Mandu

माण्डूकोपनिषद्भाष्यम्

प्रथमः खण्डः

पूर्णानन्दज्ञानशक्तिस्वरूपं नित्यमव्ययम् ।

चतुर्धा सर्वभोक्तारं वन्दे विष्णुं परं पदम् ॥

ओमित्येतदक्षरमिदं सर्वम् । तस्योपव्याख्यानं भूतं भवद् भविष्यदिति ॥ सर्वमोङ्कार एव । यच्चान्यत् त्रिकालातीतं तदप्योङ्कार एव ॥ १ ॥

मण्डूकरूपिणा वरुणेन चतूरूपो नारायणः स्तूयते ।

ध्यायन् नारायणं देवं प्रणवेन समाहितः ।

मण्डूकरूपी वरुणस्तुष्टाव हरिमव्ययम् ॥ इति पाद्मे ।

ओमित्युक्तं तु यद्ब्रह्म तदक्षरमुदाहृतम् ।

औतमत्र जगद्यस्मादों तस्मात् भगवान् हरिः ॥

तदिदं गुणपूर्त्यैव सर्वमित्येव शब्दितम् ।

भाविभूतभवत्कालेष्वेकरूपतया हरिः ॥

सर्वदा नित्य इत्येषा व्याख्योङ्कारस्य कीर्तिता ॥

इति बृहत्संहितायाम् ।

ओमित्याक्रियते यस्मादोङ्कारोऽसावतः परः ।

सर्वत्वमिति पूर्णत्वं तन्नान्यस्य हरेः क्वचित् ॥ इति नैर्गुण्ये ।

सर्वमोङ्कार एवेत्यन्यस्य पूर्णत्वनिवारणम् । त्रिकालातीतत्वं च तस्यैव । प्रकृतेरपि त्रिकालातीतत्वं विद्यत इत्यन्यदिति विशेषणम् ॥ १ ॥

सर्वं ह्येतद् ब्रह्म । अयमात्मा ब्रह्म । सोयमात्मा चतुष्पात् ॥ २ ॥

परमं यो महद्ब्रह्म तदेव ब्रह्म परमं कवीनाम् पूर्णमदः पूर्णमिदम् इत्यादिषु प्रसिद्धं च ब्रह्मणः पूर्णत्वमित्याह– सर्वं ह्येतत् ब्रह्मेति ॥ श्रीब्रह्मादिसकलदेहेषु स्थित्वाऽऽदानादिकर्ता योऽयं कश्चित् प्रतीयते । जीवानामस्वातन्त्र्यदर्शनात् । सोऽपि स एवेति दर्शयति– अयमात्मा ब्रह्मेति ।

पूर्णस्तु हरिरेवैको नान्यत् पूर्णं कदाचन ।

विना च प्रकृतिं नान्यत् कालातीतं परात्मनः ॥

कालश्चैव दिशो वेदाः प्रकृत्यात्मान ईरिताः ।

अभिमानात्तु जीवानां न कालातीतता भवेत् ॥

मुक्तानामपि पूर्वत्र कालसम्बन्ध ईरितः ।

पूर्णत्वं च सदा विष्णोः प्रसिद्धं सर्ववेदतः ॥

सोऽयं विष्णू रमाब्रह्मरुद्रानन्तादिगः सदा ।

आदानादनकर्तृत्वादात्मा तेषामगोचरः ॥

इति मण्डूकरूपी सन् ददर्श वरुणः श्रुतिम् ॥

इति हरिवंशेषु ॥ २ ॥

जागरितस्थानो बहिःप्रज्ञः । सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः स्थूलभुग् वैश्वानरः प्रथमः पादः ॥ ३ ॥

