<p>तद्रक्तं जामदग््य्रादिरूपं येन विनाशयेत् ॥</p>
<p>वर्धयंस्तु तमो लोके तत्कृष्णं यादवादिकम् ।</p>
<p>सर्वत्र सर्वं कुरुते विशेषस्तत्र कीर्तितः ॥</p>
<p>ज्ञानदानादिना रक्षा महतां सम्प्रकीर्तिता ।</p>
<p>रागदानेन महतां सृष्टिः सृष्टिरुदीर्यते ॥</p>
<p>असतां तु तनोर्वृद्धिं कुर्वन्पातयते यदा ।</p>
<p>सतां विवर्धनार्थाय कृष्णरूपी तदा हरिः ॥</p>
<p>ज्ञानाद्युत्पत्तिकृच्चापि रूपं रक्तं विभोः स्मृतम् ।</p>
<p>तमोविनाशकमपि कृष्णं विष्णोरुदाहृतम् ॥</p>
<p>आचार्यादिषु रागार्थे शुद्धसत्वात्मकं रजः ।</p>
<p>यतो व्यपेक्षितं नाशे तमसोऽपि ततः परम् ॥</p>
<p>तमो द्वेषात्मकं शुद्धं सत्वात्मकमुदीर्यते ।</p>
<p>एवं सृतिगतानां तु रागाद्या न गुणोद्भवाः ॥</p>
<p>शुद्धज्ञानात्मकाः सर्वे मुक्तानां नात्र संशयः ।</p>
<p>सर्वत्र सर्वकृच्चापि हयग्रीवादिरूपकः ॥</p>
<p>ज्ञानादिरक्षको विष्णुर्जामदग्न््यादिरूपवान् ।</p>
<p>ज्ञानाद्युत्पादको नित्यं कृष्णादिर्दोषनाशकः ॥</p>
<p>एकरूपोऽपि भगवान्बहुरूप इवेयते ।</p>
<p>अचिन्त्यैश्वर्यरूपत्वात्पूर्णानन्दैकरूपकः ॥''इति ब्रह्मतर्के ।</p>
<p>'स्वेच्छया तु गुणान्विष्णुर्नानारूपान्करोत्यजः ।</p>
<p>गुणानामाश्रयत्वात्तु भवेत्स गुणबृंहितः''॥ इति तन्त्रभागवते ॥ २१ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S04_V22" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">त्वमस्य लोकस्य विभो रिरक्षिषु-</span>
<span class="shloka-line">र्गृहेऽवतीर्णोऽसि ममाखिलेश्वर ।</span>
<span class="shloka-line">राजन्यसंज्ञासुरकोटियूथपै-</span>
<span class="shloka-line">र्निर्व्यूह्यमानां निहनिष्यसे चमूम् ॥ २२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S04_V22">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S04_V22_B1" data-verse="BTN_C10_S04_V22">
<p>'सतां सुखविवृद्ध्यर्थमसतां पीडनं हरेः ।</p>
<p>यावच्चासुरदुःखं स्यात्तावद्देवसुखं भवेत् ॥</p>
<p>तत्रापि तारतम्येन ब्रह्मणोऽभ्यधिकं सुखम् ।</p>
<p>यावत्क्षीणं तमस्तावत्प्रकाशस्य तु वर्धनम् ॥</p>
<p>सर्वस्माच्च कलेः पीडा ब्रह्मणोऽभ्यधिकं सुखम् ।</p>
<p>तस्मात्सतां रक्षणाय सर्वकर्म हरेः स्मृतम्''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥२२॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S04_V25" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">देवक्युवाच– रूपं यत् तत् प्राहुरव्यक्तमाद्यं ब्रह्म ज्योतिर्निर्गुणं निर्विकारम् । सत्तामात्रं निर्विशेषं निरीहं स त्वं साक्षाद् विष्णुरध्यात्मदीपम् ॥ २५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S04_V25">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S04_V25_B1" data-verse="BTN_C10_S04_V25">
<p>'सर्वाशुभविनिर्मुक्तगुणमात्रो यतो हरिः ।</p>
<p>सत्तामात्रमतः प्राहुर्निर्विशेषोऽखिलोत्तमः ।</p>
<p>अनादरान्निरीहश्च सेहः सर्वकृती यतः''॥ इति तन्त्रभागवते ॥</p>
<p>यस्य तद्रूपं सत्वम् । 'सप्तसु प्रथमा''॥ इति सूत्रात् ॥ २५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S04_V26" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">नष्टे लोके द्विपरार्धावसाने</span>
<span class="shloka-line">महाभूतेष्वादिभूतं गतेषु ।</span>
<span class="shloka-line">व्यक्तेऽव्यक्तं कालवेगेन याते</span>
<span class="shloka-line">भवानेकः शिष्यतेऽशेषसंज्ञः ॥ २६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S04_V26">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S04_V26_B1" data-verse="BTN_C10_S04_V26">
<p>अशेषसंज्ञः सर्वनामा ॥ २६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S04_V27" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">योऽयं कालस्तस्य तेऽव्यक्तबन्धो</span>
<span class="shloka-line">चेष्टामाहुश्चेष्टते येन विश्वम् ।</span>
<span class="shloka-line">निमेषादिर्वत्सरान्तो महीयां-</span>
<span class="shloka-line">स्तं त्वेशानं क्षेमधाम प्रपद्ये ॥ २७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये दशमस्कन्धे चतुर्थोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S04_V27">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S04_V27_B1" data-verse="BTN_C10_S04_V27">
<p>चेष्टते अनेनेति चेष्टा ॥ २७ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C10-S5" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="पञ्चमोऽध्यायः"></span>
=== पञ्चमोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="10" data-sec="5">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S05_V18" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">मा शोचेथां महाभागावात्मजान् स्वकृतं भुजः ।</span>
<span class="shloka-line">जन्तवो न सदैकत्र दैवाधीनाः सहासते ॥ १८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S05_V18">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S05_V18_B1" data-verse="BTN_C10_S05_V18">
<p>पूतनाकंसनरकशिशुपालादिषु द्विधा ।</p>
<p>जीवाः सन्तस्त्वसन्तश्च तत्र बन्ध्वादिरूपिणः ॥</p>
<p>विष्णोः सन्त इति ज्ञेया असन्तः शत्रुरूपिणः ।</p>
<p>शुभजीवप्रकाशेन कदाचिच्छुभबुद्धयः ॥</p>
<p>विपर्ययेऽन्यथा च स्युः शुभास्तत्र हरिं ययुः ।</p>
<p>असुराश्च तमो घोरं यदि तत्रैव मध्यमाः । ।</p>
<p>मध्यमां गतिमेवापुरेकदेहगता अपि ॥ इति गारुडे ॥ १८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S05_V19" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">भुवि भौमानि भूतानि यथाऽऽयान्त्यपयान्ति च ।</span>
<span class="shloka-line">नायमात्मा तथैतेषु विपर्येति यथैव भूः ॥ १९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C10_S05_V20" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यतोऽनेकविधोऽभेदो यत आत्मविपर्ययः । देहयोगवियोगश्च संसृतिर्न निवर्तते ॥ २० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C10_S05_V21" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तस्माद् भद्रे स्वतनयान् मया व्यापादितानपि । माऽनुशोच यतः सर्वः स्वकृतं विन्दतेऽवशः ॥ २१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S05_V21">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S05_V21_B1" data-verse="BTN_C10_S05_V21">
<p>अयमात्मा परमात्मा ॥</p>
<p>यतः परमात्मनो नैकविधमैक्यं, विपरीतज्ञानेन यतश्च संसृतिर्न निवर्तते । स एव न विपर्येति । पुत्रादिकं तु विपर्येति ॥ तस्मात्तस्मिन्नेव स्थितिं कृत्वा माऽनुशोच ॥</p>
<p>'अहं ब्रह्मास्मि देवोऽस्मि नास्मि केवलमानुषः ।</p>
<p>जातोऽस्मि वर्धे धनवान्म्रिय इत्यादिका सदा ॥</p>
<p>देहादिषु च देवेषु परे ब्रह्मणि चाभिदा ।</p>
<p>मोहाद्यन्मायया नित्यं दृश्यतेऽधममध्यमे ॥</p>
<p>स ईशो न विपर्येति सर्वेशत्वात्कदाचन ।</p>
<p>पुत्रादिकं विपर्येति पित्रादिश्च यतो भवेत्''॥ इति ब्राह्मे ॥</p>
<p>'तल्लक्षणैर्विहीनः सन्ब्रह्मदेवोऽस्मि चेति तु ।</p>
<p>असुराः प्रतिपद्यन्ते जन्मादीन्मानुषा जनाः''॥ इति च ॥</p>
<p>'परं ब्रह्मण एकस्य ब्रह्मास्मीति विचिन्तनम् ।</p>
<p>परब्रह्मेति रामादिलक्षणैरवधारयेत् ॥</p>
<p>देवोऽस्मीति च देवानां तच्च ज्ञेयं स्वलक्षणैः ।</p>
<p>मर्त्यानां मानुषोऽस्मीति प्रतिपत्तिर्विधीयते ॥</p>
<p>अन्यथाप्रतिपत्त्या तु तमो यान्ति विनिश्चयात् ।</p>
<p>अन्यथा प्रतिपद्यन्ते आसुरा नियतं जनाः ॥</p>
<p>घोरं तमश्च ते यान्ति तथा ज्ञानात्परं सुराः''॥ इति च ॥१९-२१॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S05_V26" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">एवमेतन्महाराज यथा वदसि देहिनाम् ।</span>
<span class="shloka-line">अज्ञानप्रभवा हन्ति स्वपरेति भिदा यतः ॥ २६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S05_V26">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S05_V26_B1" data-verse="BTN_C10_S05_V26">
<p>देहिनामज्ञानप्रभवा यातनाः स्वपरेति भिदा हन्ति ।</p>
<p>'देवोऽहं मानुषो वेति विशेषं तत्र चापि तु ।</p>
<p>तथैव परमात्मानं विशेषं ब्रह्मजीवयोः ॥</p>
<p>सम्यग्भेदेन यः पश्येत्स हन्त्यज्ञानसम्भवाः ।</p>
<p>यातनाः परमात्मानं तत्प्रसादाच्च गच्छति''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥ २६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S05_V27" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">शोकहर्षभयद्वेषलोभमोहमदान्विताः ।</span>
<span class="shloka-line">मिथो घ्नन्तो न पश्यन्ति भावैर्भावान् पृथग्दृशः ॥ २७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये दशमस्कन्धे पञ्चमोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S05_V27">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S05_V27_B1" data-verse="BTN_C10_S05_V27">
<p>'भगवद्दर्शनाद्यस्य विरोधाद्दर्शनं पृथक् ।</p>
<p>पृथग्दृष्टिः स विज्ञेयो न तु सद्भेददर्शनः''॥ इति च भविष्यत्पुराणे ॥</p>
<p>'स्वरूपभेदो हि परजीवयोर्जीवगो मिथः ।</p>
<p>परस्परेण वस्तूनां विशेषः शास्त्रदर्शितः ॥</p>
<p>सद्भेदोऽयं समुद्दिष्टस्त्वसद्भेदं च मे शृृणु ।</p>
<p>स्वरूपाणां गुणानां च विष्णोर्भेदः परस्परात् ॥</p>
<p>सर्वस्याविष्णुतन्त्रत्वं शत्रुमित्रादिभेदिता ।</p>
<p>यच्चान्यच्छास्त्रविद्विष्टमसद्भेदः स ईरितः ॥</p>
<p>सद्भेददर्शनान्मोक्षस्त्वसद्भेदात्तमो व्रजेत् ।</p>
<p>सद्भेदादर्शनाच्चैव तमो मोक्षस्तथेतरात्''॥ इति च ॥ २७ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C10-S11" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="एकादशोऽध्यायः"></span>
=== एकादशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="10" data-sec="11">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S11_V30" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यक्षावूचतुः - कृष्ण कृष्ण महायोगिन् त्वमाद्यः पुरुषः परः । व्यक्ताव्यक्तमिदं विश्वं रूपं ते ब्राह्मणा विदुः ॥ ३० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S11_V30">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S11_V30_B1" data-verse="BTN_C10_S11_V30">
<p>'रूप्यत्वात्तु जगद्रूपं विष्णोः साक्षात्सुखात्मकम् ।</p>
<p>नित्यपूर्णं समुद्दिष्टं स्वरूपं परमात्मनः''॥ इति वामने ॥ ३० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S11_V31" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">त्वमेकः सर्वभूतानां देह आत्मेन्द्रियेश्वरः ।</span>
<span class="shloka-line">त्वमेव कालो भगवान् विष्णुरव्यय ईश्वरः ॥ ३१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S11_V31">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S11_V31_B1" data-verse="BTN_C10_S11_V31">
<p>देहे । 'विष्णुः सर्वगुणोद्रेकात्काल इत्यभिधीयते''॥ इति च ॥ ३१ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S11_V32" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">त्वं महान् प्रकृतिः सूक्ष्मा रजस्सत्त्वतमोमयी ।</span>
<span class="shloka-line">त्वमेव पुरुषोऽध्यक्षः सर्वक्षेत्रविकारवित् ॥ ३२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S11_V32">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S11_V32_B1" data-verse="BTN_C10_S11_V32">
<p>'प्रकृत्यादेस्तद्वशत्वात्प्रकृत्यादिरुदीर्यते ।</p>
<p>यथा राजा भृत्यकृतात्स्वयं कर्तेत्युदीर्यते ॥</p>
<p>यथा देहं स्वतन्त्रत्वात्स्वयमित्याहुरञ्जसा''॥ इति पाद्मे ॥ ३२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S11_V33" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">गृह्यमाणस्त्वमग्राह्यो विकारैः प्राकृतैर्गुणैः ।</span>
<span class="shloka-line">को न्विहार्हति विज्ञातुं प्राक् सिद्धं गुणसंस्थितेः ॥ ३३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S11_V33">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S11_V33_B1" data-verse="BTN_C10_S11_V33">
<p>स्वात्मना गृह्यमाणः ॥ ३३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S11_V34" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तस्मै तुभ्यं भगवते वासुदेवाय वेधसे ।</span>
<span class="shloka-line">आत्मद्योतैर्गुणैश्छन्नमहिम्ने ब्रह्मणे नमः ॥ ३४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C10_S11_V35" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यस्यावतारा ज्ञायन्ते शरीरेष्वशरीरिणः । तैस्तैरतुल्यातिशयैस्तिर्यग्योनिष्वसङ्गतैः ॥ ३५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये दशमस्कन्धे एकादशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S11_V35">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S11_V35_B1" data-verse="BTN_C10_S11_V35">
<p>'छन्नोऽन्येषां न तु स्वस्य भगवान्पुरुषोत्तमः ।</p>
<p>तस्यावतारा देहस्था ओहस्था इति द्विधा ॥</p>
<p>अन्तर्याम्यादिरूपाणि देहस्थानि विदो विदुः ।</p>
<p>मत्स्यकूर्मादिरूपाणि न देहस्थानि हृत्पतेः ॥</p>
<p>अन्यातुल्यैरतिशयैर्मनसो नियमादिभिः ।</p>
<p>ज्ञायन्ते तानि रूपाणि नित्यपूर्णानि सर्वशः''॥ इति महाकौर्मे ॥ ३५ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C10-S14" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="चतुर्दशोऽध्यायः"></span>
=== चतुर्दशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="10" data-sec="14">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S14_V34" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अनुग्रहोऽयं भवता कृतो हि नो</span>
<span class="shloka-line">दण्डोऽसतां ते खलु कल्मषापहः ।</span>
<span class="shloka-line">यद् दन्दशूकत्वममुष्य देहिनः</span>
<span class="shloka-line">क्रोधोऽपि तेऽनुग्रह एव सम्मतः ॥ ३४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S14_V34">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S14_V34_B1" data-verse="BTN_C10_S14_V34">
<p>'दण्डोऽपि भगवच्चीर्णो ममैषोऽनुग्रहः स्मृतः ।</p>
<p>इति भक्त्या चिन्तयतां शुभकारी भवत्यलम् ।</p>
<p>तत्रापि कुर्वतां द्वेषं तमः प्राप्त्यै तथा भवेत्''॥ इति च ॥ ३४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S14_V37" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">न नाकपृष्ठं न च पारमेष्ठ्यं</span>
<span class="shloka-line">न सार्वभौमं न रसाधिपत्यम् ।</span>
<span class="shloka-line">न योगसिद्धीरपुनर्भवं वा</span>
<span class="shloka-line">वाञ्छन्ति त्वत्पादरजःप्रपन्नाः ॥ ३७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S14_V37">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S14_V37_B1" data-verse="BTN_C10_S14_V37">
<p>'अपुनर्भवमात्रात्तु हरिसामीप्यमुत्तमम् ।</p>
<p>तत्रापि स्पर्शयोग्यत्वं यथा वेदविदो विदुः''॥ इति पाद्मे ॥ ३७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S14_V39" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">नमस्तुभ्यं भगवते पुरुषाय महात्मने ।</span>
<span class="shloka-line">भूतावासाय भूताय पराय परमात्मने ॥ ३९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S14_V39">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S14_V39_B1" data-verse="BTN_C10_S14_V39">
<p>भूताय सर्वदा विद्यमानाय ॥ ३९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S14_V40" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ज्ञानविज्ञाननिधये ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये ।</span>
