Bruhadaranyaka/C2/S4 - Revision history

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

2026-04-13T06:45:28Z

Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

2026-04-10T19:05:33Z

Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

← Older revision		Revision as of 19:05, 10 April 2026
Line 1:		Line 1:
	~~__TOC__~~		== मैत्रेयीब्राह्मणम् ==
	~~<div class~~=~~"gr-page-nav">[[Bruhadaranyaka\|बृहदारण्यकोपनिषत्]] · [[Bruhadaranyaka/Toc\|अनुक्रमणिका]]</div>~~
	{{Adhyaya		{{Adhyaya
	\| document_id = BR		\| document_id = BR

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

2026-04-10T09:43:28Z

Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

← Older revision		Revision as of 09:43, 10 April 2026
Line 1:		Line 1:
			__TOC__
			<div class="gr-page-nav">[[Bruhadaranyaka\|बृहदारण्यकोपनिषत्]] · [[Bruhadaranyaka/Toc\|अनुक्रमणिका]]</div>
	{{Adhyaya		{{Adhyaya
	\| document_id = BR		\| document_id = BR

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

2026-04-10T09:03:18Z

Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

← Older revision		Revision as of 09:03, 10 April 2026
Line 54:		Line 54:
	}}		}}

	{{~~Commentary~~		{{Bhashyam
	\| verse_id = BR_C02_S04_V05		\| verse_id = BR_C02_S04_V05
	\| id = BR_C02_S04_V05_B01		\| id = BR_C02_S04_V05_B01
	~~\| name = Bhashyam~~
	\| text =		\| text =
	आत्मा नारायणः । तस्यैव हि कामेन पत्यादिः प्रियो भवति । न हि पत्यादीनां जायादीनामहं प्रियः स्यामिति कामनामात्रेण प्रियत्वं भवति । भगवदिच्छ्यैव हि तद्भवति । अन्यथा जायार्थे पत्यर्थे इत्येव स्यात् । प्राधान्यादिदं सर्वं विदितम् । सर्वकारणत्वाच्च सर्वप्राधान्यं भगवतः । प्राधान्याप्राधान्ययोरपि स एव हि हेतुः ।		आत्मा नारायणः । तस्यैव हि कामेन पत्यादिः प्रियो भवति । न हि पत्यादीनां जायादीनामहं प्रियः स्यामिति कामनामात्रेण प्रियत्वं भवति । भगवदिच्छ्यैव हि तद्भवति । अन्यथा जायार्थे पत्यर्थे इत्येव स्यात् । प्राधान्यादिदं सर्वं विदितम् । सर्वकारणत्वाच्च सर्वप्राधान्यं भगवतः । प्राधान्याप्राधान्ययोरपि स एव हि हेतुः ।
Line 72:		Line 71:
	}}		}}

	{{~~Commentary~~		{{Bhashyam
	\| verse_id = BR_C02_S04_V06		\| verse_id = BR_C02_S04_V06
	\| id = BR_C02_S04_V06_B01		\| id = BR_C02_S04_V06_B01
	~~\| name = Bhashyam~~
	\| text =		\| text =
	अन्यत्रात्मनो ब्रह्म वेद भगवदधीनत्वेन न वेद, । तदनाश्रितत्वेन स्थानान्तरे च वेद । परादात् परतो लोकालोकस्यान्धे तमसि । इदं ब्रह्मादिकम् । यदयमात्मा । यत्रायमात्मा । अन्यत्र परिज्ञाने दोषोक्तेस्तत्र परिज्ञानं ह्युक्तं भवति । अन्यथा अन्यदात्मनो ब्रह्म वेदेति स्यात् । यदित्यव्ययत्वाद् यत्रेत्यपि भवति । यथा यस्मादित्यर्थे । सप्तसु प्रथमा इति च सूत्रम् ।		अन्यत्रात्मनो ब्रह्म वेद भगवदधीनत्वेन न वेद, । तदनाश्रितत्वेन स्थानान्तरे च वेद । परादात् परतो लोकालोकस्यान्धे तमसि । इदं ब्रह्मादिकम् । यदयमात्मा । यत्रायमात्मा । अन्यत्र परिज्ञाने दोषोक्तेस्तत्र परिज्ञानं ह्युक्तं भवति । अन्यथा अन्यदात्मनो ब्रह्म वेदेति स्यात् । यदित्यव्ययत्वाद् यत्रेत्यपि भवति । यथा यस्मादित्यर्थे । सप्तसु प्रथमा इति च सूत्रम् ।
Line 105:		Line 103:
	}}		}}

