Anandamakaranda

Mandu: Difference between revisions

← Older edit
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
 
(6 intermediate revisions by the same user not shown)
Line 2: Line 2:
__TOC__
__TOC__


<span id="gr-C1" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="प्रथमः खण्डः"></span>
== प्रथमः खण्डः ==
== प्रथमः खण्डः ==
{{Adhyaya
<div class="introduction" id="MAN_C01_I01" data-block-id="MAN_C01_I01" data-verse="MAN_C01">
| document_id  = MAN
<div class="introduction-line">पूर्णानन्दज्ञानशक्तिस्वरूपं नित्यमव्ययम् ।</div>
| chapter_num  = 1
<div class="introduction-line">चतुर्धा सर्वभोक्तारं वन्दे विष्णुं परं पदम् ॥</div>
| title        = प्रथमः खण्डः
</div>
}}
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C01
| id = MAN_C01_intro
| text =
 
पूर्णानन्दज्ञानशक्तिस्वरूपं नित्यमव्ययम् ।
चतुर्धा सर्वभोक्तारं वन्दे विष्णुं परं पदम् ॥
}}


{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C01_V01
| verse_id     = MAN_C01_V01
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C01
| chapter_id   = MAN_C01
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = ओमित्येतदक्षरमिदं सर्वम् । तस्योपव्याख्यानं भूतं भवद् भविष्यदिति ॥
| verse_line1 = ओमित्येतदक्षरमिदं सर्वम् । तस्योपव्याख्यानं भूतं भवद् भविष्यदिति ॥
| verse_line2 = सर्वमोङ्कार एव । यच्चान्यत् त्रिकालातीतं तदप्योङ्कार एव ॥ १ ॥
| verse_line2 = सर्वमोङ्कार एव । यच्चान्यत् त्रिकालातीतं तदप्योङ्कार एव ॥ १ ॥
| commentary1 = mandu
| commentary1 = mandu
}}
}}


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C01_V01" data-block-id="bhashya-MAN_C01_V01">
{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C01_V01
| verse_id = MAN_C01_V01
| id = MAN_C01_V01_B01
| id       = MAN_C01_V01_B01
| text =
| text     = मण्डूकरूपिणा वरुणेन चतूरूपो नारायणः स्तूयते । ध्यायन् नारायणं देवं प्रणवेन समाहितः । मण्डूकरूपी वरुणस्तुष्टाव हरिमव्ययम् ॥ इति पाद्मे । ओमित्युक्तं तु यद्ब्रह्म तदक्षरमुदाहृतम् । औतमत्र जगद्यस्मादों तस्मात् भगवान् हरिः ॥ तदिदं गुणपूर्त्यैव सर्वमित्येव शब्दितम् । भाविभूतभवत्कालेष्वेकरूपतया हरिः ॥ सर्वदा नित्य इत्येषा व्याख्योङ्कारस्य कीर्तिता ॥ इति बृहत्संहितायाम् । ओमित्याक्रियते यस्मादोङ्कारोऽसावतः परः । सर्वत्वमिति पूर्णत्वं तन्नान्यस्य हरेः क्वचित् ॥ इति नैर्गुण्ये । सर्वमोङ्कार एवेत्यन्यस्य पूर्णत्वनिवारणम् । त्रिकालातीतत्वं च तस्यैव । प्रकृतेरपि त्रिकालातीतत्वं विद्यत इत्यन्यदिति विशेषणम् ॥ १ ॥
 
मण्डूकरूपिणा वरुणेन चतूरूपो नारायणः स्तूयते ।
ध्यायन् नारायणं देवं प्रणवेन समाहितः ।
मण्डूकरूपी वरुणस्तुष्टाव हरिमव्ययम् ॥ इति पाद्मे ।
ओमित्युक्तं तु यद्ब्रह्म तदक्षरमुदाहृतम् ।
औतमत्र जगद्यस्मादों तस्मात् भगवान् हरिः ॥
तदिदं गुणपूर्त्यैव सर्वमित्येव शब्दितम् ।
भाविभूतभवत्कालेष्वेकरूपतया हरिः ॥
सर्वदा नित्य इत्येषा व्याख्योङ्कारस्य कीर्तिता ॥
इति बृहत्संहितायाम् ।
ओमित्याक्रियते यस्मादोङ्कारोऽसावतः परः ।
सर्वत्वमिति पूर्णत्वं तन्नान्यस्य हरेः क्वचित् ॥ इति नैर्गुण्ये ।
सर्वमोङ्कार एवेत्यन्यस्य पूर्णत्वनिवारणम् । त्रिकालातीतत्वं च तस्यैव । प्रकृतेरपि त्रिकालातीतत्वं विद्यत इत्यन्यदिति विशेषणम् ॥ १ ॥
}}
}}


</div>
{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C01_V02
| verse_id     = MAN_C01_V02
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C01
| chapter_id   = MAN_C01
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = सर्वं ह्येतद् ब्रह्म । अयमात्मा ब्रह्म । सोयमात्मा चतुष्पात् ॥ २ ॥
| verse_line1 = सर्वं ह्येतद् ब्रह्म । अयमात्मा ब्रह्म । सोयमात्मा चतुष्पात् ॥ २ ॥
| commentary1 = mandu
| commentary1 = mandu
}}
}}


