Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

2026-04-29T01:36:54Z

Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

New page

= न्यायसुधा — अध्यायः 3, पादः 1 =
<div class="gr-page-nav">[[Anuvyakhyana|Anuvyakhyana]] · [[Anuvyakhyana/Vyakhya/Nyayasudha|Nyayasudha]]</div>
<div class="gr-teeka-page" data-primary="Anuvyakhyana" data-slug="Nyayasudha">

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C03_S01_I04">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">योग्यता बलवत्त्वं च विभागः कारणाभवः ।</span>
<span class="shloka-line">क्लृप्तिरन्या गतिश्चैव सिद्धान्तस्यैव साधकाः ॥4॥</span>
</div>
<div class="bhashya" id="AV_C03_S01_I04_Nyayasudha" data-verse="AV_C03_S01_I04">
<p class="gr-vyakhya-para">अथ तृतीयाध्यायः</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अथ तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः</p>
<p class="gr-vyakhya-para">१सु०-कुपिताहिफणच्छाया समीकृत्यापरं सुखम् ।

सेवन्ते यत्पदं धीरास्तं भजे वल-लभं श्रियः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">साधनविचारोऽयमध्यायः ।। वैराग्यार्थे गत्यादिनिरूपणा प्रथमपाद इत्यध्यायपाद प्रतिपाद्यं भाष्य एव स्फुटम् । सङ्गतिं तु लाघवायैककृत्योपरि वक्ष्याम इत्याशयवांस्तृतीया(ध्याय)द्यपादाधिकरणपूर्वपक्षसिद्धान्तयुक्तः सङ्ग्रहेणाह

स्वाभाविकेति ।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-स्वाभाविकान्यथानामसहभावान्यथोक्तयः ।अविशेषविशेषौ च सहभावो विमिश्रता ।विरुद्धोक्तिः सहस्थानं वैयर्थ्यं चान्यथागतिः ।युक्तयः पूर्वपक्षस्य गुणाधिक्यार्थतो भवौ ।उपपत्तिर्द्विरूपत्वमाधिक्यमनुरूपता ।योग्यता बलवत्वं च विभागः कारणाभवः ।क्ऌप्तिरन्या गतिश्चैव सिद्धान्तस्यैव साधकाः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">साधका

इति वक्ष्यमाणं

पूर्वपक्षस्ये

त्यत्रापि सम्बध्यते । पूर्वपक्षस्य सिद्धान्तस्येति जातावेकवचनम् ।

साधका

इति छान्दसो निर्देशः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्वा युक्तयः पूर्वपक्षस्ये त्यत्र साधका इति नाकृष्यते । पूर्वपक्षसम्बन्धिन्यो युक्तय इत्येवार्थः । सिद्धान्तस्यैव साधका इत्यत्र तु न्याया इति शेषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">२सु०- अत्र सूत्रं