चतुर्धाऽवस्थितो देहे परमात्मा सनातनः ।

वैश्वानरो जागरितस्थानगो गजवक्त्रकः ॥

निर्माता बाह्यसंवित्तेर्जीवानां तदगोचरः ।

अष्टादशमुखान्यस्य पुमाकाराणि सर्वशः ॥

मध्यमं तु गजाकारं चतुर्बाहुः परः पुमान् ।

पादौ हस्तिकरो हस्ता इति सप्ताङ्ग ईरितः ॥

स्थूलान् भोगानिन्द्रियैः स शुभान् भुङ्क्ते न चाशुभान् ।

विश्वं स्थूलं समुद्दिष्टं सर्वगम्यत्वहेतुतः ॥

तत्सम्बन्धी नरोऽनाशाद् वैश्वानर उदाहृतः ।

विनायकस्तु विश्वस्य ध्यानादैद् गजवक्त्रताम् ॥

तथैव तैजसध्यानात् त्रिध्यानादिन्द्र इन्द्रताम् ।

चतुर्ध्यानाच्च रुद्रत्वं रुद्र आप जनार्दनात् ॥

एवम्भूतगुणो विष्णुश्चतुरात्मा परात् परः ॥ इति महायोगे ॥ ३ ॥

स्वप्नस्थानोऽन्तप्रज्ञः । सप्ताङ्गः एकोनविंशतिमुखः प्रविविक्तभुक् तैजसो द्वितीयः पादः ॥ ४ ॥

जाग्रद्दर्शनसंस्काररूपत्वात् स्वप्नगं तु यत् ।

प्रविविक्तं तु तज्ज्ञानकारणोऽन्तर्ज्ञ उच्यते ॥

इति वाराहे ॥४॥

यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयते न कञ्चन स्वप्नं पश्यति तत् सुषुप्तम् । सुषुप्तस्थान एकीभूतः प्रज्ञानघन एवानन्दमयो ह्यानन्दभुक् चेतोमुखः प्राज्ञस्तृतीयः पादः ॥ ५ ॥

सुषुप्तं तु तमो ज्ञेयं हरिं प्राप्य तदावृतः ।

न कामयेन्नैव पश्येज्जीवः स्वात्मतमो विना ॥

कालं च तस्य स्थानस्य पतिः प्राज्ञो हरिः स्वयम् ।

चित्तस्थो दर्शयेद् यस्मात् तैजसः स्वप्नकृद्धरिः ॥

न बाह्यं ज्ञापयेद्यस्माद् प्राज्ञस्तेन जनार्दनः ।

एकीभावं व्रजेतां च तेन विश्वश्च तैजसः ॥

एकीभूतस्त्वतः प्राज्ञो घनो जीवस्तमोवृतः ।

तन्मात्रस्य सकालस्य घनप्रज्ञः प्रदर्शनात् ॥

इति प्रकाशिकायाम् ।

आनन्दमयः पूर्णानन्दः । चेतोमुखः ज्ञानस्वरूपमुखः । प्रज्ञानघन इति विपरीतसमासः । घनप्रज्ञ इति वक्ष्यमाणत्वात् । विषयभोगं विनाऽऽनन्दमात्रभुक्त्वादानन्दभुगिति विशेषः । आनन्दमयत्व चेतोमुखत्वसर्वज्ञत्वसर्वेश्वरत्वादिचतुष्टयेऽपि समम् । अन्यत्रातिदेशार्थमेकत्रानन्दमयत्वं चेतोमुखत्वं चोक्तम् ॥ ५ ॥

एष सर्वेश्वरः एष सर्वज्ञः एषोऽन्तर्यामी । एष योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूतानाम् ॥ ६ ॥

एष चतूरूप आत्मा सर्वज्ञत्वसर्वेश्वरत्वादिलक्षणः ॥

परमात्मा चतूरूपः सर्वप्राणिशरीरगः ।

विश्वश्च तैजसः प्राज्ञस्तुरीयश्चेति कथ्यते ॥

तानि रूपाणि सर्वाणि पूर्णानन्दमयानि तु ।

चेतोमुखानि सर्वाणि पूर्णज्ञानस्वरूपतः ॥

मुखशब्दस्तु सर्वस्य देहस्याप्युपलक्षणः ।

तथाऽपि मुखशब्दोऽयं पूर्णत्वं सूचयेद् विभोः ॥

ज्ञानस्य मुख्यवाचित्वान्मुखवाच्यपि सन् स्वतः ॥ इति मार्कण्डेये ॥

पूर्णानन्दस्वरूपस्य क्रीडा भोगो न चान्यथा ।

यथाऽऽदित्यस्य दीपेन न विशेषोऽस्ति कश्चन ॥

इति ब्रह्मतर्के ॥ ६ ॥

अत्रैते श्लोका भवन्ति । बहिःप्रज्ञो विभुर्विश्वो ह्यन्तःप्रज्ञस्तु तैजसः । घनप्रज्ञस्तथा प्राज्ञ एक एव त्रिधा स्मृतः ॥ ७ ॥

