Chandrashekars: 1 revision imported

2026-03-02T10:10:56Z

1 revision imported

← Older revision	Revision as of 10:10, 2 March 2026
(No difference)

BS>ImportBot: Initial import

2026-03-01T00:00:00Z

Initial import

New page

== आनन्दमयाधिकरणम् ==

<section begin="BS_C01_S01_V12_I01" />
<div class="bs-leading-bhashya">‘तमेव समन्वयं प्रकटयत्यानन्दमयोऽभ्यासादित्यादिना समस्तेनाध्यायेन प्रायेण ।</div>
<section end="BS_C01_S01_V12_I01" />

<section begin="BS_C01_S01_V12" />
'''ॐ आनन्दमयोऽभ्यासात् ॐ ॥ 12-12 ॥'''
<section end="BS_C01_S01_V12" />

<section begin="BS_C01_S01_V12_B1" />
<div class="bs-bhashya-text">आनन्दमयो ब्रह्मादिः प्रकृतिर्विष्णुर्वा । ब्रह्मशब्दाद्धिरण्यगर्भस्य प्राप्तिः शतानन्दनाम्ना च । अष्टमूर्तित्वात्सूर्ये प्रोक्तत्वाच्च रुद्रस्य । एनमन्येषामपि।’मम योनिर्महद्ब्रह्म’ इति ब्रह्मशब्दाद्बहुभावाच्च प्रकृतेः । ‘बृह जातिजीवकमलासनशब्दराशिषु’ इति ब्रह्मशब्दादेव सर्वजीवानाम्।अन्नमयत्वादेश्च ।</div>
<section end="BS_C01_S01_V12_B1" />

<section begin="BS_C01_S01_V12_B3" />
<div class="bs-bhashya-text">तथाऽपि न त आनन्दमयशब्देनोच्यन्ते । किन्तु विष्णुरेव ।</div>
<section end="BS_C01_S01_V12_B3" />

<section begin="BS_C01_S01_V12_B4" />
<div class="bs-bhashya-text">’तदेव ब्रह्म परमं कवीनाम्’

‘एतमेव ब्रह्मेत्याचक्षते’</div>
<section end="BS_C01_S01_V12_B4" />

<section begin="BS_C01_S01_V12_B5" />
<div class="bs-bhashya-text">‘ब्रह्मशब्दः परे विष्णौ नान्यत्र क्वचिदिष्यते ।

असम्पूर्णाः परे यस्मादुपचारेण वा भवेत्’ ॥</div>
<section end="BS_C01_S01_V12_B5" />

<section begin="BS_C01_S01_V12_B6" />
<div class="bs-bhashya-text">‘ब्रह्मेति परमात्मेति भगवानिति शब्द्यते’।</div>
<section end="BS_C01_S01_V12_B6" />

<section begin="BS_C01_S01_V12_B7" />
<div class="bs-bhashya-text">‘वासुदेवात्मकं ब्रह्म मूलमन्त्रेण वा यतिः’॥</div>
<section end="BS_C01_S01_V12_B7" />

<section begin="BS_C01_S01_V12_B8" />
<div class="bs-bhashya-text">इत्यादिषु तस्मिन्नेव प्रसिद्धब्रह्मशब्दाभ्यासात् ॥ 12 ॥</div>
<section end="BS_C01_S01_V12_B8" />

<section begin="BS_C01_S01_V13" />
'''ॐ विकारशब्दान्नेति चेन्न प्राचुर्यात् ॐ ॥ 13-13 ॥'''
<section end="BS_C01_S01_V13" />

<section begin="BS_C01_S01_V13_B1" />
<div class="bs-bhashya-text">विकारात्मकत्वात्तदभिमानित्वाच्च युज्यते प्रकृत्यादीनां मयट् शब्दः न तु परमात्मन इति मा भूत् । प्रचुरानन्दत्वाद्द्यानन्दमयः । न तु तद्विकारत्वात् । अन्नादीनां च प्राचुर्यमेव ॥ ‘अद्यतेऽत्ति च’ इति व्याखानात् तत्प्राचुर्यं च युज्यते ॥</div>
<section end="BS_C01_S01_V13_B1" />

<section begin="BS_C01_S01_V13_B2" />
<div class="bs-bhashya-text">उपजीव्यत्वमेवाद्यत्वम् ॥ ‘स वा एषः’ इत्यन्यप्रारम्भात् ॥ ‘योऽन्नं ब्रह्मोपासते’ इत्यादिब्रह्मशब्दाद्बहुरूपत्त्वाच्च न विकारित्वमविरोधश्च । न च पृथक्कल्पना युक्ता । स्वरूपे च युज्यते प्रचुरप्रकाशो रविरितिवत् ॥13॥</div>
<section end="BS_C01_S01_V13_B2" />

<section begin="BS_C01_S01_V14" />
'''ॐ तद्धेतुव्यपदेशाच्च ॐ ॥ 14-14 ॥'''
<section end="BS_C01_S01_V14" />

