Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

2026-04-13T06:41:24Z

Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

2026-04-10T18:59:22Z

Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

← Older revision		Revision as of 18:59, 10 April 2026
Line 1:		Line 1:
	~~__TOC__~~		== चतुर्दशोऽध्यायः ==
	~~<div class~~=~~"gr-page-nav">[[Bhagavadgitabhashya\|श्रीमद्भगवद्गीताप्रस्थानम्]] · [[Bhagavadgitabhashya/Toc\|अनुक्रमणिका]]</div>~~
	{{Adhyaya		{{Adhyaya
	\| document_id = BGB		\| document_id = BGB
Line 16:		Line 15:
	}}		}}

	{{~~Bhashyam~~		{{Uvacha\|श्रीभगवानुवाच}}
	\| ~~verse_id = BGB_C14_V01~~
	~~\| id = BGB_C14_V01_uvaaca~~
	~~\| text =~~
	श्रीभगवानुवाच
	}}

	{{VerseBlock		{{VerseBlock
Line 259:		Line 253:
	}}		}}

	{{~~Bhashyam~~		{{Uvacha\|अर्जुन उवाच}}
	\| ~~verse_id = BGB_C14_V21~~
	~~\| id = BGB_C14_V21_uvaaca~~
	~~\| text =~~
	अर्जुन उवाच
	}}

	{{VerseBlock		{{VerseBlock
Line 276:		Line 265:
	}}		}}

	{{~~Bhashyam~~		{{Uvacha\|श्रीभगवानुवाच}}
	\| ~~verse_id = BGB_C14_V22~~
	~~\| id = BGB_C14_V22_uvaaca~~
	~~\| text =~~
	श्रीभगवानुवाच
	}}

	{{Bhashyam		{{Bhashyam

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

2026-04-10T09:39:31Z

Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

New page

__TOC__
<div class="gr-page-nav">[[Bhagavadgitabhashya|श्रीमद्भगवद्गीताप्रस्थानम्]] · [[Bhagavadgitabhashya/Toc|अनुक्रमणिका]]</div>
{{Adhyaya
| document_id = BGB
| chapter_num = 14
| title = चतुर्दशोऽध्यायः
}}
साधनं प्राधान्येनोत्तरैरध्यायैर्वक्ति-
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C14_V01
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C14
| verse_type = shloka
| verse_line1 = परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् ।
| verse_line2 = यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिमितो गताः॥१ ॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C14_V01
| id = BGB_C14_V01_uvaaca
| text =
श्रीभगवानुवाच
}}