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C01_V02" data-block-id="bhashya-MAN_C01_V02">
{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C01_V02
| verse_id = MAN_C01_V02
| id = MAN_C01_V02_B01
| id       = MAN_C01_V02_B01
| text =
| text     = परमं यो महद्ब्रह्म तदेव ब्रह्म परमं कवीनाम् पूर्णमदः पूर्णमिदम् इत्यादिषु प्रसिद्धं च ब्रह्मणः पूर्णत्वमित्याह– सर्वं ह्येतत् ब्रह्मेति ॥ श्रीब्रह्मादिसकलदेहेषु स्थित्वाऽऽदानादिकर्ता योऽयं कश्चित् प्रतीयते । जीवानामस्वातन्त्र्यदर्शनात् । सोऽपि स एवेति दर्शयति– अयमात्मा ब्रह्मेति । पूर्णस्तु हरिरेवैको नान्यत् पूर्णं कदाचन । विना च प्रकृतिं नान्यत् कालातीतं परात्मनः ॥ कालश्चैव दिशो वेदाः प्रकृत्यात्मान ईरिताः । अभिमानात्तु जीवानां न कालातीतता भवेत् ॥ मुक्तानामपि पूर्वत्र कालसम्बन्ध ईरितः । पूर्णत्वं च सदा विष्णोः प्रसिद्धं सर्ववेदतः ॥ सोऽयं विष्णू रमाब्रह्मरुद्रानन्तादिगः सदा । आदानादनकर्तृत्वादात्मा तेषामगोचरः ॥ इति मण्डूकरूपी सन् ददर्श वरुणः श्रुतिम् ॥ इति हरिवंशेषु ॥ २ ॥
 
परमं यो महद्ब्रह्म तदेव ब्रह्म परमं कवीनाम् पूर्णमदः पूर्णमिदम् इत्यादिषु प्रसिद्धं च ब्रह्मणः पूर्णत्वमित्याह– सर्वं ह्येतत् ब्रह्मेति ॥ श्रीब्रह्मादिसकलदेहेषु स्थित्वाऽऽदानादिकर्ता योऽयं कश्चित् प्रतीयते । जीवानामस्वातन्त्र्यदर्शनात् । सोऽपि स एवेति दर्शयति– अयमात्मा ब्रह्मेति ।
पूर्णस्तु हरिरेवैको नान्यत् पूर्णं कदाचन ।
विना च प्रकृतिं नान्यत् कालातीतं परात्मनः ॥
कालश्चैव दिशो वेदाः प्रकृत्यात्मान ईरिताः ।
अभिमानात्तु जीवानां न कालातीतता भवेत् ॥
मुक्तानामपि पूर्वत्र कालसम्बन्ध ईरितः ।
पूर्णत्वं च सदा विष्णोः प्रसिद्धं सर्ववेदतः ॥
सोऽयं विष्णू रमाब्रह्मरुद्रानन्तादिगः सदा ।
आदानादनकर्तृत्वादात्मा तेषामगोचरः ॥
इति मण्डूकरूपी सन् ददर्श वरुणः श्रुतिम् ॥
इति हरिवंशेषु ॥ २ ॥
}}
}}


</div>
{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C01_V03
| verse_id     = MAN_C01_V03
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C01
| chapter_id   = MAN_C01
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = जागरितस्थानो बहिःप्रज्ञः । सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः स्थूलभुग् वैश्वानरः प्रथमः पादः ॥ ३ ॥
| verse_line1 = जागरितस्थानो बहिःप्रज्ञः । सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः स्थूलभुग् वैश्वानरः प्रथमः पादः ॥ ३ ॥
| commentary1 = mandu
| commentary1 = mandu
}}
}}


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C01_V03" data-block-id="bhashya-MAN_C01_V03">
{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C01_V03
| verse_id = MAN_C01_V03
| id = MAN_C01_V03_B01
| id       = MAN_C01_V03_B01
| text =
| text     = चतुर्धाऽवस्थितो देहे परमात्मा सनातनः । वैश्वानरो जागरितस्थानगो गजवक्त्रकः ॥ निर्माता बाह्यसंवित्तेर्जीवानां तदगोचरः । अष्टादशमुखान्यस्य पुमाकाराणि सर्वशः ॥ मध्यमं तु गजाकारं चतुर्बाहुः परः पुमान् । पादौ हस्तिकरो हस्ता इति सप्ताङ्ग ईरितः ॥ स्थूलान् भोगानिन्द्रियैः स शुभान् भुङ्क्ते न चाशुभान् । विश्वं स्थूलं समुद्दिष्टं सर्वगम्यत्वहेतुतः ॥ तत्सम्बन्धी नरोऽनाशाद् वैश्वानर उदाहृतः । विनायकस्तु विश्वस्य ध्यानादैद् गजवक्त्रताम् ॥ तथैव तैजसध्यानात् त्रिध्यानादिन्द्र इन्द्रताम् । चतुर्ध्यानाच्च रुद्रत्वं रुद्र आप जनार्दनात् ॥ एवम्भूतगुणो विष्णुश्चतुरात्मा परात् परः ॥ इति महायोगे ॥ ३ ॥
 
