Latest revision as of 11:56, 19 April 2026

कथालक्षणपञ्चिका

नरसिंहमखिलाज्ञानतिमिराशिशिरद्युतिम् । सम्प्रणम्य प्रवक्ष्यामि कथालक्षणमञ्जसा ॥1॥

नृसिंहमखिलाज्ञानतिमिराशिशिरद्युतिम् ।

       सम्प्रणम्य प्रवक्ष्यामि कथालक्षणमञ्जसा ॥ १ ॥

श्रियः कमितुरानम्य चरणाम्बुरुहद्वयम् ।यथाबोधं विधास्यामः कथालक्षणपञ्चिकाम् ॥

अथ कथां लिलक्षयिषुराचार्यवर्यः प्रारिप्सितप्रकरणपरिसमाप्त्यादि प्रयोजनेष्टदेवताप्रणतिनुतिपुरस्सरं विवक्षितमर्थं दर्शयति ॥

वादो जल्पो वितण्डेति त्रिविधा विदुषां कथा । तत्त्वनिर्णयमुद्दिश्य केवलं गुरुशिष्ययोः ॥2॥

वादो जल्पो वितण्डेति त्रिविधा विदुषां कथा ।

तत्वनिर्णयमुद्दिश्य केवलं गुरुशिष्ययोः ॥ २ ॥

       कथाऽन्येषामपि सतां वादः..... ।

अथ कथां विभागेनोद्दिशति

कथाऽन्येषामपि सतां वादो वा समितेः शुभा । ख्यात्याद्यर्थं स्पर्धया वा सतां जल्प इतीर्यते ॥3॥

वा समितेश्शुभा ।

ख्यात्याद्यर्थं स्पर्धया वा सतां जल्प इतीर्यते ॥

ननु यदा विदिततत्वौ अदुष्टमनसौ परप्रार्थितौ कथां कुरुतः स वादो न वा ? आद्ये अव्यापकमाद्यं लक्षणं, द्वयोरपि तत्वज्ञानितया तदुद्देशिताभावात् । द्वितीयमतिव्यापकम् । सेयमुभयतः पाशा रज्जुः इत्यत आह–

वितण्डा तु सतामन्यैस्तत्त्वमेषु निगूहितम् । स्वयं वा प्राश्निकैर्वादे चिन्तयेत् तत्त्वनिर्णयम् ॥4॥

वितण्डा तु सतामन्यैः ... ।

....तत्वमेषु निगूहितम् । स्वयं वा प्राश्निकैर्वादे चिन्तयेत् ... ॥ .... तत्वनिर्णयम् ॥

वितण्डालक्षणं दर्शयति

रागद्वेषविहीनास्तु सर्वविद्याविशारदाः । प्राश्निका इति सम्प्रोक्ता विषमा एक एव वा ॥5॥

रागद्वेषविहीनास्तु सर्वविद्याविशारदाः ।

       प्राश्निका इति विज्ञेयाः .....

........ विषमा एक एव वा ॥

प्राश्निकानां लक्षणं वक्ति

अशेषसंशयच्छेत्ता निःसंशय उदारधीः । एकश्चेत् प्राश्निको ज्ञेयः सर्वदोषविवर्जितः ॥6॥

अशेषसंशयच्छेत्ता निस्संशय उदारधीः । एकश्चेत्प्राश्निको ज्ञेयस्सर्वदोषविवर्जितः ॥ ६ ॥ नन्वेवं चेत् एक एव इत्यनुज्ञानं कथम् ? संवादाभावेन तत्कृतकथानिर्णये अनाश्वासादित्यत आह

एको वा बहवो वा स्युर्विष्णुभक्तिपरास्सदा । विष्णुभक्तिर्हि सर्वेषां सद्गुणानां स्वलक्षणम् ॥7॥