प्रमाणस्य प्रमाणं च बलवद् विद्यते मुने ।

ब्रह्मदृष्टान् यतो मन्त्रान् प्रमाणं सलिलेश्वरः ॥

अत्र श्लोका भवन्तीति चकारैव पृथक् पृथक् ॥

इति गारुडे ।

खण्डचतुष्टयेऽपि पृथक् पृथक् ॥ ७ ॥

दक्षिणाक्षिमुखे विश्वो मनस्यन्तस्तु तैजसः । आकाशे च हृदि प्राज्ञस्त्रिधा देहे व्यवस्थितः ॥ ८ ॥

विश्वो हि स्थूलभुक् नित्यं तैजसः प्रविविक्तभुक् । आनन्दभुक् तथा प्राज्ञस्त्रिधा भोगं निबोधत ॥ ९ ॥

स्थूलं तर्पयते विश्वं प्रविविक्तं तु तैजसम् । आनन्दं च तथा प्राज्ञं त्रिधा तृप्तिं विजानथ ॥ १० ॥

त्रिषु धामसु यद् भोज्यं भोक्ता यश्च प्रकीर्तितः । वेदैतदुभयं यस्तु स भुञ्जानो न लिप्यते ॥ ११ ॥

प्रभवः सर्वभावानां सतामिति विनिश्चयः ।सर्वं जनयति प्राणश्चेतोंऽशून् पुरुषः पृथक् ॥ १२ ॥

प्रभवः सर्वभावानां विष्णुरेव न संशयः ।

इत्थं सतां निश्चयः स्यादन्यथा त्वसतां भवेत् ॥

सर्वस्य हि प्रणेतृत्वात् प्राणो नारायणः परः ॥ १२ ॥

विभूतिं प्रसवं त्वन्ये मन्यन्ते सृष्टिचिन्तकाः । स्वप्नमायासरूपेति सृष्टिरन्यैर्विकल्पिता ॥ १३ ॥

इच्छामात्रं प्रभोः सृष्टिरिति सृष्टौ विनिश्चिताः । कालात् प्रसूतिं भूतानां मन्यन्ते कालचिन्तकाः ॥ १४ ॥

तां सृष्टिं बहुधा प्राहुर्ज्ञानिनोऽज्ञानिनस्तथा ।

विष्णुर्विकृतिमायाति महदादिस्वरूपिणीम् ॥

तत्तद्विविधभूतिस्तु सृष्टिः प्रोक्ता ह्यपण्डितैः ।

स्वप्नप्रमायासरूपां च केचिदज्ञा जना विदुः ॥

अविकारस्य चिन्मात्रस्वेच्छयैवाखिलं जगत् ।

उत्पद्यत इति प्राज्ञाः प्राहुर्ब्रह्मादयोऽखिलाः ॥

पूर्णशक्तेः कुतो माया सार्वज्ञात् स्वप्नवत् कुतः ।

सर्वदोषव्यतीतस्य विकारः कुत इष्यते ॥

तस्मादेवाविकारस्य विष्णोरिच्छावशादिदम् ।

यथार्थमेव सम्भूतमिति वेदवचोऽखिलम् ॥

केचित् कालत एवैतां सृष्टिमाहुरकोविदाः ।

केचिद्रुद्राद् ब्रह्मणश्च प्रधानादिति चापरे ॥

विमूढाः सर्व एवैते यतो नारायणः परः ।

सर्वकर्ता सर्वशक्तिरेक एव न चापरः ॥

प्रधानकालब्रह्मेशमुखाः सर्वेऽपि तद्वशाः ।

भोगार्थं सृष्टिरित्यन्ये क्रीडार्थमिति चापरे । देवस्यैषः स्वभावोऽयमाप्तकामस्य का स्पृहेति ॥ १५ ॥

इति प्रथमखण्डः ॥

तस्यापि विष्णोः सृष्टिं तु केचिदाहुरनैपुणाः ॥

अतृप्तस्यैव भोगार्थं क्रीडार्थं तु विपश्चितः ।

सा च क्रीडा स्वभावोऽस्य कुतोऽतृप्त्या स्पृहा विभोः ॥

इति हरिवंशेषु ॥

द्वितीयखण्डः

नान्तःप्रज्ञं न बहिःप्रज्ञं नोभयतः प्रज्ञं न प्रज्ञानघनं नप्रज्ञं नाप्रज्ञमदृष्टं अव्यवहार्यं अलक्षणं अचिन्त्यं अव्यपदेश्यं ऐकात्म्यप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शिवमद्वैतं चतुर्थं मन्यन्ते । स आत्मा स विज्ञेयः ॥ १ ॥