चतुर्धाऽवस्थितो देहे परमात्मा सनातनः ।
वैश्वानरो जागरितस्थानगो गजवक्त्रकः ॥
निर्माता बाह्यसंवित्तेर्जीवानां तदगोचरः ।
अष्टादशमुखान्यस्य पुमाकाराणि सर्वशः ॥
मध्यमं तु गजाकारं चतुर्बाहुः परः पुमान् ।
पादौ हस्तिकरो हस्ता इति सप्ताङ्ग ईरितः ॥
स्थूलान् भोगानिन्द्रियैः स शुभान् भुङ्क्ते न चाशुभान् ।
विश्वं स्थूलं समुद्दिष्टं सर्वगम्यत्वहेतुतः ॥
तत्सम्बन्धी नरोऽनाशाद् वैश्वानर उदाहृतः ।
विनायकस्तु विश्वस्य ध्यानादैद् गजवक्त्रताम् ॥
तथैव तैजसध्यानात् त्रिध्यानादिन्द्र इन्द्रताम् ।
चतुर्ध्यानाच्च रुद्रत्वं रुद्र आप जनार्दनात् ॥
एवम्भूतगुणो विष्णुश्चतुरात्मा परात् परः ॥ इति महायोगे ॥ ३ ॥
}}
}}


</div>
{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C01_V04
| verse_id     = MAN_C01_V04
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C01
| chapter_id   = MAN_C01
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = स्वप्नस्थानोऽन्तप्रज्ञः । सप्ताङ्गः एकोनविंशतिमुखः प्रविविक्तभुक् तैजसो द्वितीयः पादः ॥ ४ ॥
| verse_line1 = स्वप्नस्थानोऽन्तप्रज्ञः । सप्ताङ्गः एकोनविंशतिमुखः प्रविविक्तभुक् तैजसो द्वितीयः पादः ॥ ४ ॥
| commentary1 = mandu
| commentary1 = mandu
}}
}}


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C01_V04" data-block-id="bhashya-MAN_C01_V04">
{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C01_V04
| verse_id = MAN_C01_V04
| id = MAN_C01_V04_B01
| id       = MAN_C01_V04_B01
| text =
| text     = जाग्रद्दर्शनसंस्काररूपत्वात् स्वप्नगं तु यत् । प्रविविक्तं तु तज्ज्ञानकारणोऽन्तर्ज्ञ उच्यते ॥ इति वाराहे ॥४॥
 
जाग्रद्दर्शनसंस्काररूपत्वात् स्वप्नगं तु यत् ।
प्रविविक्तं तु तज्ज्ञानकारणोऽन्तर्ज्ञ उच्यते ॥
इति वाराहे ॥४॥
}}
}}


</div>
{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C01_V05
| verse_id     = MAN_C01_V05
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C01
| chapter_id   = MAN_C01
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयते न कञ्चन स्वप्नं पश्यति तत् सुषुप्तम् ।
| verse_line1 = यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयते न कञ्चन स्वप्नं पश्यति तत् सुषुप्तम् ।
| verse_line2 = सुषुप्तस्थान एकीभूतः प्रज्ञानघन एवानन्दमयो ह्यानन्दभुक् चेतोमुखः प्राज्ञस्तृतीयः पादः ॥ ५ ॥
| verse_line2 = सुषुप्तस्थान एकीभूतः प्रज्ञानघन एवानन्दमयो ह्यानन्दभुक् चेतोमुखः प्राज्ञस्तृतीयः पादः ॥ ५ ॥
| commentary1 = mandu
| commentary1 = mandu
}}
}}


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C01_V05" data-block-id="bhashya-MAN_C01_V05">
{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C01_V05
| verse_id = MAN_C01_V05
| id = MAN_C01_V05_B01
| id       = MAN_C01_V05_B01
| text =
| text     = सुषुप्तं तु तमो ज्ञेयं हरिं प्राप्य तदावृतः । न कामयेन्नैव पश्येज्जीवः स्वात्मतमो विना ॥ कालं च तस्य स्थानस्य पतिः प्राज्ञो हरिः स्वयम् । चित्तस्थो दर्शयेद् यस्मात् तैजसः स्वप्नकृद्धरिः ॥ न बाह्यं ज्ञापयेद्यस्माद् प्राज्ञस्तेन जनार्दनः । एकीभावं व्रजेतां च तेन विश्वश्च तैजसः ॥ एकीभूतस्त्वतः प्राज्ञो घनो जीवस्तमोवृतः । तन्मात्रस्य सकालस्य घनप्रज्ञः प्रदर्शनात् ॥ इति प्रकाशिकायाम् । आनन्दमयः पूर्णानन्दः । चेतोमुखः ज्ञानस्वरूपमुखः । प्रज्ञानघन इति विपरीतसमासः । घनप्रज्ञ इति वक्ष्यमाणत्वात् । विषयभोगं विनाऽऽनन्दमात्रभुक्त्वादानन्दभुगिति विशेषः । आनन्दमयत्व चेतोमुखत्वसर्वज्ञत्वसर्वेश्वरत्वादिचतुष्टयेऽपि समम् । अन्यत्रातिदेशार्थमेकत्रानन्दमयत्वं चेतोमुखत्वं चोक्तम् ॥ ५ ॥
 