	{{~~Commentary~~		{{Bhashyam
	\| verse_id = BR_C02_S04_V09		\| verse_id = BR_C02_S04_V09
	\| id = BR_C02_S04_V09_B01		\| id = BR_C02_S04_V09_B01
	~~\| name = Bhashyam~~
	\| text =		\| text =
	दुन्दुभ्याघातादिदृष्टान्तोऽपि तदधीनत्वं तत्कारणत्वं च ज्ञापयति । न हि दुन्दुभ्यादिरेव तच्छब्दः । न च तदुपादानम् । स्थानान्तरे तदुपलम्भात् । न ह्युपादानादुपादेयं स्थानान्तरे भवति । शब्दो हि स्थानान्तरे गत्वा प्रतिश्रुतित्वमप्युपैति । भगवदिच्छाया दृष्टान्तो दुन्दुभ्यादिः । न हि दुन्दुभिं पश्यन् पुरुषो दुन्दुभ्याघाते मुरजशब्दोऽयमिति गृह्णाति । एवं भगवन्तं जानन्नन्याधीनं जगदिति गृह्णाति । किन्तु भगवदिच्छाधीनमित्येव ।		दुन्दुभ्याघातादिदृष्टान्तोऽपि तदधीनत्वं तत्कारणत्वं च ज्ञापयति । न हि दुन्दुभ्यादिरेव तच्छब्दः । न च तदुपादानम् । स्थानान्तरे तदुपलम्भात् । न ह्युपादानादुपादेयं स्थानान्तरे भवति । शब्दो हि स्थानान्तरे गत्वा प्रतिश्रुतित्वमप्युपैति । भगवदिच्छाया दृष्टान्तो दुन्दुभ्यादिः । न हि दुन्दुभिं पश्यन् पुरुषो दुन्दुभ्याघाते मुरजशब्दोऽयमिति गृह्णाति । एवं भगवन्तं जानन्नन्याधीनं जगदिति गृह्णाति । किन्तु भगवदिच्छाधीनमित्येव ।
Line 130:		Line 127:
	}}		}}

	{{~~Commentary~~		{{Bhashyam
	\| verse_id = BR_C02_S04_V11		\| verse_id = BR_C02_S04_V11
	\| id = BR_C02_S04_V11_B01		\| id = BR_C02_S04_V11_B01
	~~\| name = Bhashyam~~
	\| text =		\| text =
	तदेव दर्शयति स यथाऽऽर्द्रैधाग्नेः स यथा सर्वासामपामित्यादिना ॥ न ह्यग्निरेव धूमः । न चाप एव समुद्रः । न ह्यपामाप एवाश्रयः । किन्तु वरुणोऽपां खातो वा । स एव च समुद्र इत्युच्यते ।		तदेव दर्शयति स यथाऽऽर्द्रैधाग्नेः स यथा सर्वासामपामित्यादिना ॥ न ह्यग्निरेव धूमः । न चाप एव समुद्रः । न ह्यपामाप एवाश्रयः । किन्तु वरुणोऽपां खातो वा । स एव च समुद्र इत्युच्यते ।
Line 147:		Line 143:
	}}		}}

