Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

2026-04-13T06:47:40Z

Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

2026-04-10T19:07:55Z

Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

← Older revision		Revision as of 19:07, 10 April 2026
Line 1:		Line 1:
	~~__TOC__~~		== तृतीयः पादः ==
	~~<div class~~=~~"gr-page-nav">[[Nyayavivaranam\|न्यायविवरणम्]] · [[Nyayavivaranam/Toc\|अनुक्रमणिका]]</div>~~
	{{Adhyaya		{{Adhyaya
	\| document_id = BSNV		\| document_id = BSNV

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

2026-04-10T09:46:07Z

Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

New page

__TOC__
<div class="gr-page-nav">[[Nyayavivaranam|न्यायविवरणम्]] · [[Nyayavivaranam/Toc|अनुक्रमणिका]]</div>
{{Adhyaya
| document_id = BSNV
| chapter_num = 1
| title = तृतीयः पादः
}}=== द्युभ्वाधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C01_S03_V01
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C01
| verse_type = sutra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C01_S03_V01
| id = BSNV_C01_S03_V01_B01
| text =
‘प्राणानां ग्रन्थिरसि’()। ‘रुद्रो वै लोकायतनम्’()। ‘वायुना वै गौतम सूत्रेणायं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि सन्दृब्धानि भवन्ति’ । ‘सर्वे वा एते प्राणाश्च प्राणिनश्च देवाश्च दिव्यानि च लोकाश्च लोकिनश्चालोकिनश्च विष्णावेवोताश्च प्रोताश्च भवन्ति’() इत्यादेः द्युभ्वाद्यायतनत्वमज्ञानां साधारणं लिङ्गम् ॥1॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C01_S03_V01
| id = BSNV_C01_S03_V01_B02
| text =
‘यस्मिन् द्यौः पृथिवी चान्तरिक्षमोतं मन ओतं प्राणा ओताः’() इत्यत्रोक्तानां लिङ्गानामन्यत्र रुद्रादिविषयत्वे शब्दलिङ्गबाहुल्यम् । ‘प्राणानां ग्रन्थिरसि रुद्रो माऽऽविशान्तकः’() । ‘प्राणेश्वरः कृत्तिवासाः पिनाकी’(), ‘मनो वै रुद्र ओतं च प्रोतं च’(), ‘रुद्रो वाव लोकाधारः’() इत्यादिकं शब्दबाहुल्यम् ॥1॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C01_S03_V01
| id = BSNV_C01_S03_V01_B03
| text =
तेषामेव लिङ्गशब्दानां ‘प्राणानां ग्रन्थिरसि’() इत्यादीनां विष्णौ मुख्यवृत्तिरिति बलवत्वम् । तस्य हि रुग्द्रावणादिकर्तृत्वं मुख्यम् ॥1॥
}}

=== भूमाधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C01_S03_V02
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C01
| verse_type = sutra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C01_S03_V02
| id = BSNV_C01_S03_V02_B01
| text =
‘प्राणो वा आशाया भूयान्’(), ‘विष्णुर्वै देवेभ्यो भूयांस्तस्माद् भूयान्नाम’() इत्यादेर्भूमशब्दोऽज्ञानां साधारणः ॥2॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C01_S03_V02
| id = BSNV_C01_S03_V02_B02
| text =
‘प्राणो वा आशाया भूयान्’() इत्युक्त्वा प्राणाद्भूयसोऽनुक्तिः ॥2॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C01_S03_V02
| id = BSNV_C01_S03_V02_B03
| text =
प्राणस्य विष्णोः सकाशात् भूयस्त्वानुक्तिः । ‘च’शब्देन ‘एष तु वा अतिवदति’() इति प्राणाद्विष्णोर्भूयस्त्वोक्तिश्च ॥2॥
}}

=== अक्षराधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C01_S03_V03
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C01
| verse_type = sutra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C01_S03_V03
| id = BSNV_C01_S03_V03_B01
| text =
विष्णोः चेतनप्रकृतेश्च अविनाशित्वसाम्याद् अक्षरशब्दः साधारणः ॥3॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C01_S03_V03
| id = BSNV_C01_S03_V03_B02
| text =
अत्तेत्युक्त्वा ‘न तदश्नाति किञ्चन’() इति विरुद्धता ॥3॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C01_S03_V03
| id = BSNV_C01_S03_V03_B03
| text =
सर्वाधारप्रकृत्याधारत्वं, विष्णोरन्यस्य विरुद्धम् । ‘पतिं विश्वस्यात्मेश्वरं’(), ‘विश्वात्मानं परायणम्’() इत्यादिश्रुतेः । (अनशनोक्तिस्तु) अनशनत्वोक्तिस्त्वनुपजीवनार्थत्वेनैव सावकाशता ॥3॥
}}

=== सदधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C01_S03_V04
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C01
| verse_type = sutra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C01_S03_V04
| id = BSNV_C01_S03_V04_B01
| text =
कारणत्वसाम्यात् विष्णोरचेतनप्रकृतेश्च ‘सदेव सोम्येदमग्र आसीत्’() इत्यादिसृष्टिस्थानं साधारणम् ॥4॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C01_S03_V04
| id = BSNV_C01_S03_V04_B02
| text =
‘बहु स्यां प्रजायेय’() इत्यन्यस्य अन्यभावादृष्टिः ॥4॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C01_S03_V04
| id = BSNV_C01_S03_V04_B03
| text =
अचेतनस्येक्षणादृष्टिः । बहुभावश्रुतिस्त्वन्यभावं विना तत्तन्नियामकतया स्वरूपबहुत्वार्थत्वेनैव युज्यते ॥4॥
}}

=== दहराधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C01_S03_V05
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C01
| verse_type = sutra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C01_S03_V05
| id = BSNV_C01_S03_V05_B01
| text =
लिङ्गं हृत्पद्मस्थितत्वं साधारणम् ॥5॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C01_S03_V05
| id = BSNV_C01_S03_V05_B02
| text =
‘दहरोऽस्मिन्नन्तर आकाशस्तस्मिन्यदन्तिस्तदन्वेष्टव्यम्’() इत्यनेन, ‘यावान्वा अयमाकाशस्तावानेषोऽन्तर्हृदय आकाशः’ इत्यस्यान्वयाभावः ॥5॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C01_S03_V05
| id = BSNV_C01_S03_V05_B03
| text =
आकाशपक्ष एवान्वयाभावः । विष्णुपक्षे तु, योऽन्वेष्टव्यो भगवान्, तस्यान्तर्हृदये यावान् वाऽयमाकाशस्तावानाकाशः, तस्मिन् द्यावापृथिवी अन्तरेव समाहिते, स भगवान् अपहतपाप्मा(भगवानात्माऽपहतपाप्मेत्यन्वयः) इत्यन्वयः ॥5॥
}}

=== अनुकृत्यधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C01_S03_V06
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C01
| verse_type = sutra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C01_S03_V06
| id = BSNV_C01_S03_V06_B01
| text =
‘कथं नु तद्विजानीयाम्’() इत्यानुकूल्येन ग्रहणं कस्य? इति विचार्यमनुग्रहः ॥6॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C01_S03_V06
| id = BSNV_C01_S03_V06_B02
| text =
‘तदेतदिति मन्यन्ते’, ‘कथं नु तद्विजानीयाम्’ इति ‘तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषाम्’ (शाश्वतमित्युक्त) इत्युक्तज्ञानिसुखग्रहणमिति विपरीतश्रुतिभ्रमः ॥6॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C01_S03_V06
| id = BSNV_C01_S03_V06_B03
| text =
यज्ज्ञानाच्छाश्वतं सुखं स भगवान् यद्ब्रह्मानिर्देश्यं सुखमिति वदन्ति तदेतत्स्वरूपम् इति(तदेतत्तत्स्वरूपमिति) मन्यन्ते । अतः पूर्ववादविपरीतैव श्रुतिः । पूर्ववादोक्तयोजना तु भ्रम एव ॥6॥
}}

=== वामनाधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C01_S03_V07
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C01
| verse_type = sutra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C01_S03_V07
| id = BSNV_C01_S03_V07_B01
| text =
‘ऊर्ध्वं प्राणमुन्नयति’() इत्यादिलिङ्गानां प्राणादन्यत्रावकाशराहित्यमिति भ्रमः । एवमेव ‘एष प्राण इतरान् प्राणान् पृथक् पृथगेव सन्निधत्ते’() इत्यादिवाक्यात् भ्रमः ॥7॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C01_S03_V07
| id = BSNV_C01_S03_V07_B02
| text =
लिङ्गानां परमात्मन्यवकाशो विद्यत एवेति तद्राहित्यं भ्रम एव । वामनश्रुतेरेवानकाश इति ईशानाशब्दोक्तो विष्णुरेव ॥7॥
}}

=== देवताधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C01_S03_V08
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C01
| verse_type = sutra
}}

=== अपशूद्राधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C01_S03_V09
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C01
| verse_type = sutra
}}

=== कम्पनाधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C01_S03_V10
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C01
| verse_type = sutra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C01_S03_V10
| id = BSNV_C01_S03_V10_B01
| text =
वज्रशब्द उद्यतत्वलिङ्गं च तादृग्द्वयम् ॥10॥8॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C01_S03_V10
| id = BSNV_C01_S03_V10_B02
| text =
वज्रशब्दस्योद्यतत्वस्य च विष्णावेवावकाशः । उद्यमित्वमेवोद्यतत्वमिति ॥10॥8॥
}}