सुषुप्तं तु तमो ज्ञेयं हरिं प्राप्य तदावृतः ।
न कामयेन्नैव पश्येज्जीवः स्वात्मतमो विना ॥
कालं च तस्य स्थानस्य पतिः प्राज्ञो हरिः स्वयम् ।
चित्तस्थो दर्शयेद् यस्मात् तैजसः स्वप्नकृद्धरिः ॥
न बाह्यं ज्ञापयेद्यस्माद् प्राज्ञस्तेन जनार्दनः ।
एकीभावं व्रजेतां च तेन विश्वश्च तैजसः ॥
एकीभूतस्त्वतः प्राज्ञो घनो जीवस्तमोवृतः ।
तन्मात्रस्य सकालस्य घनप्रज्ञः प्रदर्शनात् ॥
इति प्रकाशिकायाम् ।
आनन्दमयः पूर्णानन्दः । चेतोमुखः ज्ञानस्वरूपमुखः । प्रज्ञानघन इति विपरीतसमासः । घनप्रज्ञ इति वक्ष्यमाणत्वात् । विषयभोगं विनाऽऽनन्दमात्रभुक्त्वादानन्दभुगिति विशेषः । आनन्दमयत्व चेतोमुखत्वसर्वज्ञत्वसर्वेश्वरत्वादिचतुष्टयेऽपि समम् । अन्यत्रातिदेशार्थमेकत्रानन्दमयत्वं चेतोमुखत्वं चोक्तम् ॥ ५ ॥
}}
}}


</div>
{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C01_V06
| verse_id     = MAN_C01_V06
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C01
| chapter_id   = MAN_C01
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = एष सर्वेश्वरः एष सर्वज्ञः एषोऽन्तर्यामी ।
| verse_line1 = एष सर्वेश्वरः एष सर्वज्ञः एषोऽन्तर्यामी ।
| verse_line2 = एष योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूतानाम् ॥ ६ ॥
| verse_line2 = एष योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूतानाम् ॥ ६ ॥
| commentary1 = mandu
| commentary1 = mandu
}}
}}


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C01_V06" data-block-id="bhashya-MAN_C01_V06">
{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C01_V06
| verse_id = MAN_C01_V06
| id = MAN_C01_V06_B01
| id       = MAN_C01_V06_B01
| text =
| text     = एष चतूरूप आत्मा सर्वज्ञत्वसर्वेश्वरत्वादिलक्षणः ॥ परमात्मा चतूरूपः सर्वप्राणिशरीरगः । विश्वश्च तैजसः प्राज्ञस्तुरीयश्चेति कथ्यते ॥ तानि रूपाणि सर्वाणि पूर्णानन्दमयानि तु । चेतोमुखानि सर्वाणि पूर्णज्ञानस्वरूपतः ॥ मुखशब्दस्तु सर्वस्य देहस्याप्युपलक्षणः । तथाऽपि मुखशब्दोऽयं पूर्णत्वं सूचयेद् विभोः ॥ ज्ञानस्य मुख्यवाचित्वान्मुखवाच्यपि सन् स्वतः ॥ इति मार्कण्डेये ॥ पूर्णानन्दस्वरूपस्य क्रीडा भोगो न चान्यथा । यथाऽऽदित्यस्य दीपेन न विशेषोऽस्ति कश्चन ॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ ६ ॥
 
एष चतूरूप आत्मा सर्वज्ञत्वसर्वेश्वरत्वादिलक्षणः ॥
परमात्मा चतूरूपः सर्वप्राणिशरीरगः ।
विश्वश्च तैजसः प्राज्ञस्तुरीयश्चेति कथ्यते ॥
तानि रूपाणि सर्वाणि पूर्णानन्दमयानि तु ।
चेतोमुखानि सर्वाणि पूर्णज्ञानस्वरूपतः ॥
मुखशब्दस्तु सर्वस्य देहस्याप्युपलक्षणः ।
तथाऽपि मुखशब्दोऽयं पूर्णत्वं सूचयेद् विभोः ॥
ज्ञानस्य मुख्यवाचित्वान्मुखवाच्यपि सन् स्वतः ॥ इति मार्कण्डेये ॥
पूर्णानन्दस्वरूपस्य क्रीडा भोगो न चान्यथा ।
यथाऽऽदित्यस्य दीपेन न विशेषोऽस्ति कश्चन ॥
इति ब्रह्मतर्के ॥ ६ ॥
}}
}}


</div>
{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C01_V07
| verse_id     = MAN_C01_V07
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C01
| chapter_id   = MAN_C01
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = अत्रैते श्लोका भवन्ति ।
| verse_line1 = अत्रैते श्लोका भवन्ति ।
| verse_line2 = बहिःप्रज्ञो विभुर्विश्वो ह्यन्तःप्रज्ञस्तु तैजसः ।
| verse_line2 = बहिःप्रज्ञो विभुर्विश्वो ह्यन्तःप्रज्ञस्तु तैजसः ।
| verse_line3 = घनप्रज्ञस्तथा प्राज्ञ एक एव त्रिधा स्मृतः ॥ ७ ॥
| commentary1 = mandu
| commentary1 = mandu
}}
}}


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C01_V07" data-block-id="bhashya-MAN_C01_V07">
{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C01_V07
| verse_id = MAN_C01_V07
| id = MAN_C01_V07_B01
| id       = MAN_C01_V07_B01
| text =
| text     = प्रमाणस्य प्रमाणं च बलवद् विद्यते मुने । ब्रह्मदृष्टान् यतो मन्त्रान् प्रमाणं सलिलेश्वरः ॥ अत्र श्लोका भवन्तीति चकारैव पृथक् पृथक् ॥ इति गारुडे । खण्डचतुष्टयेऽपि पृथक् पृथक् ॥ ७ ॥
 
