Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

2026-06-30T09:07:16Z

Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)

New page

__NOINDEX__
__NOTOC__
<pre class="gr-json-meta">
{
"schema": 1,
"doc": {
"slug": "Talavakara",
"title": "तलवकारोपनिषद्भाष्यम्",
"type": "shatprashna",
"docId": "TLK",
"parent": null,
"related": [],
"nextId": 41
},
"blocks": [
{
"id": "Talavakara-1",
"oldKey": "TLK_C01_I01",
"type": "introduction",
"parent": "TLK_C01",
"chapter": "TLK_C01",
"verseType": null,
"text": "अनन्तगुणपूर्णत्वादगम्याय सुरैरपि ।\nसर्वेष्टदात्रे देवानां नमो नारायणाय ते ॥"
},
{
"id": "Talavakara-2",
"oldKey": "TLK_C01_V01",
"type": "verse",
"parent": "TLK_C01",
"chapter": "TLK_C01",
"verseType": "mantra",
"text": "केनेषितं पतति प्रेषितं मनः केन प्राणः प्रथमः प्रैति युक्तः ।\nकेनेषितां वाचमिमां वदन्ति चक्षुः श्रोत्रं क उ देवो युनक्ति ॥ १ ॥"
},
{
"id": "Talavakara-3",
"oldKey": "TLK_C01_V02",
"type": "verse",
"parent": "TLK_C01",
"chapter": "TLK_C01",
"verseType": "mantra",
"text": "श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मनो यद् वाचो ह वाचं स उ प्राणस्य प्राणः ।\nचक्षुषश्चक्षुरतिमुच्य धीराः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥ २ ॥"
},
{
"id": "Talavakara-4",
"oldKey": "TLK_C01_V03",
"type": "verse",
"parent": "TLK_C01",
"chapter": "TLK_C01",
"verseType": "mantra",
"text": "न तत्र चक्षुर्गच्छति न वाग् गच्छति नो मनः ।\nन विद्म न विजानीमो यथैतदनुशिष्यात् ॥ ३ ॥"
},
{
"id": "Talavakara-5",
"oldKey": "TLK_C01_V04",
"type": "verse",
"parent": "TLK_C01",
"chapter": "TLK_C01",
"verseType": "mantra",
"text": "अन्यदेव तद् विदितादथो अविदितादधि ।\nइति शुश्रुम पूर्वेषां ये नस्तद्व्याचचक्षिरे ॥ ४ ॥"
},
{
"id": "Talavakara-6",
"oldKey": "TLK_C01_V05",
"type": "verse",
"parent": "TLK_C01",
"chapter": "TLK_C01",
"verseType": "mantra",
"text": "यद् वाचाऽनभ्युदितं येन वागभ्युद्यते ।\nतदेव ब्रह्म त्वं विदि्ध नेदं यदिदमुपास ते ॥ ५ ॥"
},
{
"id": "Talavakara-7",
"oldKey": "TLK_C01_V06",
"type": "verse",
"parent": "TLK_C01",
"chapter": "TLK_C01",
"verseType": "mantra",
"text": "यन्मनसा न मनुते येनाहुर्मनो मतम् ।\nतदेव ब्रह्म त्वं विदि्ध नेदं यदिदमुपास ते ॥ ६ ॥"
},
{
"id": "Talavakara-8",
"oldKey": "TLK_C01_V07",
"type": "verse",
"parent": "TLK_C01",
"chapter": "TLK_C01",
"verseType": "mantra",