<span class="shloka-line">अगुणायाविकाराय नमस्तेऽप्राकृताय च ॥ ४० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S14_V40">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S14_V40_B1" data-verse="BTN_C10_S14_V40">
<p>अप्राकृताय ॥ ४० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S14_V41" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">कालाय कालनाभाय कालावयवसाक्षिणे ।</span>
<span class="shloka-line">विश्वाय तदुपद्रष्टे्रे तत्कर्त्रे विश्वहेतवे ॥ ४१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S14_V41">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S14_V41_B1" data-verse="BTN_C10_S14_V41">
<p>कालनाभाय कालाश्रयाय ।</p>
<p>'विश्वस्य तदधीनत्वाद्विश्वं विष्णुरुदीर्यते ।</p>
<p>मूलहेतुत्वतो हेतुः कर्ता प्रातिस्विकं कृतेः''॥ इत्याग्नेये ॥ ४१ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S14_V46" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">नमो गुणप्रदीपाय गुणात्मस्थोदयाय च ।</span>
<span class="shloka-line">गुणप्रत्युपलक्ष्याय गुणद्रष्टे्र स्वसंविदे ॥ ४६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S14_V46">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S14_V46_B1" data-verse="BTN_C10_S14_V46">
<p>गुणप्रदीपाय गुणज्ञापकाय । गुणात्मस्थोदयाय गुणात्मिका प्रकृतिः तस्यां स्थित उदयस्वरूपो हरिः ॥ ४६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S14_V48" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">परावरगतिज्ञाय सर्वाध्यक्षाय ते नमः ।</span>
<span class="shloka-line">अविश्वाय च विश्वाय तद्द्रष्ट्रे विश्वहेतवे ॥ ४८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S14_V48">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S14_V48_B1" data-verse="BTN_C10_S14_V48">
<p>अविश्वाय जीवेभ्योऽन्यस्मै ।</p>
<p>'शरीरेषु प्रविष्टत्वाद्विश्वो जीव उदीर्यते ।</p>
<p>जीवस्य तदधीनत्वाद्विश्वो विष्णुरिति स्मृतः ।</p>
<p>तस्योत्पत्त्यादिहेतुत्वाद्विश्वहेतुश्च कीर्त्यते''॥ इति मात्स्ये ॥ ४८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S14_V49" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">त्वं ह्यस्य जन्मस्थितिसंयमान् विभो</span>
<span class="shloka-line">गुणैरनीहोऽकृतकालशक्तिधृक् ।</span>
<span class="shloka-line">तस्मात् स्वभावात् प्रतिबोधयस्व नः</span>
<span class="shloka-line">समीक्षयाऽमोघविहार ईहसे ॥ ४९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S14_V49">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S14_V49_B1" data-verse="BTN_C10_S14_V49">
<p>'हरेः स्वरूपशक्तिर्या कालशक्तिरुदीर्यते ।</p>
<p>सदा सर्वगुणात्मत्वाद्दुर्गा वाप्यवरा ततः ॥</p>
<p>सर्वसंहारकारित्वाद्वायुः सर्वस्य जीवनात् ।</p>
<p>कालाभिमानिनावेतौ दुर्गा वायुश्च कीर्तितातौ''॥ इति प्रकाशंहितायाम् ॥ ४९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S14_V50" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तस्यैव तेऽमूस्तनवस्त्रिलोक्यां</span>
<span class="shloka-line">शान्ता अशान्ता उत मूढयोनयः ।</span>
<span class="shloka-line">शान्ताः प्रियास्ते ह्यधुनाऽवितुः सतां</span>
<span class="shloka-line">स्थातुश्च ते कर्मपरीप्सयेहतः ॥ ५० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S14_V50">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S14_V50_B1" data-verse="BTN_C10_S14_V50">
<p>'अन्तःप्रियं बहिश्चेति द्विधा प्रियमुदाहृतम् ।</p>
<p>अन्तःप्रिया हरेः सन्तः सर्वं चापि बहिः प्रियम् ॥</p>
<p>असन्तश्चापि संहार ईषदन्तःप्रिया इव ।</p>
<p>तदपेक्षया तथा सन्तो विशेषान्तःप्रिया स्थिता''॥ इति षाड्गुण्ये ।</p>
<p>'सुखान्तं प्राप्नुयुर्यस्माद्देवाः शान्ता उदाहृताः ।</p>
<p>अशान्ता मानुषाः प्रोक्ता विमूढा आसुरा मताः ॥"इति प्रकाशसंहितायाम् ।</p>
<p>कर्मपरीप्सया कर्मप्रवर्तनार्थम् । सर्वशरीरेषु स्थातुः । ईहतः प्राणस्य सकाशात् । प्राणसकाशाद्धि कर्म प्रवर्तनमिच्छति भगवान् ।</p>
<p>'वायोः सकाशाज्जगतः प्रवृत्तिं कारयत्यजः ।</p>
<p>प्राणप्राणमतः प्राहुर्विष्णुं वायोरपि प्रभुम्''॥ इति च ॥ ५० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S14_V57" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">त्वया सृष्टमिदं विश्वं धातुर्गुणविसर्जनम् ।</span>
<span class="shloka-line">नानास्वभाववीर्यौजोयोनिबीजाशयाकृति ॥ ५७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये दशमस्कन्धे चतुर्दशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S14_V57">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S14_V57_B1" data-verse="BTN_C10_S14_V57">
<p>धातुर्गुणविसर्जनम् । हिरण्यगर्भसकाशाद्गुणभूता सृष्टिरस्य जगतः । प्राधान्येन विष्णोरेव ।</p>
<p>'विष्णुः प्रधानतः स्रष्टा गुणस्रष्टा चतुर्मुखः''। इति नारदीये ॥५७॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C10-S15" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="पञ्चदशोऽध्यायः"></span>
=== पञ्चदशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="10" data-sec="15">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S15_V11" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अत्र प्रविश्य गरुडो यदि मत्स्यान् स खादति ।</span>
<span class="shloka-line">सद्यः प्राणैर्वियुज्येत सत्यमेतद् ब्रवीम्यहम् ॥ ११ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C10_S15_V12" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तत् कालियः परं वेद नान्यः कश्चित् स लेलिहा ।</span>
<span class="shloka-line">अवात्सीद् गरुडाद् भीतः कृष्णेन च विवासितः ॥ १२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये दशमस्कन्धे पञ्चदशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S15_V12">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S15_V12_B1" data-verse="BTN_C10_S15_V12">
<p>'विष्णुना विष्णुभक्तैश्च ब्रह्मशापोऽनुवर्त्यते ।</p>
<p>ब्राह्मणानामपीडायै बलिभिः क्षत्रियादिभिः ॥</p>
<p>विष्णोश्च विष्णुभक्तानां शापाद् व्यैति तपोऽखिलम् ।</p>
<p>तथापि चासुरावेशाच्छपेयुर्हरिमप्यहो ॥</p>
<p>अतस्तु सौभरेः शापं नात्यवर्तत्खगेश्वरः ।</p>
<p>अन्यथा तूत्तमानां हि नाधमैः शाप इष्यते ॥</p>
<p>वरोऽपि दत्तस्त्वधिकैर्नाधमाधिक्यकारणम् ।</p>
<p>विष्णोरपि वरस्तस्मान्नाधिक्यं सम्प्रयच्छति ॥</p>
<p>क्रमशः श्रीविरिञ्चादेः कथञ्चित्केनचित्क्वचित् ॥</p>
<p>न च दद्याद्धरिस्तादृग्दद्याद्वा बाह्यमेव तु''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥ ११ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C10-S16" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="षोडशोऽध्यायः"></span>
=== षोडशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="10" data-sec="16">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S16_V23" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">उवाह कृष्णो भगवान् श्रीदामानं पराजितः ।</span>
<span class="shloka-line">वृषभं भद्रसेनस्तु प्रलम्बो रोहिणीसुतम् ॥ २३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये दशमस्कन्धे षोडशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S16_V23">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S16_V23_B1" data-verse="BTN_C10_S16_V23">
<p>श्रीदामा कृष्णमुवाह । हरिवंशादिवचनात् ।</p>
<p>'बहुमानविरोधे तु व्यत्यासः शब्दतोऽर्थतः ।</p>
<p>कार्योऽनिरुक्तदेवानां गुणसिध्द्यै न चान्यथा ॥</p>
<p>विष्णुर्ब्रह्मा तथा वायुरनिरुक्ताः प्रकीर्तिताः ।</p>
<p>तत्पत्न््नयश्चेतरगुणा व्यत्यस्यास्तेष्वसंशयः''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ २३ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C10-S19" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="एकोनविंशोऽध्यायः"></span>
=== एकोनविंशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="10" data-sec="19">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S19_V07" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">इति वेणुरवं राजन् सर्वभूतमनोहरम् ।</span>
<span class="shloka-line">श्रुत्वा व्रजस्त्रियः सर्वा वर्णयन्त्योऽभिरेमिरे ॥ ७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C10_S19_V10" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">गोप्यः किमाचरदयं कुशलं स्म वेणुः दामोदराधरसुधासरसाग््य्रगेयम् । भुङ्क्ते स्वयं यदवशिष्टरसौघमार्गे हृष्टत्वचोऽश्रु मुमुचुस्तरवः सदर्भाः ॥ १० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये दशमस्कन्धे एकोनविंशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S19_V10">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S19_V10_B1" data-verse="BTN_C10_S19_V10">
<p>'श्रीदेवी वेणुमाविश्य रेमे कृष्णमुखाम्बुजे ।</p>
<p>पपौ च तद्गतं गीतं सुरा इतरभाण्डगाः''॥ इति तन्त्रभागवते ॥७॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C10-S22" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="द्वाविंशोऽध्यायः"></span>
=== द्वाविंशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="10" data-sec="22">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S22_V14" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अस्ति चेदीश्वरः कश्चित् फलरूपः स कर्मणः ।</span>
<span class="shloka-line">कर्तारं भजते सोऽपि न ह्यकर्तुः प्रभुर्हि सः ॥ १४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S22_V14">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S22_V14_B1" data-verse="BTN_C10_S22_V14">
<p>फलरूपः स कर्मण इत्याद्यवान्तरेश्वरविषयम् ॥ १४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S22_V15" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">किमिन्द्रेणेह भूतानां स्वस्वकर्मानुवर्तिनाम् ।</span>
<span class="shloka-line">अनीशेनान्यथाकर्तुं स्वभावविहितं नृणाम् ॥ १५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C10_S22_V16" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स्वभावतन्त्रो हि जनः स्वभावमनुवर्तते । स्वभावस्थमिदं सर्वं सदेवासुरमानुषम् ॥ १६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C10_S22_V17" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">देहानुच्चावचान् जन्तुः प्राप्योत्सृजति कर्मणा ।</span>
<span class="shloka-line">शत्रुर्मित्रमुदासीनः कर्मैव गुरुरीश्वरः ॥ १७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C10_S22_V18" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तस्मात् सुपूजयेत् कर्म स्वभावस्थः स्वकर्मकृत् ।</span>
<span class="shloka-line">अञ्जसा येन वर्तेत तदेवास्य हि दैवतम् ॥ १८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C10_S22_V21" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सत्त्वं रजस्तम इति स्थित्युत्पत्त्यन्तहेतवः ।</span>
<span class="shloka-line">रजसोत्पद्यते विश्वमन्योन्यं विविधं जगत् ॥ २१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C10_S22_V22" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">रजसा चोदिता मेघा वर्षन्त्यम्बूनि सर्वतः ।</span>
<span class="shloka-line">प्रजास्तैरेव सिध्द्यन्ति महेन्द्रः किं करिष्यति ॥ २२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C10_S22_V25" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तस्माद् गवां ब्राह्मणानामद्रेश्चारभ्यतां मखः ।</span>
<span class="shloka-line">य इन्द्रयागसम्भारास्तैरयं साध्यतां मखः ॥ २५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये दशमस्कन्धे द्वाविंशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S22_V25">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S22_V25_B1" data-verse="BTN_C10_S22_V25">
<p>'स्वभावे कर्मणि च यः सत्वादिषु गुणेषु च ।</p>
<p>स्थितो विष्णुः सर्वकर्ता पृथक्संस्थश्च सर्वगः ॥</p>
<p>गुणकर्मस्वभावादिशब्दवाच्यश्च केशवः ।</p>
<p>तेन जातं फलं यस्मात्कर्मणः फलमीर्यते ॥</p>
<p>न चासौ कर्मफलवान्नास्य किञ्चिन्न शक्यते ।</p>
<p>तदन्यावान्तरेशानां तद्वशत्वं यतः सदा ॥</p>
<p>कर्मणः फलरूपत्वमतस्तेषामुदीर्यते ।</p>
<p>नान्यकर्मवशत्वं तु तेषां विष्णुं विना क्वचित् ॥</p>
<p>स च ब्राह्मणगिर्यादिनामा विष्णुरजः परः ।</p>
<p>एतस्मात्कारणात्कृष्णः शक्रस्य विमदाय तु ॥</p>
<p>गिर्यादिस्थितमात्मानं पूजयामास बल्लवैः ॥ १५-२५ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C10-S23" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="त्रयोविंशोऽध्यायः"></span>
=== त्रयोविंशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="10" data-sec="23">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S23_V05" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">वाचालं मानिनं मत्तमज्ञं पण्डितमानिनम् ।</span>
<span class="shloka-line">कृष्णं मर्त्यमुपाश्रित्य गोपा मे चक्रुरप्रियम् ॥ ५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये दशमस्कन्धे त्रयोविंशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S23_V05">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S23_V05_B1" data-verse="BTN_C10_S23_V05">
<p>'अत्यल्पस्त्वसुरावेशो देवानां च भविष्यति ।</p>
<p>प्राणमेकं विनाऽसौ हि आखणाश्मसमः स्मृतः ॥</p>
<p>तस्मिन्नप्यसुरावेशे गते प्रकृतिरेव तु''॥ इति तन्त्रभागवते ॥ ५ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C10-S25" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="पञ्चविंशोऽध्यायः"></span>
=== पञ्चविंशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="10" data-sec="25">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S25_V04" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">इन्द्र उवाच– विशुद्धसत्त्वं तव धाम शान्तं तपोमयं ध्वस्तरजस्तमस्कम् । मायामयोऽयं गुणसम्प्रवाहो न विद्यते तेऽग्रहणानुबन्धः ॥ ४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S25_V04">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S25_V04_B1" data-verse="BTN_C10_S25_V04">
<p>विशुद्धसत्वं विगतशुद्धसत्वम् । यस्मात्त्रिगुणसम्बन्धस्त्वयि न विद्यते । यत्राग्रहणमनुबद्धम् । तपोमयं ज्ञानात्मकम् ॥ ४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S25_V05" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">कुतो नु तद्धेतव ईश मन्युलोभादयो येऽबुधलिङ्गभावाः ।</span>
<span class="shloka-line">अथापि दण्डं भगवान् बिभर्ति धर्मस्य गुप्त्यै खलनिग्रहाय ॥ ५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S25_V05">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S25_V05_B1" data-verse="BTN_C10_S25_V05">
<p>पुनर्गुणसंप्रवाहस्य कारणत्वात्तद्धेतवः ॥ ५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S25_V06" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">पिता गुरुस्त्वं जगतामधीशो</span>
<span class="shloka-line">दुरत्ययः काल उपात्तदण्डः ।</span>
<span class="shloka-line">हिताय चेच्छातनुभिः समीहसे</span>
