Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

2026-04-13T06:41:26Z

Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

2026-04-10T18:59:24Z

Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

← Older revision		Revision as of 18:59, 10 April 2026
Line 1:		Line 1:
	~~__TOC__~~		== षोडशोऽध्यायः ==
	~~<div class~~=~~"gr-page-nav">[[Bhagavadgitabhashya\|श्रीमद्भगवद्गीताप्रस्थानम्]] · [[Bhagavadgitabhashya/Toc\|अनुक्रमणिका]]</div>~~
	{{Adhyaya		{{Adhyaya
	\| document_id = BGB		\| document_id = BGB
Line 17:		Line 16:
	}}		}}

	{{~~Bhashyam~~		{{Uvacha\|श्रीभगवानुवाच}}
	\| ~~verse_id = BGB_C16_V01~~
	~~\| id = BGB_C16_V01_uvaaca~~
	~~\| text =~~
	श्रीभगवानुवाच
	}}

	{{Bhashyam		{{Bhashyam

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

2026-04-10T09:39:33Z

Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

New page

__TOC__
<div class="gr-page-nav">[[Bhagavadgitabhashya|श्रीमद्भगवद्गीताप्रस्थानम्]] · [[Bhagavadgitabhashya/Toc|अनुक्रमणिका]]</div>
{{Adhyaya
| document_id = BGB
| chapter_num = 16
| title = षोडशोऽध्यायः
}}
पुमर्थसाधनविरोधीनि अनेनाध्यायेन दर्शयति-
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C16_V01
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C16
| verse_type = shloka
| verse_line1 = अभयं सत्त्वसंशुद्धिर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिः।
| verse_line2 = दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम्॥ १ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C16_V01
| id = BGB_C16_V01_uvaaca
| text =
श्रीभगवानुवाच
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C16_V01
| id = BGB_C16_V01_B01
| text =
तपः ब्रह्मचर्यादि । ‘ब्रह्मचर्यादिकं तपः’ इति ह्यभिधानम् ॥ १ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C16_V02
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C16
| verse_type = shloka
| verse_line1 = अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम् ।
| verse_line2 = दया भूतेष्वलोलुत्वं मार्दवं ह्रीरचापलम्॥२ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C16_V02
| id = BGB_C16_V02_B01
| text =
पैशुनं परोपद्रवनिमित्तदोषाणां राजादेः कथनम् ।‘परोपद्रवहेतूनां दोषाणां पैशुनं वचः । राजादेस्तु मदाद्भीतेरदृष्टिर्दर्प उच्यते ॥’ इति ह्यभिधानम् । लौल्यं= रागः । ‘रागो लौल्यं तथा रक्तिः’ इत्यभिधानात् ।अचापलं स्थैर्यम् । ‘चपलश्चञ्चलोऽस्थिरः’ इत्यभिधानात् ॥२ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C16_V03
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C16
| verse_type = shloka
| verse_line1 = तेजः क्षमा धृतिः शौचम् अद्रोहो नातिमानिता ।
| verse_line2 = भवन्ति सम्पदं दैवीम् अभि जातस्य भारत॥३ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C16_V04
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C16
| verse_type = shloka
| verse_line1 = दम्भो दर्पोऽभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च ।
| verse_line2 = अज्ञानं चाभि जातस्य पार्थ सम्पदमासुरीम्॥४ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C16_V05
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C16
| verse_type = shloka
| verse_line1 = दैवी सम्पद् विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता ।
| verse_line2 = मा शुचः सम्पदं दैवीम् अभि जातोऽसि पाण्डव॥५ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C16_V06
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C16
| verse_type = shloka
| verse_line1 = द्वौ भूतसर्गौ लोकेऽस्मिन् दैव आसुर एव च ।
| verse_line2 = दैवो विस्तरशः प्रोक्त आसुरं पार्थ मे शृृणु॥६ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C16_V07
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C16
| verse_type = shloka
| verse_line1 = प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न विदुरासुराः ।
| verse_line2 = न शौचं नापि चाचारो न सत्यं तेषु विद्यते॥७ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C16_V07
| id = BGB_C16_V07_B01
| text =
क्षमा तु क्रोधाभावेन सहापकर्तुरनपकृतिः । ‘अक्रोधोदोषकृच्छत्रोः क्षमावान् स निगद्यते’ इत्यभिधानात् । दैवीं सम्पदम् अभि जातः प्रति जातः॥३-७॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C16_V08
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C16
| verse_type = shloka
| verse_line1 = असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् ।
| verse_line2 = अपरस्परसम्भूतं किमन्यत्कामहैतुकम्॥८ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C16_V09
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C16
| verse_type = shloka
| verse_line1 = एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोल्पबुद्धयः ।
| verse_line2 = प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोहिताः॥९ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C16_V09
| id = BGB_C16_V08_B01
| text =
जगतः सत्यं प्रतिष्ठा ईश्वरश्च विष्णुः । तद्वैपरीत्येनाऽहुः ।‘तस्योपनिषत् सत्यस्य सत्यमिति । प्राणा वै सत्यम्, तेषामेष सत्यम्’(बृ.८.१.२०) । इति हि श्रुतिः ।‘द्वे वा व ब्रह्मणो रूपे चामूर्तं चैवामूर्तं च स्थितं च यच्च सच्च त्यच्च’(बृ.२.३.१) इति च ।‘तस्योपनिषत् सत्यस्य सत्यम् इति, एष ह्येवैतत् सादयति यामयति चेति’ इति च प्राचीनशालाश्रुतिः । परस्परसम्भवो ह्युक्तः- ‘अन्नाद्भवन्ति भूतानि’(३.१४) इत्यादिना ॥९ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C16_V10