"text": "यच्चक्षुषा न पश्यति येन चक्षूंषि पश्यति ।\nतदेव ब्रह्म त्वं विदि्ध नेदं यदिदमुपास ते ॥ ७ ॥"
},
{
"id": "Talavakara-9",
"oldKey": "TLK_C01_V08",
"type": "verse",
"parent": "TLK_C01",
"chapter": "TLK_C01",
"verseType": "mantra",
"text": "यच्छ्रोत्रेण न शृणोति येन श्रोत्रमिदं श्रुतम् ।\nतदेव ब्रह्म त्वं विदि्ध नेदं यदिदमुपास ते ॥ ८ ॥"
},
{
"id": "Talavakara-10",
"oldKey": "TLK_C01_V09",
"type": "verse",
"parent": "TLK_C01",
"chapter": "TLK_C01",
"verseType": "mantra",
"text": "यत् प्राणेन न प्राणिति येन प्राणः प्रणीयते ।\nतदेव ब्रह्म त्वं विदि्ध नेदं यदिदमुपास ते ॥ ९ ॥"
},
{
"id": "Talavakara-11",
"oldKey": "TLK_C01_S01_V09_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "TLK_C01_S01",
"chapter": "TLK_C01",
"verseType": null,
"text": "वैजयन्ते समासीनमेकान्ते चतुराननम् ।\nविष्णोर्विविदिषुस्तत्त्वं पर्यपृच्छत् सदाशिवः ॥\nयदिदं पुरुषावश्यं तत्र तत्र पतेन्मनः ।\nकेन तत्प्रेरितं याति प्राणः सर्वोत्तमस्तथा ॥\nचक्षुःश्रोत्रं तथा वाचं को देवो विनियोजयेत् ।\nइति पृष्टस्तदा ब्रह्मा प्राह देवमुमापतिम् ॥\nध्यात्वा नारायणं देवं सर्वाधारमनूपमम् ।\nसर्वज्ञं सर्वशक्तिं च सर्वदोषविवर्जितम् ॥\nयः प्राणस्य प्रणेता च चक्षुरादेश्च सर्वशः ।\nअगम्यस्सर्वदेवैश्च परिपूर्णत्वहेतुतः ॥\nप्राणादीनां प्रणेता च सर्ववेत्ता च सर्वशः ।\nसर्वोत्तमश्च सर्वत्र स विष्णुरिति धार्यताम् ॥"
},
{
"id": "Talavakara-12",
"oldKey": "TLK_C02_V01",
"type": "verse",
"parent": "TLK_C02",
"chapter": "TLK_C02",
"verseType": "mantra",
"text": "यदि मन्यसे सुवेदेति दहरमेवापि नूनं त्वं वेत्थ ब्रह्मणो रूपम् ।\nयदस्य त्वं यदस्य देवेष्वथ नु मीमांस्यमेव ते ॥ १ ॥"
},
{
"id": "Talavakara-13",
"oldKey": "TLK_C02_V02",
"type": "verse",
"parent": "TLK_C02",
"chapter": "TLK_C02",
"verseType": "mantra",
"text": "मन्ये विदितं नाहमन्ये सुवेदेति नो न वेदेति वेद च ।\nयो नस्तद् वेद तद् वेद नो न वेदेति वेद च ॥ २ ॥"
},
{
"id": "Talavakara-14",
"oldKey": "TLK_C02_V03",
"type": "verse",
"parent": "TLK_C02",
"chapter": "TLK_C02",
"verseType": "mantra",
"text": "यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः ।\nअविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानताम् ॥ ३ ॥"
},
{
"id": "Talavakara-15",
"oldKey": "TLK_C02_V04",
"type": "verse",
"parent": "TLK_C02",
"chapter": "TLK_C02",
"verseType": "mantra",
"text": "प्रतिबोधविदितं मतममृतत्वं हि विन्दते ।\nआत्मना विन्दते वीर्यं विद्यया विन्दतेऽमृतम् ॥ ४ ॥"