<span class="shloka-line">मानं विधुन्वन् जगदीशमानिनाम् ॥ ६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C10_S25_V07" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">येऽस्मद्विधाः स्युर्जगदीशमानिन- स्त्वां वीक्ष्य कालेऽभयमाशु तं मदम् । हित्वाऽऽर्यमार्गं प्रभजन्त्यपस्मया- ईहा खलानामपि तेऽनुशासनम् ॥ ७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S25_V07">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S25_V07_B1" data-verse="BTN_C10_S25_V07">
<p>'असतां च सतां चैव हरिरेवानुशासकः ।</p>
<p>सतां तु श्रेयसे सैव ह्यनुशास्तिर्भविष्यति ॥</p>
<p>असतां विपरीताय लङ्घयित्वाऽनुशासनम्''॥ इत्याग्नेये ॥ ६-७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S25_V11" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स्वच्छन्दोपात्तदेहाय विशुद्धज्ञानमूर्तये ।</span>
<span class="shloka-line">सर्वस्मै सर्वबीजाय सर्वभूतात्मने नमः ॥ ११ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये दशमस्कन्धे पञ्चविंशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S25_V11">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S25_V11_B1" data-verse="BTN_C10_S25_V11">
<p>'आवेशो वसुदेवादौ देहादानं हरेः स्मृतम् ।</p>
<p>देहादानं तदन्येषां जन्मेति कवयो विदुः ।</p>
<p>तथाप्यसुरमोहाय ग्रन्थेषु बहुधैव तु''॥ इति पाद्मे ॥ ११ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C10-S27" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="सप्तविंशोऽध्यायः"></span>
=== सप्तविंशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="10" data-sec="27">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S27_V10" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">दुस्सहप्रेष्ठविरहतीव्रतापधुताशुभाः ।</span>
<span class="shloka-line">ध्यानप्राप्ताच्युताश्लेषनिर्वृत्या क्षीणमङ्गलाः ॥ १० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C10_S27_V11" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तमेव परमात्मानं जारबुद्ध्याऽपि सङ्गताः ।</span>
<span class="shloka-line">जहुर्गुणमयं देहं सद्यः प्रक्षीणबन्धनाः ॥ ११ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C10_S27_V12" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">राजोवाच– कृष्णं विदुः परं कान्तं न तु ब्रह्मतया मुने । गुणप्रवाहोपरमस्तासां गुणधियां कथम् ॥ १२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C10_S27_V13" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">श्रीशुक उवाच– उक्तं पुरस्तादेेतत्ते चैद्यः सिद्धिं यथा गतः । द्विषन्नपि हृषीकेशं किमुताधोक्षजप्रियाः ॥ १३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C10_S27_V14" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">नृणां निःश्रेयसार्थाय व्यक्तिर्भगवतो नृप ।</span>
<span class="shloka-line">अव्यक्तस्याप्रमेयस्य निर्गुणस्य गुणात्मनः ॥ १४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C10_S27_V15" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">कामं क्रोधं भयं स्नेहं मैत्रीं सौहृदमेव च ।</span>
<span class="shloka-line">नित्यं हरौ विदधतो यान्ति तन्मयतां हि ते ॥ १५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये दशमस्कन्धे सप्तविंशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S27_V15">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S27_V15_B1" data-verse="BTN_C10_S27_V15">
<p>'कृष्णकामास्तदा गोप्यस्त्यक्त्वा देहं दिवं गताः ।</p>
<p>सम्यक्कृष्णं परं ब्रह्म ज्ञात्वा कालात्परं ययुः ।</p>
<p>पूर्वं च ज्ञानसंयुक्तास्तत्रापि प्रायशस्तथा ॥</p>
<p>अतस्तासां परं ब्रह्म गतिरासीन्न कामतः ।</p>
<p>न तु ज्ञानमृते मोक्षो नान्यः पन्थेति हि श्रुतिः ॥</p>
<p>कामयुक्ता तदा भक्तिर्ज्ञानं चातो विमुक्तिगाः ।</p>
<p>अतो मोक्षेऽपि तासां च कामो भक्त्याऽनुवर्तते ॥</p>
<p>अतोदकत्वेन सदा द्वेषिणामधरं तमः ।</p>
<p>मुक्तिशब्दोदितं चैद्यप्रभृतौ द्वेषभागिनः ॥</p>
<p>भक्तिभागी पृथङ्मुक्तिमगाद्विष्णुप्रसादतः ।</p>
<p>कामस्त्वशुभकृच्चापि भक्त्या विष्णोः प्रसादकृत् ॥</p>
<p>द्वेषिजीवयुतं चापि भक्तं विष्णुर्विमोचयेत् ।</p>
<p>अहोऽतिकरुणा विष्णोः शिशुपालस्य मोक्षणात्''॥ इति स्कान्दे ॥</p>
<p>जगत्प्रपितामहे जारबुद्धिर्न युक्ता तथापि ॥</p>
<p>ब्रह्मतया न सम्यक् ।</p>
<p>'प्रेष्ठो भवांस्तनुभृतां सुहृदन्तरात्मा''।</p>
<p>'रमाया दत्तक्षणम्''इत्यादिवचनात् ॥</p>
<p>कामिनः कामित्वं क्रोधिनः क्रोधित्वमेव सर्वदा भवतीति तन्मयता ।</p>
<p>'विमुक्तावपि कामिन्यो विष्णुकामा व्रजस्त्रियः ।</p>
<p>द्वेषिणश्च हरौ नित्यं द्वेषेण तमसि स्थिताः''॥ इति च ।</p>
<p>'भक्त्या हि नित्यकामित्वं न तु मुक्तिं विना भवेत् ।</p>
<p>अतः कामितया वाऽपि मुक्तिर्भक्तिमतां हरौ ॥</p>
<p>स्नेहभक्ताः सदा देवाः कामित्वेनाप्सरस्त्रियः ।</p>
<p>काश्चित्काश्चिन्न कामेन भक्त्या केवलयैव तु ॥</p>
<p>मोक्षमायान्ति नान्येन भक्तिं योग्यां विना क्वचित्''॥ इति पाद्मे ।</p>
<p>'भक्त्या वा कामभक्त्या वा मोक्षो नान्येन केनचित् ।</p>
<p>कामभक्त्याऽप्सरस्त्रीणामन्येषां नैव कामतः ॥</p>
<p>उपास्यः श्वशुरत्वेन देवस्त्रीणां जनार्दनः ।</p>
<p>जारत्वेनाप्सरस्त्रीणां कासांचिदिति योग्यता ॥</p>
<p>योग्योपासां विना नैव मोक्षः कस्यापि सेत्स्यति ।</p>
<p>अयोग्योपासनाकर्तुरनर्थश्च भविष्यति ॥</p>
<p>तस्मात्तु योग्यतां ज्ञात्वा हरेः कार्यमुपासनम्''॥ इति भद्रिकायाम् ।</p>
<p>'पतित्वेन श्रियोपास्यो ब्रह्मणा मे पितेति च ।</p>
<p>पितामहतयाऽन्येषां त्रिदशानां जनार्दनः ॥</p>
<p>प्रपितामहो मे भगवानिति सर्वजनस्य तु ।</p>
<p>गुरुः श्रीब्रह्मणोर्विष्णुः सुराणां च गुरोर्गुरुः ॥</p>
<p>मूलभूतो गुरुः सर्वजनानां पुरुषोत्तमः ।</p>
<p>गुरुर्ब्रह्माऽस्य जगतो दैवं विष्णुः सनातनः ॥</p>
<p>इत्येवोपासनं कार्यं नान्यथा तु कथञ्चन''॥ इति वाराहे ॥१०-१५॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C10-S28" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः"></span>
=== त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="10" data-sec="28">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S28_V24" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">मदविघूर्णितलोचन ईषन् मानदः स्वसुहृदां वनमाली । बदरपाण्डुवदनो मृदुगण्डं मण्डयन् कनककुण्डललक्ष्म्या ॥ २४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये दशमस्कन्धे त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S28_V24">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S28_V24_B1" data-verse="BTN_C10_S28_V24">
<p>'मानवो बदरः सिंधुः शशिनस्तु त्रिनामकम् ।</p>
<p>यो वेद मुच्यते रोगैर्विष्णुनाम्नेव संसृतेः''॥ इति स्कान्दे ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C10-S15" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="त्रिंशोऽध्यायः"></span>
=== त्रिंशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="10" data-sec="15">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S30_V24" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">त्वामीश्वरं स्वाश्रयमात्ममायया विनिर्मिताशेषविशेषकल्पनम् । क्रीडार्थमाद्यन्तमनुष्यविग्रहं नतोऽस्मि धुर्यं यदुवृष्णिसात्त्वताम् ॥ २४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये दशमस्कन्धे पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S30_V24">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S30_V24_B1" data-verse="BTN_C10_S30_V24">
<p>'आदिनो राक्षसाः प्रोक्तास्तदन्तत्वाज्जनार्दनः ।</p>
<p>आद्यन्त इति विज्ञेयः परेशो ब्रह्मणीशनात्''॥ इति ब्राह्मे ॥ २४ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C10-S36" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="षट्त्रिंशोऽध्यायः"></span>
=== षट्त्रिंशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="10" data-sec="36">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S36_V11" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">य ईक्षिताऽहंरहितोऽप्यसत्सतोः स्वतेजसाऽपास्ततमोभिदाभ्रमः । स्वमाययाऽऽत्मन् रचितेषु तत् सन् प्राणादिभिर्जन्तुषु भाति चित्रधा ॥ ११ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S36_V11">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S36_V11_B1" data-verse="BTN_C10_S36_V11">
<p>तत्सन् तथैव सन् ॥ ११ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S36_V12" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यस्याखिलामीवहभिः सुमङ्गलै- र्वाचो विमिश्रा गुणकर्मजन्मभिः । प्राणन्ति शुम्भन्ति पुनन्ति वै जगद् यास्तद्विरक्ताः स्युरशोभना मताः ॥ १२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S36_V12">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S36_V12_B1" data-verse="BTN_C10_S36_V12">
<p>शुम्भन्ति शोभयन्ति ।</p>
<p>'शुम्भनं शोभनं शुम्भं शुभपर्यायवाचकाः''। इत्यभिधानम् ॥ १२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S36_V30" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">प्रधानपुरुषावाद्यौ जगद्धेतू जगत्पती ।</span>
<span class="shloka-line">अवतीर्णौ जगत्यर्थे स्वांशेन बलकेशवौ ॥ ३० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये दशमस्कन्धे षट्त्रिंशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S36_V30">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S36_V30_B1" data-verse="BTN_C10_S36_V30">
<p>'वैन्यपार्थबलेशादावाविष्टं पुरुषोत्तमम् ।</p>
<p>अपेक्ष्य तद्गुणाः सर्वे तज्जीवानामभाविनः ॥</p>
<p>अप्युच्यन्ते पुराणेषु विशेषात्सन्निधिर्यतः''। इति माहात्म्ये ॥ ३० ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C10-S38" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="अष्टत्रिंशोऽध्यायः"></span>
=== अष्टत्रिंशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="10" data-sec="38">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S38_V03" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">भूस्तोयमग्निः पवनः खमादि- र्महानजादिर्मन इन्द्रियाणि । सर्वेन्द्रियार्था विबुधाश्च सर्वे ये हेतवस्ते जगतोऽङ्गभूताः ॥ ३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S38_V03">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S38_V03_B1" data-verse="BTN_C10_S38_V03">
<p>तवाङ्गेभ्यो भूताः ॥ ३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S38_V04" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">नैते स्वरूपं विदुरात्मनस्ते अजादयोऽन्यात्मतया गृहीताः । अजोऽनुबद्धः स गुणैरजाया गुणात् परं वेद न ते स्वरूपम् ॥ ४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S38_V04">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S38_V04_B1" data-verse="BTN_C10_S38_V04">
<p>अन्यात्मतया गृहीताः । मत्तोऽन्ये जीवात्मानः एत इति भगवता गृहीताः ।</p>
<p>'अहं परो हि मद्भिन्ना जीवात्मानोऽल्पबुद्धयः ।</p>
<p>मद्वशाः सर्व एवेति ब्रह्मादीन्मन्यते हरिः''॥ इति स्कान्दे ॥</p>
<p>'यथा हरिः स्वमात्मानं वेद तद्वद्रमापि न ।</p>
<p>ब्रह्मा च कुत एवान्ये विदन्त्येव तथापि तु''॥ इति माहात्म्ये ॥४॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S38_V05" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">त्वां योगिनो यजन्त्यद्धा महापुरुषमीश्वरम् ।</span>
<span class="shloka-line">साध्यात्मं साधिभूतं च साधिदैवं च साधवः ॥ ५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S38_V05">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S38_V05_B1" data-verse="BTN_C10_S38_V05">
<p>'स्थितो ब्रह्मादिदेवेषु खादिभूतेषु चेश्वरः ।</p>
<p>आत्मशब्दोदितनरेष्वपि यस्माज्जनार्दनः ॥</p>
<p>साध्यात्मः साधिभूतश्च साधिदैवेति चोच्यते''॥ इति अध्यात्मे ॥५॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S38_V06" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">त्रय्या च विद्यया केचित् त्वां वै वैतानिका द्विजाः ।</span>
<span class="shloka-line">यजन्ते विततैर्यज्ञैर्नानारूपामराख्यया ॥ ६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S38_V06">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S38_V06_B1" data-verse="BTN_C10_S38_V06">
<p>'सर्वदेवेष्वपि हरिः सर्वदेवनियामकः ।</p>
<p>नामवान् सर्वदेवानां सर्वपूजां तथाऽत्त्यसौ''॥ इति च ॥ ६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S38_V13" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तुभ्यं नमस्तेऽस्त्वविषक्तदृष्टये सर्वात्मने सर्वधियां च साक्षिणे । गुणप्रवाहोऽयमविद्ययाऽसकृत् प्रवर्तते देवनृतिर्यगात्मसु ॥ १३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S38_V13">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S38_V13_B1" data-verse="BTN_C10_S38_V13">
<p>अविद्यया भगवदिच्छया ॥ १३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S38_V14" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अग्निर्मुखं तेऽवनिरङ्घ्रिरीक्षणं सूर्यो नभो नाभिरथो दिशः श्रुतिः । द्यौः कं सुरेन्द्रास्तव बाहवोऽर्णवः कुक्षिर्मरुत् प्राणबलं प्रकल्पितम् ॥ १४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C10_S38_V15" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">रोमाणि वृक्षौषधयः शिरोरुहा मेघाः परस्यास्थिनखानि तेऽद्रयः । निमेषणं रात्र्यहनी प्रजापति- र्मेढ्रं तु वृष्टिस्तव वीर्यमिष्यते ॥ १५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C10_S38_V16" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">त्वय्यव्ययात्मन् पुरुषे प्रकल्पिता लोकाः सपाला बहुजीवसङ्कुलाः । यथा जले सञ्जिहते जलौकसोऽ- प्युदुम्बरे वा मशका मनोमये ॥ १६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S38_V16">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S38_V16_B1" data-verse="BTN_C10_S38_V16">
<p>त्वयैव प्रकल्पिताः ।</p>
<p>'विष्णोरङ्गसमुद्भूता विष्णोरङ्गानि देवताः ।</p>
<p>उच्यन्ते सर्ववेदेषु स्वरूपात् भेदिनोऽपि तु''॥ इति च ॥१४-१६॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S38_V17" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यानि यानीह रूपाणि क्रीडनार्थं विभर्षि हि ।</span>
<span class="shloka-line">तैरामृष्टशुचो लोका मुदा गायन्ति ते यशः ॥ १७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S38_V17">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S38_V17_B1" data-verse="BTN_C10_S38_V17">
<p>'भृतामेव विभर्तीशो ह्यवतारतनुं सदा ।</p>
<p>विभर्तीत्युच्यतेऽथापि मोहाय व्यक्त्यपेक्षया''॥</p>
<p>इति तत्त्वनिर्णये ॥ १७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S38_V22" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">नमस्ते वासुदेवाय नमः सङ्कर्षणाय च ।</span>
<span class="shloka-line">प्रद्युम्नायानिरुद्धाय सात्वतां पतये नमः ॥ २२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये दशमस्कन्धे अष्टत्रिंशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S38_V22">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S38_V22_B1" data-verse="BTN_C10_S38_V22">
<p>'प्रद्युम्ने चानिरुद्धे च बलदेवे च केशवः ।</p>
<p>सन्निधानं विशेषेण करोति जगतां पतिः ।</p>
<p>तत्र कृष्णः स्वयं विष्णुः परमानन्दलक्षणः ।</p>
<p>पाराशर्यश्च भगवान्स्वयमेव जनार्दनः''॥ इति च ॥</p>