एको वा बहवो वा स्युर्विष्णुभक्तिपरास्सदा ।

विष्णुभक्तिर्हि सर्वेषां सद्गुणानां स्वलक्षणम् ॥

विशेषणान्तरमाह

पृष्टेनागम एवादौ वक्तव्यः साध्यसिद्धये । नैषा तर्केणापनेया मतिरित्याह हि श्रुतिः । अन्यार्थ एवागमस्य वक्तव्यः प्रतिवादिना ॥8॥

पृष्टेनाऽगम एवादौ वक्तव्यः

........ साध्यसिद्धये ॥ नैषा तर्केणापनेया मतिरित्याह हि श्रुतिः ॥ अन्यार्थ एवागमस्य वक्तव्यः प्रतिवादिना ॥

वादे, प्रतिवादिना वादिनं प्रति विचार्ये प्रमेये प्रमाणं प्रष्टव्यम् । पृष्टेन च वादिना तावदागम एव वक्तव्यः न तु छलादिना प्रश्नखण्डनं कर्तव्यम् । नाप्यनुमानं दुरागमो वा वक्तव्यः ।

ऋग्यजुःसामाथर्वाश्च भारतं पञ्चरात्रकम् । मूलरामायणं चैव सम्प्रोच्यन्ते सदागमाः ॥9॥

ऋग्यजुस्सामाथर्वाश्च भारतं पञ्चरात्रकम् ॥

       मूलरामायणं चैव सम्प्रोच्यन्ते सदागमाः ।
       अनुकूला य एतेषां ते च प्रोक्तास्सदागमाः ॥

तत्र श्रुतीनामपौरुषेयत्वेन अप्रामाण्यकारणशून्यानामप्रामाण्यं वक्तुं तावन्न शक्यम् । स्मृत्यादीनामप्याप्तप्रणीततया श्रुत्यानुकूल्येन च दोषाभावनिश्चयान्नाप्रामाण्यं वक्तुं शक्यते । अतो विषयान्तरोपदर्शनेन वाद्यभिमतार्थप्रच्यावनमेव न्याय्यमित्याशयवानाह

अनुकूला य एतेषां ते च प्रोक्तास्सदागमाः । अन्ये दुरागमा नाम तैर्न साध्यं हि साध्यते ॥10॥

अन्ये दुरागमा नाम तैर्न साध्यं हि साध्यते । ननु यदा वादी परिगणितं वेदादिकं वदेत् तदा प्रतिवादिनाऽन्योऽर्थोऽभिधीयताम् । यदा तु उपरिगणितं पाशुपतादिकम भिदधीत, तदा तु अप्रामाण्यं वक्तुं शक्यत एव । अतः कथं अन्यार्थ एवागमस्य वक्तव्यः इति नियमः ? इत्यत आह

स्वपक्ष आगमश्चैव वक्तव्यः प्रतिवादिना । तस्याप्यन्यार्थता साध्या वादिना स्वार्थसिद्धये ॥11॥

स्वपक्ष आगमश्चैव वक्तव्यः प्रतिवादिना ॥

तस्याप्यन्यार्थता साध्या वादिना ..... । ...... स्वार्थसिद्धये ।

वादिप्रयुक्तागमस्यार्थान्तरकथनेन किं प्रतिवादी चरितार्थः ? नेत्याह

अन्यार्थता निराकार्या स्वागमस्य विनिश्चयम् । उपपत्त्यवकाशोऽत्र ह्यागमार्थविनिर्णये ॥12॥

अन्यार्थता निराकार्या स्वागमस्य ...... ।

......... विनिश्चयात् ॥ उपपत्त्यवकाशोऽत्र ह्यागमार्थविनिर्णये ।

किमेतावता जितं वादिना ? नेत्याह

वाद्यागमार्थे निर्णीत आगमार्थः परस्य तु । निर्णेयः सहितैः पश्चात्ततो निश्शेषनिर्णयः ॥13॥