प्रमाणस्य प्रमाणं च बलवद् विद्यते मुने ।
ब्रह्मदृष्टान् यतो मन्त्रान् प्रमाणं सलिलेश्वरः ॥
अत्र श्लोका भवन्तीति चकारैव पृथक् पृथक् ॥
इति गारुडे ।
खण्डचतुष्टयेऽपि पृथक् पृथक् ॥ ७ ॥
}}
}}


</div>
{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C01_V08
| verse_id     = MAN_C01_V08
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C01
| chapter_id   = MAN_C01
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = दक्षिणाक्षिमुखे विश्वो मनस्यन्तस्तु तैजसः ।
| verse_line1 = दक्षिणाक्षिमुखे विश्वो मनस्यन्तस्तु तैजसः ।
| verse_line2 = आकाशे च हृदि प्राज्ञस्त्रिधा देहे व्यवस्थितः ॥ ८ ॥
| verse_line2 = आकाशे च हृदि प्राज्ञस्त्रिधा देहे व्यवस्थितः ॥ ८ ॥
}}
}}


{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C01_V09
| verse_id     = MAN_C01_V09
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C01
| chapter_id   = MAN_C01
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = विश्वो हि स्थूलभुक् नित्यं तैजसः प्रविविक्तभुक् ।
| verse_line1 = विश्वो हि स्थूलभुक् नित्यं तैजसः प्रविविक्तभुक् ।
| verse_line2 = आनन्दभुक् तथा प्राज्ञस्त्रिधा भोगं निबोधत ॥ ९ ॥
| verse_line2 = आनन्दभुक् तथा प्राज्ञस्त्रिधा भोगं निबोधत ॥ ९ ॥
}}
}}


{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C01_V10
| verse_id     = MAN_C01_V10
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C01
| chapter_id   = MAN_C01
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = स्थूलं तर्पयते विश्वं प्रविविक्तं तु तैजसम् ।
| verse_line1 = स्थूलं तर्पयते विश्वं प्रविविक्तं तु तैजसम् ।
| verse_line2 = आनन्दं च तथा प्राज्ञं त्रिधा तृप्तिं विजानथ ॥ १० ॥
| verse_line2 = आनन्दं च तथा प्राज्ञं त्रिधा तृप्तिं विजानथ ॥ १० ॥
}}
}}


{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C01_V11
| verse_id     = MAN_C01_V11
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C01
| chapter_id   = MAN_C01
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = त्रिषु धामसु यद् भोज्यं भोक्ता यश्च प्रकीर्तितः ।
| verse_line1 = त्रिषु धामसु यद् भोज्यं भोक्ता यश्च प्रकीर्तितः ।
| verse_line2 = वेदैतदुभयं यस्तु स भुञ्जानो न लिप्यते ॥ ११ ॥
| verse_line2 = वेदैतदुभयं यस्तु स भुञ्जानो न लिप्यते ॥ ११ ॥
}}
}}


{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C01_V12
| verse_id     = MAN_C01_V12
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C01
| chapter_id   = MAN_C01
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = प्रभवः सर्वभावानां सतामिति विनिश्चयः ।सर्वं जनयति प्राणश्चेतोंऽशून् पुरुषः पृथक् ॥ १२ ॥
| verse_line1 = प्रभवः सर्वभावानां सतामिति विनिश्चयः ।सर्वं जनयति प्राणश्चेतोंऽशून् पुरुषः पृथक् ॥ १२ ॥
| commentary1 = mandu
| commentary1 = mandu
}}
}}


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C01_V12" data-block-id="bhashya-MAN_C01_V12">
{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C01_V12
| verse_id = MAN_C01_V12
| id = MAN_C01_V12_B01
| id       = MAN_C01_V12_B01
| text =
| text     = प्रभवः सर्वभावानां विष्णुरेव न संशयः । इत्थं सतां निश्चयः स्यादन्यथा त्वसतां भवेत् ॥ सर्वस्य हि प्रणेतृत्वात् प्राणो नारायणः परः ॥ १२ ॥
 
प्रभवः सर्वभावानां विष्णुरेव न संशयः ।
इत्थं सतां निश्चयः स्यादन्यथा त्वसतां भवेत् ॥
सर्वस्य हि प्रणेतृत्वात् प्राणो नारायणः परः ॥ १२ ॥
}}
}}


</div>
{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C01_V13
| verse_id     = MAN_C01_V13
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C01
| chapter_id   = MAN_C01
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = विभूतिं प्रसवं त्वन्ये मन्यन्ते सृष्टिचिन्तकाः ।
| verse_line1 = विभूतिं प्रसवं त्वन्ये मन्यन्ते सृष्टिचिन्तकाः ।
| verse_line2 = स्वप्नमायासरूपेति सृष्टिरन्यैर्विकल्पिता ॥ १३ ॥
| verse_line2 = स्वप्नमायासरूपेति सृष्टिरन्यैर्विकल्पिता ॥ १३ ॥
}}
}}


