Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

2026-04-13T06:47:44Z

Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

2026-04-10T19:08:00Z

Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

← Older revision		Revision as of 19:08, 10 April 2026
Line 1:		Line 1:
	~~__TOC__~~		== चतुर्थः पादः ==
	~~<div class~~=~~"gr-page-nav">[[Nyayavivaranam\|न्यायविवरणम्]] · [[Nyayavivaranam/Toc\|अनुक्रमणिका]]</div>~~
	{{Adhyaya		{{Adhyaya
	\| document_id = BSNV		\| document_id = BSNV

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

2026-04-10T09:46:12Z

Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

New page

__TOC__
<div class="gr-page-nav">[[Nyayavivaranam|न्यायविवरणम्]] · [[Nyayavivaranam/Toc|अनुक्रमणिका]]</div>
{{Adhyaya
| document_id = BSNV
| chapter_num = 2
| title = चतुर्थः पादः
}}=== प्राणोत्पधिकरमणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C02_S04_V01
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C02
| verse_type = sutra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C02_S04_V01
| id = BSNV_C02_S04_V01_B01
| text =
न च प्राणानामुत्पत्यङ्गीकारे,‘प्राणा एवानादयः’() इत्यादिस्पष्टार्थवद्विशेषश्रुतिविरोधः । ‘आत्मैवेदमग्र आसीत् स प्राणमसृजत, स प्राणान्’() इत्यादिवचनाद् अनादित्व एव (स्पष्टार्तश्रुति)स्पष्टार्थवद्विशेषश्रुतिविरोधात् । ‘इदं सर्वमसृजत’()इति सामान्यवचनस्याधिक्यं सिद्धान्ते । विशेषमात्रश्रुतेः सावकाशाया(सकाशाद् विशेषा) उभयश्रुतेः प्राबल्यात् ॥1॥
}}

=== तत्प्रागधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C02_S04_V02
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C02
| verse_type = sutra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C02_S04_V02
| id = BSNV_C02_S04_V02_B01
| text =
न च ‘नित्यं मनोऽनादित्वात्’() इति विशेषश्रुतिविरोधः । ‘एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च’ इति विशेषश्रुतेः ॥2॥
}}

=== तत्पूर्वकत्वाधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C02_S04_V03
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C02
| verse_type = sutra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C02_S04_V03
| id = BSNV_C02_S04_V03_B01
| text =
न च ‘वाग्वाव नित्या’()इति विशेषश्रुतिविरोधः, ‘मनसो वाव वागुत्पद्यते(वागुदपद्यत), वाचो व्याहरणम्’() इति विशेषश्रुतेः ॥3॥
}}

=== सप्तगत्यधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C02_S04_V04
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C02
| verse_type = sutra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C02_S04_V04
| id = BSNV_C02_S04_V04_B01
| text =
न च ‘दशेमे पुरुषे प्राणाः आत्मैकादशः’(), ‘सप्त प्राणाः प्रभवन्ति तस्मात्’() इति सङ्ख्याविशेषश्रुत्योरेव (परस्परं)परस्परविरोधः । ‘गुहाशयां निहिताः सप्त सप्त’() इति सप्तभावस्य बुद्धीन्द्रियविषयत्वेन विशेषितत्वात् सङ्ख्याश्रुत्योः विषयवैलक्षण्यात् ॥4॥
}}

=== अण्वधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C02_S04_V05
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C02
| verse_type = sutra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C02_S04_V05
| id = BSNV_C02_S04_V05_B01
| text =
न च ‘दिवीव चक्षुराततम्’() इति व्याप्त्याख्यविशेषवाचकश्रुतिविरोधः, ‘अणूनि वा इन्द्रियाणि तेषां प्रकाशो व्याततः’ इति ततोऽप्यणुत्ववाचकविशेषश्रुतिविरोधात् ॥5॥
}}

=== श्रेष्ठाधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C02_S04_V06
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C02
| verse_type = sutra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C02_S04_V06
| id = BSNV_C02_S04_V06_B01
| text =
न च ‘यत्प्राप्तिर्यत्परित्याग उत्पत्तिर्मरणं तथा । तस्योत्पत्तिर्मृतिश्चैव कथं प्राणस्य युज्यते ॥’ इत्यादिमाहात्म्यवचनात् मुख्यप्राणस्य नोत्पत्तिरिति वाच्यम् । ‘महत्वान्महतां विष्णुः कर्ता प्राणस्य चैकराट् । किं नाम न सृजेदेष येन शक्त्ये(क्ये)दमावृतम् ॥’ इति श्रुतेस्ततोऽपि माहात्म्याद् विष्णोः ॥6॥
}}