विष्णुस्तुरीयरूपेण द्वादशान्ते व्यवस्थितः ।

मुक्तानां प्राप्यरूपोऽसौ व्यवहारे न दृश्यते ॥

सम्यक् समाहितानां तु प्राप्तानां षोडशीं कलाम् ।

अपरोक्षदृशां क्वापि तुरीयं दृश्यते पदम् ॥

अन्तर्बहिश्च सौप्तं च समाधिज्ञानमेव च ।

बहिः शब्दादिकं जानन् पश्यन् स्वप्नं तथैव च ॥

यदा भवति साऽवस्था ह्युभयज्ञानशब्दिता ।

एतत्सर्वं तुरीयेण रूपेण न करोत्यजः ॥

सर्वज्ञानप्रदश्चापि मुक्तस्यैव तुरीयकः ॥ इति ब्रह्माण्डे ।

अमुक्तस्य त्वदृश्यत्वात् षोडशीं वा कलामृते ।

तुरीयोऽदृष्ट इत्युक्तो ग्रहणादेरगोचरः ॥

विना मुक्तिं ततस्तेनाव्यवहार्य इतीरितः ।

जाग्रदादिप्रवृत्तिस्तु लक्षणं ह्यनुमापकम् ॥

अलक्षणस्तद्राहित्यादचिन्त्यस्तत एव च ।

तत एव ह्यनिर्देश्यश्चिदानन्दैकलक्षणः ॥

मुक्तस्य सर्वव्यापारहेतुरेव तुरीयकः ।

एकः प्रधान उद्दिष्ट आत्मा पूर्णत्वतः श्रुतः ॥

तदेवास्य स्वरूपं यदैकात्म्यं तेन कीर्तितः ।

प्रत्ययो ज्ञानरूपत्वात् सार आनन्दरूपतः ॥

प्रपञ्चो विस्तृतेर्विष्णुः शम आनन्दरूपतः ।

उत्कृष्टानन्दरूपत्वादुपशब्दः प्रकीर्तितः ॥

प्रपञ्चं देहबन्धाख्यं तुरीयः शमयेद्यतः ।

प्रपञ्चोपशमस्तेनाप्युक्तः स भगवान् प्रभुः ॥

निर्दुःखसुखरूपत्वाच्छिवशब्दः श्रुतौ श्रुतः ।

अन्यथाप्रत्ययो द्वैतं शमयेत् तं यतो हरिः ॥

औतस्तेन चोद्दिष्टस्तुरीयः पुरुषोत्तमः ॥ इति माहात्म्ये ॥

अपेक्ष्य वस्तुयाथार्थ्यं द्वित्वमन्यस्वरूपया ।

इण् गताविति धातोश्च तज्ज्ञानं द्वैतमुच्यते ॥ इति सङ्कल्पे ।

स आत्मा स विज्ञेयः इति सोऽयमात्मा चतुष्पादिति चतुर्धा विभक्त उच्यते उपसंहारार्थम् । सोऽयमात्माऽध्यक्षरम् इति पृथगारम्भात् ।

विश्वादिरूपो यस्त्वात्मा स विज्ञेयो मुमुक्षुभिः ।

निर्विशेषोऽपि भगवांश्चतुर्धा समुदीरितः ॥ इति प्रत्यये ।

अत्रैते श्लोकाः भवन्ति । निवृत्तेः सर्वदुःखानामीशानः प्रभुरव्ययः । अद्वैतः सर्वभावानां देवस्तुर्यो विभुः स्मृतः ॥ २ ॥

सर्वदुःखानां निवृत्तेः कारणभूतस्तुरीयो देवः ।

हरिस्तुरीयरूपेण मोक्षदः सम्प्रकीर्तितः ।

देवः स सर्वजीवानां गम्यत्वात् समुदीरितः ।

भावा जीवाः समुद्दिष्टा भवन्त्येते यतो विभोः ॥

ईशानामपि मुक्तानां ईशानः सोऽननाच्छ्रुतः ॥ इति प्रत्याहारे ।

कार्यकारणबद्धौ ताविष्येते विश्वतैजसौ । प्राज्ञः कारणबद्धस्तु द्वौ तु तुर्ये न सिद्ध्यतः ॥ ३ ॥