<p>'तत्तद्गतस्यैव हरेस्तत्तन्नामानि चाञ्जसा ।</p>
<p>औपचारिकनामानि तदन्येषामिति स्थितिः''॥ इति शब्दनिर्णये ॥ २२ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C10-S43" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः"></span>
=== त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="10" data-sec="43">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S43_V01" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">श्रीशुक उवाच– पितरावुपलब्धार्थौ विदित्वा पुरुषोत्तमः । मा भूदिति निजां मायां ततान जनमोहिनीम् ॥ १ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C10_S43_V02" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">उवाच पितरावेत्य साग्रजः सात्वतर्षभः । प्रश्रयावनतः प्रीणन्नम्ब तातेति सादरम् ॥ २ ॥॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C10_S43_V03" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">नास्मत्तो युवयोस्तात नित्योत्कण्ठितयोरपि ।</span>
<span class="shloka-line">बाल्यपौगण्डकैशोराः पुत्राभ्यामगमन् क्वचित् ॥ ३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C10_S43_V04" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">न लब्धो दैवहतयोर्वासो नौ भवदन्तिके ।</span>
<span class="shloka-line">ये बालाः पितृगेहस्था विन्दन्ते लालिता मुदम् ॥ ४ ॥(भा.मू</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C10_S43_V05" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सर्वार्थसम्भवो देहो जनितः पोषितो यतः ।</span>
<span class="shloka-line">न तयोर्याति निर्वेशं पित्रोर्मर्त्यः शतायुषा ॥ ५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C10_S43_V06" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यस्तयोरात्मजः कल्प आत्मना च धनेन च ।</span>
<span class="shloka-line">वृत्तिं न दद्यात् तं प्रेत्य स्वमांसं खादयन्ति हि ॥ ६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C10_S43_V07" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">मातरं पितरं वृद्धं भार्यां साध्वीं सुतं शिशुम् ।</span>
<span class="shloka-line">गुरुं विप्रं प्रपन्नं च कल्पोऽबिभ्रच्छ्वसन् मृतः ॥ ७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C10_S43_V08" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तन्नावकल्पयोः कंसान्नित्यमुद्विग्नचेतसोः ।</span>
<span class="shloka-line">मोघमेते व्यतिक्रान्ता दिवसा वामनर्चतोः ॥ ८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C10_S43_V09" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तत् क्षन्तुमर्हथस्तात मातर्नौ परतन्त्रयोः ।</span>
<span class="shloka-line">अकुर्वतोर्वां शुश्रूषां क्लिष्टयोर्दुर्हृदोर्भृशम् ॥ ९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C10_S43_V14" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">मयि भृत्य उपासीने भवतो विबुधादयः ।</span>
<span class="shloka-line">बलिं हरन्त्यवनताः किमुतान्ये नराधिपाः ॥ १४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये दशमस्कन्धे त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S43_V14">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S43_V14_B1" data-verse="BTN_C10_S43_V14">
<p>'सर्वोत्तमोऽपि भगवान् गुणाभावं जनार्दनः ।</p>
<p>दर्शयेद्वसुदेवादेरात्मनो जीवतामपि ॥</p>
<p>अज्ञाशक्त्यादिभावस्तु कुतस्तस्याखिलेशितुः ।</p>
<p>कुतो दोषा सर्वगुणपूर्णस्यानन्दवारिधेः''॥ इति वामने ॥१-९,१४॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C10-S52" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="द्विपञ्चाशोऽध्यायः"></span>
=== द्विपञ्चाशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="10" data-sec="52">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S52_V20" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">फलमूलकृताहारं वृतं शिष्यशतैर्मुनिम् ।</span>
<span class="shloka-line">दृष्ट्वा परमसन्तुष्टौ रामकृष्णौ जगत्पती ॥ २० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S52_V20">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S52_V20_B1" data-verse="BTN_C10_S52_V20">
<p>प्रणामं चक्रतुर्वीरौ यथान्यायमतन्द्रितौ ।</p>
<p>इदं चोवाच भगवान् कृष्णस्तं मुनिपुङ्गवम् ॥ २१ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S52_V22" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">नमस्ते भार्गव श्रीमन् जामदग्न्य तपोधन ।</span>
<span class="shloka-line">रामकृष्णौ स्मृतावावां क्वचित् ते श्रवणं गतौ ॥ २२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये दशमस्कन्धे द्विपञ्चाशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S52_V22">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S52_V22_B1" data-verse="BTN_C10_S52_V22">
<p>'सर्वावताराभिन्नोऽपि समशक्तिरपि स्वयम् ।</p>
<p>पूज्यपूजकनीचोच्चं मोहनाय दुरात्मनाम् ॥</p>
<p>अखण्डैकरसो विष्णुर्दर्शयेत्तत्र तत्र हि ॥''इति षाड्गुण्ये ॥२०-२२॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C10-S53" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="त्रिपञ्चाशोऽध्यायः"></span>
=== त्रिपञ्चाशोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="10" data-sec="53">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S53_V07" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">एतस्मिन्नेव काले तु क्षीरोदे सागरोत्तमे ।</span>
<span class="shloka-line">निवासे देवदेवस्य शङ्खचक्रगदाभृतः ॥ ७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C10_S53_V08" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">उपासीनो महाबाहुः श्रीमान् वैरोचनो बलिः ।</span>
<span class="shloka-line">जहार देवदेवस्य किरीटं रत्नचित्रितम् ॥ ८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C10_S53_V09" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">इन्द्रनीलसहस्राढ्यं गोमेदकशताचितम् ।</span>
<span class="shloka-line">पद्मरागमहानीलमुक्ताफलविराजितम् ॥ ९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C10_S53_V10" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">पुष्यरागप्रवालाढ्यं दिव्यकाञ्चननिर्मितम् ।</span>
<span class="shloka-line">हृतं दानववीरेण विदित्वा पुरपालकः । तमन्वधावत् त्वरितं वैनतेयो विहङ्गराट् ॥ १० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S53_V10">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S53_V10_B1" data-verse="BTN_C10_S53_V10">
<p>'बहूनि स्थानजातानि कृष्णस्य क्षीरसागरे ।</p>
<p>कानिचिन्मुक्तगम्यानि नामुक्तैस्त्रिदशैरपि ।</p>
<p>गन्तुं शक्यान्यथान्यानि गम्यान्यन्यैरपि क्वचित् ॥</p>
<p>तत्र देवाश्च योगिन्द्रा भक्ताश्चान्ये जनार्दनम् ।</p>
<p>गत्वाऽचर्यन्ति देवेशं बलिस्तत्रागमत्क्वचित् ॥</p>
<p>तस्य तत्रासुरावेशात् पापबुद्धिरजायत ।</p>
<p>तद्व्यक्त्यर्थं जगन्नाथः शिश्ये सुप्तवदव्ययः ॥</p>
<p>तदा स पापया बुद्ध्या किरीटमहरत्प्रभोः ।</p>
<p>तं जित्वा गरुडस्तत्तु हृत्वा गोमन्तमाव्रजत् ॥</p>
<p>तत्र कृष्णस्य शिरसि किरीटममुचत्प्रभोः ॥''इति माहात्मे ॥७-१०॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S53_V15" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">हिरण्यगर्भत्वमुपेत्य मूले सृजस्यशेषं भुवनं स एव । नारायणात्मन् परिपासि भूयो जहार चान्ते भगवन् शिवात्मन् ॥ १५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये दशमस्कन्धे त्रिपञ्चाशोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S53_V15">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S53_V15_B1" data-verse="BTN_C10_S53_V15">
<p>'ब्रह्मस्थो ब्रह्मनामाऽसौ रुद्रस्थो रुद्रनामकः ।</p>
<p>तयोरपि नियन्तैकः स्वयमेव जनार्दनः ॥''इति स्कान्दे ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C10-S71" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="एकसप्ततितमोऽध्यायः"></span>
=== एकसप्ततितमोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="10" data-sec="71">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S71_V09" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सत्यभामोवाच– यो मे सनाभिवधतप्तहृदा ततेन लिप्ताभिशापमपमार्ष्टुमुपाजहार । जित्वर्क्षराजमथ रत्नमदात् स तेन नीतच्छिदादिशत मां प्रभवेऽपि दत्ताम् ॥ ९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये दशमस्कन्धे एकसप्ततितमोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S71_V09">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S71_V09_B1" data-verse="BTN_C10_S71_V09">
<p>)</p>
<p>नीतच्छित् भगवता प्राप्तभेदः ॥ ९ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C10-S72" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="द्विसप्ततितमोऽध्यायः"></span>
=== द्विसप्ततितमोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="10" data-sec="72">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S72_V11" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">न ह्यम्मयानि तीर्थानि न देवा मृच्छिलामयाः ।</span>
<span class="shloka-line">ते पुनन्त्युरुकालेन दर्शनादेव साधवः ॥ ११ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S72_V11">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S72_V11_B1" data-verse="BTN_C10_S72_V11">
<p>अम्मयाद्यभिमानिन्यो देवताः उरुकालेनैव पुनन्ति, गुरूपदेशं प्रापयित्वा॥ ११ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S72_V12" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">नाग्निर्न सूर्यो न च चन्द्रतारकं न भूर्जलं खं श्वसनोऽथ वाङ्मनः । उपासिता भेदकृतो हरन्त्यघं विपश्चितो घ्नन्ति मुहूर्तसेवया ॥ १२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C10_S72_V13" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यस्यात्मबुद्धिः कुणपे त्रिधातुके स्वधीः कलत्रादिषु भौम इज्यधीः । यत्तीर्थबुद्धिश्च जले न कर्हिचित् जनेष्वभिज्ञेषु स एव गोखरः ॥ १३॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S72_V13">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S72_V13_B1" data-verse="BTN_C10_S72_V13">
<p>भेदकृतः अन्यथाज्ञानिनः । विपश्चितस्तु प्रत्यक्षदर्शनादन्यथाज्ञानमेवाप-गमयन्ति ॥</p>
<p>'प्राकृतैः दृश्यमानन्तु न द्रवं तीर्थमुच्यते ।</p>
<p>देवाश्च न शिलामात्राः किन्तु तत्रान्तरस्थिताः ॥</p>
<p>गुरूपदेशेन विना न ते दृश्याः कथञ्चन ॥</p>
<p>न ज्ञायते च तद्रूपं अन्यथाज्ञानिनां च ते ॥</p>
<p>कोपाच्छापं प्रयच्छान्ति तस्माद्गरुमुपाव्रजेत् ।</p>
<p>तस्मात्तीर्थानि देवाश्च नित्यं विद्वत्सु संस्थिताः ॥''इति गारुडे ॥</p>
<p>'भिन्नस्याभेदतो दृष्टिरपि भेददृशिर्मता ।</p>
<p>वस्तुयाथात्म्यतस्तस्य भिन्नत्वादिति सूरिभिः ॥</p>
<p>अन्यथाज्ञानमेवातो भेदज्ञानं विनिन्दितम् ।</p>
<p>न विद्यमानभेदस्य दर्शनं निन्दितं क्वचित् ॥</p>
<p>शिला देव इति ज्ञानं देवोऽस्मीति तु या दृशिः ।</p>
<p>उत्तमस्याधमत्वेन नीचास्योच्चतया दृशिः ॥</p>
<p>असमस्य समत्वेन समस्यासमदर्शनम् ।</p>
<p>द्रवं तीर्थमिति ज्ञानं देहोऽहमिति या मतिः ॥</p>
<p>असद्भार्यादिषु स्वीयदर्शनं चैवमादिकम् ।</p>
<p>भेदज्ञानमिति प्रोक्तं या चान्याप्यन्यथामतिः ॥</p>
<p>तस्मात्तदपहानाय संसेव्याः गुरुवो वराः ।</p>
<p>तत्रस्थाः देवताः सर्वाः प्रीयन्ते गुरुपूजया ।</p>
<p>नैवान्यथैषां प्रीतिः स्याद्गुरूक्तिमपहाय तु ॥</p>
<p>तस्मात्पूजाविशेषेण सतां कार्या नृणां सदा ॥</p>
<p>भक्तिस्तु तारतम्येन विशिष्टेष्वधिका भवेत् ॥ "इति स्कान्दे ॥</p>
<p>'उत्तमा अपि देवेशाः अवरान् विदुषो नृणाम् ।</p>
<p>पूजायै सम्प्रयच्छन्ति परोक्षत्वप्रिया यतः ॥</p>
<p>तेषु स्थित्वा स्वयं पूजां गृह्णन्त्यनुपमां सदा ।</p>
<p>ज्ञानानि च प्रयच्छन्ति तस्मादेवंविदा सदा ॥</p>
<p>पूजिताः स्युः सुरवराः सब्रह्माणः सकेशवाः ॥ "इति वामने ॥ १२-१३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S72_V19" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ब्रह्म ते हृदयं शुक्लं तपः स्वाध्यायसंयमैः ।</span>
<span class="shloka-line">यत्रोपलब्धं सुव्यक्तमव्यक्तं च ततः परम् ॥ १९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये दशमस्कन्धे द्विसप्ततितमोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S72_V19">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S72_V19_B1" data-verse="BTN_C10_S72_V19">
<p>हृदयं प्रियं हृद्ययनात् ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C10-S75" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः"></span>
=== पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="10" data-sec="75">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S75_V38" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">रुग्मिण्युवाच– नन्वेतदेवमरविन्दविलोचनाह यद् वै भवान् न भवतः सदृशो विभूम्नः । क्व स्वे महिम््नयभिरतो भगवांस्त्र्यधीशः क्वाहं गुणप्रकृतिरन्यगृहीतपादा ॥ ३८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S75_V38">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S75_V38_B1" data-verse="BTN_C10_S75_V38">
<p>भवानेव भवतः सदृशः ॥ ३८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S75_V39" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सत्यं भयादिव गुणेभ्य उरुक्रमान्तः शेते समुद्र उपलम्भनमात्र आत्मा । योऽनित्यकेन्द्रियगणैः कृतविग्रहस्त्वं त्वत्सेवया नृपपदं विधुतं तमोऽन्धम् ॥ ३९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S75_V39">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S75_V39_B1" data-verse="BTN_C10_S75_V39">
<p>नृपपदं नृपशब्दवाच्यमात्रम् । न तु मुख्यतो नृपालकम् । अन्धन्तमः प्रति विधुतम् ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S75_V40" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">त्वत्पादपद्ममकरन्दजुषां मुनीनां वर्त्म स्फुटं नृपशुभिर्ननु दुर्विभाव्यम् । यस्मादलौकिकमिवेहितमीश्वरस्य भूमंस्तवेहितमथो अनु मे भवन्ति ॥ ४० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S75_V40">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S75_V40_B1" data-verse="BTN_C10_S75_V40">
<p>तवेहितमनु मे ईहितानि भवन्ति ॥ ४० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S75_V41" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">निष्किञ्चनो ननु भवान् न यतोऽस्ति किञ्चिद् यस्मै बलिं बलिभुजोऽपि हरन्त्यजाद्याः । न त्वा विदन्त्यसुतृपोऽन्तिकमाढ्यतान्धाः प्रेष्ठः सतां बलिभुजामपि योऽन्तरास्ते ॥ ४१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S75_V41">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S75_V41_B1" data-verse="BTN_C10_S75_V41">
<p>यतः किञ्चिन्मात्रं नास्ति किन्तु सर्वमेवास्ति ॥ ४१ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S75_V42" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">त्वं वै समस्तपुरुषार्थमयः फलात्मा यद्वाञ्छया सुमतयो विसृजन्ति कृत्स्नम् । तेषां विभो समुदितो भवतः प्रसाद- स्त्रय्यां च यश्च रतयोः सुखदुःखिनोर्न ॥ ४२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S75_V42">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S75_V42_B1" data-verse="BTN_C10_S75_V42">