{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C01_V14
| verse_id     = MAN_C01_V14
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C01
| chapter_id   = MAN_C01
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = इच्छामात्रं प्रभोः सृष्टिरिति सृष्टौ विनिश्चिताः ।
| verse_line1 = इच्छामात्रं प्रभोः सृष्टिरिति सृष्टौ विनिश्चिताः ।
| verse_line2 = कालात् प्रसूतिं भूतानां मन्यन्ते कालचिन्तकाः ॥ १४ ॥
| verse_line2 = कालात् प्रसूतिं भूतानां मन्यन्ते कालचिन्तकाः ॥ १४ ॥
| commentary1 = mandu
| commentary1 = mandu
}}
}}


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C01_V14" data-block-id="bhashya-MAN_C01_V14">
{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C01_V14
| verse_id = MAN_C01_V14
| id = MAN_C01_V14_B01
| id       = MAN_C01_V14_B01
| text =
| text     = तां सृष्टिं बहुधा प्राहुर्ज्ञानिनोऽज्ञानिनस्तथा । विष्णुर्विकृतिमायाति महदादिस्वरूपिणीम् ॥ तत्तद्विविधभूतिस्तु सृष्टिः प्रोक्ता ह्यपण्डितैः । स्वप्नप्रमायासरूपां च केचिदज्ञा जना विदुः ॥ अविकारस्य चिन्मात्रस्वेच्छयैवाखिलं जगत् । उत्पद्यत इति प्राज्ञाः प्राहुर्ब्रह्मादयोऽखिलाः ॥ पूर्णशक्तेः कुतो माया सार्वज्ञात् स्वप्नवत् कुतः । सर्वदोषव्यतीतस्य विकारः कुत इष्यते ॥ तस्मादेवाविकारस्य विष्णोरिच्छावशादिदम् । यथार्थमेव सम्भूतमिति वेदवचोऽखिलम् ॥ केचित् कालत एवैतां सृष्टिमाहुरकोविदाः । केचिद्रुद्राद् ब्रह्मणश्च प्रधानादिति चापरे ॥ विमूढाः सर्व एवैते यतो नारायणः परः । सर्वकर्ता सर्वशक्तिरेक एव न चापरः ॥ प्रधानकालब्रह्मेशमुखाः सर्वेऽपि तद्वशाः ।
 
तां सृष्टिं बहुधा प्राहुर्ज्ञानिनोऽज्ञानिनस्तथा ।
विष्णुर्विकृतिमायाति महदादिस्वरूपिणीम् ॥
तत्तद्विविधभूतिस्तु सृष्टिः प्रोक्ता ह्यपण्डितैः ।
स्वप्नप्रमायासरूपां च केचिदज्ञा जना विदुः ॥
अविकारस्य चिन्मात्रस्वेच्छयैवाखिलं जगत् ।
उत्पद्यत इति प्राज्ञाः प्राहुर्ब्रह्मादयोऽखिलाः ॥
पूर्णशक्तेः कुतो माया सार्वज्ञात् स्वप्नवत् कुतः ।
सर्वदोषव्यतीतस्य विकारः कुत इष्यते ॥
तस्मादेवाविकारस्य विष्णोरिच्छावशादिदम् ।
यथार्थमेव सम्भूतमिति वेदवचोऽखिलम् ॥
केचित् कालत एवैतां सृष्टिमाहुरकोविदाः ।
केचिद्रुद्राद् ब्रह्मणश्च प्रधानादिति चापरे ॥
विमूढाः सर्व एवैते यतो नारायणः परः ।
सर्वकर्ता सर्वशक्तिरेक एव न चापरः ॥
प्रधानकालब्रह्मेशमुखाः सर्वेऽपि तद्वशाः ।
}}
}}


</div>
{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C01_V15
| verse_id     = MAN_C01_V15
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C01
| chapter_id   = MAN_C01
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = भोगार्थं सृष्टिरित्यन्ये क्रीडार्थमिति चापरे ।
| verse_line1 = भोगार्थं सृष्टिरित्यन्ये क्रीडार्थमिति चापरे ।
| verse_line2 = देवस्यैषः स्वभावोऽयमाप्तकामस्य का स्पृहेति ॥ १५ ॥
| verse_line2 = देवस्यैषः स्वभावोऽयमाप्तकामस्य का स्पृहेति ॥ १५ ॥
| commentary1 = mandu
| commentary1 = mandu
}}
}}


{{Bhashyam
<div class="gr-author-note">इति प्रथमखण्डः ॥</div>
| verse_id = MAN_C01_V15
| id = MAN_C01_V15_author_note
| text =
 
इति प्रथमखण्डः ॥
| extra_class = gr-author-note
}}


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C01_V15" data-block-id="bhashya-MAN_C01_V15">
{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C01_V15
| verse_id = MAN_C01_V15
| id = MAN_C01_V15_B01
| id       = MAN_C01_V15_B01
| text =
| text     = तस्यापि विष्णोः सृष्टिं तु केचिदाहुरनैपुणाः ॥ अतृप्तस्यैव भोगार्थं क्रीडार्थं तु विपश्चितः । सा च क्रीडा स्वभावोऽस्य कुतोऽतृप्त्या स्पृहा विभोः ॥ इति हरिवंशेषु ॥
 
तस्यापि विष्णोः सृष्टिं तु केचिदाहुरनैपुणाः ॥
अतृप्तस्यैव भोगार्थं क्रीडार्थं तु विपश्चितः ।
सा च क्रीडा स्वभावोऽस्य कुतोऽतृप्त्या स्पृहा विभोः ॥
इति हरिवंशेषु ॥
}}
}}