वाद्यागमार्थे निर्णीत आगमार्थः परस्य तु ॥

निर्णेयः सहितैः पश्चात् ........................ । ..... ततो निश्शेषनिर्णयः ।

एवं वादिना स्वागमस्योपपत्तिवशेन स्वाभिमतार्थेप्रामाण्यं साधितवता स्वपक्षे साधिते, परोपन्यस्तागमस्य च अर्थान्तरमुक्तवता परपक्षे दूषिते निवृत्तो वाद इति न मन्तव्यं; किं नाम ? इत्यत आह

प्रत्यक्षसिद्धेष्वर्थेषु प्रश्ने मामक्षजं वदेत् । ज्ञानं वा ज्ञानसिद्धेषु नानुमां प्रथमं वदेत् ॥14॥

प्रत्यक्षसिद्धेष्वर्थेषु प्रश्ने मामक्षजं वदेत् ॥

ज्ञानं वा ज्ञानसिद्धेषु .................... । .......... नानुमां प्रथमं वदेत् ।

ननु यदि परश्चक्षुराद्येकप्रमाणके साक्ष्येकविषये वा अर्थे प्रमाणं पृच्छेत् तदा परेण किं तूष्णीमासितव्यम् ? प्रत्यक्षादिकं वा वक्तव्यम् ? आद्ये साध्यासिद्धिः । द्वितीये तु आगम एव वक्तव्यः इति नियमभङ्गः । न च प्रत्यक्षसिद्धेऽर्थे विप्रतिपत्तिरेव न सम्भवति तत्प्रामाण्यासम्प्रतिपत्त्यभिप्रायेण तदुपपत्तेरिति । तत्राह

परतुष्टिकरं वाक्यं वदेतां यदि वादिनी । स एवात्रागमो ज्ञेयः परतुष्टिर्हि तत्फलम् ॥15॥

परतुष्टिकरं वाक्यं वदेतां यदि वादिनौ ॥

       स एवात्रागमो ज्ञेयः .................... ।

....... परतुष्टिर्हि तत्फलम् ।

ननु तत् उक्तेषु अपरिगणितत्वात् न आगम इत्युक्तं इत्यत आह

एवं निर्णयपर्यन्तं वादे सुबहवोऽपि हि । घटेयुश्चिरकालं च जल्पे यावत्परो जितः ॥16॥

एवं निर्णयपर्यन्तं वादे सुबहवोऽपि हि ॥

       घटेयुः .......

......चिरकालं च ... । जल्पे यावत् परो जितः ॥

नन्वेवंविधस्य वादस्य किं अवसानम् ? तत्राह

तत्त्वनिर्णयवैलोम्यं वादे साक्षात्पराजयः । संवादे श्लाघ्यतैव स्याद् गुरुत्वमितरस्य च ॥17॥

तत्वनिर्णयवैलोम्यं वादे साक्षात् पराजयः ।

संवादे श्लाघ्यतैव स्यात् गुरुत्वमितरस्य च ॥

एवं असङ्करेण कथामार्गत्रयं प्रतिपादितवता कथैक्यादिमतानि अपहस्तितानि विज्ञातव्यानि । अधिकार्यङ्गप्रवृत्तिप्रकारफलभेदे सति किन्निबन्धनं कथैक्यं स्यात् ।

तत्वनिर्णयवैलोम्ये निन्द्यो दण्ड्योऽथ वा भवेत् ।

विरोधाऽसङ्गतिन्यूनतूष्णीम्भावादिकैर्जितः ॥

       भवेज्जल्पे ...