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C16
| verse_type = shloka
| verse_line1 = काममाश्रित्य दुष्पूरं दम्भमानमदान्विताः ।
| verse_line2 = मोहाद् गृहीत्वाऽसद्ग्राहान् प्रवर्तन्तेऽशुचिव्रताः॥१० ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C16_V10
| id = BGB_C16_V10_B01
| text =
दुष्पूरो हि कामः ।‘पाताल इव दुष्पूरो मां हि क्लेशयते सदा।’(कुम्भ-म.भा.१२.१७६.३९)इति हि मोक्षधर्मे ॥१० ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C16_V11
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C16
| verse_type = shloka
| verse_line1 = चिन्तामपरिमेयां च प्रलयान्तामुपाश्रिताः ।
| verse_line2 = कामोपभोगपरमा एतावदिति निश्चिताः॥११ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C16_V12
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C16
| verse_type = shloka
| verse_line1 = आशापाशशतैर्बद्धाः कामक्रोधपरायणाः ।
| verse_line2 = ईहन्ते कामभोगार्थम् अन्यायेनार्थसञ्चयान्॥१२ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C16_V13
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C16
| verse_type = shloka
| verse_line1 = इदमद्य मया लब्धम् इमं प्राप्स्ये मनोरथम् ।
| verse_line2 = इदमस्तीदमपि मे भविष्यति पुनर्धनम्॥१३ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C16_V14
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C16
| verse_type = shloka
| verse_line1 = असौ मया हतः शत्रुर्हनिष्ये चापरानपि ।
| verse_line2 = ईश्वरोऽहमहं भोगी सिद्धोऽहं बलवान् सुखी॥१४ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C16_V15
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C16
| verse_type = shloka
| verse_line1 = आढ्योऽभिजनवानस्मि कोऽन्योऽस्ति सदृशो मया ।
| verse_line2 = यक्ष्ये दास्यामि मोदिष्य इत्यज्ञानविमोहिताः॥१५ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C16_V16
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C16
| verse_type = shloka
| verse_line1 = अनेकचित्तविभ्रान्ता मोहजालसमावृताः ।
| verse_line2 = प्रसक्ताः कामभोगेषु पतन्ति नरकेऽशुचौ॥१६ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C16_V17
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C16
| verse_type = shloka
| verse_line1 = आत्मसम्भाविताः स्तब्धा धनमानमदान्विताः ।
| verse_line2 = यजन्ते नामयज्ञैस्ते दम्भेनाविधिपूर्वकम्॥१७ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C16_V18
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C16
| verse_type = shloka
| verse_line1 = अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं च संश्रिताः ।
| verse_line2 = मामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तोऽभ्यसूयकाः॥१८ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C16_V18
| id = BGB_C16_V18_B01
| text =
मामात्मपरदेहेष्विति ॥ ‘न कस्यचिद् विष्णुः कारयिता । यदि स्यान्मामपी(न्ममापी)दानीं कारयतु’इत्यादि ।‘ईश्वरो यदि सर्वस्य कारकः कारयीत माम् ।अद्येति वादिनं ब्रूयात् सदाऽधो यास्यसीति तु ॥’ इति हि सामवेदे यास्कश्रुतिः ॥ १८ ॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C16_V18
| id = BGB_C16_V18_author-note
| text =
॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीताभाष्ये षोडशोऽध्यायः ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C16_V19
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C16
| verse_type = shloka
| verse_line1 = तानहं द्विषतः क्रूरान् संसारेषु नराधमान् ।
| verse_line2 = क्षिपाम्यजस्रमशुभान् आसुरीष्वेव योनिषु॥१९ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C16_V20
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C16
| verse_type = shloka
| verse_line1 = आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनिजन्मनि ।
| verse_line2 = मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम्॥२० ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C16_V21
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C16
| verse_type = shloka
| verse_line1 = त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः ।
| verse_line2 = कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत् त्रयं त्यजेत्॥२१ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C16_V22
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C16
| verse_type = shloka
| verse_line1 = एतैर्विमुक्तः कौन्तेय तमोद्वारैस्त्रिभिर्नरः ।
| verse_line2 = आचरत्यात्मनः श्रेयस्ततो याति परां गतिम्॥२२ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C16_V23
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C16
| verse_type = shloka
| verse_line1 = यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः ।
| verse_line2 = न स सिद्धिमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम्॥२३ ॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C16_V24
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C16
| verse_type = shloka
| verse_line1 = तस्मात् शास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ ।
| verse_line2 = ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहार्हसि॥२४ ॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C16_V24
| id = BGB_C16_V24_author-note
| text =
॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे दैवासुरसम्पद्विभागयोगो नाम षोडशोऽध्यायः ॥
}}

[[Category:Bhagavadgitabhashya]]

Bhagavadgitabhashya/C16 - Revision history

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)