	{{~~Commentary~~		{{Bhashyam
	\| verse_id = BR_C02_S04_V12		\| verse_id = BR_C02_S04_V12
	\| id = BR_C02_S04_V12_B01		\| id = BR_C02_S04_V12_B01
	~~\| name = Bhashyam~~
	\| text =		\| text =
	एवमेव सैन्धवखिल्यस्य विलीनस्य समस्ताम्भसश्च वरुणोऽपां खातो वा समुद्राख्य आश्रयः । वरुणवदपां खातवद्वाऽनन्तोऽपारो भगवान् जीव एव विज्ञानघनाख्यो भूतसम्बन्धाज्जातः संस्तल्लयमनु भगवन्तमाप्नोति । समुद्रे प्रास्तसैन्धवखिल्यवत् । समुद्रजलस्थानीया मुक्ताः बहव एकस्वभावाः । बहवो हि जलपरमाणवः । सामुद्रजलमेकाश्रयम् ।		एवमेव सैन्धवखिल्यस्य विलीनस्य समस्ताम्भसश्च वरुणोऽपां खातो वा समुद्राख्य आश्रयः । वरुणवदपां खातवद्वाऽनन्तोऽपारो भगवान् जीव एव विज्ञानघनाख्यो भूतसम्बन्धाज्जातः संस्तल्लयमनु भगवन्तमाप्नोति । समुद्रे प्रास्तसैन्धवखिल्यवत् । समुद्रजलस्थानीया मुक्ताः बहव एकस्वभावाः । बहवो हि जलपरमाणवः । सामुद्रजलमेकाश्रयम् ।
Line 183:		Line 178:
	}}		}}

	{{~~Commentary~~		{{Bhashyam
	\| verse_id = BR_C02_S04_V14		\| verse_id = BR_C02_S04_V14
	\| id = BR_C02_S04_V14_author-note		\| id = BR_C02_S04_V14_author-note
	~~\| name = Bhashyam~~
	\| text =		\| text =
	॥ इति मैत्रेयीब्राह्मणम् ॥		॥ इति मैत्रेयीब्राह्मणम् ॥
	}}		}}

	{{~~Commentary~~		{{Bhashyam
	\| verse_id = BR_C02_S04_V14		\| verse_id = BR_C02_S04_V14
	\| id = BR_C02_S04_V14_B01		\| id = BR_C02_S04_V14_B01
	~~\| name = Bhashyam~~
	\| text =		\| text =
	मुक्तानां सञ्ज्ञाप्यन्यैर्न ज्ञायते शास्त्रं विना । सञ्ज्ञा नास्तीत्युक्त्वा अलं वा ओ इदं विज्ञानायेत्युक्तेर्न विजानातीत्युक्ते प्रतिज्ञाविरोधः । न च सर्वाज्ञानं पुरुषार्थः ।		मुक्तानां सञ्ज्ञाप्यन्यैर्न ज्ञायते शास्त्रं विना । सञ्ज्ञा नास्तीत्युक्त्वा अलं वा ओ इदं विज्ञानायेत्युक्तेर्न विजानातीत्युक्ते प्रतिज्ञाविरोधः । न च सर्वाज्ञानं पुरुषार्थः ।
	}}		}}

	{{~~Commentary~~		{{Bhashyam
	\| verse_id = BR_C02_S04_V14		\| verse_id = BR_C02_S04_V14
	\| id = BR_C02_S04_V14_B01		\| id = BR_C02_S04_V14_B01
	~~\| name = Bhashyam~~
	\| text =		\| text =
	मग्नस्य हि परेज्ञाने किं न दुःखतरं भवेत् ॥ इति च ।		मग्नस्य हि परेज्ञाने किं न दुःखतरं भवेत् ॥ इति च ।
	}}		}}

	{{~~Commentary~~		{{Bhashyam
	\| verse_id = BR_C02_S04_V14		\| verse_id = BR_C02_S04_V14
	\| id = BR_C02_S04_V14_B01		\| id = BR_C02_S04_V14_B01
	~~\| name = Bhashyam~~
	\| text =		\| text =
	नानात्वेनाभिसम्बन्धास्तदा तत्कालभाविना ।		नानात्वेनाभिसम्बन्धास्तदा तत्कालभाविना ।
Line 219:		Line 210:
	}}		}}

	{{~~Commentary~~		{{Bhashyam
	\| verse_id = BR_C02_S04_V14		\| verse_id = BR_C02_S04_V14
	\| id = BR_C02_S04_V14_B01		\| id = BR_C02_S04_V14_B01
	~~\| name = Bhashyam~~
	\| text =		\| text =
	इवशब्दस्त्वस्वातन्त्र्यार्थे । न हि तदधीनं पृथगित्येवोच्यते । तस्मादमुक्तैर्न ज्ञायते इति सञ्ज्ञा नास्तीत्युक्तम् ।		इवशब्दस्त्वस्वातन्त्र्यार्थे । न हि तदधीनं पृथगित्येवोच्यते । तस्मादमुक्तैर्न ज्ञायते इति सञ्ज्ञा नास्तीत्युक्तम् ।
Line 250:		Line 240:
	}}		}}