तत्वनिर्णयवैलोम्यंप्राप्तोऽपि यदि मतिमान्द्यादिना तत्र न संवादं करोति तस्य कर्तव्यम् आह

भवेज्जल्पे वितण्डायां न्यायो जल्पवदीरितः । संवादे दण्ड्यतां न स्याद् वितण्डाजल्पयोरपि ॥19॥

...... वितण्डायां न्यायो जल्पवदीरितः । प्रसङ्गात् वितण्डायां निग्रहादिकमतिदिशति

पराजितत्वमात्रं स्यान्निन्द्यो दण्ड्योऽपि वाऽन्यथा । अनुवादादिराहित्यं नैव जल्पेऽपि दूषणम् ॥20॥

संवादे दण्ड्यता न स्यात् वितण्डाजल्पयोरपि ॥

       पराजितत्वमात्रं स्यात् ............

अनुवादादिराहित्यं नैव जल्पेऽपि दूषणम् ॥

विरोधादिप्राप्तवतो जल्पवितण्डयोः कि कार्यं ? इत्यपेक्षायामाह

विद्याहीनत्वलिङ्गेऽपि वादिनोः स्यात् पराजयः । तदभावान्नैव षट्कादन्यो निग्रह इष्यते ॥21॥

विद्याहीनत्वलिङ्गेऽपि वादिनोः स्यात् पराजयः । वादिप्रतिवादिनोः जल्पारम्भोत्तरकालीनं निग्रहस्थानं उक्तम् । कथातः प्रागपि सम्भवात् आह

अन्तर्भावादिहान्येषां निग्रहाणामिति स्म ह । विद्यापरीक्षापूर्वैव वृत्तिर्जल्पवितण्डयोः ॥22॥

तदभावात् नैव षट्कात् अन्यो निग्रह इष्यते ॥

       अन्तर्भावातदिहान्येषां निग्रहाणाम् ............ ।

...... इति स्म ह । विद्यापरीक्षापूर्वैव वृत्तिर्जल्पवितण्डयोः ॥

ननु विरोधादिव्यतिरिक्तानि हेत्वाभासादीनि निग्रहस्थानानि सन्ति । विजयमात्रप्रयोजनयोश्च जल्पवितण्डयोः पराजयनिमित्तानि सम्भावितानि च । अतः कथं विरोधादिषट्केनैव जल्पादौ पराजयः ? इत्यत आह

स्खलितात्वादिमात्रेण न तत्रापि पराजयः । वादजल्पवितण्डानामिति शुद्धं स्वलक्षणम् ॥23॥

स्खलितत्वादिमात्रेण न तत्रापि पराजयः ।

वादजल्पवितण्डानां इति शुद्धं स्वलक्षणम् ॥

विरोधादीनि निग्रहस्थानानि इत्युक्तं । तत्र विशेषं आह–

आनन्दतीर्थमुनिना ब्रह्मतर्कानुसारतः । कथालक्षणमित्युक्तं प्रीत्यर्थं शार्ङ्गधन्वनः ॥24॥

आनन्दतीर्थमुनिना ब्रह्मतर्कानुसारतः ।

       कथालक्षणमित्युक्तं प्रीत्यर्थं शार्ङ्गधन्वनः ॥

न केवलं एतत् कथालक्षणं उपपत्त्या साधु प्रतिपत्तव्यम् । किं नाम ? परमाप्तोक्तत्वात् आगमान्तरसिद्धत्वाच्च इति दर्शयन् उक्तस्य विनियोगं आह–

श्रीमदानन्दतीर्थार्यहृदयामलमन्दिरा । इन्दिरार्चितपादाब्जा देवता पातु नः सदा ॥

सदोदितामितज्ञानपूरवारितहृत्तमाः ।

       नरसिंहः प्रियतमः प्रीयतां पुरुषोत्तमः ॥

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितेषु दशप्रकरणेषु कथालक्षणं सम्पूर्णम् ॥

श्रीमदानन्दतीर्थार्यहृदयामलमन्दिरा ।इन्दिरार्चितपादाब्जा देवता पातु नः सदा ॥

भक्त्यतिशयवशात् भगवान् आचार्यः प्रकरणनिर्माणफलत्वेन परमेश्वरप्रशंसापुरस्सरं तत्प्रसादं आशास्ते