BS>ImportBot: Initial import

2026-03-01T00:00:00Z

Initial import

New page

== कामचाराधिकरणम् (स्तुत्यधिकरणम्) ==

<section begin="BS_C03_S04_V14" />
'''ॐ स्तुतयेऽनुमतिर्वा ॐ ॥ 14-447 ॥'''
<section end="BS_C03_S04_V14" />

<section begin="BS_C03_S04_V14_B1" />
<div class="bs-bhashya-text">‘अथ मुनिरमौनं च मौनं च निर्विद्याथ ब्राह्मणः स ब्राह्मणः केन स्याद्येन स्यात् तेनेदृश एव’ इति ज्ञानिनो यथेष्टाचरणं विधीयत इत्यत आह-</div>
<section end="BS_C03_S04_V14_B1" />

<section begin="BS_C03_S04_V14_B2" />
<div class="bs-bhashya-text">न विधिः । ज्ञानिनः स्तुतये अनुमतिमात्रं वा । युज्यते च ॥ 14 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V14_B2" />

<section begin="BS_C03_S04_V15" />
'''ॐ कामकारेण चैके ॐ ॥ 15-448 ॥'''
<section end="BS_C03_S04_V15" />

<section begin="BS_C03_S04_V15_B1" />
<div class="bs-bhashya-text">‘कामाचाराः कामभक्षाः कामवादाः कामेनैवेमं देहमुत्सृज्याथ परात् परमीयुरनारम्भणम्’ इति चैके पठन्ति ॥ 15 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V15_B1" />

<section begin="BS_C03_S04_V16" />
'''ॐ उपमर्दं च ॐ ॥ 16-449 ॥'''
<section end="BS_C03_S04_V16" />

<section begin="BS_C03_S04_V16_B1" />
<div class="bs-bhashya-text">‘ओमित्युच्चार्यान्तरिममात्मानमभिपश्योपमृद्य पुण्यं च पापं च काममाचरन्तो ब्रह्मानुव्रजन्ति’ इति च तुरश्रुतौ ॥ 16 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V16_B1" />

<section begin="BS_C03_S04_V17" />
'''ॐ ऊर्ध्वरेतस्सु च शब्दे हि ॐ ॥ 17-450 ॥'''
<section end="BS_C03_S04_V17" />

<section begin="BS_C03_S04_V17_B1" />
<div class="bs-bhashya-text">न तावता कामचाराणां ज्ञानेऽधिकारः ।</div>
<section end="BS_C03_S04_V17_B1" />

<section begin="BS_C03_S04_V17_B2" />
<div class="bs-bhashya-text"><blockquote>[[ब्रह्मसूत्रभाष्यम्/Source/Matharashruti|‘य इमं परमं गुह्यमूर्ध्वरेतस्सु भाषयेत् ।<br/>न तथा विद्यते भूयान् यं प्राप्यन्येऽपि भूयसः’]]</blockquote>इति माठरश्रुतेः ॥ 17 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V17_B2" />

<section begin="BS_C03_S04_V18" />
'''ॐ परामर्शं जैमिनिरचोदना चापवदति हि ॐ ॥ 18-451 ॥'''
<section end="BS_C03_S04_V18" />

<section begin="BS_C03_S04_V18_B1" />
<div class="bs-bhashya-text">‘प्रातरुत्थायाथ सन्ध्यामुपासीत यत् सन्ध्यामुपासते ब्रह्मैव तदुपासतेऽथ देवान् नमेज्जुहुयाद् वेदानावर्तयीत नान्यत् किञ्चिदाचरेन्न सुरां पिबेन्न पलाण्डुं भक्षयीत न भृषं वेदेन्न विस्मरेतात्मानं सोमं पिबेद्दुतशेषेण वर्तयेत्’</div>
<section end="BS_C03_S04_V18_B1" />

<section begin="BS_C03_S04_V18_B2" />
<div class="bs-bhashya-text">इत्युक्ताचारपरामर्शेन विधिबन्धवर्जितत्वेन कामत एव तस्य चरणं कामचार इति जैमिनिर्मन्यते ।</div>
<section end="BS_C03_S04_V18_B2" />