	{{~~Commentary~~		{{Bhashyam
	\| verse_id = BR_C02_S04_V14		\| verse_id = BR_C02_S04_V14
	\| id = BR_C02_S04_V14_B01		\| id = BR_C02_S04_V14_B01
	~~\| name = Bhashyam~~
	\| text =		\| text =
	सर्गे सर्गे तु यो नैव शब्दतोऽप्यन्यथा भवेत् ।		सर्गे सर्गे तु यो नैव शब्दतोऽप्यन्यथा भवेत् ।

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

2026-04-09T16:49:11Z

Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

Show changes

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

2026-04-09T07:05:27Z

Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

← Older revision		Revision as of 07:05, 9 April 2026
Line 4:		Line 4:
	\| title = मैत्रेयीब्राह्मणम्		\| title = मैत्रेयीब्राह्मणम्
	}}		}}
	~~== मैत्रेयीब्राह्मणम् ==~~

	{{VerseBlock		{{VerseBlock
	\| verse_id = BR_C02_S04_V01		\| verse_id = BR_C02_S04_V01
Line 54:		Line 52:
	\| verse_line10 = न वा अरे सर्वस्य कामाय सर्वं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय सर्वं प्रियं भवति ।		\| verse_line10 = न वा अरे सर्वस्य कामाय सर्वं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय सर्वं प्रियं भवति ।
	\| verse_line11 = आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यो मैत्रेय्यात्मनो वा अरे दर्शनेन श्रवणेन मत्या विज्ञानेनेदं सर्वं विदितम् ॥ ५ ॥		\| verse_line11 = आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यो मैत्रेय्यात्मनो वा अरे दर्शनेन श्रवणेन मत्या विज्ञानेनेदं सर्वं विदितम् ॥ ५ ॥
			\| commentary1 = bruhadaranyaka
	}}		}}

Line 72:		Line 71:
	\| verse_line1 = ब्रह्म तं परादाद् योऽन्यत्रात्मनो ब्रह्म वेद क्षत्रं तं परादाद् योऽन्यत्रात्मनो क्षत्रं वेद लोकास्तं परादुर् योऽन्यत्रात्मनो लोकान् वेद देवाः तं परादुः ।		\| verse_line1 = ब्रह्म तं परादाद् योऽन्यत्रात्मनो ब्रह्म वेद क्षत्रं तं परादाद् योऽन्यत्रात्मनो क्षत्रं वेद लोकास्तं परादुर् योऽन्यत्रात्मनो लोकान् वेद देवाः तं परादुः ।
	\| verse_line2 = योऽन्यत्रात्मनो देवान् वेद । भूतानि तं परादुः योऽन्यत्रात्मनो भूतानि वेद सर्वं तं परादाद् योऽन्यत्रात्मनो सर्वं वेद इदं ब्रह्म इदं क्षत्रमिमे लोका इमे देवा इमानि भूतानि इदं सर्वं यदयमात्मा ॥ ६ ॥		\| verse_line2 = योऽन्यत्रात्मनो देवान् वेद । भूतानि तं परादुः योऽन्यत्रात्मनो भूतानि वेद सर्वं तं परादाद् योऽन्यत्रात्मनो सर्वं वेद इदं ब्रह्म इदं क्षत्रमिमे लोका इमे देवा इमानि भूतानि इदं सर्वं यदयमात्मा ॥ ६ ॥
			\| commentary1 = bruhadaranyaka
	}}		}}

Line 105:		Line 105:
	\| verse_type = mantra		\| verse_type = mantra
	\| verse_line1 = स यथा वीणायै वाद्यमानायै न बाह्याञ्च्छब्दाञ्च्छक्नुयाद् ग्रहणाय वीणायै तु ग्रहणेन वीणावादस्य वा शब्दो गृहीतः ॥ ९ ॥		\| verse_line1 = स यथा वीणायै वाद्यमानायै न बाह्याञ्च्छब्दाञ्च्छक्नुयाद् ग्रहणाय वीणायै तु ग्रहणेन वीणावादस्य वा शब्दो गृहीतः ॥ ९ ॥
			\| commentary1 = bruhadaranyaka
	}}		}}