कार्यकारणबन्धस्य तदधीनत्वतो विभुः ।

विश्वादिरूपो भगवान् बद्ध इत्युच्यते श्रुतौ ।

कुतो बन्धः परस्यास्य बन्धेशस्य चिदात्मनः ॥ इति च ।

स बद्धः स दुःखी स बन्धयति स दुःखयतीति । स जीवः स प्रकृतिः स जीवयति स प्रकरोतीति ।

सोऽवरः सोऽनित्यः सोऽवरयति सोऽनित्ययति इति कौषारवश्रुतिः ।

विष्णोर्गुणोक्तिपरता मम नित्यं सुरेश्वराः ।

तदर्थमन्यद्वचनमतस्तस्य विरोधि यत् ॥

तन्ममार्थो न हि क्वापि साऽहं तत्सरणात् सदा ।

सरस्वतीति सम्प्रोक्ता तस्माज्ज्ञेया गुणा हरेः ॥

इति महोपनिषदि ॥

नात्मानं न परांश्चैव न सत्यं नापि चानृतम् । प्राज्ञः किञ्चन संवेत्ति तुर्यं तत् सर्वदृक् सदा ॥ ४ ॥

नात्मानं न परांश्चैव न सत्यं नापि चानृतम् ।

प्राज्ञः संवेदयेत् किञ्चिज्जीवकालतमो विना ॥

सुप्त्यवस्थां सुखं चापि विना नान्यत् प्रदर्शयेत् ।

सर्वं तु दर्शयेन्मुक्तौ तुरीयः परमेश्वरः ॥ इति प्रत्यये ।

स्वतन्त्रे कर्तृशब्दः स्यात् प्राज्ञस्यावेदनं यथा ।

सर्वप्रदर्शके चैव तुरीये सर्वदर्शनम् ॥ इति ब्रह्मतर्के ।

द्वैतस्याग्रहणं तुल्यमुभयोः प्राज्ञतुर्ययोः ।बीजनिद्रायुतः प्राज्ञः सा च तुर्ये न विद्यते ॥ ५ ॥

निद्रायुतास्तु विश्वाद्यास्तदधीना यतो हि सा ।

यथा भृत्ययुतः स्वामी न ह्यज्ञानं परात्मनः ॥ इति च ।

अभेदमपि तद्ब्रह्म बहुरूपं विशेषतः ।

करोति न करोतीति व्यवहार्यं स्वशक्तितः ॥ इति च ।

न संवेदयतीत्यस्वीकारे । तुर्यं तत्सर्वदृक् सदा द्वैतस्याग्रहणं तुल्यमुभयोः प्राज्ञतुर्ययोः इति च विरुद्धम् । द्वैतग्रहणाकारणत्वं तुल्यमित्यर्थः ।

द्वैतं न ग्राहयेत् तुर्यो न च प्राज्ञः कथञ्चन ।

द्वैतग्रहणबीजं तु निद्रा प्राज्ञं समाश्रिता ॥ इति प्रकटश्रुतिः ।

स्वप्ननिद्रायुतावाद्यौ प्राज्ञस्त्वस्वप्ननिद्रया । न निद्रां नैव च स्वप्नं तुर्ये पश्यन्ति निश्चिताः ॥ ६ ॥

अन्यथागृह्णतः स्वप्नो निद्रा तत्त्वमजानतः । विपर्यासे तयोः क्षीणे तुरीयं पदमश्नुते ॥ ७ ॥

विपरीतज्ञानादपि विपरीतज्ञानान्तरं जायते ।

अनादिमायया सुप्तो यदा जीवः प्रबुद्ध्यते । अजमनिद्रमस्वप्नमद्वैतं बुद्ध्यते तदा ॥ ८ ॥

अनादिमायया विष्णोरिच्छया स्वापितो यदा ।

तया प्रबोधमायाति तदा विष्णुं प्रपश्यति ॥

इति प्रकाशिकायाम् ॥

प्रपञ्चो यदि विद्येत निवर्तेत न संशयः । मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः ॥ ९ ॥