</div>
<span id="gr-C2" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="द्वितीयखण्डः"></span>
== द्वितीयखण्डः ==
== द्वितीयखण्डः ==
{{Adhyaya
{{VerseBlock
| verse_id    = MAN_C02_V01
| document_id  = MAN
| document_id  = MAN
| chapter_num  = 2
| chapter_id   = MAN_C02
| title        = द्वितीयखण्डः
| verse_type   = mantra
}}
| verse_line1 = नान्तःप्रज्ञं न बहिःप्रज्ञं नोभयतः प्रज्ञं न प्रज्ञानघनं नप्रज्ञं नाप्रज्ञमदृष्टं अव्यवहार्यं अलक्षणं अचिन्त्यं अव्यपदेश्यं ऐकात्म्यप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शिवमद्वैतं चतुर्थं मन्यन्ते । स आत्मा स विज्ञेयः ॥ १ ॥
{{VerseBlock
| commentary1 = mandu
| verse_id = MAN_C02_V01
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C02
| verse_type = mantra
| verse_line1 = नान्तःप्रज्ञं न बहिःप्रज्ञं नोभयतः प्रज्ञं न प्रज्ञानघनं नप्रज्ञं नाप्रज्ञमदृष्टं अव्यवहार्यं अलक्षणं अचिन्त्यं अव्यपदेश्यं ऐकात्म्यप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शिवमद्वैतं चतुर्थं मन्यन्ते । स आत्मा स विज्ञेयः ॥ १ ॥
| commentary1 = mandu
}}
}}


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C02_V01" data-block-id="bhashya-MAN_C02_V01">
{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C02_V01
| verse_id = MAN_C02_V01
| id = MAN_C02_V01_B01
| id       = MAN_C02_V01_B01
| text =
| text     = विष्णुस्तुरीयरूपेण द्वादशान्ते व्यवस्थितः । मुक्तानां प्राप्यरूपोऽसौ व्यवहारे न दृश्यते ॥ सम्यक् समाहितानां तु प्राप्तानां षोडशीं कलाम् । अपरोक्षदृशां क्वापि तुरीयं दृश्यते पदम् ॥ अन्तर्बहिश्च सौप्तं च समाधिज्ञानमेव च । बहिः शब्दादिकं जानन् पश्यन् स्वप्नं तथैव च ॥ यदा भवति साऽवस्था ह्युभयज्ञानशब्दिता । एतत्सर्वं तुरीयेण रूपेण न करोत्यजः ॥ सर्वज्ञानप्रदश्चापि मुक्तस्यैव तुरीयकः ॥ इति ब्रह्माण्डे । अमुक्तस्य त्वदृश्यत्वात् षोडशीं वा कलामृते । तुरीयोऽदृष्ट इत्युक्तो ग्रहणादेरगोचरः ॥ विना मुक्तिं ततस्तेनाव्यवहार्य इतीरितः । जाग्रदादिप्रवृत्तिस्तु लक्षणं ह्यनुमापकम् ॥ अलक्षणस्तद्राहित्यादचिन्त्यस्तत एव च । तत एव ह्यनिर्देश्यश्चिदानन्दैकलक्षणः ॥ मुक्तस्य सर्वव्यापारहेतुरेव तुरीयकः । एकः प्रधान उद्दिष्ट आत्मा पूर्णत्वतः श्रुतः ॥ तदेवास्य स्वरूपं यदैकात्म्यं तेन कीर्तितः । प्रत्ययो ज्ञानरूपत्वात् सार आनन्दरूपतः ॥ प्रपञ्चो विस्तृतेर्विष्णुः शम आनन्दरूपतः । उत्कृष्टानन्दरूपत्वादुपशब्दः प्रकीर्तितः ॥ प्रपञ्चं देहबन्धाख्यं तुरीयः शमयेद्यतः । प्रपञ्चोपशमस्तेनाप्युक्तः स भगवान् प्रभुः ॥ निर्दुःखसुखरूपत्वाच्छिवशब्दः श्रुतौ श्रुतः । अन्यथाप्रत्ययो द्वैतं शमयेत् तं यतो हरिः ॥ औतस्तेन चोद्दिष्टस्तुरीयः पुरुषोत्तमः ॥ इति माहात्म्ये ॥ अपेक्ष्य वस्तुयाथार्थ्यं द्वित्वमन्यस्वरूपया । इण् गताविति धातोश्च तज्ज्ञानं द्वैतमुच्यते ॥ इति सङ्कल्पे । स आत्मा स विज्ञेयः इति सोऽयमात्मा चतुष्पादिति चतुर्धा विभक्त उच्यते उपसंहारार्थम् । सोऽयमात्माऽध्यक्षरम् इति पृथगारम्भात् । विश्वादिरूपो यस्त्वात्मा स विज्ञेयो मुमुक्षुभिः । निर्विशेषोऽपि भगवांश्चतुर्धा समुदीरितः ॥ इति प्रत्यये ।
 