योनेः शरीरमिति

।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ योनेः शरीरम् ॐ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तद्व्याख्यातं भाष्ये । स्वर्गादवाग्गतो जीवो वृष्टिद्वारा व्रीह्यादिबीजेषु सङ्क्रान्तो रेतस्सिक्पुरुषं प्रविश्य सह रेतसा मातृयोनिद्वारेण जठरं प्रविष्टः कललबुद्बुदादिक्रमेणोत्पन्नं शरीरमाप्नोतीति प्रसिद्धम् । तत्किं तथ्यमुतातथ्यमिति सन्देहः । न तथ्यमिति पूर्वः पक्षः । कुतः । देहं गर्भस्थितं क्वापि प्रविशेत् स्वर्गतो गत इत्यादिवचनात् । मान्धातृद्रोणद्रुपदकृपशुकादीनामितिहासपुराणेषु विनैव बीजादिसम्बन्धेन जननदर्शनाच्च । अन्यथासिद्धे चार्थे न बहुकल्पना युक्ता । अतस्ते वैराग्यजनना(यैवा)र्थमेवाध्यात्मविदां वादा इति । तथ्यमिति सिद्धान्तः । कस्मात् । मेघो भूत्वा वर्षति । त(द्य) इह व्रीहि यवा ओष(धिवनस्पतय)धयस्तिलामाषा इति जायन्ते । यो यो ह्यन्नमत्ति । यो वा रेतः सिञ्चति तद्रूपाद्भूय एव भवति । तद्य इह रमणीयचरणा अभ्याशो ह यत्ते रमणीयां योनिमापद्यन्ते इत्यादिश्रुतेः । न चादृष्टेऽर्थेऽन्यथासिदि्धरवकाशवती । न च वचनान्तरलिङ्गदर्शनविरोधः । क्वचिद् बीजादिसम्बन्धाभावस्यापि विद्यमानत्वेन तद्विषयत्वात् । यथोक्तम् । दिवः स्थास्नून् गच्छति । स्थावराणि दिवः प्राप्त इति श्रुतिस्मृतिभ्यामिति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तदिदमयुक्तं व्याख्यानम् । उत्सूत्रत्वात् । यद्यप्यत्र योनिशब्दो बीजाद्युपलक्षणः शक्यो व्याख्यातुं, तथाऽपि तत्सम्बन्धनियम एव सूत्रे प्रतीयते । न तु क्वाचित्कस्तदभावोऽपि । यदि च क्वचिद् बीजादिसम्बन्धाभावः स्यात् तदा आकस्मिकत्वं स्यादित्यत आह

बीजेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-बीजपूरुषयोनीनां सङ्गातिनियमोज्खितिम् । अथशब्देन भगवानाह</div>
<p class="gr-vyakhya-para">बीजशब्देन व्रीह्यादिकं रेतश्चोच्यते ।

सङ्गातिनियमोज्खितिं

सम्बन्धातिनियमाभावम् । अयमर्थः । रेतःसिग्योगोऽथेति पूर्वसूत्रात् अथ शब्दोऽत्राप्यनुवर्तते । स च प्रकृतादर्थादर्थान्तरे</p>
<p class="gr-vyakhya-para">वर्तते । तथा च योनेः शरीरमापद्यते । क्वचित्तदभावेनापीति अथशब्देन भगवान् सूत्रकारो बीजादिसम्ब(न्धे नि)न्धनियमाभावं सूत्रितवानित्यतो नोत्सूत्रत्वपर्यनुयोगो युक्त इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तमेवं सत्याकस्मिकत्वप्रसङ्ग इति तत्परिहरति

कारणश्चेति

।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- कारणतश्च ताम् ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सु०-

तां च

बीजादिसम्बन्धनियमोज्खितिं

कारणत

आह । एतदुक्तं भवति । जन्मकारणादृष्टाकृष्टो जन्तुर्बीजादिसम्बन्धेन शरीरमापद्यत इत्युत्सर्गः । स च क्वचिज्ज्ञानतपोयोगाद्यतिशयलक्षणेन कारणविशेषेणापोद्यते । यथा क्षुद्रजन्तुयातनाशरीरोत्पत्तावपवाद इति । तथा चोक्तम् । विशेषकारणादेव विशेषाज्जनिरिष्यते । सामान्यजननं चैव नॄणां सामान्यहेतुत इति । अतो युक्तमेतद्व्याख्यानमिति ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमत्पूर्णप्रमतिभगवत्पादसुकृतेरनुव्याख्यानस्य प्रगुणजयतीर्थाख्ययतिना । कृतायां टीकायां विषमपदवाक्यार्थविवृतौ तृतीयेऽध्यायेऽयं प्रथमचरणः पर्यवसितः ।। ३१ ।।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति श्रीमन्न्यायसुधायां तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ।।</p>
</div>
</div>
</div>
</div>

</div>

[[Category:Vyakhya]]
[[Category:Anuvyakhyana]]

Anuvyakhyana/Vyakhya/Nyayasudha/C3P1 - Revision history

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)