<p>फलात्मा सुखात्मा । अत एव पुरुषैरर्थ्यस्वरूपः ॥</p>
<p>तेषां भवतश्च समुदितः समो गुणो नास्ति । यश्च कोऽपि । त्रय्यां रतयोः, वेदोक्तकर्तृत्वेन सुमतीनां त्रयीरतत्वं प्रतिपाद्यत्वेन भगवतः ॥ सुखदुःखिनोः केवलं परिपूर्णसुखो भवान् । भवज्ज्ञानपर्यन्तं दुःखिनस्ते ।</p>
<p>'अल्पसम्पूर्णशक्तित्वादल्पपूर्णसुखत्वतः ।</p>
<p>अल्पसंपूर्णदर्शित्वान्न साम्यं जीवकृष्णयोः''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥</p>
<p>त्रय्यां चेति चशब्दः स्मृतिष्वपीति ॥ ४२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S75_V43" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">त्वं न्यस्तदण्डमुनिभिर्गदितानुभाव आत्माऽऽत्मदश्च जगतामिति मे वृतोऽसि । मुक्त्वा भवद्भवदुदीरितकालगन्ध- ध्वस्ताशिषोऽब्जभवनाकपतीन् कुतोऽन्यान् ॥ ४३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S75_V43">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S75_V43_B1" data-verse="BTN_C10_S75_V43">
<p>अब्जो ब्रह्मा ।</p>
<p>'सोऽद्भ्य एव पुरुषं समुद्धृत्य अमूर्च्छयत्''इति श्रुुतेः ।</p>
<p>'अद्भ्यः सम्भूतो हिरण्यगर्भ इत्यष्टौ''इति च ॥ ४३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S75_V46" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">का स्त्री वृणीत तव पादसरोजगन्धमाघ्राय सन्मुखरितं जनतापवर्गम् ।</span>
<span class="shloka-line">लक्ष्म्यालयं त्वविगणय्य गुणालयाढ्यं मर्त्याशिषोरुभयमर्थविविक्तदृष्टिः ॥४६॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S75_V46">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S75_V46_B1" data-verse="BTN_C10_S75_V46">
<p>सन्मुखरितं सद्भिः प्रधानीकृतम् । मर्त्याशिषोरुभयं जनं प्रत्यर्थोऽयमिति विविक्तदृष्टिः ॥ कामरूपं त्वामविगणय्य ॥ ४६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S75_V47" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तं त्वाऽनुरूपमभजं जगतामधीश- मात्मानमत्र च परत्र च कामरूपम् । स्यान्मे तवाङ्घ्रिशरणं श्रुतिभिर्भ्रमत्या ये वै भजन्ति त उ यान्त्यनृतापवर्गम् ॥ ४७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S75_V47">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S75_V47_B1" data-verse="BTN_C10_S75_V47">
<p>भ्रमः तिरन्नं यस्याः सा भ्रमतिः । तस्याः भ्रमत्याः विपरीतज्ञानिभक्षिकाया इत्यर्थः । श्रुतिभिः श्रुतिप्रमाणेन ॥</p>
<p>'अभ्रमा भ्रमतामत्री या वेदैरधिगम्यते ।</p>
<p>तस्यै नमोऽस्तु ते देव्यै विष्णुवक्षःस्थलाश्रये''॥ इति नारदीये ॥ ४७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S75_V48" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">कस्याः स्युरच्युत नृपा भवतोपदिष्टाः स्त्रीणां गृहेषु खरगोश्वबिडालभृत्याः । यत्कर्णमूलमरिकर्शन नोपयायाद् युष्मत्कथा मृडविरिञ्चसभासु गीता ॥ ४८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S75_V48">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S75_V48_B1" data-verse="BTN_C10_S75_V48">
<p>खरगोऽश्वबिडालवत् स्त्रीणां भृत्याः ॥ ४८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S75_V49" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">त्वक्श्मश्रुरोमनखकेशपिनद्धमन्त- र्मांसास्थिरक्तकृमिविड्भरितान्त्रवीतम् । जीवच्छवं भजति काममतिर्विमूढा या ते पदाब्जमकरन्दमजिघ्रती स्त्री ॥ ४९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S75_V49">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S75_V49_B1" data-verse="BTN_C10_S75_V49">
<p>'आनन्दश्मश्रुरानन्दकेश आपादनखात्सर्व एवानन्दः स एष विष्णु-रजोऽमृतोऽचलो ब्रह्मा । य एनमेवं वेद । आनन्द एव स भवत्यानन्दस्य सार्ष्टितां सलोकतां सायुज्यमाप्नोति''इति माध्यन्दिनायनश्रुतेः ॥ ४९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S75_V50" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अस्त्यम्बुजाक्ष मम ते चरणानुराग आत्मन् रतस्य मयि चानतिरिक्तदृष्टेः । यर्ह्यस्य वृद्धय उपात्तरजोऽतिमात्रो मामीक्षसे तदु ह नः परमानुकम्पा ॥ ५० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S75_V50">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S75_V50_B1" data-verse="BTN_C10_S75_V50">
<p>अनतिरिक्तदृष्टेः भक्त्यनुसार्यनुग्रहस्य ॥</p>
<p>'स एष देवः परोऽजरोऽमरस्तं वा एनमाहुर्भाक्त इति ॥ भक्त्या हि सोऽनुगृह्णाति । भक्त्यैवेदं वृणुते । श्रियं विरिञ्चिं रुद्रं इन्द्रमापिपीलकम् । नाभक्तं वृणुते । नाभक्तमनुगृह्णाति । यावान्वा स भक्तस्तावद्ध्येष वृणुते । तावद्ध्येषोऽनुगृह्णाति । नाधिकं वृणुते, नाधिकमनुगृह्णाति, नावरं वृणुते नावरमनुगृह्णाति ।</p>
<p>'अथातो भक्तिमीमांसा भवति । युवा स्यात्साधु युवाऽऽध्यायकः । आशिष्ठो दृढिष्ठो बलिष्ठः । तस्येयं पृथिवी सर्वा वित्तेन पूर्णा स्यात् । स एको मानुषो भक्तो भवति । ते ये शतं मानुषा भक्ताः । एतावान् मानुषो गन्धर्वः । ते ये शतं मानुषा गन्धर्वाः । एतावान् देवगन्धर्वः । ते ये शतं देवगन्धर्वाः । एतावांश्चिरलोकः पैतृकः । ते ये शतं चिरलोका पैतृकाः । एतावांश्चिरलोको दैविकः । ता या शतं चिरलोकाः दैविकाः । एतावत्यतात्त्विकादेवता । ता या शतमतात्त्विक्यो देवताः । एतावती तात्त्विकदेवता । ता या शतं तात्विक्यो देवताः । एतावान् वाव पुरुहूतः । ते ये शतं पुरुहूताः । एतावान् वाव रुद्रः । ते ये शतं रुद्राः । एतावान् वाव विरिञ्चस्ते ये शतं विरिञ्चाः । एतावती श्रीर्भक्त्या भवति । तद्यावती वाव भक्तिस्तावदेव ज्ञानं भवति । यावद्वाव तज्ज्ज्ञानं ताव-दानन्दो मौक्तिकोऽथैष एव परमानन्दो योऽसौ हरिर्विश्वो विनोदोऽपनोदः संस्कारकोऽविकारकोऽधिकारक एतस्यैवानन्दस्य अन्यानि भूतानि मात्रा-मुपजीवन्तीति ''पौत्रायणश्रुतिः ॥</p>
<p>' मिलितौ वा एतौ भवतो यदनुग्रहश्च भक्तिश्च यो वाऽनुग्रही स भक्तो यो भक्तः सोऽनुग्रही । यो वा वाऽनुगृहीतो ब्रह्मणा स भक्तो यो भक्तस्तं वै ब्रह्माऽनुगृह्णाति यावान्वै ब्रह्मणोऽनुग्रहस्तावती भक्तिर्यावती भक्तिस्ता-वान्वै ब्रह्मणोऽनुग्रहः । प्रकृतौ वै ब्रह्मणोऽनुग्रहः परमस्तदवरो वा व महति तदवरोऽथ रुद्रे तदवरः पुरुहूते । अथ देवर्षिपितृषु मनुष्येषु इति "धर्मश्रुतिः ॥</p>
<p>तस्यामेव रजस उद्रेचनादुपात्तरजोऽतिमात्रत्वम् ॥</p>
<p>'अथ त्रिगुणा ह्येव प्रकृतिरगुणो वा व विष्णुः । स यदा ह्यरजा रजोऽस्या उद्वर्धयत्येषा वाव सृष्टिः । स यदा ह्यसत्वः सत्वमस्या उद्वर्धय-त्येषा वाव स्थितिः । स यदा ह्यतमास्तमोऽस्या उद्वर्धयत्येष वाव लयो नैनमेते गुणा अभ्युपस्पृशन्ति नैष एतान् गुणानभ्युपस्पृशत्यगुणो ह्येष भवति ॥ अत्रैष श्लोको भवति ।"</p>
<p>'निर्गुणस्य गुणादानं प्रकृतेर्गुणवर्धनम् ।</p>
<p>न कदाचिद्गुणैरेषः स्पृश्यते परमो हि सः''॥ इति चाक्रायणश्रुतिः ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S75_V51" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">नैवालीकं भवत्येव वचस्ते मधुसूदन ।</span>
<span class="shloka-line">अम्बाया इव हि प्रायः कन्यावादरतिः क्वचित् ॥ ५१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S75_V51">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S75_V51_B1" data-verse="BTN_C10_S75_V51">
<p>मातुः कन्याप्रदानवादे रतिर्यथा नालीकं भवति प्रायस्तथा ते वचः क्वचिदपि नालीकं भवत्येव ॥ ५१ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S75_V52" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">मुग्धायाश्चापि पुंश्चल्या मनोऽभ्येति नवं नवम् ।</span>
<span class="shloka-line">बुधोऽसतीं न बिभृयात् तां बिभ्रदुभयच्युतः ॥ ५२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C10_S75_V28" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तस्याः सुदुःखभयशोकविनष्टबुद्धे- र्हस्ताच्छ्लथद्वलयतो व्यजनं पपात । देहश्च विक्लवधियः सहसैव बिभ्यद् रम्भेव वातविहता प्रविकीर्य केशान् ॥ २८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये दशमस्कन्धे पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S75_V28">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S75_V28_B1" data-verse="BTN_C10_S75_V28">
<p>यामसतीं बुधो न बिभृयात् । यां च तां बिभ्रत् दृष्टादृष्टच्युतो भवति । तस्या अपि पुंश्चल्याः त्वयि मनो नवंनवमभ्येति ।</p>
<p>'अमुग्धैव तु मुग्धेव त्वदुःखा दुःखितेव च ।</p>
<p>श्रीर्दर्शयेद्धरिश्चैव नैवैतौ मोहदुःखिनौ ॥</p>
<p>मिथोऽपि तादृग्वचनं आकारं चैव लीलया ।</p>
<p>दर्शयन्तौ नृणां मोहं कुर्यातां शास्त्रदर्शनात् ॥"इति कापिलेये ॥ ५२,२८ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C10-S76" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="षट्सप्ततितमोऽध्यायः"></span>
=== षट्सप्ततितमोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="10" data-sec="76">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S76_V06" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">रामा गृहे विहरतः पुरतः कराभ्यां बद्धेक्षणाः स्वदयितस्य मुदा हसन्त्यः । गात्रान्तराण्यपिदधुर्निजपूरुषस्य क्लेशावहान्यपि तदङ्गजभङ्गभीताः ॥ ६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S76_V06">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S76_V06_B1" data-verse="BTN_C10_S76_V06">
<p>गात्रान्तराण्यपिदधुः । पिधातव्येभ्योऽन्यान्यपि । येषां पिधानेन क्लेशो</p>
<p>भवत्यात्मनः । निजभर्तुरप्यपिदधुः । निर्लज्जा इत्यकामो भवत्यसाविति भयात्॥ ६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S76_V50" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">निहते रुग्मिणि श्याले नाब्रवीत् साध्वसाधु वा ।</span>
<span class="shloka-line">रुग्मिणीबलयो राजन् स्नेहभङ्गभयाद् हरिः ॥ ५० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये दशमस्कन्धे षट्सप्ततितमोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S76_V50">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S76_V50_B1" data-verse="BTN_C10_S76_V50">
<p>'न स्नेहभङ्गो देव्यास्तु न भयं केशवस्य तु ।</p>
<p>स्नेहभीत इवाथाऽपि नोचे रुग्मिवधे हरिः''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥ ५० ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C10-S82" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="द्व्यशीतितमोऽध्यायः"></span>
=== द्व्यशीतितमोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="10" data-sec="82">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S82_V15" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">श्रुत्वाऽजितं जरासन्धं नृपतेर्ध्यायतो हरिः ।</span>
<span class="shloka-line">आहोपायं तमेवाद्य उद्धवो यमुवाच ह ॥ १५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये दशमस्कन्धे द्व्यशीतितमोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S82_V15">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S82_V15_B1" data-verse="BTN_C10_S82_V15">
<p>अजितं जरासन्धं भगवत एव श्रुत्वा । तथा हि सभापर्वणि पश्चा-द्दिग्विजयोक्तेः ।</p>
<p>'पूर्वाः कथाः परं ब्रूयुः पराः पूर्वं तथैैव च ॥</p>
<p>मोहनार्थाय दुष्टानां सर्वं व्यत्यासयिष्यते ।</p>
<p>विस्तारे तु यदुक्तं स्यात्तद्ग्राह्यमविरोधतः ।</p>
<p>संक्षेपोक्तविरोधे तु गुणोक्तिश्च सतां यथा''॥ इति शब्दनिर्णये ॥</p>
<p>'जरासन्धं निहत्यैव पाण्डवैस्तु दिशो जिताः ।</p>
<p>प्रसादाद्वासुदेवस्य राजसूयः क्रतुः कृतः''॥ इति मात्स्ये ॥ १५ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C10-S86" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="षडशीतितमोऽध्यायः"></span>
=== षडशीतितमोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="10" data-sec="86">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S86_V38" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ततो मुहूर्तात् प्रकृतावुपस्थित- स्तत्रानुतिष्ठत् स्वजनानुसङ्गतः । महानुभावस्तदबुद्ध्यतासुरीं मायां स साल्वप्रकृतां मयोदिताम् ॥ ३८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये दशमस्कन्धे षडशीतितमोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S86_V38">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S86_V38_B1" data-verse="BTN_C10_S86_V38">
<p>'जानन् साल्वकृतां मायामजानन्निव केशवः ।</p>
<p>अन्ववर्तत किञ्चित्तु ततस्तामहरद्विभुः ॥</p>
<p>एवमेव तु सर्वत्र परमात्मा सनातनः ।</p>
<p>विद्धश्च रुधिरस्रावी कथञ्चिदजयत्परम् ॥</p>
<p>इत्यादि दर्शयेद्विष्णुर्मोहयन्मायया जगत् ।</p>
<p>चिदानन्दघनस्यास्य कुतो वेधादि सद्गतेः''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥</p>
<p>'यदचरस्तन्वा वावृधानो बलानीन्द्र प्रब्रुवाणो जनेषु ।</p>
<p>मायेत्साते यानि युद्धान्याहुर्नाद्य शत्रंु ननु पुरा विवित्से''॥</p>
<p>इत्याद्या च श्रुतिः ॥ ३८ ॥</p>
</div>

</div>
<span id="gr-C10-S96" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="षण्णवतितमोऽध्यायः"></span>
=== षण्णवतितमोऽध्यायः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BTN" data-chap="10" data-sec="96">
</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S96_V09" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">श्रीभगवानुवाच– स्वायम्भुवं ब्रह्मसत्रं जनलोकेऽभवत् पुरा । तत्रत्यानां मानसानां मुनीनामूर्ध्वरेतसाम् ॥ ९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C10_S96_V10" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">श्वेतद्वीपं गतवति त्वयि द्रष्टुं तमीश्वरम् । ब्रह्मवादः सुसंवृत्तः श्रुतयो यत्र शेरते ॥ १० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C10_S96_V11" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तत्राप्ययमभूत् प्रश्नस्त्वं मां यदनुपृच्छसि ।</span>
<span class="shloka-line">तुल्यश्रुततपःशीलास्तुल्यस्वीयारिमध्यमाः ॥ ११ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C10_S96_V12" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अपि चक्रुः प्रवचनमेकं शुश्रूषवोऽपरे ॥ १२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V12">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S96_V12_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V12">
<p>'सनकाद्याः समाः सर्वे तत्र श्रेष्ठः कुमारकः ।</p>
<p>मरुतश्च समाः सर्वे सप्त तेषु प्रधानकाः''॥</p>
<p>इति ऋक्संहितायाम् ॥ ९-१२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S96_V13" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सनन्दन उवाच— स्वसृष्टमिदमापीय शयानं सह शक्तिभिः । तदन्ते बोधयाञ्चक्रुस्तल्लिङ्गैः श्रुतयः परम् ॥ १३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C10_S96_V14" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यथा शयानं सम्राजं बन्दिनस्तत्पराक्रमैः । प्रत्यूषेऽभ्येत्य सुश्लोकैर्बोधयन्त्यनुजीविनः ॥ १४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C10_S96_V15" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">श्रुतय ऊचुः– जय जय जह्यजामजित दोषगृहीतगुणां त्वमसि यदात्मना समवरुद्धसमस्तभगः । अज जगदोकसामखिलशक्त्यबोधक ते क्वचिदजयाऽऽत्मनाऽनुचरतोऽनुचरेन्निगमः ॥ १५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V15">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S96_V15_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V15">