=== ज्योतिरधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C01_S03_V11
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C01
| verse_type = sutra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C01_S03_V11
| id = BSNV_C01_S03_V11_B01
| text =
आदित्यादिज्योतिष्ट्वम् उभयलोकसञ्चरणम् ‘आदित्येनैवायं ज्योतिषाऽऽस्ते’() इत्यवधारणमित्यादीनां परमात्मान्यवकाशाभावो बहुतादृक्त्वम् ॥11॥9॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C01_S03_V11
| id = BSNV_C01_S03_V11_B02
| text =
‘अयं पुरुषः’() इति संसारी । आत्मशब्दोदित एव विष्णुः । अत आदित्यादिज्योतिष्ट्वं संसारिण एव । ‘आदित्येनैव’ इत्यवधारणं बाह्यज्योतिष्षु प्राधान्यापेक्षयेत्यादि । लोकसञ्चरणं तु जीवमादाय तस्यैव अदुःखेन स्वातन्त्र्यात् ॥11॥
}}

=== आकाशाधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C01_S03_V12
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C01
| verse_type = sutra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C01_S03_V12
| id = BSNV_C01_S03_V12_B01
| text =
पुनः शब्दाः ‘ईशानो वज्रो ज्योतिराकाशः’() इति ॥7॥10-12॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C01_S03_V12
| id = BSNV_C01_S03_V12_B02
| text =
‘वै, नाम’() इति प्रसिद्धिद्योतकनिपातद्वयम् रूढित्यागेनोक्तयौगिकार्थस्वीकारे विरोधि ॥12॥11॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C01_S03_V12
| id = BSNV_C01_S03_V12_B03
| text =
‘वै, नाम’ इति निर्वहितृत्वे श्रुत्यादिप्रसिद्धिबाहुल्यम् , प्रसिद्धाकाशस्योक्तम् अनामरूपत्वं विरुद्धम् ॥12॥
}}

=== सुषुप्त्यधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C01_S03_V13
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C01
| verse_type = sutra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C01_S03_V13
| id = BSNV_C01_S03_V13_B01
| text =
लिङ्गं स्वप्नादिदर्शनं कस्य इति ॥13॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C01_S03_V13
| id = BSNV_C01_S03_V13_B02
| text =
सुषुप्त्युत्क्रान्त्योः जीवेश्वरयोः भेदोक्तेरसङ्ग(त)त्वादि(असङ्गित्वादि) चेश्वरस्यैव इत्यर्थात् भेद एव भवति । जीवस्य तदयुक्तेरीशे सावकाशत्वाच्च ॥13॥
}}

=== ब्राह्मणाधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C01_S03_V14
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C01
| verse_type = sutra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C01_S03_V14
| id = BSNV_C01_S03_V14_B01
| text =
शब्दो ब्राह्मण इति ॥14॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C01_S03_V14
| id = BSNV_C01_S03_V14_B02
| text =
‘ब्राह्मण’शब्दस्य पापालेपलिङ्गस्य च चतुर्मुखस्य(चतुर्मुखेन सह परमात्मनो) सह परमात्मनाऽभेदं विनाऽवकाशराहित्यद् अर्थाद् अभेदप्राप्तिरिति समस्तमेतत् ॥14॥12॥ पूर्वपक्षः॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C01_S03_V14
| id = BSNV_C01_S03_V14_B03
| text =
‘ब्रह्मणा= वेदेन गम्यते’ इति ‘ब्राह्मण’शब्दो विष्णावेव युज्यत इत्यर्थाद् ‘अज’शब्दोऽपि तस्मिन्नेव । चतुर्मुखस्य कर्मफलाभावायुक्तेः तयोर्भेदोऽर्थादापद्यत एव । उक्तिविरोधश्च तत्रैव । भेदश्रुतिबाहुल्यात् । तल्लिङ्गं स शब्दश्च चतुर्मुखेऽनवकाश इति(इति च) समस्तमेतत् ॥14॥
}}

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C01_S03_V20
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C01
| verse_type = mantra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C01_S03_V20
| id =
| text =
जीवेश्वराभेदे ईश्वरोक्तावप्यर्थाज्जीव एवोच्यत इत्यर्थात् तथागतिः ॥13॥11॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C01_S03
| id = BSNV_C01_S03_author-note
| text =
इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रनुव्याख्यान्यायविवरणे प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥
}}

[[Category:Nyayavivaranam]]

Nyayavivaranam/C1/S3 - Revision history

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)