<section begin="BS_C03_S04_V18_B3" />
<div class="bs-bhashya-text">न च निषिद्धं कर्म कर्तव्येमेवेति चोदना । ‘ब्राह्मणो न हन्तव्यः’ इत्याद्यपवादश्च ॥ 18 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V18_B3" />

<section begin="BS_C03_S04_V19" />
'''ॐ अनुष्ठेयं बादरायणः साम्यश्रुतेः ॐ ॥ 19-452 ॥'''
<section end="BS_C03_S04_V19" />

<section begin="BS_C03_S04_V19_B1" />
<div class="bs-bhashya-text">अनुष्ठेयानां मध्य एव कामतश्चरणं कामतो निवृत्तिरेति बादरायणो मन्यते । ‘केन स्याद्येन स्यात् तेनेदृश एव’ इति साम्यश्रुतेः ।</div>
<section end="BS_C03_S04_V19_B1" />

<section begin="BS_C03_S04_V19_B2" />
<div class="bs-bhashya-text"><blockquote>[[ब्रह्मसूत्रभाष्यम्/Source/Bhagavad|‘यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः ।<br/>आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते’]]</blockquote> इति भगवद्वचनाच्च ॥ 19 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V19_B2" />

<section begin="BS_C03_S04_V20" />
'''ॐ विधिर्वा धारणवत् ॐ ॥ 20-453 ॥'''
<section end="BS_C03_S04_V20" />

<section begin="BS_C03_S04_V20_B1" />
<div class="bs-bhashya-text">‘केन स्याद्येन स्यात्’ इति विधिर्वा । यथा वेदधारणं त्रैवर्णिकानां विहितं नान्येषाम् । एवं स्वमतानुसारिणी प्रवृत्तिर्ज्ञानिनां विहिता । न तत्राधर्मशङ्का कार्या । नान्येषामिति वा ।</div>
<section end="BS_C03_S04_V20_B1" />

<section begin="BS_C03_S04_V20_B2" />
<div class="bs-bhashya-text"><blockquote>[[ब्रह्मसूत्रभाष्यम्/Source/Brahme|‘स्वेच्छयैव प्रवृत्तिस्तु ब्रह्मणो विधिचोदिता ।<br/>नाशङ्क्यं तन्मतं क्वापि विष्णोः प्रत्यक्षचोदना ।<br/>इतरेषां न विहिता स्वेच्छावृत्तिः कथञ्चन’]]</blockquote> इति हि ब्राह्मे ॥ 20 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V20_B2" />

<section begin="BS_C03_S04_V21" />
'''ॐ स्तुतिमात्रमुपादानादिति चेन्नापूर्वत्वात् ॐ ॥ 21-454 ॥'''
<section end="BS_C03_S04_V21" />

<section begin="BS_C03_S04_V21_B1" />
<div class="bs-bhashya-text">स्तुतिमात्रमेव स्वेच्छाचरणं न विधिः । तैरपि सामान्यविधिस्वीकारादिति चेन्न । अपूर्वत्वात् परवशत्वात् । सर्वविध्यतिक्रमेण स्तुतिमात्रविषयत्वं परब्रह्मण एव हि ।</div>
<section end="BS_C03_S04_V21_B1" />

<section begin="BS_C03_S04_V21_B2" />
<div class="bs-bhashya-text"><blockquote>[[ब्रह्मसूत्रभाष्यम्/Source/Brahma|‘विधीनां विषयास्त्वन्ये ब्रह्मणः स्वेच्छया कृतौ ।<br/>परस्य ब्रह्मणो ह्येव सर्वविधृतिदूरता’]]</blockquote> इति च ब्रह्मतर्के ॥ 21 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V21_B2" />

<section begin="BS_C03_S04_V22" />
'''ॐ भावशब्दाच्च ॐ ॥ 22-455 ॥'''
<section end="BS_C03_S04_V22" />

<section begin="BS_C03_S04_V22_B1" />
<div class="bs-bhashya-text">‘यथाविधानमपरे विधिर्भावे प्रजापतेः । ब्रह्मणः परमस्यैव सर्वविद्यतिदूरता’ इति च तुरश्रुतौ ॥ 22 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V22_B1" />