<section begin="BS_C01_S01_V14_B1" />
<div class="bs-bhashya-text">‘को ह्येवान्यात् कः प्राण्याद्यदेष आकाश आनन्दो न स्यात्’ इति ॥14॥</div>
<section end="BS_C01_S01_V14_B1" />

<section begin="BS_C01_S01_V15" />
'''ॐ मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते ॐ ॥ 15-15 ॥'''
<section end="BS_C01_S01_V15" />

<section begin="BS_C01_S01_V15_B1" />
<div class="bs-bhashya-text">‘ब्रह्मविदाप्नोति परम्’ इति सूचयित्वा‘सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म’ इति मन्त्रवर्णलक्षितं परमेव ब्रह्मशब्दानुसन्धानाद्गीयते । न चावयवत्वविरोधः ॥</div>
<section end="BS_C01_S01_V15_B1" />

<section begin="BS_C01_S01_V15_B2" />
<div class="bs-bhashya-text">‘स शिरः स दक्षिणः पक्षः स उत्तरः पक्षः स आत्मा स पुच्छम्’

इति तस्यैवावयवत्वोक्तेश्चतुर्वेदशिखायाम्</div>
<section end="BS_C01_S01_V15_B2" />

<section begin="BS_C01_S01_V15_B4" />
<div class="bs-bhashya-text">शिरो नारायणः पक्षो दक्षिणः सव्य एव च ।

प्रद्युम्नश्चानिरुद्धश्च सन्दोहो वासुदेवकः ॥</div>
<section end="BS_C01_S01_V15_B4" />

<section begin="BS_C01_S01_V15_B6" />
<div class="bs-bhashya-text">नारायणोऽथ सन्दोहो वासुदेवः शिरोऽपि वा ।

पुच्छं सङ्कर्षणः प्रोक्त एक एव तु पञ्चधा ॥</div>
<section end="BS_C01_S01_V15_B6" />

<section begin="BS_C01_S01_V15_B8" />
<div class="bs-bhashya-text"><blockquote>[[ब्रह्मसूत्रभाष्यम्/Source/Bruhath|अङ्गाङ्गित्वेन भगवान् क्रीडते पुरुषोत्तमः ।<br/>ऐश्वर्यान्न विरोधश्च चिन्त्यस्तस्मिन् जनार्दने ॥<br/>अतर्क्ये हि कुतस्तर्कस्त्वप्रमेये कुतः प्रमा’]]</blockquote>इति बृहत्संहितायाम् ॥</div>
<section end="BS_C01_S01_V15_B8" />

<section begin="BS_C01_S01_V15_B11" />
<div class="bs-bhashya-text">रसशब्देन विशेषणात् तत्सारभूतं चिन्मात्रमेवोच्यते । इदमिति च दृश्यमानसन्निहितत्वात् ।</div>
<section end="BS_C01_S01_V15_B11" />

<section begin="BS_C01_S01_V15_B12" />
<div class="bs-bhashya-text">‘अनन्योऽप्यन्यशब्देन तथैको बहुरूपवान् ।

प्रोच्यते भगवान् विष्णुरैश्वर्यात् पुरुषोत्तमः’॥ इति ब्रह्माण्डे ।</div>
<section end="BS_C01_S01_V15_B12" />

<section begin="BS_C01_S01_V15_B14" />
<div class="bs-bhashya-text">न चोक्तप्राप्त्या विरिञ्चादिरुच्यते ॥ 15 ॥</div>
<section end="BS_C01_S01_V15_B14" />

<section begin="BS_C01_S01_V16" />
'''ॐ नेतरोऽनुपपत्तेः ॐ ॥ 16-16 ॥'''
<section end="BS_C01_S01_V16" />

<section begin="BS_C01_S01_V16_B1" />
<div class="bs-bhashya-text">न ह्यन्यज्ञानान्मोक्ष उपपद्यते । ‘तमेवं विद्वानमृत इह भवति नान्यः पन्था अयनाय विद्यते’ इति ह्युक्तम् ॥16॥</div>
<section end="BS_C01_S01_V16_B1" />

<section begin="BS_C01_S01_V17" />
'''ॐ भेदव्यपदेशाच्च ॐ ॥ 17-17 ॥'''
<section end="BS_C01_S01_V17" />

<section begin="BS_C01_S01_V17_B1" />
<div class="bs-bhashya-text">‘ते ये शतं प्रजापतेरानन्दाः’

‘अदृश्येऽनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते’

‘अथ सोऽभयं गतो भवति’ ।

‘स यश्चायं पुरुषे’ इत्यादिभेदव्यपदेशात् ।</div>
<section end="BS_C01_S01_V17_B1" />

<section begin="BS_C01_S01_V17_B5" />
<div class="bs-bhashya-text">न च’तत्त्वमसि’’अहं ब्रह्मास्मि’ इत्यादिश्रुतिविरोधः ॥ ‘नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति’ इति तत्तच्छब्दवाच्यत्वोक्तेः ॥</div>
<section end="BS_C01_S01_V17_B5" />