{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C14_V02
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C14
| verse_type = shloka
| verse_line1 = इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ।
| verse_line2 = सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च॥२ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C14_V03
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C14
| verse_type = shloka
| verse_line1 = मम योनिर्महद् ब्रह्म तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम् ।
| verse_line2 = सम्भवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत॥३ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C14_V03
| id = BGB_C14_V03_B01
| text =
महद् ब्रह्म प्रकृतिः । सा च ‘श्रीः-भूः-दुर्गा’ इति भिन्ना । उमासरस्वत्याद्यास्तु तदंशयुता अन्यजीवाः । तथा च काषायणश्रुतिः-‘श्रीर्भूमिर्दुर्गा महती तु माया सा लोकसूतिर्जगतो बन्धिक च ।उमावागाद्या अन्यजीवास्तदंशास्तदात्मना सर्ववेदेषु गीताः ॥’ इति ।‘मम योनिः’ इति गर्भाधानार्था योनिः । नतु माता । वाक्यशेषात् । तथाहि सामवेदे शार्कराक्ष्यश्रुतौ- ‘विष्णोर्योनिर्गर्भसन्धारणार्था महामाया सर्वदुःखैर्विहीना ।तथाऽप्यात्मानं दुःखिवन्मोहनार्थं (प्रदर्शयन्ती) प्रकाशयन्ती सह विष्णुना सा ॥’ इति ।
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C14_V03
| id = BGB_C14_V03_B02
| text =
अतः सीतादुःखादिकं (सर्वं) मृषाप्रदर्शनमेव । तथा कूर्मपुराणे । न चेयं भूः । तथा च सौकरायणश्रुतिः-‘अन्या भूमिर्भूरियं तस्य छाया भूतावमा सा हि भूतैकयोनिः।’इति । ‘अवाप स्वेच्छया दास्यं जगतां प्रपितामही’ इत्यनभिम्लात(न)श्रुतिः। मत्स्यपुराणोक्तमपि स्वेच्छयैव । महद्ब्रह्मशब्दवाच्याऽपि प्रकृतिरेव-‘महती ब्रह्मणी द्वे तु प्रकृतिश्च महेश्वरः।’ इति तत्रैव ॥३ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C14_V04
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C14
| verse_type = shloka
| verse_line1 = सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः सम्भवन्ति याः ।
| verse_line2 = तासां ब्रह्म महद् योनिरहं बीजप्रदः पिता॥४ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C14_V05
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C14
| verse_type = shloka
| verse_line1 = सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः ।
| verse_line2 = निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम्॥५ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C14_V06
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C14
| verse_type = shloka
| verse_line1 = तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात् प्रकाशकमनामयम् ।
| verse_line2 = सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ॥६ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C14_V06
| id = BGB_C14_V06_B01
| text =
बन्धप्रकारं दर्शयति साधनानुष्ठानाय - सत्त्वमित्यादिना ॥ ४,५, ६ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C14_V07
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C14
| verse_type = shloka
| verse_line1 = रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम् ।
| verse_line2 = तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम्॥७ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C14_V07
| id = BGB_C14_V07_B01
| text =
(रज इति) तृष्णासङ्गयोः समुद्भवम् = तयोः कारणम् ॥ ७ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C14_V08
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C14
| verse_type = shloka
| verse_line1 = तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् ।
| verse_line2 = प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत॥८ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C14_V08
| id = BGB_C14_V08_B01
| text =
अज्ञानं जायते यतः तद् अज्ञानजम् । ‘प्रमादमोहौ तमसः’(१४.१७) इति वाक्यशेषात् ॥८ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C14_V09
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C14
| verse_type = shloka
| verse_line1 = सत्त्वं सुखे सञ्जयति रजः कर्मणि भारत ।
| verse_line2 = ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे सञ्जयत्युत॥९ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C14_V10
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C14
| verse_type = shloka
| verse_line1 = रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत ।
| verse_line2 = रजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा॥१० ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C14_V11
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C14
| verse_type = shloka
| verse_line1 = सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन् प्रकाश उपजायते ।
| verse_line2 = ज्ञानं यदा तदा विद्याद् विवृद्धं सत्त्वमित्युत॥११ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C14_V12
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C14
| verse_type = shloka
| verse_line1 = लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा ।
| verse_line2 = रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ॥१२ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C14_V13
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C14
| verse_type = shloka
| verse_line1 = अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च ।
| verse_line2 = तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन॥१३ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C14_V14
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C14
| verse_type = shloka
| verse_line1 = यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत् ।
| verse_line2 = तदोत्तमविदां लोकान् अमलान् प्रतिपद्यते॥१४ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C14_V15
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C14
| verse_type = shloka
| verse_line1 = रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते ।
| verse_line2 = तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते॥१५ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C14_V16
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C14
| verse_type = shloka
| verse_line1 = कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम् ।
| verse_line2 = रजसस्तु फलं दुःखम् अज्ञानं तमसः फलम्॥१६ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C14_V16
| id = BGB_C14_V16_B01
| text =
रजसस्तु फलं दुःखमिति ॥ अल्पसुखं दुःखम् । तथाहि शार्कराक्षशाखायाम्- ‘रजसो ह्येव जायते मात्रया सुखं दुःखम्, तस्मात् तान् सुखिनो दुःखिन इत्याचक्षते ।’ इति । अन्यथा दुःखस्यातिकष्टत्वात् तमोऽधिकत्वं रजसो न स्यात् ॥ ९-१६ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C14_V17
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C14
| verse_type = shloka
| verse_line1 = सत्त्वात् सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च ।
| verse_line2 = प्रमादमोहौ तमसो भवतोऽज्ञानमेव च॥१७ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C14_V18
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C14
| verse_type = shloka
| verse_line1 = ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः ।
| verse_line2 = जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः॥१८ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C14_V19
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C14
| verse_type = shloka
| verse_line1 = नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टाऽनुपश्यति ।
| verse_line2 = गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोऽधिगच्छति॥१९ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C14_V19
| id = BGB_C14_V19_B01
| text =
परिणामिकर्तारं गुणेभ्योऽन्यं न पश्यति । अन्यथा ‘यदा पश्यः पश्यते रुग्मवर्णं कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम्।’ इति श्रुतिविरोधः ।
‘नाहं कर्ता न कर्ता त्वं कर्ता यस्तु सदा प्रभुः’(कुम्भ-म.भा.१२.२३४.८४) इति मोक्षधर्मे ।॥ १९-२१ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C14_V20
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C14
| verse_type = shloka
| verse_line1 = गुणानेतानतीत्य त्रीन् देही देहसमुद्भवान् ।
| verse_line2 = जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोऽमृतमश्नुते॥२० ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C14_V21
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C14
| verse_type = shloka
| verse_line1 = कैर्लिङ्गैस्त्रीन् गुणानेतान् अतीतो भवति प्रभो ।
| verse_line2 = किमाचारः कथं चैतांस्त्रीन् गुणान् अतिवर्तते॥२१ ॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C14_V21
| id = BGB_C14_V21_uvaaca
| text =
अर्जुन उवाच
}}