Line 130:		Line 131:
	\| verse_type = mantra		\| verse_type = mantra
	\| verse_line1 = स यथा सर्वासामपां समुद्र एकायतनमेवं सर्वेषां स्पर्शानां त्वगेकायनमेवं सर्वेषां रसानां जिह्वैकायनमेवं सर्वेषां गन्धानां नासिकैकायनमेवं सर्वेषां रूपाणां चक्षुरेकायनमेवं सर्वेषां शब्दानां श्रोत्रमेकायनमेवं सर्वेषां सङ्कल्पानां मन एकायनमेवं सर्वासां विद्यानां हृदयमेकायनमेवं सर्वेषां कर्मणां हस्तावेकायनमेवं सर्वेषामानन्दानामुपस्थ एकायनमेवं सर्वेषां विसर्गाणां पायुरेकायनमेवं सर्वेषामध्वानां पादावेकायनमेवं सर्वेषां वेदानां वागेकायनमेवम् ॥ ११ ॥		\| verse_line1 = स यथा सर्वासामपां समुद्र एकायतनमेवं सर्वेषां स्पर्शानां त्वगेकायनमेवं सर्वेषां रसानां जिह्वैकायनमेवं सर्वेषां गन्धानां नासिकैकायनमेवं सर्वेषां रूपाणां चक्षुरेकायनमेवं सर्वेषां शब्दानां श्रोत्रमेकायनमेवं सर्वेषां सङ्कल्पानां मन एकायनमेवं सर्वासां विद्यानां हृदयमेकायनमेवं सर्वेषां कर्मणां हस्तावेकायनमेवं सर्वेषामानन्दानामुपस्थ एकायनमेवं सर्वेषां विसर्गाणां पायुरेकायनमेवं सर्वेषामध्वानां पादावेकायनमेवं सर्वेषां वेदानां वागेकायनमेवम् ॥ ११ ॥
			\| commentary1 = bruhadaranyaka
	}}		}}

Line 147:		Line 149:
	\| verse_type = mantra		\| verse_type = mantra
	\| verse_line1 = स यथा सैन्धवखिल्य उदके प्रास्त उदकमेवानुविलीयेत न हास्योद्ग्रहणायैव स्याद्यतो यतस्त्वाददीत लवणमेवैवं वा ओ इदं महद्भूतमनन्तमपारं विज्ञानघन एवैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनश्यति न प्रेत्य सञ्ज्ञास्तीत्यरे ब्रवीमीति होवाच याज्ञवल्क्यः ॥ १२ ॥		\| verse_line1 = स यथा सैन्धवखिल्य उदके प्रास्त उदकमेवानुविलीयेत न हास्योद्ग्रहणायैव स्याद्यतो यतस्त्वाददीत लवणमेवैवं वा ओ इदं महद्भूतमनन्तमपारं विज्ञानघन एवैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनश्यति न प्रेत्य सञ्ज्ञास्तीत्यरे ब्रवीमीति होवाच याज्ञवल्क्यः ॥ १२ ॥
			\| commentary1 = bruhadaranyaka
	}}		}}

Line 183:		Line 186:
	\| verse_line10 = तत् केन कं विजानीयाद्येनेदं सर्वं विजानाति ।		\| verse_line10 = तत् केन कं विजानीयाद्येनेदं सर्वं विजानाति ।
	\| verse_line11 = तं केन विजानीयाद् विज्ञातारमरे केन विजानीयादिति ॥ १४ ॥		\| verse_line11 = तं केन विजानीयाद् विज्ञातारमरे केन विजानीयादिति ॥ १४ ॥
			\| commentary1 = bruhadaranyaka
	}}		}}

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

2026-04-09T04:44:07Z

Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

Show changes

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

2026-04-08T05:36:29Z

Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

Show changes

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

2026-04-08T04:18:35Z

Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

New page

{{Adhyaya
| document_id = BR
| chapter_id = BR_C02
| chapter_num = 2
| chapter_name = चतुर्थोऽध्यायः
| section_id = BR_C02_S04
| section_num = 4
| title = मैत्रेयीब्राह्मणम्
}}
== मैत्रेयीब्राह्मणम् ==

[[Category:Bruhadaranyaka]]