<section begin="BS_C01_S01_V17_B7" />
<div class="bs-bhashya-text">‘इदं हि विश्वं भगवानिवेतरो यतो जगत्स्थाननिरोधसम्भवः’,

‘असर्वः सर्व इत्यपि’,

’विद्याऽऽत्मनि भिदाभोधः’,

‘भेददृष्ट्वाऽभिमानेन निस्सङ्गेनापि कर्मणा’ ।</div>
<section end="BS_C01_S01_V17_B7" />

<section begin="BS_C01_S01_V17_B10" />
<div class="bs-bhashya-text">‘जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीतशोकः ।</div>
<section end="BS_C01_S01_V17_B10" />

<section begin="BS_C01_S01_V17_B11" />
<div class="bs-bhashya-text">‘असर्वः सर्व इवात्मैव सन्ननात्मेव प्रत्यङ् पराङ् वैक ईयते बहुधेयते’ स पुरुषः स ईश्वरः स ब्रह्म’ ।</div>
<section end="BS_C01_S01_V17_B11" />

<section begin="BS_C01_S01_V17_B13" />
<div class="bs-bhashya-text">‘सर्वान्तर्यामको विष्णुः सर्वनाम्नाऽभिधीयते ।

एषोऽहं त्वमसौ चेति न तु सर्वस्वरूपतः’ ॥</div>
<section end="BS_C01_S01_V17_B13" />

<section begin="BS_C01_S01_V17_B15" />
<div class="bs-bhashya-text">‘नैतदिच्छन्ति पुरुषमेकं कुरुकुलोद्वह’ इत्यादेश्च’ ।</div>
<section end="BS_C01_S01_V17_B15" />

<section begin="BS_C01_S01_V17_B16" />
<div class="bs-bhashya-text">उक्ता च प्राप्तिः ।’ब्रह्मैव सन्’ इत्यपि जीव एव ब्रह्मशब्दः ।</div>
<section end="BS_C01_S01_V17_B16" />

<section begin="BS_C01_S01_V17_B17" />
<div class="bs-bhashya-text">उपपद्यते च विरोधे । प्रमादात्मकत्वाद्बन्धस्य विमुक्तत्वं च युज्यते ।</div>
<section end="BS_C01_S01_V17_B17" />

<section begin="BS_C01_S01_V17_B18" />
<div class="bs-bhashya-text">‘मुक्तिर्हित्वाऽन्यथारूपं स्वरूपेण व्यवस्थितिः’ इति हि भागवते ॥17॥</div>
<section end="BS_C01_S01_V17_B18" />

<section begin="BS_C01_S01_V18_I01" />
<div class="bs-leading-bhashya">न च तत्तदनुमानविरोधः ।</div>
<section end="BS_C01_S01_V18_I01" />

<section begin="BS_C01_S01_V18" />
'''ॐ कामाच्च नानुमानापेक्षा ॐ ॥ 18-18 ॥'''
<section end="BS_C01_S01_V18" />

<section begin="BS_C01_S01_V18_B1" />
<div class="bs-bhashya-text">यथाकामं ह्यनुमातुं शक्यते । अतो न तत्त्वे पृथगनुमानमपेक्ष्यते । उक्तं च स्कान्दे –</div>
<section end="BS_C01_S01_V18_B1" />

<section begin="BS_C01_S01_V18_B2" />
<div class="bs-bhashya-text">‘यथाकामाऽनुमा यस्मात् तस्मात् साऽनपगा श्रुतेः ।</div>
<section end="BS_C01_S01_V18_B2" />

<section begin="BS_C01_S01_V18_B3" />
<div class="bs-bhashya-text">पूर्वापराविरोधाय चेष्यते नान्यथा क्वचित्’ इति ॥</div>
<section end="BS_C01_S01_V18_B3" />

<section begin="BS_C01_S01_V18_B4" />
<div class="bs-bhashya-text">‘नैषा तर्केण मतिरापनेया’ इति च ॥ 18 ॥</div>
<section end="BS_C01_S01_V18_B4" />

<section begin="BS_C01_S01_V19" />
'''ॐ अस्मिन्नस्य च तद्योगं शास्ति ॐ ॥ 19-19 ॥'''
<section end="BS_C01_S01_V19" />

<section begin="BS_C01_S01_V19_B1" />
<div class="bs-bhashya-text">अस्य जीवस्य । युक्तिसमुच्चये चशब्दः ।</div>
<section end="BS_C01_S01_V19_B1" />

<section begin="BS_C01_S01_V19_B2" />
<div class="bs-bhashya-text">‘सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता’ ,

‘अनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते’ ,

‘एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रामति’ इत्यादि ॥19॥</div>
<section end="BS_C01_S01_V19_B2" />

<section begin="BS_C01_S01_V19_B5" />
<div class="bs-bhashya-text">॥इति आनन्दमयाधिकरणम् ॥ 06 ॥</div>
<section end="BS_C01_S01_V19_B5" />

ब्रह्मसूत्रभाष्यम्/C01/S01/A006 - Revision history

Chandrashekars: 1 revision imported

BS>ImportBot: Initial import