<section begin="BS_C03_S04_V23" />
'''ॐ पारिप्लवार्था इति चेन्न विशेषितत्वात् ॐ ॥ 23-456 ॥'''
<section end="BS_C03_S04_V23" />

<section begin="BS_C03_S04_V23_B1" />
<div class="bs-bhashya-text">‘केन स्याद्येन स्यात्’ इत्यादयः स्थिरत्वनिवृत्त्यर्था इति चेन्न ।</div>
<section end="BS_C03_S04_V23_B1" />

<section begin="BS_C03_S04_V23_B2" />
<div class="bs-bhashya-text"><blockquote>[[ब्रह्मसूत्रभाष्यम्/Source/Gowpawana|‘त्रेधा ह ज्ञानिनो विधिनियता अनियताः स्वेच्छानियता इति ।<br/>विधिनियता मनुष्या अनियता हि देवा ब्रह्मैव स्वेच्छानियतः’]]</blockquote>इति गौपवनश्रुतौ विशेषितत्वात् ॥ 23 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V23_B2" />

<section begin="BS_C03_S04_V24" />
'''ॐ तथा चैकवाक्योपबन्धात् ॐ ॥ 24-457 ॥'''
<section end="BS_C03_S04_V24" />

<section begin="BS_C03_S04_V24_B1" />
<div class="bs-bhashya-text">एवं सति विधिवाक्यानां स्वेच्छावृत्तिवाक्यानां च सम्बन्धो भवति ॥ 24 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V24_B1" />

<section begin="BS_C03_S04_V25" />
'''ॐ अत एव चाग्नीन्धनाद्यनपेक्षा ॐ ॥ 25-458 ॥'''
<section end="BS_C03_S04_V25" />

<section begin="BS_C03_S04_V25_B1" />
<div class="bs-bhashya-text">अत एव ज्ञानस्य मोक्षादेन नाग्निहोत्राद्यपेक्षा ।</div>
<section end="BS_C03_S04_V25_B1" />

<section begin="BS_C03_S04_V25_B2" />
<div class="bs-bhashya-text">ब्रह्मतर्के च –</div>
<section end="BS_C03_S04_V25_B2" />

<section begin="BS_C03_S04_V25_B3" />
<div class="bs-bhashya-text">‘येषां ज्ञानं समुत्पन्नं तेषां मोक्षो विनिश्चितः ।

शुभकर्मभिराधिक्यं विपरीतैर्विपर्ययः ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V25_B3" />

<section begin="BS_C03_S04_V25_B5" />
<div class="bs-bhashya-text">स्वेच्छानुवृत्यैव भवेद् ब्रह्मणः प्रायशस्तथा ।

देवानामपि सर्वेषां विशेषादुत्तरोत्तरम्’ इति ॥ 25 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V25_B5" />

<section begin="BS_C03_S04_V26" />
'''ॐ सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्ववत् ॐ ॥ 26-459 ॥'''
<section end="BS_C03_S04_V26" />

<section begin="BS_C03_S04_V26_B1" />
<div class="bs-bhashya-text">सर्वधर्मापेक्षा च ज्ञानस्येत्पत्तौ ।</div>
<section end="BS_C03_S04_V26_B1" />

<section begin="BS_C03_S04_V26_B2" />
<div class="bs-bhashya-text">‘विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेन’ इति श्रुतेः ।</div>
<section end="BS_C03_S04_V26_B2" />

<section begin="BS_C03_S04_V26_B3" />
<div class="bs-bhashya-text">यथा गतिनिष्पत्यर्थमश्वादयोऽपेक्ष्यन्ते न विनिष्पन्नगतेर्ग्रामादिप्राप्तौ ॥ 26 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V26_B3" />

<section begin="BS_C03_S04_V27" />
'''ॐ शमदमाद्युपेतः स्यात् तथाऽपितु तद्विधेस्तदङ्गतया तेषामवश्यानुष्ठेयत्वात् ॐ ॥ 27-460 ॥'''
<section end="BS_C03_S04_V27" />