},
{
"id": "Talavakara-16",
"oldKey": "TLK_C02_V05",
"type": "verse",
"parent": "TLK_C02",
"chapter": "TLK_C02",
"verseType": "mantra",
"text": "इह चेदवेदीदथ सत्यमस्ति न चेदिहावेदीन्महती विनष्टिः ।\nभूतेषु भूतेषु विचिन्त्य धीराः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥ ५ ॥"
},
{
"id": "Talavakara-17",
"oldKey": "TLK_C02_V05_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "TLK_C02",
"chapter": "TLK_C02",
"verseType": null,
"text": "यं सम्यङ् नैव जानाति कश्चिन्निरवशेषतः ।\nसर्वात्मना विजानामीति तु यस्य मतं भवेत् ॥\nतस्याज्ञातस्स भगवान् यो नैवं मन्यते सदा ।\nज्ञातस्तस्य तथाऽस्यैव निश्शेषं मननं कृतम् ॥\nइति यो मन्यते नास्य मतस्स पुरुषोत्तमः ।\nनातिवेद्यो न चावेद्यस्तस्मात् स परमेश्वरः ॥\nनेदं जीवस्वरूपं तद् ब्रह्म विष्ण्वाख्यमव्ययम् ।\nकिन्तु यत्ते समीपस्थमास ते विनियामकम् ॥\nतदेव ब्रह्म विदि्ध त्वं विष्ण्वाख्यं परमव्ययम् ।\nनियामकं तद्देवानां मर्त्यानां किमुतोत्तमम् ॥\nतत्प्रसादं विना जीवे मन्तव्या न प्रवृत्तयः ।\nकिमु जीवस्य तद्भावो न मन्तव्य इतीर्यते ॥"
},
{
"id": "Talavakara-18",
"oldKey": "TLK_C03_V01",
"type": "verse",
"parent": "TLK_C03",
"chapter": "TLK_C03",
"verseType": "mantra",
"text": "ब्रह्म ह देवेभ्यो विजिग्ये । तस्य ह ब्रह्मणो विजये देवा अमहीयन्त । त ऐक्षन्तास्माकमेवायं विजयोऽस्माकमेवायं महिमेति ॥ १ ॥"
},
{
"id": "Talavakara-19",
"oldKey": "TLK_C03_V02",
"type": "verse",
"parent": "TLK_C03",
"chapter": "TLK_C03",
"verseType": "mantra",
"text": "तद्धैषां विजज्ञौ तेभ्यो ह प्रादुर्बभूव । तन्न व्यजानन्त । किमिदं यक्षमिति ॥ २ ॥"
},
{
"id": "Talavakara-20",
"oldKey": "TLK_C03_V03",
"type": "verse",
"parent": "TLK_C03",
"chapter": "TLK_C03",
"verseType": "mantra",
"text": "तेऽग्निमब्रुवन् । जातवेद एतद्विजानीहि किमेतद् यक्षमिति ॥ ३ ॥"
},
{
"id": "Talavakara-21",
"oldKey": "TLK_C03_V04",
"type": "verse",
"parent": "TLK_C03",
"chapter": "TLK_C03",
"verseType": "mantra",
"text": "तथेति तदभ्यद्रवत् तमभ्यवदत् कोऽसीति । अग्निर्वा अहमस्मीत्यब्रवीज्जातवेदा वा अहमस्मीति ॥ ४ ॥"
},
{
"id": "Talavakara-22",
"oldKey": "TLK_C03_V05",
"type": "verse",
"parent": "TLK_C03",
"chapter": "TLK_C03",
"verseType": "mantra",
"text": "तस्मिंस्त्वयि किं वीर्यमित्यपि । इदं सर्वं दहेयं यदिदं पृथिव्यामिति ॥ ५ ॥"
},
{
"id": "Talavakara-23",
"oldKey": "TLK_C03_V06",
"type": "verse",
"parent": "TLK_C03",