<p>'श्रीर्भूमिरितिरूपाभ्यां प्रकृतिर्विष्णुना सह ।</p>
<p>शेते श्रुतिस्वरूपेण स्तौति ब्रह्मलये हरिम् ॥</p>
<p>एकाऽप्यनन्तरूपा सा वाक्यभेदात्सरस्वती ।</p>
<p>अनादिनिधना नित्या स्तौति नारायणं प्रभुम् ॥ ''इति ज्योतिःसंहितायाम् ॥</p>
<p>'सर्वदा जयतो विष्णोः जयस्तस्य प्रकाशनम् ।</p>
<p>श्रवणं दृष्टिरित्यादि प्रार्थ्यं तज्ज्ञापनं स्मृतम् ॥</p>
<p>श्रुणोति पश्यति ह्येषः जयतीत्यादिकं स्वतः ॥</p>
<p>जय पश्य श्रुणष्वेति तत्तज्ज्ञापनमेव, तु ॥ "इति विमलसंहितायाम् ।</p>
<p>'श्रीर्भूर्दुर्गेति या भिन्ना प्रकृतिः शक्तिरुच्यते ।</p>
<p>विष्णोः स्वरूपशक्तेः सा शक्यत्वाच्छक्तिरुच्यते ॥</p>
<p>नित्याव्यवहितत्वात् तु विशेषाच्छक्तिनामिका ।</p>
<p>यथैव पङ्कजं ब्रह्म रुद्र इत्यादिकं पदम् ॥</p>
<p>ताभिः शयानं पुरुषं सैव तु श्रुतिरूपिणी ॥</p>
<p>अस्तौत् प्रकाशयात्मानं प्रकृतिं जीवबन्धनम् ।</p>
<p>जहि दोषैर्यया सर्वे गुणा जीवस्य संवृताः ॥''इति तन्त्रभागवते ॥</p>
<p>'श्रीः परा प्रकृतिः प्रोक्ता ब्रह्माणी त्ववरा ततः ।</p>
<p>उमाशचीमुखास्तस्या अवराः सम्प्रकीर्तिताः ॥</p>
<p>अथान्ये प्रकृती दुष्टे नृषु प्रातिस्विकं स्थिते ।</p>
<p>स्वगुणाच्छादिका त्वेका परमाच्छादिकाऽपरा ।</p>
<p>स्वगुणाच्छादिकां हत्वा परमाच्छादिकां परः ।</p>
<p>व्याघुट्य मोक्षपदवीं ददाति पुरुषोत्तमः ॥</p>
<p>अजे द्वे अपि ते प्रोक्ते अनन्ताच्छादिनी हरेः ।</p>
<p>न विष्णुं छादयत्येषा तज्ज्ञानं छादयेत्परम् ।</p>
<p>जीवस्यैव न तत्रापि ब्रह्मादेरस्ति सा क्वचित् ॥</p>
<p>सर्वावरे ते प्रकृती सततं दुःखितेऽपि च ।</p>
<p>पिशाचवत्समुद्दिष्टे पुरुषस्याधिकारिणः ।</p>
<p>प्रेरकास्तु तयोर्देव्यः इन्दिराद्याः सुखात्मिकाः ॥''इति महातत्त्वविवेके ।</p>
<p>'राजवज्जयशब्दाद्याः नित्यबुद्धस्य बोधनम् ।</p>
<p>विडम्बमात्रं क्वैवास्य निद्रा विद्यापतेर्हरेः ॥ "इति कापिलेये ॥</p>
<p>दोषैर्दुःखाद्यैर्जीवगुणाः आनन्दाद्याः आवृताः यया सा दोषगृहीतगुणा ॥ त्वमसि यदात्मना समवरुद्धसमस्तभगः । यस्मात्त्वं स्वत एवानपगत-पूर्णैश्वर्यादिगुणोऽसि । अतस्त्वदाभासस्य जीवस्य प्रकृतिगृहीतत्वादेव नैश्वर्याद्याः गुणाः अवभासन्ते ॥ जगदोकसां श्रीब्रह्मादिनामप्यखिल-शक्त्यवबोधक । क्वचित्सृष्टिकाले आत्मना जीवेन प्रकृत्या च प्रवर्ततस्ते अनुचरेद्वेदो विधिनिषेधरूपेण । अन्यदा स्तुतिमात्रो न तु जीवानां प्रयोजकः ॥ तस्मात्सृष्टिं कृत्वा वेदैर्जीवान् बोधयित्वा तत्स्थामजां जहि ॥</p>
<p>'जय जय हन हन प्रकृतिं द्रावय द्रावय भिन्धि भिन्धि दुःखं तमोऽरतिम् । अजित परम रमेशान वासुदेव वैकुण्ठ नारायण हृषिकेशानया हि जीवगुणा विसंवृताः अधिसंवृताः ॥ एष ह्यानन्दोऽजरोऽमरोऽधि-शक्ति-मांस्त्वदाभासस्त्वया तथाऽधिसम्भाव्यो यतः परः परमेश्वरः परज्ञानः परानन्दः परशक्तिः परश्रीः परयशाः परप्रवृत्तिः नित्यमेव । त्वं स्वतोऽसि त्वं रमायाः त्वं विरिञ्चिस्य रुद्रेन्द्रसूर्यसोममुखानामदभ्रशक्तिदोऽसि प्रवत-कोऽसि निवर्तकोऽसि अनोऽस्यनन्तोऽसि सृजतो हि ते श्रुतयोऽनु-वर्तन्ते नैवासृजतः । कं वा विदधते कं वा निषेधन्ति स्तुतिमात्रा एव ते स्युः प्रभो विभो समास्व व्यास्वोत्तिष्ठ प्रचर विचर सन्धिनु सन्धिनु मा ते क्षणो त्यागान्मते क्षणोत्यृगादिति "शाण्डिल्यश्रुतिः ॥</p>
<p>'लयस्य त्वष्टमो भाग सृष्टिकाल उदाहृतः ।</p>
<p>तत्रैव वेदसंचारो ह्यन्यदा स्तुतिमात्रकाः''। इति नारदीये ॥</p>
<p>'सृष्टिकाल एव गुणवृत्तयः । सर्वदा निर्गुणे परमेश्वर एव वर्तन्ते श्रुतयः''इति 'कथं चरन्ति श्रुतयः''इत्यस्य परिहारः ॥</p>
<p>यत्प्राप्त्यर्थं यन्नियमाद्विधिनिषेधा वर्तन्ते । स त्वमित्यादिविधिनिषेधानां स्तुतिपरत्वम् ।</p>
<p>'विध्यादीनां नियन्ताऽयं पूज्यः प्राप्यश्च तद्वताम् ।</p>
<p>इत्यादिस्तुतिरूपेण विध्यादिश्रुतयोऽपि तु ।</p>
<p>हरिं वदन्ति सर्वेषां तन्नामत्वादथापि च''॥ इति श्रुतिनिर्णये ॥</p>
<p>पृथक्श्रुतित्वान्न पूर्वापरमसम्बन्धः । उपलक्षणत्वादनन्तत्वात् श्रुतीनां सर्वश्रुत्यर्थाेपबंृहितत्वाच्चैतेषां श्लोकानां न सर्वश्रुतीनां पृथगुक्तिः ॥</p>
<p>'सर्वश्रुत्यर्थसंपन्नान् श्लोकान् सत्यवतीसुतः ।</p>
<p>एकैकशाखास्तुत्यर्थान् जगौ सर्वोपलक्षणान् ।</p>
<p>बबन्ध तान् भागवते प्रतिश्लोकं पृथक् श्रुतीः''॥ इति तन्त्रभागवते ॥ १३-१५.१ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S96_V16" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">बृहदुपलब्धमेतदवशेषतया यत उदगास्तमस्यविकृतेऽविकृतः । अत ऋषयो दधुस्त्वयि मनोवचनाचरितं कथमयथा भवन्ति भुवि दत्तपदानि नृणाम् ॥ १६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V16">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S96_V16_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V16">
<p>अविकृततमोविषये त्वमुदगाः । मूलप्रकृतेरपि त्वमधिको यतः । अतो बृहत्त्वेन ते स्वरूपमुपलब्धम् । इत इदमधिकमितोऽपीदमधिकमिति सर्वाधिकत्वेन ततोऽधिकाभावेनावशेषितत्वेन ॥</p>
<p>'द्वितीयार्थे तृतीयार्थे चतुर्र्थ्यर्थे च सप्तमी ।</p>
<p>पञ्चम्यर्थे च प्रोक्ता या विषयेति च तां विदुः''॥ इति महाव्याकरणे ॥</p>
<p>तमसोऽधिको अभवः इत्यर्थः ॥ अतस्त्वं सर्वोत्तम इत्येवम्पराणि त्वयि मनोवचनाचरितानि दधतां नायथा तानि भवति ॥ यथा भूमौ पदं निक्षिपामीति प्रवर्ततो भूमेर्नान्यत्र भवन्ति । उदकवृक्षादेर्भूम्यन्तर्भावात् ।</p>
<p>'आधारशक्तियुक्तत्वाद्भूरुदं च प्रकीर्ततम् ।</p>
<p>साऽपि वाय्वन्तरङ्गैव स ह्याधारोऽखिलस्य च''॥ इति महासंहितायाम् ॥</p>
<p>अत इति हेत्वर्थे तथेत्यर्थे च । तस्माद्बृहत्वेनादधुरिति ।</p>
<p>'अतः शब्दस्तु हेत्वर्थे तथेत्यर्थे च वर्तते ।</p>
<p>उभयार्थे च भवति यथा शब्दविदो विदुः''॥ इति शब्दनिर्णये ॥</p>
<p>उपलब्धं वेदेेषु ॥</p>
<p>बृहद्धि दृष्टमवशेषितं यत्स्वरूपमीशस्य तमोधिकस्य ।</p>
<p>'सर्वाधिकत्वेन तमो हि दुर्गा ततस्तथैनं विबुधाः यथाऽगुः''॥ इत्यौद्दालकायनश्रुतिः ॥</p>
<p>अनिर्देश्यमप्येकदेशेन निर्दिष्टं भवतीत्युक्तं कथमयथाभवन्तीत्यनेन । यथा सर्वां भूमिमसञ्चरन्नप्येकदेशसञ्चारेण भूसञ्चारी भवति तथेति ।</p>
<p>'निरपेक्षबृहत्त्वस्य ज्ञानाज्ज्ञातं भवेत्परम् ।</p>
<p>बृहत्वमेव तु गुणैः सर्वैरुद्दिश्यते यतः''॥ इति मान्यसंहितायाम् ॥ १६ ॥ २ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S96_V17" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">इति सूरयस्त्र्यधिपतेऽखिललोकमल- क्षपणं तव कथामृताब्धिमवगाह्य तपांसि जहुः । किमुत पुनः स्वधामविधुताशयकालगुणाः परम भजन्ति ये पदमजस्रसुखानुभवम् ॥ १७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V17">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S96_V17_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V17">
<p>अनन्याश्रयत्वात्स्वधामा परमः । तेन विधुताः दुःखाद्याः आशयगुणाः उत्पत्त्याद्याः कालगुणाश्च येषां ते मुक्तास्तापान् जहुरिति किं पुनः । कथामृताब्धिमवगाह्यापि जहुरिति यदिति हेत्वर्थे इति शब्दः ॥</p>
<p>'त्यजन्ति तापं य उक्ते भवत्कथा इति स्म मुक्ताः किमु ते स्वरूपगाः ।</p>
<p>परावरेशेश पदं भजन्तः परं परानन्दमनारतं ते''॥ इति इन्द्रद्युम्नश्रुतिः ॥ १७.३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S96_V18" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">दृतय इवोच्छ्वसन्त्यसुहृदो यदि ते महदहमादयोऽण्डमसृजन् यदनुग्रहतः । पुरुषविधान्वयोऽत्र चरमोत्तममध्यमादिषु यस्तव सदसतः परं प्रथयेदविशेषमृतम् ॥ १८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V18">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S96_V18_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V18">
<p>चरमोत्तममध्यमादिषु पुरुषेषु यस्तव स्वरूपं प्रथयेत् । स पुरुषविधं त्वामन्वेति ॥</p>
<p>'ब्रह्मैव मुक्तिगेष्वादिः सुरास्तदवरोत्तमाः ।</p>
<p>मध्यमा ऋषिगन्धर्वाश्चरमा मानुषोत्तमाः''॥ इति प्राभावल्याम् ॥</p>
<p>'असक्तो देहपुर्येष जीववद्देहगोऽपि यत् ।</p>
<p>अथवा पुंविधातृत्वात् पुंविधः पुरुषोत्तमः''॥ इति पुरुषोत्तमतन्त्रे ॥</p>
<p>अनिशमुच्छ्वसन्त्यसुखोद्भरितास्तव रिपवो दृतिवत्तमसि प्रविष्टाः ।</p>
<p>'तव गुणप्रथनाः परिहाय तमः परियाति ।</p>
<p>ते पदमजस्रमनन्तसुखम् ॥''इति पैङ्गिश्रुतिः ॥ १८-४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S96_V19" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">उदरमुपासते यर्हि वर्त्मनि सूक्ष्मदृशः परिसरपद्धतिं हृदयमारुणयो दहरम् । तत उदगाच्च नन्दनपथाऽथ शिरः परमं पुनरिह यत् समेत्य न पतन्ति कृतान्तमुखे ॥ १९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V19">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S96_V19_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V19">
<p>यर्हि यस्मात् ब्रह्मवर्त्मनि । सूक्ष्मदृक्त्वाच्छार्कराक्ष्यनामानः । प्राणं प्रत्युरुगृणीहीति वचनादुदरनामकं ब्रह्मोपासते । यस्माच्चारुणयो हृद्ययना-द्धृदयनामकं तस्मादेव तत्समुपेत्य कृतान्तमुखे न पतन्ति । इतरेऽपि । परिसरः प्राणः पद्धतिः मार्गो यस्य सः परिसरपद्धतिः ।</p>
<p>'कस्मिन्न्वहमुत्क्रान्ते उत्क्रान्तो भविष्यामि । कस्मिन्वा प्रतिष्ठिते प्रतिष्ठास्यामीति । स प्राणमसृजत''। इति श्रुतिः ॥</p>
<p>प्राण एवैनमनुप्रविशति प्राणमितरा देवताः न प्राणादपरः परमनु प्रविशति प्राण एवैनमनुभुङ्क्ते प्राणमितरा देवताः न प्राणादपरः परमनुभुङ्क्ते प्राण एवैनमन्वानन्दी भवति । प्राणमितरा देवताः न प्राणादपरः परमन्वानन्दी भवति तस्मादाहुः प्राणः पद्धतिः । इति हिरण्यनाभश्रुतिः ।</p>
<p>अतः परिसरस्य पद्धतिरिति वा । ततो हृदः । नन्दनपथा ब्रह्मनाडीद्वारा शिर उदगात् यत् परमं ब्रह्म तत्समुपेत्य । पुनरिहैव हृदादिषु स्थितं यत् ॥</p>
<p>'तं प्रपदाभ्यां प्रापद्यत ब्रह्मेमं पुरुषं यत्प्रपदाभ्यां प्रापद्यत ब्रह्मेमं पुरुषं तस्मा-त्प्रपदे तस्मात्प्रपदे इत्याचक्षते । शफाः खुरा इत्यन्येषां पशूनाम् । तदूर्ध्व-मुदसर्पत्ता ऊरू अभवतामुरु गृणीहीत्यब्रवीत्तदुदरमभवदुर्वेव मे कुर्वित्य-ब्रवीत्तदुरोऽभवदुदरं ब्रह्मेति शार्कराक्ष्या उपासते । हृदयं ब्रह्मेत्यारुणयो ब्रह्मा हैव ता ई । ऊर्ध्वं त्वेवोदसर्पत्तच्छिरोऽश्रयत यच्छिरोऽश्रयत तच्छिरोऽभवत्तच्छिरसः शिरस्त्वं ता एता शिर्षञ्च्छ्रियः श्रिताः चक्षुः श्रोत्रं मनो वाक् प्राणः श्रयन्तेऽस्मिन् श्रियो य एवमे-तच्छिरसः शिरस्त्वं वेद''। इत्याद्या श्रुतिः ॥ १९-५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S96_V20" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स्वकृतविचित्रयोनिषु विशन्निव हेतुतया भरतमतश्चकास्स्यनलवत् स्वकृतानुकृतिः । अपि वितथास्वमूष्ववितथोरुविधं मनसि निकटधियो नयन्त्यभिविपत्य तव ॥ २० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V20">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S96_V20_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V20">
<p>विचित्रयोनिषु विशन् जीवः तद्वदज्ञानां चकास्सि ॥ अनलो यथा स्वकृतं दार्वादि तदपनयने गच्छन् तत्स्थापने तिष्ठन्ननुवर्तते ॥ एवमेव स्वकृत-शरीराद्यनुवर्तसे तद्गतः सन् ॥</p>
<p>भरतमतो वायुज्ञातः । अन्यथाभवन्तीष्वपि योनिषु अनन्यथाभूत्वैव बहुविथं तिष्ठन्तं भवन्तं त्वत्समीपस्थबुद्धयो महान्तस्तवाभिपत्य मनसाऽधिगम्य मनसि त्वां नयन्ति ॥</p>
<p>'रतत्वाद्भात्मके विष्णावथवाऽपि जगद्भृतेः ।</p>
<p>भरतो वायुरुद्दिष्टो भारती तत्सरस्वती''॥ इति नामसंहितायाम् ॥</p>
<p>'योनिवेश्याह्वयो जीवस्त्वज्ञानां तद्वदेव तु ।</p>
<p>प्रकाशते परो देवस्तेन यान्त्यधरं तमः ॥</p>
<p>सर्वहेतुतयैवेशं प्राणो जानाति तत्त्वतः ।</p>
<p>तेन चासौ परो देवस्तत्परं याति केशवम् ॥</p>
<p>इन्धनानयने त्वग्निर्यथैवानीयते सह ।</p>
<p>एवं देहगतो विष्णुः सह गच्छेन्निजेच्छया ॥</p>
<p>अशाश्वतेषु देहेषु शाश्वतं बहुधा स्थितम् ।</p>
<p>निचाय्य मनसा सन्तो जानन्ति निकटेच्छवः''॥ इति तन्त्रभागवते ॥</p>
<p>'यो जीववद्योनिषु भात्यनन्तो मूढैस्तमोगैर्भरताधिगम्यः ।</p>
<p>निचाय्य तं शाश्वतमात्मसंस्थं तदिच्छवो त्मन् न्यदधुर्महान्तम्''॥</p>
<p>इति कमठश्रुतिः ॥ २०-६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S96_V21" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">प्रक्रमवत् स्वसत्कृतं पुरुषेषु धीषु तु बहिरन्तरसच्चरणे ।</span>
<span class="shloka-line">तव पुरुष वदन्त्यखिलशक्तिधृतः स्वकृतम् ॥ २१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V21">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S96_V21_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V21">
<p>सर्वपुरुषेषु सर्वधीषु च स्थित्वा श्रीब्रह्मादिषु प्रकर्षेण क्रमेण स्वात्मनैव सत्कृतम् ॥ अण्डाद्यन्तर्बहिश्च । असच्चरणे पापाचारे स्थित्वा पापाचारमपि स्वात्मनः पूजात्वेनैव कारयन्तं त्वां वदन्ति ॥ तस्याधोगत्यर्थम् । तस्मात्सर्वं तव स्वकृतमेव वदन्ति ॥</p>
<p>'निषुसीद गणपते गणेषु त्वामाहुर्विप्रतमं कवीनाम् ।</p>
<p>न ऋते त्वत् क्रियते किं च नारे महामर्कं मघवन् चित्रमर्च''॥</p>
<p>इत्याद्या श्रुतिः ॥</p>
<p>'श्रीब्रह्मरुद्रपूर्वेषु क्रमात्स्थित्वा जनार्दनः ।</p>
<p>स्वात्मानमर्चयत्यद्धा बहिरन्तरसत्सु च ॥</p>
<p>असतामधमाचारो हरिदृष्ट्याऽऽत्मपूजनम् ।</p>
<p>तस्याधोगमनायेति श्रुतिराहाखिलक्रियम्''॥ इति तन्त्रभागवते ॥</p>
<p>स्वकृतमित्यनन्यापेक्षया ॥ २१-७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S96_V22" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">इति विमृशन्ति कवयो निगमावपनं यजन्त उपासते भवमध्यविनिश्वसिताः । दुरवगमात्मतत्वनिगमायतवाङ्मनसश्चरित- महामृताब्धिपरिवर्तपरिश्रमणाः॥ २२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V22">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S96_V22_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V22">
<p>भवमध्यविनिश्वसिताः इति यतः । अतो विमृशन्ति कवयो निगमावपनं त्वाम् ॥ चरितमहामृताब्धिपरिवर्तपरिश्रमणाः इति यत् । अतो भवमध्य-विनिश्वसिताः । मुक्ताः निगमानामावपनं स्थानं त्वां विमृश्य यज्ञादिभि-र्भजन्त उपासते ॥ निगमविषये आयतवाङ्मनसः । निगमानां ततो व्यक्तेस्तत एव फलप्रदत्वात्तद्विषयत्वाच्च निगमावपनम् । परिवर्तो मथनम् ॥</p>
<p>'विमथ्य वेदाब्दिमतिश्रमेण ज्ञात्वा परेशं मुनयो विमुक्ताः ।</p>
<p>मृशन्ति यज्ञैश्च यजन्ति नित्यं उपासते वेदफलप्रदं तम्''॥ इति कुशिकश्रुतिः ॥ २२-८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S96_V23" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">न परिलषन्ति केचिदपवर्गमपीश्वर ते चरणसरोजहंसकुलसङ्गविसृष्टगृहाः ।</span>
<span class="shloka-line">त्वदनुपथं कुलायमिदमात्मसुहृत् प्रियवच्चरन्ति तथोन्मुखास्त्वयि हि ते प्रिय आत्मनि च ॥ २३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V23">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S96_V23_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V23">
<p>त्वत्प्राप्त्यनुसारित्वाच्छरीरं प्रियवत् पश्यन्ति । सर्वप्रियतमे सर्वादानादि-कर्तरि च त्वयि । तथा हि तेऽभिमुखाः ॥</p>
<p>'न किञ्चिदभिवाञ्छन्ति यतयः सुसदाश्रयाः ।</p>
<p>प्रेष्ठस्य परमस्याप्त्यै प्रियवद्देहदृष्टयः''॥ इति विमदश्रुतिः ॥ २३-९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S96_V24" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">न च रमन्त्यहो असदुपासनयाऽऽत्महनो यदनुशया भ्रमन्त्यभवाः कुशरीरभृतः । निभृतमोक्षहृदययोगयुजो हृदयं मुनय उपासते तदरयोऽपि ययुः ॥ २४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V24">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S96_V24_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V24">