<section begin="BS_C03_S04_V27_B1" />
<div class="bs-bhashya-text">यद्यपि ज्ञानेनैव मोक्षो नियतस्तथाऽपि ज्ञानी शमदमाद्युपेतः स्यात्।’आचार्याद्विद्यामवाप्यैतमात्मानमभिपश्य शान्तो भवेद्दान्तो भवेदनुकोलो भवेदाचार्यं परिचरेत् परिचरेदाचार्यम्’ इति माठरश्रुतौ ज्ञानिनोऽपि तद्विधेः ।</div>
<section end="BS_C03_S04_V27_B1" />

<section begin="BS_C03_S04_V27_B2" />
<div class="bs-bhashya-text">‘ब्राह्मीं वाव त उपनिषदब्रूम’ इति । तस्यैतपो दमः कर्मेति प्रतिष्ठा वेदाः सर्वाङ्गानि सत्यमायतनम् । यो वा एतामुपनिषदमेवं वेद’

इति ज्ञानाङ्गतया तेषामवश्यानुष्ठेयत्वात् ।</div>
<section end="BS_C03_S04_V27_B2" />

<section begin="BS_C03_S04_V27_B6" />
<div class="bs-bhashya-text"><blockquote>[[ब्रह्मसूत्रभाष्यम्/Source/Agneeye|‘यस्य ज्ञानं तस्य मोक्ष इति नात्र विचारणा ।<br/>तस्य शान्त्यादयोऽङ्गानि तस्मात् तेषामनिष्ठितिः ॥<br/>अवश्यकरणीया स्यादन्यथाऽल्पफलं भवेत्’]]</blockquote>इति च आग्नेये ।</div>
<section end="BS_C03_S04_V27_B6" />

<section begin="BS_C03_S04_V27_B9" />
<div class="bs-bhashya-text">तुशब्दः पूर्णफलार्थत्वं सूचयति ॥ 27 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V27_B9" />

<section begin="BS_C03_S04_V28" />
'''ॐ सर्वान्नानुमतिश्च प्राणात्यये तद्दर्शनात् ॐ ॥ 28-461 ॥'''
<section end="BS_C03_S04_V28" />

<section begin="BS_C03_S04_V28_B1" />
<div class="bs-bhashya-text">‘यदि ह वा अप्येवंविन्निखिलं भक्षयीतैवमेव स भवति’ इति सर्वान्नानुमतिः प्राणात्ययविषया ।</div>
<section end="BS_C03_S04_V28_B1" />

<section begin="BS_C03_S04_V28_B3" />
<div class="bs-bhashya-text">‘न वा अजीविष्यमिमानखादन्निति होवाच कामो म उदपानम्’इति दर्शनात् ॥ 28 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V28_B3" />

<section begin="BS_C03_S04_V29" />
'''ॐ अबाधाच्च ॐ ॥ 29-462 ॥'''
<section end="BS_C03_S04_V29" />

<section begin="BS_C03_S04_V29_B1" />
<div class="bs-bhashya-text"><blockquote>[[ब्रह्मसूत्रभाष्यम्/Source/Brahma|‘अन्यायचरणाभावे न हि ज्ञानस्य बाधनम् ।<br/>अतो विद्वानपि न्यायं वर्तेतोत्कर्षसिद्धये’]]</blockquote> इति च ब्रह्मतर्के ॥ 29 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V29_B1" />

<section begin="BS_C03_S04_V30" />
'''ॐ अपि स्मर्यते ॐ ॥ 30-463 ॥'''
<section end="BS_C03_S04_V30" />

<section begin="BS_C03_S04_V30_B1" />
<div class="bs-bhashya-text"><blockquote>[[ब्रह्मसूत्रभाष्यम्/Source/Harivamsha|‘अतीतानागतज्ञानी त्रैलोक्योद्दरणक्षमः ।<br/>एतादृशोऽपि नाचारं श्रौतं स्मार्तं परित्यजेत्’]]</blockquote> इति हरिवंशेषु ॥ 30 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V30_B1" />

<section begin="BS_C03_S04_V31" />
'''ॐ शब्दश्चातोऽकामचारे ॐ॥ 31-464 ॥'''
<section end="BS_C03_S04_V31" />