"chapter": "TLK_C03",
"verseType": "mantra",
"text": "तस्मै तृणं निदधावेतद्दहेति । तदुपप्रेयाय सर्वजवेन । तन्न शशाक दग्धुम् । स तत एव निववृते । नैतदशकं विज्ञातुं यदेतद् यक्षमिति॥ ६ ॥"
},
{
"id": "Talavakara-24",
"oldKey": "TLK_C03_V07",
"type": "verse",
"parent": "TLK_C03",
"chapter": "TLK_C03",
"verseType": "mantra",
"text": "अथ वायुमब्रुवन् वायवेतद् विजानीहि किमेतद् यक्षमिति । तथेति ॥ ७ ॥"
},
{
"id": "Talavakara-25",
"oldKey": "TLK_C03_V08",
"type": "verse",
"parent": "TLK_C03",
"chapter": "TLK_C03",
"verseType": "mantra",
"text": "तदभ्यद्रवत् तमभ्यवदत् कोऽसीति । वायुर्वा अहमस्मीत्यब्रवीत् मातरिश्वा वा अहमस्मीति ॥ ८ ॥"
},
{
"id": "Talavakara-26",
"oldKey": "TLK_C03_V09",
"type": "verse",
"parent": "TLK_C03",
"chapter": "TLK_C03",
"verseType": "mantra",
"text": "तस्मिंस्त्वयि किं वीर्यमित्यपि । इदं सर्वमाददीयं यदिदं पृथिव्यामिति ॥ ९ ॥"
},
{
"id": "Talavakara-27",
"oldKey": "TLK_C03_V10",
"type": "verse",
"parent": "TLK_C03",
"chapter": "TLK_C03",
"verseType": "mantra",
"text": "तस्मै तृणं निदधावेतदादत्स्वेति । तदुपप्रेयाय सर्वजवेन । तन्न शशाकादातुम् । स तत एव निववृते । नैतदशकं विज्ञातुं यदेतद् यक्षमिति ॥ १० ॥"
},
{
"id": "Talavakara-28",
"oldKey": "TLK_C03_V11",
"type": "verse",
"parent": "TLK_C03",
"chapter": "TLK_C03",
"verseType": "mantra",
"text": "अथेन्द्रमब्रुवन् । मघवन्नेतद् विजानीहि किमेतद् यक्षमिति । तथेति तदभ्यद्रवत् । तस्मात् तिरोदधे ॥ ११ ॥"
},
{
"id": "Talavakara-29",
"oldKey": "TLK_C03_V12",
"type": "verse",
"parent": "TLK_C03",
"chapter": "TLK_C03",
"verseType": "mantra",
"text": "स तस्मिन्नेवाकाशे स्त्रियमाजगाम बहु शोभमानामुमां हैमवतीम् । तां होवाच किमेतद् यक्षमिति ॥ १२ ॥"
},
{
"id": "Talavakara-30",
"oldKey": "TLK_C04_V01",
"type": "verse",
"parent": "TLK_C04",
"chapter": "TLK_C04",
"verseType": "mantra",
"text": "ब्रह्मेति होवाच । ब्रह्मणो वा एतद्विजयेऽमहीयध्वमिति । ततो ह वै विदाञ्चकार ब्रह्मेति ॥ १ ॥"
},
{
"id": "Talavakara-31",
"oldKey": "TLK_C04_V02",
"type": "verse",
"parent": "TLK_C04",
"chapter": "TLK_C04",
"verseType": "mantra",
"text": "तस्माद् वा एते देवा अतितरामिवान्यान् देवान् यदग्निर्वायुरिन्द्रस्ते ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पृशुः ॥ २ ॥"
},
{
"id": "Talavakara-32",
"oldKey": "TLK_C04_V03",
"type": "verse",
"parent": "TLK_C04",
"chapter": "TLK_C04",
"verseType": "mantra",