तन्वा स्वस्वामिसम्बन्धः प्रपञ्चोऽस्य शरीरिणः ।

वस्तुतोऽसौ न चैवास्ति परमस्य वशे यतः ॥

तन्वादिकस्तथाऽप्येष ह्यभिमानात् प्रदृश्यते ।

अतः स विद्यत इति ह्यङ्गीकारो भवेद्यदि ॥

तथापि भगवज्ज्ञानात् स निवर्तेदसंशयम् ॥ इति ब्रह्मतर्के ।

औतमनन्यथा ज्ञातम् । परब्रह्मादिवस्तु तत् । द्वैतं द्विधा ज्ञातमन्यथाज्ञातमज्ञैः । परमार्थतः परमेश्वरात् । तस्यैव मायामात्रं तदिच्छया निर्मितम् । तदन्यथाज्ञानं तस्मात् तदिच्छयैव निवर्तते ।

परेण ब्रह्मणा यत्तु द्विधा न ज्ञातमञ्जसा ।

तदद्वैतं परं ब्रह्म तदेव ज्ञातमन्यथा ॥

जीवेन द्वैतमुद्दिष्टं मिथ्याज्ञानं तदेव च ।

परमार्थात् पराद् विष्णोर्जातमिच्छावशादनु ॥

मायेतीच्छा समुद्दिष्टा मायामात्रं तदुद्भवम् ।

उत्तमत्वात् परार्थोऽसौ भगवान् विष्णुरव्ययः ॥ इति च ।

विकल्पो विनिवर्तेत कल्पितो यदि केनचित् । उपदेशादयं वादो ज्ञाते द्वैतं न विद्यते ॥ १० ॥

इति द्वितीयखण्डः ॥

अनन्यथा इतमवगतमद्वैतम् । द्वैतं वस्तुस्वरूपापेक्षया द्विधा ह्यन्यथा ज्ञातमित्यर्थः । अतो विकल्पः शरीरादिसम्बन्धः केनचिदज्ञानादिना कारणेन कल्पितोऽप्युपदेशान्निवर्तते । अयं सतां वादः । ज्ञाते सति ब्रह्मणि द्वैतमन्यथाज्ञानं निवर्तते इति ॥ विकल्पो देहबन्धादिः केनचित् कारणेन तु ।

कल्पितो विनिवर्तेत गुरुवाक्यादसंशयः ॥

एष एव सतां वादो ज्ञाते ब्रह्मणि तत्त्वतः ।

निवर्ततेऽन्यथाज्ञानं तत आनन्दमेत्यसौ ॥

इति च ॥ १० ॥

तृतीयः खण्डः

सोऽयमात्माऽध्यक्षरमोङ्कारोऽधिमात्रं पादा मात्रा अकार उकारो मकार इति ॥ जागरितस्थानो वैश्वानरोऽकारः प्रथमा मात्रा । आप्तेरादिमत्त्वाद् वा । आप्नोति ह वै सर्वान् कामानादिश्च भवति । य एवं वेद ॥ १ ॥

अधिकं सर्वतोऽविनाशि चेत्यध्यक्षरम् । अधिका एव मात्रा अंशा यस्य तदधिमात्रम् । अ इत्यनेनाभिधानेनाक्रियत इत्यकारः । तत्र पूर्वोक्तो वैश्वानरः प्रथमा मात्रेत्याद्यनुवादः । अकार इत्यादिकं विधेयम् । प्राज्ञस्तैजसश्चादिरस्येत्यादिमात्रम् । सुप्तेरुत्थाने प्राज्ञाद्विभक्तो भवति विश्वः । स्वप्नादुत्थाने तैजसात् । आदिश्चास्योपासकस्य भवति ॥ १ ॥

स्वप्नस्थानस्तैजस उकारो द्वितीया मात्रा । उत्कर्षादुभयत्वात् वा । उत्कर्षति ह वै ज्ञानसन्ततिं समानश्च भवति नास्याब्रह्मवित् कुले भवति । य एवं वेद ॥ २ ॥

शरीराभिमानादुत्थाप्य कर्षतीत्युत्कर्षः । निद्रा विषयानुभवश्चानेन क्रियत इत्युभयत्वम् । समानः सर्वेषां मध्यस्थो भवति ॥ २ ॥

सुषुप्तस्थानः प्राज्ञो मकारस्तृतीया मात्रा । मितेरपीतेर्वा । मिनोति ह वा इदं सर्वमपीतिश्च भवति । य एवं वेद ॥ ३ ॥