<p>अन्यथोपासनयाऽऽत्महनोऽसुर्यान्नाम लोकान्नित्यनिरतिशयदुःखान्निरस्त-समस्तसुखान् प्राप्नुवन्ति । तदेतन्न च रमन्ति अनुभवन्ति च । नित्यदुःख-मिति चशब्देनोक्तम् । असुर्यशब्देन च श्रुतौ । सुष्ट्वरमणरूपत्वादसुर-प्राप्यत्वाच्च । यत्रानुशयनं कुर्वन्तस्तमस्येव भ्रमन्ति । अभवा जन्म-वर्र्जिताः ॥</p>
<p>आत्महन इत्येषशब्दो भगवद्भक्तद्वेषिणामपि सम इति दर्शयति ॥ निभृत-मोक्षहृदययोगयुज इत्यादिना । ये मुनयो हृद्ययनं भगवन्तं निभृतमोक्ष-हृदयेन वायुना योगेन युक्ताः नियमिताः सन्तः उपासते तेषामरयोऽपि तदेव तमो ययुः । परिपूर्णमोक्षार्थं ज्ञानं यस्य सः निभृतमोक्षहृदयः ।</p>
<p>'असुर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसाऽऽवृताः ।</p>
<p>तांस्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति ये के चात्महनो जनाः''॥ इति श्रुतिः ।</p>
<p>'नित्यदुःखसुसम्पूर्णं निरस्तानन्दमव्ययम् ।</p>
<p>तमो यान्त्यन्यथाज्ञानाद्द्वेषाद्वा हरिसंश्रये''॥ इति प्राणसंहितायाम् ॥</p>
<p>'निभृतो मोक्षवित्प्राणस्तद्योगात्तत्प्रसादतः ।</p>
<p>जानन्ति परमं देवं नान्यथा तु कथञ्चन''॥ इति भागवतसंहितायाम् ॥ २४-१० ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S96_V25" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स्मरणात् स्वनुराग तद् भवान् उरगेन्द्रभोगदण्डविषक्तधियो वयमपि ते समासमदृशोऽङ्घ्रिसरोजसुधाम् । क इह नु वेद वक्तुमपेतजन्मलयो यत उदगाद् ऋषिरनु देवगणा उभये ॥ २५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V25">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S96_V25_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V25">
<p>हे स्मरणादेव स्वनुरक्त तत्ते स्वरूपं भवानेव वेद । उरगेन्द्रभोगदण्डे विषक्तबुद्धेस्तेऽङ्घ्रिसरोजसुधां वयमपि समासमदृशः । सर्वमाहात्म्यस्य वेदैरपि वक्तुमशक्यत्वादसमदृशः वेदागम्यमाहात्म्यस्यापि वेदैरेव गम्यत्वा-त्समदृशः ॥ अतः कोऽन्यो वक्तुं वेद । को ह्यस्मांस्त्वां चर्तेऽपेतजन्मलयः यतः उदगादुत्पत्तिमानेव ऋषिर्ब्रह्मा । प्राप्तपदा अप्राप्तपदाश्च देवगणाः ।</p>
<p>'त्वं वेत्थ नापरस्ते स्वरूपं न</p>
<p>नित्यवाङ्नागभोगप्रियस्य ।</p>
<p>कुतो ब्रह्मा प्राप्तलोकाश्च देवास्तथाऽप्राप्ता</p>
<p>जनिमन्तो यतोऽस्मात् ॥ इति सङ्कृतिश्रुतिः ।</p>
<p>'महिम्नः सर्वशोऽनुक्तेर्वेदाश्चासमदर्शिनः ।</p>
<p>तस्यापि वेदगम्यत्वात्तथैव समदर्शिनः''॥ इति तन्त्रभागवते ॥ २५-११ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S96_V26" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तर्हि न सन्न चासदुभयं न च कालजवः किमपि न तत्र शास्त्रमपकृष्य शयीत यदा । जनिमसतः सतो मृतिमजात्मनि ये च भिदां विपणमृते स्मरन्त्युपविश ध्वनिमारुवतः ॥ २६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V26">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S96_V26_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V26">
<p>शास्त्रमपकृष्य प्रलये शास्त्रस्य प्रवृत्त्यभावात् । असतः सूक्ष्मरूपात्सतः स्थूलरूपस्य परमेश्वरपर्यन्तं यथाक्रमं जन्म मृतिं च सर्वस्मात्परमात्मनि भेदं च विपणं फलापेक्षामृते ये स्मरन्ति तेषां ध्वनिमुपविश । आरुवतो वायोः प्रसादात्तथा स्मरन्ति ॥</p>
<p>'नासदासीन्नो सदासीत्तदानीं नासीद्रजो नो व्योमा परो यत् ।</p>
<p>किमावरीवः कुह कस्य शर्मन्नम्भः किमासीद्गहनं गभीरम्''॥ इत्यादिश्रुतिः ॥</p>
<p>'सूक्ष्माणि महदादीनि स्थूलान्यण्डादिकानि च ।</p>
<p>उभयं त्वग्निरापश्च न किञ्चित्प्रलयेऽभवत्''॥ इति प्रकाशसंहितायाम् ॥</p>
<p>'सर्ववेदादिरूपेण प्राणस्यारुवतः सदा ।</p>
<p>प्रसादाद्ये विजानन्ति सूक्ष्मात् स्थूलजनिं क्रमात् ।</p>
<p>मृतिं च सर्वजीवादेरीशस्य व्यतिरिक्तताम् ।</p>
<p>जानन्ति ये निराकाङ्क्षाः तेषां वाचि जनार्दनः''॥ इति तन्त्रभागवते ॥ २६-१२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S96_V27" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">त्रिगुणमयः पुमानिति यदबोधकृता त्वयि न तु भवेत् तदवबोधरसे । सदिव मनस्त्रिवृत् त्वयि भवत्यसतां मनुजा- दयो विमृशन्त्यशेषमिदमार्ततयाऽऽत्मविदः ॥ २७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V27">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S96_V27_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V27">
<p>अबोधकृता त्रिगुणबद्धता । यस्माज्जीवस्यापि तस्मात्तदवबोधरसे त्वयि सा न विद्यते । त्रिगुणात्मकं मनस्तवापि विद्यते इत्यसतां पक्षः । मनुजा-नामादयो देवास्त्रिगुणातीतत्वाद्भवतो भवानेव परमानन्दः । त्वदन्यत्सर्वं जीवजातमार्तमित्येव विमृशन्ति ।</p>
<p>'सत्वादिजं देहमथो मनश्च सत्वादिबद्धं च वदन्त्यसन्तः ।</p>
<p>परं पुमांसं न सुरास्तु तैर्हि जीवाः सुदृष्टा परमार्तरूपाः''॥ इति सूकरायणश्रुतिः ॥</p>
<p>'त्रैगुण्यदेहेन्द्रियकमासुरा जानते हरिम् ।</p>
<p>त्रिगुणातीतमीशेशमतः पूर्णसुखं सुराः ॥</p>
<p>जानन्ति गुणबद्धत्वाज्जीवानार्तांश्च कृत्स्नशः ।</p>
<p>अनार्तस्य प्रसादेन तेषामार्तिविनाशनम्''॥ इति चैतन्यविवेके ॥ २७-१३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S96_V28" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">न हि विकृतं त्यजन्ति कनकस्य तदात्मतया स्वकृतमनुप्रविष्ट इदमात्मतया रसितम् । तव ये परिचरन्त्यखिलतत्वनिकेततया ननु ते पदाऽऽक्रमन्त्यविगणय्य शिरो निर्ऋतेः ॥ २८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V28">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S96_V28_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V28">
<p>यथा कनकस्य विविधकृतं कुण्डलादिकं कनकं विना परित्यक्तुं न शक्यते तथा स्वकृतं जगदनुप्रविष्टो भगवान् मूलरूपं विना परित्यक्तुं न शक्यः । आत्मतया एकरूपत्वात् । रसितं आत्मना प्रकाशितं जगत्प्रविष्टस्तस्मा-त्सर्वगतो विष्णुरिति ज्ञातव्य इत्यर्थः । इत्थं ये ज्ञात्वा परिचरन्ति तव स्वरूपं ते ऋतात्मकब्रह्मप्राप्तिविरुद्धत्वान्निर्ऋत्याख्यसंसारस्य शिरः स्फुटं पदाऽऽक्रमन्ति ।</p>
<p>'सर्वगं ये प्रपश्यन्ति ब्रह्मानन्दमजाक्षरम् ।</p>
<p>एकमेवाद्वयं नित्यं निर्ऋतेस्ते शिरो गताः''॥</p>
<p>इति सौकरायणश्रुतिः ॥</p>
<p>'यथैव कुण्डलं त्यक्त्वा नादातुं कनकं शकम् ।</p>
<p>तस्यैव तदवस्थत्वात्केवलाभेदतः स्पुटम् ॥</p>
<p>एवं सुरासुरनरेष्वास्थितो भगवान् हरिः ।</p>
<p>नैव भेदेन मन्तव्यो जीवभेदे तु सत्यपि ॥</p>
<p>ये तथाऽभिन्नमीशेशं पश्यन्ति परमर्षयः ।</p>
<p>ऋतप्राप्तिविरुद्धत्वात्संसारनिर्ऋतेः शिरः ॥</p>
<p>अगणय्य पदाक्रम्य वैष्णवं निलयं ययुः''॥ इति गारुडे ॥ २८-१४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S96_V29" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">परिवयसे पशूनिव गिरा विबुधानपि तां- स्त्वयि दृढसौहृदा ननु पुनन्ति न ते विमुखाः । त्वमेकः स्वराडखिलकारकशक्तिधर- स्तव बलिमुद्वहन्ति समदन्ति च येऽनिमिषाः ॥ २९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V29">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S96_V29_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V29">
<p>वयति गा इव यः सुरादिकांस्तन्मनसो जगदपुनन् शुचयो न परे ।</p>
<p>'स एकः ईशः परिपूर्णशक्तिर्बलिं हरा इतरे स्युः सुराः सुखिनः''॥ इत्यारुणिश्रुतिः ॥</p>
<p>'विष्णुना देवता बद्धाः विष्णवे च बलिप्रदाः ।</p>
<p>विष्णुरासां पतिर्नित्यं न विष्णोर्बन्धकः क्वचित्''॥ इति वामने ॥ २९-१५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S96_V30" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">वर्षभुजोऽखिलक्षितिपतेरिव विश्वसृजो विदधति यत्र ये त्वधिकृता भवतश्चकिताः । स्थिरचरजातयः स्युरज ये त्वनिमित्तयुजो विरह उदीक्षयेत् यदि परस्य विमुक्तसतः ॥ ३० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V30">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S96_V30_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V30">
<p>स्थिरचरजातयो ये तेऽनिमित्तयुजः स्युः । भगवन्नियमादेव संसारयुजः स्युः । विरहे मुक्तौ । यदि परस्य सकाशान्मुक्तिरेवेत्युदीक्षयेत्स परः । विमुक्ताः सन्तो येन परेण तस्य विमुक्तसतः । 'नान्यः पन्था अयनाय विद्यते''इति श्रुतिः । मुक्तिस्तस्मादेवेत्यङ्गीकर्तव्यम् । अतो बन्धोऽपि तत एवेत्यर्थः ।</p>
<p>'सतां विमुक्तिदाद्विष्णोर्मुक्तिर्यद्यभ्युपेयते ।</p>
<p>बन्धोऽपि तत एव स्याद्यस्मादेकस्तयोः पतिः''॥ इति स्कान्दे ॥</p>
<p>'आत्मानं मुक्तिदं विष्णुः यदि पुंस उदीक्षयेत् ।</p>
<p>सुप्रसन्नस्तदा बन्धस्तत एवेति सेत्स्यति''॥ इति ब्राह्मे ॥</p>
<p>खण्डाधीशाः सार्वभौमस्य यद्वद्ब्रह्मेशाद्याः कुर्वते तेऽनुशास्तिम् ।</p>
<p>त्वं मुक्तिदो बन्धदोऽतो मतो नस्त्वं ज्ञानदोऽज्ञानदश्चासि विष्णो ॥ इत्युदारशाण्डिल्यश्रुतिः ॥ ३०-१६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S96_V31" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">न हि परमस्य कश्चिदपरोऽनपरस्य भवेत् व्ययत इवात्र यस्य च शून्यतुल सन्दधतः । अपरिमिता ध्रुवास्तनुभृतो यदि सर्व ततो न हि न शास्यतेति नियमो ब्रुवते च तथा ॥ ३१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V31">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S96_V31_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V31">
<p>यस्य परमस्य ते कश्चिदपरः स्वतन्त्रो नास्ति । अनपरस्य प्राणोत्तमस्य । अत्र जीवसमुदाये । व्ययतः विशेषेणायतः सर्वज्ञस्य यथा प्राणस्य नापरः स्वतन्त्रः तद्वत्प्राणः श्रीरन्योेेे वा त्वां विना स्वतन्त्रो नास्ति ॥ हे शून्यतुल समानवर्जित । सर्वं संदधतस्ते ॥ यदि त्वत्तः प्राणात्तनुभृतो जीवा ध्रुवास्तर्ह्यपरिमिताः सन्ति । हे सर्व पूर्ण । 'एकमेवाद्वितीयम्''। 'एकं परंज्योतिरन्यन्यमद्वयम्''इत्यादिनियमो जीवानां शास्यता नेत्यत्र नहि । किन्तु स्वगतभेदस्य ईश्वरान्तरस्य अतत्तन्त्रस्य निषेधे । 'अतोऽन्य-दार्तम्''॥ 'नेह नानास्ति किञ्चन''। 'न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते''इत्यादि तथा ब्रुवते च ॥</p>
<p>'तव स्वतन्त्रो नापरो तद्वदत्र प्राणान्नान्यस्तुल्यशून्यस्य सन्धिन् ।</p>
<p>प्राणाधीना अमिता जीवसङ्घाः प्राणो वशे ते प्रकृतिश्च भूमन् ॥"-इति महाशालीनश्रुतिः ।</p>
<p>'स्वतन्त्रो नापरः कश्चिद्विष्णोः प्राणपतेः प्रभोः ।</p>
<p>यथा प्राणात् परो नास्ति स्वतन्त्रो जगति क्वचित् ॥</p>
<p>तथा प्राणो रमा चैव न विष्णोः पृथगीश्वरौ ।</p>
<p>यद्युच्यन्ते प्राणतन्त्राः बहवः पुरुषा इति ॥</p>
<p>सत्यमेव ह्मसङ्ख्याताः न नियम्यनिषेधकाः ।</p>
<p>एकाद्वितीयश्रुतयः किन्त्वीशान्तरवारकाः ॥</p>
<p>तथा स्वगतभेदस्य तदतन्त्रनिषेधकाः ॥ इति ब्रह्माण्डे ॥</p>
<p>'स्वरूपमस्मरत्कृष्ण एकं स्वस्मिन्नभेदतः ।</p>
<p>अतत्तन्त्रस्य राहित्यादनन्यं सदृशोज्झितेः ॥</p>
<p>अद्वयं नित्यनिर्वृत्या भावनिर्वृतिमीश्वरम्''॥ इति तन्त्रभागवते ॥</p>
<p>'अधिकस्य समस्यापि स्वतन्त्रस्य च वर्जनात् ।</p>
<p>एक एवाद्वितीयोऽसौ न शास्यजनवर्जनात् ॥ इति कौर्मे ॥ ३१-१७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S96_V32" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अजन परिमुच्यतेऽत्र भवात् सततात् सममनुजानता ततमनन्तमदुष्टतया । न घटत उद्भवः प्रकृतिपूरुषयोरजयो- रुभययुजोर्भवन्त्यसुभृतो जलबुद्बुदवत् ॥ ३२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V32">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S96_V32_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V32">
<p>अनन्तमदुष्टतयाऽनुजानताऽऽचार्येण सन्तताद्भवात्परिमुच्यते ॥ अबद्धश्च प्रकृतिपरेशौ विनाऽन्यो न विद्यते । यतस्तयोरेवोद्भवो न घटते । ततस्तयोरजयोरसुभृत उद्भवन्ति ॥ देशतः कालतश्च यत्र परमस्तत्र प्रकृतिर्यत्र प्रकृतिस्तत्र परम इत्युभययुजोः ।</p>
<p>'मुच्यते तत्वसंबुद्धादाचार्यात्पुरुषो भवात् ।</p>
<p>एतावेव स्वतोऽबद्धौ परमः प्रकृतिस्तथा ॥''इति कलापश्रुतिः ॥</p>
<p>'सम्यग्ज्ञानवदाचार्यान्मुच्यते पुरुषो भवात् ।</p>
<p>द्वावेव नित्यमुक्तौ तु प्रकृतिः परमस्तथा''॥ इति वामने ॥</p>
<p>'देशतः कालतश्चैव समव्याप्तावुभावजौ ।</p>
<p>ताभ्यामुभययोगाभ्यां जायन्ते पुरुषाः परे''॥ इति कौण्ठरव्यश्रुतिः ॥ ३२-१८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S96_V33" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">त्वयि त इमे ततो विबुधनामगुणाः परमे अमृत इवार्णवे मधु निलिल्युरशेषरसाः । नृषु तव मायया स्वगतया कुशलं त्वयि सुधियोऽङ्ग भेदमनुविधातुमनु प्रभवः । कथमनुवर्तिनां भवभयं तव भ्रुकुटी सृजति मुहुर्नृणाम् ॥३३॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V33">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S96_V33_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V33">
<p>हे तत ओ । त इमे विबुधनामार्थभूता गुणास्त्वयि निलिल्युः । परमेऽ-मृतार्णवे मधुन्यशेषरसा इव । अतः पूर्णगुणत्वाद्भवतो नृणां मध्ये सुधियः । तव मायया त्वदिच्छयैव । त्वयि कुशलं विधातुं प्रभवः । तत्र कुशलं भेद एव । सर्वस्मादन्यो विशिष्टगुणः पर इति दर्शनम् ॥ स्वगतया सुष्ठु अन्यैरनवगतया । तथा त्वत्प्रसादादनुवर्तिनां कथं मुहुर्भवभयं तव भ्रुकुटी सृजति ॥</p>
<p>'यो नः पिता जनिता यो विधाता धामानि वेद भुवनानि विश्वा ।</p>
<p>यो देवानां नामधा एक एव तं सम्प्रश्नं भुवना यन्त्यन्या''॥</p>
<p>'त आऽयजन्त द्रविणं समस्मा ऋषयः पूर्व जरितारो न भूना ।</p>
<p>असूर्ते सूर्ते रजसि निषत्ते ये भूतानि समकृण्वन्निमानि''। इत्यादिश्रुतिः ॥</p>
<p>'ब्रह्मेशेन्द्रादिसन्नाम्नां येऽर्थभूता गुणा मताः ।</p>
<p>पूर्तीशीतृत्वद्रष्टृत्वप्रमुखास्ते हरेः सदा ।</p>
<p>अतस्तु सर्वनामाऽसौ सर्वकर्ता च केशवः''॥ इति पाद्मे ॥</p>
<p>'आनन्दत्वादनामासावुत्कृष्टत्वादुनामकः ।</p>
<p>एतन्नामद्वयं विष्णोर्ज्ञात्वा पापैः प्रमुच्यते''॥ इति स्कान्दे ॥</p>
<p>'अन्याविज्ञातया विष्णोः शक्त्यैव कुशलं जनाः ।</p>
<p>कुर्वन्ति कुशलेषूच्चं भेददर्शनमेव च ॥</p>
<p>पूर्णानन्दादिसम्पत्तिं विष्णोर्ज्ञात्वेतरेषु च ।</p>
<p>तदपेक्ष्य विप्लुण्मात्रत्वज्ञानं तद्भेददर्शनम् ॥</p>
<p>अनाद्यनन्तभेदोऽयं स्वभावः परजीवयोः ।</p>
<p>स्वतो वा परतो वापि न कदाचित्प्रणश्यति ॥</p>
<p>एवं ज्ञानवतां विष्णुर्बहुजन्म न दास्यति ।</p>
<p>अनुवृत्तिर्यद्यनल्पा स हि सर्वेश्वर प्रभुः''॥ इति प्रमाणसंहितायाम् ॥</p>
<p>'यः पिता जनिता चैव कल्पको नित्यपोषकः ।</p>
<p>प्रापकः सर्वदेवानां पदानां पुरुषोत्तमः ॥</p>
<p>सर्वदेवाभिधावाच्यो भूतभव्यभवत्प्रभुः ।</p>
<p>विचार्य सर्ववेदैश्च ब्रह्माद्याश्च यजन्ति च ॥</p>
<p>त्रिगुणात्मकस्य स्रष्टारः तथाऽपि न यजन्ति तम् ।</p>
<p>यतः पूर्णेशशक्त्यैव तेषां यजनमिष्यते ॥</p>
<p>अतः सर्वेश्वरो विष्णुरेक एव महागुणः''॥ इति महासंहितायाम् ॥ ३३-१९ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S96_V34" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">इह भवच्चरणेषु सुजातभुवो जितहृषीकवायुभिरुदात्तमहत्तुरगैः । य इह यतन्त्यमतिलोलमुपायविदो व्यसनशताब्धितारमपहाय गुरोश्चरणम् ॥ ३४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C10_S96_V35" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">वणिज इवोच्छ्वसन्त्यकृतकर्णधरा जलधौ स्वजनसुतात्मदारधनधामधराः । सुखशान्तिमति त्वयि हि सन्ति न तानि नृणां विभव उद्यति श्रयत आत्मनि सर्वरसे ॥ ३५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V35">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S96_V35_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V35">
<p>भवच्चरणेषु सुष्ठु जातस्थानाः उत्तमयोग्यतायुक्ताः । हृषीकाण्येव महत्तुरगाः । वायुरेवोदात्तः ।</p>
<p>'रथोपरि स्वीकरणादुदात्तः सारथिर्मतः''॥ इति व्यासनिरुक्ते ॥</p>