"text": "ते ह्येनत् प्रथमो विदाञ्चकार ब्रह्मेति ॥ ३ ॥"
},
{
"id": "Talavakara-33",
"oldKey": "TLK_C04_V04",
"type": "verse",
"parent": "TLK_C04",
"chapter": "TLK_C04",
"verseType": "mantra",
"text": "तस्माद्वा इन्द्रोऽतितरामिवान्यान् देवान् । स ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पर्श । स ह्येनत् प्रथमो विदाञ्चकार ब्रह्मेति ॥ ४ ॥"
},
{
"id": "Talavakara-34",
"oldKey": "TLK_C04_V05",
"type": "verse",
"parent": "TLK_C04",
"chapter": "TLK_C04",
"verseType": "mantra",
"text": "तस्यैष आदेशो यदेतद् विद्युतो व्यद्युतदा३ इति । न्यमीमिषदा३ इत्यधिदैवतम् । अथाध्यात्मम् ॥ ५ ॥"
},
{
"id": "Talavakara-35",
"oldKey": "TLK_C04_V06",
"type": "verse",
"parent": "TLK_C04",
"chapter": "TLK_C04",
"verseType": "mantra",
"text": "यदेतद्गच्छतीव च मनोऽनेनैव तदुपस्मरत्यभीक्ष्णं सङ्कल्पः ॥ ६ ॥"
},
{
"id": "Talavakara-36",
"oldKey": "TLK_C04_V07",
"type": "verse",
"parent": "TLK_C04",
"chapter": "TLK_C04",
"verseType": "mantra",
"text": "तद्ध तद्वनं नाम तद्वनमित्युपासितव्यम् । स य एतदेवं वेदाभि हैनं सर्वाणि भूतानि संवाञ्छन्ति ॥ ७ ॥"
},
{
"id": "Talavakara-37",
"oldKey": "TLK_C04_V08",
"type": "verse",
"parent": "TLK_C04",
"chapter": "TLK_C04",
"verseType": "mantra",
"text": "उपनिषदं भो ब्रूहीति । उक्ता त उपनिषद् । ब्राह्मीं वाव त उपनिषदमब्रूमेति ॥ ८ ॥"
},
{
"id": "Talavakara-38",
"oldKey": "TLK_C04_V09",
"type": "verse",
"parent": "TLK_C04",
"chapter": "TLK_C04",
"verseType": "mantra",
"text": "तस्मै तपो दमः कर्मेति प्रतिष्ठा । वेदाः सर्वाङ्गानि सत्यमायतनम् ॥ ९ ॥"
},
{
"id": "Talavakara-39",
"oldKey": "TLK_C04_V10",
"type": "verse",
"parent": "TLK_C04",
"chapter": "TLK_C04",
"verseType": "mantra",
"text": "यो वा एतामुपनिषदमेवं वेदापहत्य पाप्मानमनन्ते स्वर्गे लोके ज्येये प्रतितिष्ठति ज्येये प्रतितिष्ठति ॥ १० ॥"
},
{
"id": "Talavakara-40",
"oldKey": "TLK_C04_V10_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "TLK_C04",
"chapter": "TLK_C04",
"verseType": null,
"text": "उमा सा सम्यगाचष्ट तस्मै विष्णुं परं पदम् ।\nयस्माद् ब्रह्मा च वायुश्च शेषवीन्द्रौ शिवस्तथा ॥\nसभार्या गर्विणो नासन् सुरेभ्यस्तेऽधिकास्ततः ।\nइन्द्रस्तु प्रथमं ब्रह्म व्यजानात् तेन तूत्तमः ॥\nदक्षादिभ्यस्तथा कामः स ज्ञातुं पूर्वमुक्तवान् ।\nदक्षो बृहस्पतिश्चैव मनुः कामात्मजस्तथा ॥\nसूर्याचन्द्रमसौ धर्मो वरुणश्चोचुरोमिति ।\nनासिक्यवायुरग्निश्च प्रथमं तदपश्यताम् ॥