मितेरन्तर्गमनात् ।

अधिकत्वाच्च नित्यत्वादध्यक्षरमुदाहृतः ।

येंऽशास्तस्य तु सर्वेऽपि पूर्णाः प्रत्येकशो विभोः ॥

अतोऽधिमात्रमुद्दिष्टो मात्रा अंशा उदाहृताः ।

श्रुतः स विष्णुरोङ्कार ओमित्याक्रियते यतः ॥

आद्यस्तदंशो ह्याप्तिः स्याद् विषयानापयेद्यतः ।

जीवस्य तु यतः प्राज्ञात् तैजसाद्वा समुत्थितः ॥

अविभागोऽपि भगवानादिमांस्तेन कीर्तितः ।

तस्मादुत्पद्यते मुक्तस्तज्ज्ञानानन्दलक्षणः ॥

आप्नोति विषयान् सर्वान् निद्राया विषयस्य च ।

उभयोः कारणत्वेन ह्युभयस्तैजसः श्रुतः ॥

देहाभिमानादुद्धृत्य कर्षति स्वप्नमण्डले ।

उत्कर्षत्वं ततस्तस्य तज्ज्ञानी ज्ञाननित्यताम् ॥

आप्नोति देहादुत्कृष्य स्वात्मानं सर्वमोक्षिणाम् ।

मध्यस्थश्च भवेत् स्नेहाद्दोषाभावाच्च सर्वशः ॥

स्वात्मन्यन्तर्गमयति मानमन्तर्गतिः स्मृता ।

जीवमन्तर्गतं कृत्वा तज्ज्ञानलयकृद् यतः ॥

प्राज्ञो मानमपीतिश्च तज्ज्ञोऽप्येवं विमुक्तिगः ।

व्याप्त्याऽन्तर्गमयेत् सर्वं दुःखाद्यं तु विलापयेत् ॥

अणूनामपि जीवानां प्रकाशो व्यापको भवेत् ।

अण्डमात्रे बहिश्चापि देवतानां यथाक्रमम् ॥

अतोऽन्तर्गमनं मुक्तौ जीवेषु जगतो भवेत् ॥

इति ब्रह्मतर्के ॥ ३ ॥

अत्रैते श्लोकाः भवन्ति ।विश्वस्यात्वविवक्षायामादिसामान्यमुत्कटम् । मात्रासम्प्रतिपत्तौ स्यादाप्तिसामान्यमेव च ॥ ४ ॥

मात्रासम्प्रतिपत्तौ अंशध्याने । आदिमत्वं विश्वस्य विद्यते । तदुपासकस्यापि भवतीत्यादिसामान्यम् ।

तैजसस्योत्वविज्ञान उत्कर्षो दृश्यते स्फुटम् । मात्रासम्प्रतिपत्तौ स्यादुभयत्वं तथाविधम् ॥ ५ ॥

मकारभावे प्राज्ञस्य मानसामान्यमुत्कटम् । मात्रासम्प्रतिपत्तौ तु लयसामान्यमेव च ॥ ६ ॥

त्रिषु धामसु यत् तुल्यं सामान्यं वेत्ति निश्चितम् । स पूज्यस्सर्वभूतानां वन्द्यश्चैव महामुनिः ॥ ७ ॥

अकारो नयते विश्वमुकारश्चापि तैजसम् । मकारश्च पुनः प्राज्ञं नामात्रे विद्यतेऽगतिरिति ॥ ८ ॥

इति तृतीयखण्डः ॥

अमात्रेऽप्यगतिर्न विद्यते । प्रतिदिवसं विभाग एकीभावश्च विद्यते विश्वादीनाम् । तुरीयस्य तन्न विद्यत इत्यमात्रः । विश्वादीनां व्यवहारकारणत्वं विद्यते । तुरीयस्य तन्न विद्यत इत्यतो गम्यत्वमपि नास्तीत्याशङ्कां निवर्तयति– अगतिर्न विद्यते इति । आत्मानं संविशति इति गतिवचनात् ।