{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C14_V22
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C14
| verse_type = shloka
| verse_line1 = प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव ।
| verse_line2 = न द्वेष्टि सम्प्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति॥२२ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C14_V22
| id = BGB_C14_V22_uvaaca
| text =
श्रीभगवानुवाच
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C14_V22
| id = BGB_C14_V22_B01
| text =
प्रायोन द्वेष्टि न काङ्क्षति । तथाहि सामवेदे भाल्लवेयशाखायाम्- ‘रजस्तमःसत्त्वगुणान् प्रवृत्तान् प्रायो न च द्वेष्टि न चापि काङ्क्षते ।तथाऽपि सूक्ष्मं सत्त्वगुणं च काङ्क्षेद् यदि प्रविष्टं सुतमश्च जह्यात् ॥’ इति। ‘न हि देवा ऋषयश्च सत्त्वस्था नृपसत्तम ।हीनास्सत्त्वेन सूक्ष्मेण ततो वैकारिकाः स्मृताः ।कथं वैकारिको गच्छेत् पुरुषः पुरुषोत्तमम् ॥’(कुम्भ-म.भा.१२.३५८.७८-७९) इति हि मोक्षधर्मे ।‘सात्त्विकः पुरुषव्याघ्र भवेन्मोक्षार्थनिश्चितः’(कुम्भ-म.भा.१२.३५८.६९) । इति च ॥ २०-२२ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C14_V23
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C14
| verse_type = shloka
| verse_line1 = उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते ।
| verse_line2 = गुणा वर्तन्त इत्येव योऽवतिष्ठति नेङ्गते॥२३ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C14_V24
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C14
| verse_type = shloka
| verse_line1 = समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।
| verse_line2 = तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः॥२४ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C14_V25
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C14
| verse_type = shloka
| verse_line1 = मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः ।
| verse_line2 = सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते॥२५ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C14_V25
| id = BGB_C14_V25_B01
| text =
तुल्यत्वार्थ उक्तः पुरस्तात् ॥ २४, २५ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C14_V26
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C14
| verse_type = shloka
| verse_line1 = मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते ।
| verse_line2 = स गुणान् समतीत्यैतान् ब्रह्मभूयाय कल्पते॥२६ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C14_V26
| id = BGB_C14_V26_B01
| text =
ब्रह्मवत् = प्रकृतिवत् भगवत्प्रियत्वं ब्रह्मभूयम् । नतु तावत् प्रियत्वम् । किन्तु प्रियत्वमात्रम् ।‘बद्धा वाऽपि तु मुक्ता वा न रमावत् प्रिया हरेः’ ।इति पाद्मे ।भूयाय भावाय ॥२६ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C14_V27
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C14
| verse_type = shloka
| verse_line1 = ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाऽहम् अमृतस्याव्ययस्य च ।
| verse_line2 = शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च॥२७ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C14_V27
| id = BGB_C14_V27_author-note
| text =
॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे प्रकृतिगुणत्रयविभागयोगो नाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C14_V27
| id = BGB_C14_V27_B01
| text =
ब्रह्मणः मायायाः ॥ २७ ॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C14_V27
| id = BGB_C14_V27_author-note
| text =
॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीताभाष्ये चतुर्दशोऽध्यायः ॥
}}

[[Category:Bhagavadgitabhashya]]

Bhagavadgitabhashya/C14 - Revision history

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)