\nसर्वदेवाधिकास्तस्माद् एते देवाः प्रकीर्तिताः ।\nएतेभ्यश्चेन्द्रकामौ तु ताभ्यां ब्रह्मादयोऽधिकाः ॥\nएतेषामवमो वह्निः परमो विष्णुरुच्यते ।\nअन्तराले स्थितास्त्वन्ये ब्रह्माद्याः पूर्वमीरिताः ॥\nअग्निः पश्चाद्व्यजानात् तदिन्द्रवाक्यात् ततोऽवमः ।\nतस्माद्विष्ण्वभिसम्बन्धात् पारावर्यं सुरेष्विदम् ॥\nव्यद्योतयद्विद्युदादीन् कपिलाख्यस्तु यो हरिः ।\nअक्ष्णोर्निमेषणं कृत्वा यः शेते क्षीरसागरे ॥\nस एवैकः परं ब्रह्मेत्येवं तस्योपदेशनम् ।\nअधिदैवे तथाऽध्यात्मे यं मनो गच्छतीव च ॥\nसम्यङ् न गच्छति क्वापि मनो येन स्मरत्यपि ।\nसोऽनिरुद्धाख्य ईशेशः परं ब्रह्मेति कीर्त्यते ॥\nस विष्णुस्तद्वनं नाम ततत्वाद् वननीयतः ।\nएवमेनं तु यो वेद भवेत् सर्वैरपेक्षितः ॥\nएतत् श्रुत्वा हरोऽपृच्छद् ब्रह्माणं पुनरेव तु ।\nविद्याकारं मम ब्रूहीत्युक्तो ब्रह्माऽऽह तं पुनः ॥ विद्यावेद्यं तव प्रोक्तमास्थानं ते वदाम्यहम् ।\nतपोदानस्वधर्मेषु ये स्थितास्तेषु तिष्ठति ॥\nविद्यास्थानानि तस्यास्तु वेदा अङ्गानि निर्णयः ।\nवेदैतामेवमखिलां यो विष्णौ प्रतितिष्ठति ॥\nइत्यादि ब्रह्मसारे ॥\nविद्युतः सूर्यादिप्रकाशान् । आसमन्ताद्व्यद्युतत्प्राकाशयत् ।\nयदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् ।\nयच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम् ॥ इति वचनात् ।\nतमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति इति च ।\nन्यमीमिषदा आ समन्तान्निमीलिताक्षमभवत् ।\nस वै किलायं पुरुषः पुरातनो य एक आसीदविशेष आत्मनि ।\nअग्रे गुणेभ्यो जगदात्मनीश्वरे निमीलितात्मा निशि सुप्तशक्तिषु ॥ इति वचनात् ।\nपूर्णत्वाच्च आः । अभीक्ष्णं सङ्कल्प इति मनसो विशेषणम् । सङ्कल्पकमित्यर्थः । सप्रतिष्ठां सायतनामुपनिषदं ब्रूहीत्युक्ते सम्यगेव मयोपनिषत्स्वरूपमुक्तम् । तत्र वक्तव्यं नास्ति ।\nतपो दमः कर्म च विद्यायाः प्रतिष्ठा । तद्वत्सु विद्या प्रतितिष्ठतीत्यर्थः । सत्यमिति मीमांसा ।\nनिर्णीयते यतः सम्यगिदं सत्यमिति स्फुटम् ।\nश्रुतिस्मृत्युदितं सर्वं व्यक्तं मीमांसयैतया ॥\nसत्यमित्युच्यते तस्मान्मीमांसा ब्रह्मनिश्चयाः ॥\nइति शब्दनिर्णये ॥\nऋग्यजुस्सामाथर्वाख्याः पञ्चरात्रं च भारतम् ।\nमूलरामायणं चैव पुराणं भगवत्परम् ॥\nवेदा इत्युच्यते सदि्भः शिक्षाद्यं स्मृतयस्तथा ।\nअङ्गानि सत्यं मीमांसा तद्विद्यायतनं त्रयम् ॥\nइति विद्यानिर्णये ॥ यश्चिदानन्दसच्छक्तिसम्पूर्णो भगवान् परः ।\nनमोऽस्तु विष्णवे तस्मै प्रेयसे मे परात्मने ॥"
}
]
}
</pre>
[[Category:JSON]]
[[Category:Talavakara]]

Talavakara/JSON - Revision history

Chandrashekars: Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)