<section begin="BS_C03_S04_V31_B1" />
<div class="bs-bhashya-text">‘स य एतदेवंविदेवं मन्वान एवं पश्यन् न कामचरितं चरेन्न कामं भक्षयीत न कामामनुवर्तेत’ इति कौण्डन्यश्रुतौ ।</div>
<section end="BS_C03_S04_V31_B1" />

<section begin="BS_C03_S04_V31_B2" />
<div class="bs-bhashya-text">अत इत्यल्पफलत्वं सूचयति ।</div>
<section end="BS_C03_S04_V31_B2" />

<section begin="BS_C03_S04_V31_B3" />
<div class="bs-bhashya-text">‘न निषिद्धानि वर्तेत पूर्णज्ञानफलेच्छया’ इति पाद्मे ॥ 31 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V31_B3" />

<section begin="BS_C03_S04_V32" />
'''ॐ विहितत्वाच्चाश्रमकर्मापि ॐ ॥ 32-465 ॥'''
<section end="BS_C03_S04_V32" />

<section begin="BS_C03_S04_V32_B1" />
<div class="bs-bhashya-text">न केवलं निषिद्दाकरणेन पूर्यते । कर्तव्यं च वर्णाश्रमविहितं कर्म ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V32_B1" />

<section begin="BS_C03_S04_V32_B2" />
<div class="bs-bhashya-text">‘पश्यन्नपीममात्मानं कुर्यात् कर्मविचारयन्।

यदात्मानः सुनियतमानन्दोत्कर्षमाप्नुयात्’

इति कौषारवश्रुतौ विहितत्वाच्च । अपिशब्दो वर्णधर्मसमुच्चयार्थः ॥ 32 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V32_B2" />

<section begin="BS_C03_S04_V33" />
'''ॐ सहकारित्वेन च ॐ ॥ 33-466 ॥'''
<section end="BS_C03_S04_V33" />

<section begin="BS_C03_S04_V33_B1" />
<div class="bs-bhashya-text">‘यथा राज्ञः सहकार्येव मन्त्री तथाऽप्यृते तं क्षितिपः कार्यमृच्छेत् ।

एवं ज्ञानं कर्म विनाऽपि कार्यं सहायभूतं न विचारः कुतश्चित्’</div>
<section end="BS_C03_S04_V33_B1" />

<section begin="BS_C03_S04_V33_B3" />
<div class="bs-bhashya-text">इति कमठश्रुतौ सहकारित्वोक्तेश्च ।</div>
<section end="BS_C03_S04_V33_B3" />

<section begin="BS_C03_S04_V33_B4" />
<div class="bs-bhashya-text"><blockquote>[[ब्रह्मसूत्रभाष्यम्/Source/Brahmanda|‘ज्ञानान्मोक्षो भवेत्येव सर्वकार्यकृतोऽपि तु ।<br/>आनन्दो ह्रसतेऽकार्याच्छुभं कृत्वा तु वर्दते’]]</blockquote> इति ब्रह्माण्डे ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V33_B4" />

<section begin="BS_C03_S04_V33_B6" />
<div class="bs-bhashya-text"><blockquote>[[ब्रह्मसूत्रभाष्यम्/Source/Bruhath|‘सर्वदुःखनिवृत्तिश्च ज्ञानिनो निश्चितैव हि ।<br/>उपासया कर्मभिश्च भक्त्या चानन्दचित्रता’]]</blockquote> इति बृहत्तन्त्रे ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V33_B6" />

<section begin="BS_C03_S04_V33_B8" />
<div class="bs-bhashya-text"><blockquote>[[ब्रह्मसूत्रभाष्यम्/Source/Padma|‘धर्मस्वरूपचित्रत्वाद्यो यो देवमनोगतः ।<br/>स एव धर्मो विज्ञेयो न ह्येते लोकसम्मिताः’]]</blockquote> इति च पाद्मे ॥ 33 ॥</div>
<section end="BS_C03_S04_V33_B8" />

ब्रह्मसूत्रभाष्यम्/C03/S04/A086 - Revision history

Chandrashekars: 1 revision imported

BS>ImportBot: Initial import

← Older revision	Revision as of 10:11, 2 March 2026
(No difference)