<p>'जयो विष्णोश्च वायोश्च भक्त्या तत्प्रीतिसाधनम् ।</p>
<p>जगदीशयोः कुतो ह्येनोः सर्वशक्त्योर्बलाज्जयः''॥ इति पवनविजये ॥</p>
<p>तेषां तानि साधनानि सुखस्यापि शान्तिमति पूर्णसुखे त्वयि न सन्ति ॥ गुर्वभावात् ॥</p>
<p>विभवे जीवन्मुक्ते गुरावुद्यति उपदिशति सति सर्वरसे परमात्मनि श्रयत एव ॥</p>
<p>'यस्य देवे पराभक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ ।</p>
<p>तस्यैते कथिता ह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः''। इति श्वेताश्वतरश्रुतिः ॥</p>
<p>'देवा अपि सुयोगाढ्याः यतन्तः सर्वसाधनैः ।</p>
<p>पुत्रदारादिभिस्सार्धं नोच्छ्वसंतीह संसृतौ ॥</p>
<p>गुरोरनुग्रहमृते साधनं न हरेः प्रियम् ।</p>
<p>गुरूपदेशात्तु परं प्राप्नोत्येव न संशयः ॥</p>
<p>षण्णवत्यङ्गुलो यस्तु तालास्यो दशतालकः ।</p>
<p>दशप्रादेशकः सप्तपादो हस्तचतुष्टयः ॥</p>
<p>कलमत्रयाङ्गुलश्चैव वाग्मी सन्देहवर्जितः ।</p>
<p>वासुदेवैकशरणो गुरुरित्युच्यते बुधैः ॥</p>
<p>गुरुलक्षणसम्पूर्णः साक्षादेव चतुर्मुखः ।</p>
<p>ततः शेषेन्द्रवह्न्याद्याः क्रमेणैव प्रकीर्तिताः''। इत्यादि गुरुविवेके ॥</p>
<p>'देवा योग्यतया जाताः विष्णुपादाम्बुजाश्रयाः ।</p>
<p>तथाऽपि साधनैस्तेषां तत्प्राप्तिर्गुर्वनुग्रहात् ॥"इति तत्वोद्योगे ॥ ३४,३५ २०-२१ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S96_V36" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">इति सदजानतां मिथुनतो रतये चरतां सुखयति को न्विहाद्य विजने स्वनिरस्तभगे । भुुवि पुण्यतीर्थसदना ह्यृषयो निविशन्त्यतस्तु भवतः पदाम्बुजं हृदाऽघभिदम् । दधति सकृन्मनस्त्वयि चिदात्मनि नित्यसुखे न पुनरुपासते पुरुषसार हरावसथम् ॥ ३६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V36">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S96_V36_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V36">
<p>इति लोके परिदृश्यमानप्रकारेण । चरतां, विजने मोक्षविषये कः सुखयति । सुष्ठ्वनिरस्तभगे । अतस्त्वामेव सन्तं ज्ञात्वा भवतः पदांबुजं हृदा निविशन्ति । हरावसथमहङ्कारं न कुर्वन्ति ॥</p>
<p>'ब्रह्माज्ञात्वेति लोकप्रवृत्तिं प्रवर्ततां को नु मोक्षं ददाति ।</p>
<p>अतो ब्रह्मोपासतेे साधु धीरा नाहम्भावस्तेषु रुद्राधिवासः''॥ इति महारवश्रुतिः ॥</p>
<p>'महाभाग्यं तु कैवल्यमज्ञानां कः प्रदास्यति ।</p>
<p>अतः सन्तो विजानन्ति हरिं ते त्वनहङ्कृताः ॥''इति स्कान्दे ॥ ३६-२२ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S96_V37" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">इदमप्यथो वदन्ति चे- न्ननु तर्का व्यभिचरन्ति क्वचित् क्वचिन्मृषा च । ततो भयदृग्व्यवहितये विकल्प उषितोऽन्वहमन्धपरम्परया भ्रमति भारती च तवोरुवृत्तिभिरूढजवा ॥ ३७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C10_S96_V38" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">न यदिदमग्र आस न भविष्यदतो निधना- दनिमित्तकमन्तरा त्वयि विभाति मृषैकरसे । अत उपगीयते द्रविणजातिविकल्पपथै- र्वितथमनोविलासमिदमित्यवयन्ति बुधाः ॥ ३८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V38">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S96_V38_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V38">
<p>इदं अपि अपालकं ईश्वरवर्जितम् । न मत्तोऽन्य ईश्वरश्चेतनत्वादित्यादितर्कैः वदन्ति चेत् । अथो इत्यनेन तदपि वचनं भगवत्प्रेरणयैव इत्युक्तम् ।</p>
<p>'तस्मादथो अथेत्येतद्धेत्वर्थं समुदीरितम्''इति शब्दनिर्णये ।</p>
<p>'असत्य-मप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम्''इति च ।</p>
<p>वेदोक्तो जीवव्यतिरिक्तेश्वरो न तर्कैरपनेतुं शक्यः । यतस्तर्का व्यभिचारिणः । मृषैव क्वचित्तर्कः । इष्ट-साधनादितर्कस्तु व्यभिचारी । शरीरसम्मित आत्मा इत्यादि दर्शन-परिकल्पितस्तु मृषैव ।</p>
<p>ततो भयबुद्धीनां बुद्धिव्यवहितये भवन्ति । न तु धीराणाम् । विकल्पः वेदविरुद्धकल्पना । अन्धपरम्परयैवान्वहमुषितः । यस्माद्भारत्यपि भ्रमति बहुधा वदति ॥</p>
<p>'बहूक्तिरन्यथाज्ञप्तिः परिवृत्तिश्च कथ्यते ।</p>
<p>भ्रम इत्येव विद्वद्भिः तथा चङ्क्रमणं क्वचित्''॥ इति शब्दनिर्णये ॥</p>
<p>उरुवृत्तिभिरूढजवा अनन्तगुणकर्मत्वाद्भगवतः बहुगुणकर्माणि वक्तुं वेगवती वेदवाक् । अतो वेदेऽपि बहुधा वचनात्तदर्थनिर्णयाभावाद्विरुद्ध-कल्पना युक्ताऽसुराणाम् ।</p>
<p>यस्माद्गर्भस्थस्य जीवस्येश्वरत्वं नास्ति । अतो निधनानन्तरं च नरकादि-गमनान्न विद्यते । अनिमित्तकं भगवन्निमित्तमेव तस्यान्तरा भाति मृषा त्वयि जीवे । न तु वस्तुतस्त्वं जीवः । एकरसे प्रधानसारे । न च जीवो वस्तुतः सर्वोत्तमसारः । मृषैव तथा मन्यन्ते ।</p>
<p>अतो भ्रान्त्या द्रविणवानभिजन्मवानित्यादिविरुद्धकल्पनापथैरुपगीयते । यतो भवानेव द्रविणवान्यतश्च तपोदमाद्या अभिजन्मकारणभूता गुणाश्च भवत एव । अतो मिथ्यामनोविलासं जीवेश्वरत्वं बुधा अवयन्ति ॥</p>
<p>'गुणा एवाभिजात्याख्यास्तद्वानेवाभिजातिमान् ।</p>
<p>अतोऽभिजात्यवान् विष्णुस्तदन्ये तूपचारतः''॥ इति शब्दनिर्णये ॥</p>
<p>'ये जीवमीशं प्रवदन्ति तर्कैस्तच्चेश्वरो वचनं सन्दधाति ।</p>
<p>नासीदादौ मरणे नोऽभविष्यन्मृषा ततो हीशितृत्वं स्वपेषु''॥ इति विपरीतश्रुतिः ॥</p>
<p>'ये जगत्प्रवदन्त्यज्ञाः जीवादन्येशवर्जितम् ।</p>
<p>तेषामपि तु तां वाचमीश एव ददात्यजः ॥</p>
<p>न च तर्कैर्भवेदीशो जीवो वेदविरोधतः ।</p>
<p>व्यभिचारिणो यतस्तर्का इष्टसाधनगा अपि ॥</p>
<p>क्वचित् क्वचिन्मृषा तर्काः कणादादिप्रदर्शिताः ।</p>
<p>तत्वनिर्णयभीरूणां व्यवधानकरास्ततः ॥</p>
<p>नै व तु स्थिरबद्धीनां कुर्युस्ते बुद्धिचालनम् ।</p>
<p>पारम्पर्येण चाज्ञानामुक्त्या लोकेषु विस्तृतम् ॥</p>
<p>पठ्यते चाप्यहरहर्न तु विद्वन्मुखोद्गतम् ।</p>
<p>अनन्तगुणकर्मत्वादीशस्योक्तौ सुवेगिता ॥</p>
<p>वक्त्यभेदमिवाज्ञानां नाभेदं कुत्रचिच्छ्रुतिः ।</p>
<p>एक आत्माद्वयेत्यादिपदानामर्थनिर्णये ॥</p>
<p>न वर्तते श्रुतिर्यस्माद्गुणान्तरकुतूहलात् ।</p>
<p>अथवा मोहनार्थाय सुरारीणामनर्हतः ॥</p>
<p>कुत्रचिन्निर्णयवचः सुराणामर्थसिद्धये ।</p>
<p>न हीशितृत्वं गर्भस्थे नाप्यसौ निरयोपगे ॥</p>
<p>मृषा तदीश्वराभेदः सर्वोत्कर्षश्च जीवगः ।</p>
<p>धनवत्वं च कर्तृत्वं बलवत्त्वं च विष्णवि ॥</p>
<p>अतो जीवेश्वराभेदं मिथ्येति कवयो विदुः''॥ इति तन्त्रभागवते ।</p>
<p>'जीवस्य जगतश्चैव यदीशाभेदतो वचः ।</p>
<p>अतात्विकं जगच्चेति विष्ण्वधीनत्ववाचकम् ॥</p>
<p>अभेदस्तु कुतस्तस्य परमस्यावरेण तु ।</p>
<p>मिथ्यात्वं च कुतस्तस्य जगतो नित्यवर्तनात्''॥ इति वाराहे ॥ ३७,३८ ॥ २३,२४ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S96_V39" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">उदगात् पुमाननुगीतगुणांश्च जुषन् भजति सरूपतां तदनु त्वमुत जहासि जिहासि ताम् । अहिरिव त्वचं त्वमुत परमात्तभगां महसि महीयसेऽष्टगुणोऽपरिमेयभगः ॥ ३९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V39">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S96_V39_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V39">
<p>श्रुतिषु तवानुगीतान् गुणान् जुषन् पुमानुदगादस्मत्संसारात्तव सरूपतां च भजति । तदनु गुणस्मरणमनु गुणांश्च जुषन्निति, चशब्दः कर्माणि चेत्यस्मिन्नर्थे ॥ यच्चायं पुमानात्तभगां त्वयाऽपहृतभगां प्रातिस्विकीं पूर्वोक्तां द्विविधां कष्टां प्रकृतिं जहाति जिहाति हन्ति च तदपि त्वमेव जहासि जिहासि च । उतेति त्यागवधयोः समुच्चयार्थे ॥</p>
<p>'जिहाति रावणं सङ्ख्ये राघवः परमास्त्रवित्''॥ इति स्कान्दे ॥</p>
<p>'स्वातन्त्र्यात्प्रकृतित्यागकर्ता नारायणः परः ।</p>
<p>यद्यप्यैषा जीवसंस्था हन्ता च भगवान्प्रभुः''॥ इति गारुडे ॥</p>
<p>महसि महीयसे पूजयसि पूज्यसे चात्मनैव ॥</p>
<p>'स्मरन् ब्रह्मगुणान्नित्यं मुक्तो ब्रह्मस्वरूपताम् ।</p>
<p>दुर्भगां प्रकृतिं त्यक्त्वा हत्वा चान्यां दुरन्वयाम् ॥</p>
<p>याति तच्च परेशानात्स हि पूज्योऽथ पूजकः ।</p>
<p>तस्यैकस्य स्वतन्त्रत्वात्स चानन्तगुणो विभुः''॥ इति कौशिकश्रुतिः ॥ ३९-२५ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S96_V40" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यदि न समुच्चरन्ति यतयोऽपि हृदि कामजडाः दुरधिगमोऽसतां हृदि गतोऽस्मृतकण्ठमणिः । अनुतृप्तयोगिनामभयो भगवन् अनवगतान्तकादनधिरूढपदाद् भवतः ॥ ४० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V40">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S96_V40_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V40">
<p>अज्ञानामनवगतान्तकादनधिरूढब्रह्मपदात् ॥</p>
<p>'स यथाकामो भवति । तत्क्रतुर्भवति । यत्क्रतुर्भवति तत्कर्म कुरुते । यत्कर्म कुरुते तदभिसम्पद्यते इति नु कामयमानोऽथाकामयमानो योऽकामो निष्काम आप्तकामः आत्मकामो न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति''इति श्रुतिः ॥</p>
<p>'निषिद्धकामयुक्तानामसतां तु विशेषतः ।</p>
<p>दुर्ज्ञेयो भगवान्विष्णुः हृदिस्थोऽस्मृतहारवत् ॥</p>
<p>अकामत्वेन भजतां ददात्यभयमन्तकात् ।</p>
<p>पूर्णानन्दादि तेऽश्नन्ति पूर्णानन्दादिकाः स्वतः ॥</p>
<p>ब्रह्मणो ब्रह्मसम्पत्तिमत आह श्रुतिः स्फुटम् ।</p>
<p>न परब्रह्मतावाप्तिर्न ते विष्णविति श्रुतेः ॥</p>
<p>परमब्रह्मता चैषां ब्रह्मलोकात्परा गतिः ।</p>
<p>न परब्रह्मरूपत्वमेतमेवेति च श्रुतेः ॥</p>
<p>अन्येषां म्रियमाणानां प्राणा भागत एव तु ।</p>
<p>देवतास्वेकतां यान्ति भागतोऽनुव्रजन्ति तम् ॥</p>
<p>ज्ञानिनां मुच्यमानानां नैव यान्ति स्वदेवताः ।</p>
<p>तेनैव सह संयान्ति ततोऽनुत्क्रमणश्रुतिः''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥</p>
<p>'देवाश्च ऋषयश्चैव सुभक्त्या कामिनोऽपि तु ।</p>
<p>मुच्यन्ते नियामादेव पश्यन्ति च हरिं न न''॥ इति स्कान्दे ॥ ४० ॥ २६ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S96_V41" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तदवगमार्थसितासितयो- र्गुणविगुणयोर्न हि देहभृतां सगिरः । अनुययुरत्र हंसकुलगीतपरम्परया । न तुषावरणा इव रजांसि वान्ति वयसा सह यच्छ्रुतय- स्त्वयि सफलं पतन्ति न पतन्ति बन्धनाः ॥ ४१ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V41">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S96_V41_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V41">
<p>परमेश्वरस्यावगमात्तदवगमा श्रीः । तया च गम्यत्वादर्थः परमस्तेन बद्धत्वात्सिता श्रीर्गुणात्मिका च ॥ सगिरः वाक्पूर्वकाणीन्द्रियाणि श्रियो विष्णोश्च नानुकूल्येन ययुः । अनुययुश्च हंसकुलगीतपरम्परया ।</p>
<p>यथा तुषावृतानां तण्डुलानां रजस्पृष्टिर्नास्ति । एवं रजोरूपान्मनुष्यान्न वान्ति श्रुतयः । वयसा सह महता कालेनापि । अतस्त्वयि सफलं पतन्ति न पतन्ति च विधिनिषेधरूपेण बन्धनात्मिकाः ॥</p>
<p>'जानाति प्रकृतिर्विष्णुं ज्ञेयो विष्णुस्तु निर्गुणः ॥</p>
<p>तावुभौ न विजानन्ति ऋते ब्रह्मपरम्पराम्''॥ इति महोपनिषदि ॥</p>
<p>'अन्ये सर्वे श्रिया बद्धाः श्रीर्बद्धा विष्णुनैव तु ।</p>
<p>बन्धश्च विष्णुतन्त्रत्वं मुक्तानां च श्रियस्तथा ॥</p>
<p>अमुक्तानां तु बद्धत्वं जन्ममृत्यादिदुःखिता ।</p>
<p>हेयो बन्धश्च सैव स्यान्न तु स्वोच्चवशे स्थितिः ॥</p>
<p>गुणात्मिका च सा देवी निर्गुणः पुरुषोत्तमः ।</p>
<p>सैव विष्णुं विजानाति ज्ञेयो ज्ञाता च केशवः ॥</p>
<p>न तावन्ये विजानन्ति विना हंसपरम्पराम् ।</p>
<p>तथाऽपि नैव जानन्ति मानुषा असुरास्तथा ॥</p>
<p>निष्फलैवासुरे तस्माच्छ्रुतिर्बन्धाय केवला ।</p>
<p>निष्फला सफला चैव मानुषाणान्तु मध्यतः ॥</p>
<p>सफलैव तु देवानां नियतं मुक्तिदायिनी''॥</p>
<p>श्रीगरुड उवाच–</p>
<p>के हंसाः कः परो हंसः के च पारावताः गणाः ।</p>
<p>के च तित्तिरयस्तत्र के शुकाः के च वायसाः ॥</p>
<p>श्रीभगवानुवाच–</p>
<p>परो हंसोऽहमेवैको हंसाः ब्रह्माण एव तु ।</p>
<p>पारावता देवतास्तु मुनयस्तित्तिराः स्मृताः ॥</p>
<p>मानुषास्तु शुकाः प्रोक्ताः आसुराश्चैव वायसाः ।</p>
<p>प्राप्यं प्राप्तं यतो नित्यं पूर्णं सर्वोत्तमं मया ॥</p>
<p>अतः परमहंसोऽहं मदनन्तरमेव तु ।</p>
<p>यतः प्राप्तमिवाशेषं सर्वजीवोत्तमं शुभम् ॥</p>
<p>अतो ब्रह्मपदे योग्याः जीवाः हंसाः प्रकीर्तताः ।</p>
<p>तेषां परम्पराप्राप्तं यैर्ज्ञानं नियमेन तु ॥</p>
<p>ते मुच्यन्ते नैव चान्ये गुरुर्ब्रह्मा यतो नृणाम् ।</p>
<p>दैवतं त्वहमेवैको मामवित्त्वा न मुच्यते ॥</p>
<p>परं प्रति यतो नीचाः ब्रह्माणः सर्वदेवताः ।</p>
<p>पारावतास्ततः प्रोक्ताः तैस्तीर्णा संसृतिर्यतः ॥</p>
<p>तित्तिरा मुनयस्तस्मात्कासुखत्वात्तु मानुषाः ।</p>
<p>शुका इति समुदिष्टा वयोमात्रसुखत्वतः ॥</p>
<p>वयसोऽन्ते तु दुःखित्वादसुराः वायसाः स्मृताः ।</p>
<p>एवं पञ्चविधा जीवा षष्ठोऽहं परमेश्वरः ॥</p>
<p>न मत्समोऽधिको वापि कश्चिदस्ति द्विजोत्तमः''॥ इति गारुडे ॥ ४१ ॥ २७ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S96_V43" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">इत्यशेषसमाम्नायपुराणोपनिषद्रसः ।</span>
<span class="shloka-line">समुद्धृतः पूर्वजैस्तैर्व्योमायनमहात्मभिः ॥ ४३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V43">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S96_V43_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V43">
<p>व्योमायनमहात्मभिः ब्रह्माश्रयेषूत्तमैः ॥ ४३ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S96_V45" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">एवं स गुरुणाऽऽदिष्टो गृहीत्वा श्रद्धयाऽऽत्मवान् ।</span>
<span class="shloka-line">पूूर्णः सद्यस्ततो राजन् प्राह वीरव्रतो गुरुम् ॥ ४५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C10_S96_V46" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">नारद उवाच– नमस्तस्मै भगवते कृष्णायामलमूर्तये । यो धाता सर्वभूूतानामभयो यस्य ते कलाः ॥ ४६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C10_S96_V47" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">श्रीशुक उवाच– इत्याद्यमृषिमामन्त्र्य तच्छिष्यांश्चामलात्मकान् । ततोऽगादाश्रमं साक्षात् पितुर्द्वैपायनस्य मे ॥ ४७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="verse" id="BTN_C10_S96_V48" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सभाजितो भगवता कृतासनपरिग्रहः ।</span>
<span class="shloka-line">तस्मै तद् वर्णयामास नारायणमुखाच्छ्रुतम् ॥ ४८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V48">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S96_V48_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V48">
<p>'कथाः कथयतीशस्य व्यासस्यान्ते स नारदः ।</p>
<p>स्तुत्यर्थं तस्य देवस्य ज्ञापनाय न तु क्वचित् ॥</p>
<p>पूर्णज्ञानामृतस्यास्य न तु ज्ञप्तिः पराद्भवेत् ।</p>
<p>ऋषिरूपी यतो विष्णुः स्वयमेव जनैः श्रुतः''॥ इति ब्राह्मे ॥ ४५-४८ ॥</p>
</div>

</div>
<div class="verse" id="BTN_C10_S96_V50" type="shloka" data-doc="BTN">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यो ह्यात्मा जगदादिमध्यनिधनो योऽव्यक्तजीवेश्वरो यः सृष्ट्वेदमनुप्रविष्ट ऋषिणा चक्रे पुनः संहिताम् । यं सम्पद्य जहात्यजामनुशयी सुप्तः कुलायं यथा तं कैवल्यनिरस्तयोनिमभयं ध्यायेदजस्रं हरिम् ॥ ५० ॥</span>
</div>
</div>
</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये दशमस्कन्धे षण्णवतितमोऽध्यायः ॥</div>

<div class="gr-author-note">॥ दशमः स्कन्धः समाप्तः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V50">
<div class="bhashya" id="BTN_C10_S96_V50_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V50">
<p>ऋषिणा ऋषिरूपेण ॥ ५० ॥</p>
</div>

</div>
[[Category:Bhagavatatatparyanirnaya]]