=== पञ्चवृत्त्यधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C02_S04_V07
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C02
| verse_type = sutra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C02_S04_V07
| id = BSNV_C02_S04_V07_B01
| text =
न च प्राणादिपञ्चस्य व्यक्तसद्गुणत्वान् मुख्यप्राणवृत्तित्वमेव । ‘अशेषगुणपूर्णानि मुख्यरूपाणि पञ्च च । तद्दासाः पञ्च चान्येऽपि प्राणाद्याः सद्गुणैर्युताः॥’इति श्रुतेः मुख्यप्राणस्य ततोऽपि व्यक्तसद्गुणत्वात् ॥8॥
}}

=== अण्वधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C02_S04_V09
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C02
| verse_type = sutra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C02_S04_V09
| id = BSNV_C02_S04_V09_B01
| text =
न चाणुत्वे प्राणस्य ‘महान् वै मुख्यप्राणो येन व्याप्तं चराचरम्’() इति दृष्टायुक्तिः । ‘अणुर्वै मुख्यप्राणो य उत्क्रामति नाडीभिः’() इति दृष्टायुक्तेरनणुत्वे(युक्तिरनणुत्वे) प्राणस्य ॥9॥
}}

=== ज्योतिरधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C02_S04_V10
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C02
| verse_type = sutra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C02_S04_V10
| id = BSNV_C02_S04_V10_B01
| text =
न चेन्द्रियाणां जीवाकरणत्वे दृष्टायुक्तिः । क्वचिदतद्वशत्वस्यापि दृष्टत्वात् । ‘यच्चक्षुषि तिष्ठन्’() इत्यादिदृष्टाऽत्युक्तेरीशाधीनत्वानङ्गीकारे । लौकिकदृष्टेस्त्वीशेनैव जीवानुसारित्वक्लृप्त्योपपत्तेः ॥10॥
}}

=== इन्द्रियाधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C02_S04_V11
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C02
| verse_type = sutra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C02_S04_V11
| id = BSNV_C02_S04_V11_B01
| text =
न च ईशवशत्वसाम्यात् मुख्यप्राणस्याप्यन्यसाम्यम् ;‘(यदस्मिन्)यस्मिन्निदं सर्वमध्यार्ध्नोत्’(), ‘प्राणस्यैतद्वशे सर्वं त्रिदिवे यत्प्रतिष्ठितम्’ इत्यादि श्रुतेरीशसाम्यस्यापि भावात् । ‘प्राणस्यैतद्वशे सर्वं प्राणः परवशे स्थितः’ इति श्रुतेर्मध्यमत्वोपपत्तेः ॥11॥
}}

=== सञ्ज्ञाधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C02_S04_V12
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C02
| verse_type = sutra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C02_S04_V12
| id = BSNV_C02_S04_V12_B01
| text =
न च विरिञ्चस्यापि कर्तृत्वशक्तेः स एव शरीरादिस्रष्टा ।‘त्रिवृत्क्रिया यतो विष्णो रूपं च तदपेक्षया । रूपापेक्षं तथा नाम व्यवहारस्तदात्मकः ॥ अतो रूपस्य नाम्नश्च व्यवहारस्य चैकराट् । हरिरेव यतः कर्ता पिताऽतो भगवान् प्रभुः ॥’ इत्यादेस्तस्यैव कर्तृत्वशक्तेर्विरिञ्चस्य तु द्वारतयोपपत्तेः(द्वारतयैवोपपत्तेः) ॥12॥
}}

=== मांसाधिकरणम् ===

{{VerseBlock
| verse_id = BSNV_C02_S04_V13
| document_id = BSNV
| chapter_id = BSNV_C02
| verse_type = sutra
| commentary1 = nyayavivaranam
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C02_S04_V13
| id = BSNV_C02_S04_V13_B01
| text =
न च मिश्रत्वाद्(विमिश्रत्वाद्) भूतानां मिश्रतायाम्(विमिश्रितायाम्) अविशेषः । ‘अन्नमशितं त्रेधा विधीयते’() इत्यादिना मिश्रतायामपि विशेषोक्तेः ।‘सर्वं च भौतिकं मिश्रं मिश्रत्वेऽपि(मिश्रित्वे) विशेषतः । भौमं मांसमसृग्वारि तेजो मज्जा विशेषतः ॥’ इत्यादेश्च ॥13॥
}}

{{Bhashyam
| verse_id = BSNV_C02_S04
| id = BSNV_C02_S04_author-note
| text =
इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रनुव्याख्यान्यायविवरणे द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥
}}

[[Category:Nyayavivaranam]]

Nyayavivaranam/C2/S4 - Revision history

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)