आदिमत्त्वेन सामान्यमुपास्येन भवेदिति ।

उपासकस्य सञ्जानन् सर्ववन्द्यो भवेत् पुमान् ॥

सामान्यत्रयमप्येतत् तुल्यं मुक्तिगतत्वतः ।

अमात्रत्वं तुरीयस्याप्यविभागाद् दिने दिने ॥

जाग्रदादेरकर्ताऽपि गम्योऽसौ ज्ञानिनां भवेत् ॥ इति च ।

आदिमत्त्वादिसामान्यं तुल्यं मोक्षोपभोग्यतः ।

अमात्रत्वं तुरीयस्याप्यविभागाद्दिने दिने ॥

इत्यात्मसंहितायाम् ॥

चतुर्थः खण्डः

अमात्रश्चतुर्थोऽव्यवहार्यः प्रपञ्चोपशमः शिवोऽद्वैतः ओङ्कार आत्मैव संविशत्यात्मनाऽऽत्मानं य एवं वेद ॥ १ ॥

आत्मैव भूत्वाऽन्याभिमानं त्यक्त्वा परमात्मनैव परमात्मानं प्रविशत्युपासकः ।

अव्यवहार्यत्वादिकमत्र साम्यमिति दर्शयितुं पुनरप्युक्तमव्यवहार्यत्वादिकम् ॥ १ ॥

ओङ्कारं पादशो विद्यात् पादा मात्रा न संशयः ।ओङ्कारं पादशो ज्ञात्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत् ॥ २ ॥

युञ्जीत प्रणवे चेतः प्रणवो ब्रह्म निर्भयम् । प्रणवे नित्ययुक्तस्य न भयं विद्यते क्वचित् ॥ ३ ॥

प्रणवो ह्यपरं ब्रह्म प्रणवस्य परं स्मृतम् । अपूर्वोऽनन्तरोऽबाह्योऽनपरः प्रणवोऽव्ययः ॥ ४ ॥

सर्वस्य प्रणवो ह्यादिर्मध्यमन्तस्तथैव च । एवं हि प्रणवं ज्ञात्वा व्यश्नुते तदनन्तरम् ॥ ५ ॥

प्रणवं हीश्वरं विद्यात् सर्वस्य हृदये स्थितम् । सर्वव्यापिनमोङ्कारं मत्वा धीरो न शोचति ॥ ६ ॥

अमात्रोऽनन्तमात्रश्च द्वैतस्योपशमः शिवः । ओङ्कारो विदितो येन स मुनिर्नेतरो जनः । स मुनिर्नेतरो जन इति ॥ ७ ॥

इति चतुर्थः खण्डः ॥

इति श्रीमाण्डूक्योपनिषत् समाप्ता॥

इति चतुर्थखण्डः ॥

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितं माण्डूक्योपनिषद्भाष्यं समाप्तम् ॥

तुरीयं नादनामानं हरिं ज्ञात्वा परं पदम् ।

तमेव प्रविशेच्छुद्धरूपी तत्सदृशात्मवान् ॥

ज्ञानानन्दौ च शक्तिश्च तथापि न समाः क्वचित् ।

विमुक्तस्यापि जीवस्य पारतन्त्र्यं च नित्यदा ॥

चतूरूपस्यास्य विष्णोर्नाम प्रणव इत्यपि ।

जाग्रदादिप्रणयनात् स एव ब्रह्म बृंहणात् ॥

ओमित्याक्रियमाणत्वादोङ्कारः सम्प्रकीर्तितः ।

आदिमत्वादयो ह्यर्था ओमित्यस्य श्रुतौ श्रुताः ॥

अपूर्वः कारणाभावान्नाशाभावादनन्तरः ।

पराधीनस्थित्यभावादनपर उदाहृतः ॥

सर्वगत्वादबाह्यश्च तं ज्ञात्वा प्रविमुच्यते ॥ इति च ॥

परत्वमपरत्वं च विष्णोरेकस्य वै यदा ।

श्रूयते न तु सामर्थ्यभेदस्तत्र कथञ्चन ॥

अवतारस्य पूर्वत्वात् पौर्वापर्यमुदाहृतम् ॥ इति ब्रह्मतर्के ।

पूर्वावतारे पश्चिमावतारेऽपि पूर्ण एवेति प्रणवो ह्यपरं ब्रह्मेत्यादेरर्थः ॥

एकोऽपि निर्विशेषोऽपि चतुर्धा व्यवहारभाक् ।

यस्तं वन्दे चिदात्मानं विष्णुं विश्वादिरूपिणम् ॥