विष्णुस्तुरीयरूपेण द्वादशान्ते व्यवस्थितः ।
मुक्तानां प्राप्यरूपोऽसौ व्यवहारे न दृश्यते ॥
सम्यक् समाहितानां तु प्राप्तानां षोडशीं कलाम् ।
अपरोक्षदृशां क्वापि तुरीयं दृश्यते पदम् ॥
अन्तर्बहिश्च सौप्तं च समाधिज्ञानमेव च ।
बहिः शब्दादिकं जानन् पश्यन् स्वप्नं तथैव च ॥
यदा भवति साऽवस्था ह्युभयज्ञानशब्दिता ।
एतत्सर्वं तुरीयेण रूपेण न करोत्यजः ॥
सर्वज्ञानप्रदश्चापि मुक्तस्यैव तुरीयकः ॥ इति ब्रह्माण्डे ।
अमुक्तस्य त्वदृश्यत्वात् षोडशीं वा कलामृते ।
तुरीयोऽदृष्ट इत्युक्तो ग्रहणादेरगोचरः ॥
विना मुक्तिं ततस्तेनाव्यवहार्य इतीरितः ।
जाग्रदादिप्रवृत्तिस्तु लक्षणं ह्यनुमापकम् ॥
अलक्षणस्तद्राहित्यादचिन्त्यस्तत एव च ।
तत एव ह्यनिर्देश्यश्चिदानन्दैकलक्षणः ॥
मुक्तस्य सर्वव्यापारहेतुरेव तुरीयकः ।
एकः प्रधान उद्दिष्ट आत्मा पूर्णत्वतः श्रुतः ॥
तदेवास्य स्वरूपं यदैकात्म्यं तेन कीर्तितः ।
प्रत्ययो ज्ञानरूपत्वात् सार आनन्दरूपतः ॥
प्रपञ्चो विस्तृतेर्विष्णुः शम आनन्दरूपतः ।
उत्कृष्टानन्दरूपत्वादुपशब्दः प्रकीर्तितः ॥
प्रपञ्चं देहबन्धाख्यं तुरीयः शमयेद्यतः ।
प्रपञ्चोपशमस्तेनाप्युक्तः स भगवान् प्रभुः ॥
निर्दुःखसुखरूपत्वाच्छिवशब्दः श्रुतौ श्रुतः ।
अन्यथाप्रत्ययो द्वैतं शमयेत् तं यतो हरिः ॥
औतस्तेन चोद्दिष्टस्तुरीयः पुरुषोत्तमः ॥ इति माहात्म्ये ॥
अपेक्ष्य वस्तुयाथार्थ्यं द्वित्वमन्यस्वरूपया ।
इण् गताविति धातोश्च तज्ज्ञानं द्वैतमुच्यते ॥ इति सङ्कल्पे ।
स आत्मा स विज्ञेयः इति सोऽयमात्मा चतुष्पादिति चतुर्धा विभक्त उच्यते उपसंहारार्थम् । सोऽयमात्माऽध्यक्षरम् इति पृथगारम्भात् ।
विश्वादिरूपो यस्त्वात्मा स विज्ञेयो मुमुक्षुभिः ।
निर्विशेषोऽपि भगवांश्चतुर्धा समुदीरितः ॥ इति प्रत्यये ।
}}
}}


</div>
{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C02_V02
| verse_id     = MAN_C02_V02
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C02
| chapter_id   = MAN_C02
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = अत्रैते श्लोकाः भवन्ति ।
| verse_line1 = अत्रैते श्लोकाः भवन्ति ।
| verse_line2 = निवृत्तेः सर्वदुःखानामीशानः प्रभुरव्ययः ।
| verse_line2 = निवृत्तेः सर्वदुःखानामीशानः प्रभुरव्ययः ।
| verse_line3 = अद्वैतः सर्वभावानां देवस्तुर्यो विभुः स्मृतः ॥ २ ॥
| commentary1 = mandu
| commentary1 = mandu
}}
}}


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C02_V02" data-block-id="bhashya-MAN_C02_V02">
{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C02_V02
| verse_id = MAN_C02_V02
| id = MAN_C02_V02_B01
| id       = MAN_C02_V02_B01
| text =
| text     = सर्वदुःखानां निवृत्तेः कारणभूतस्तुरीयो देवः । हरिस्तुरीयरूपेण मोक्षदः सम्प्रकीर्तितः । देवः स सर्वजीवानां गम्यत्वात् समुदीरितः । भावा जीवाः समुद्दिष्टा भवन्त्येते यतो विभोः ॥ ईशानामपि मुक्तानां ईशानः सोऽननाच्छ्रुतः ॥ इति प्रत्याहारे ।
 
सर्वदुःखानां निवृत्तेः कारणभूतस्तुरीयो देवः ।
हरिस्तुरीयरूपेण मोक्षदः सम्प्रकीर्तितः ।
देवः स सर्वजीवानां गम्यत्वात् समुदीरितः ।
भावा जीवाः समुद्दिष्टा भवन्त्येते यतो विभोः ॥
ईशानामपि मुक्तानां ईशानः सोऽननाच्छ्रुतः ॥ इति प्रत्याहारे ।
}}
}}


</div>
{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C02_V03
| verse_id     = MAN_C02_V03
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C02
| chapter_id   = MAN_C02
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = कार्यकारणबद्धौ ताविष्येते विश्वतैजसौ ।
| verse_line1 = कार्यकारणबद्धौ ताविष्येते विश्वतैजसौ ।
| verse_line2 = प्राज्ञः कारणबद्धस्तु द्वौ तु तुर्ये न सिद्ध्यतः ॥ ३ ॥
| verse_line2 = प्राज्ञः कारणबद्धस्तु द्वौ तु तुर्ये न सिद्ध्यतः ॥ ३ ॥
| commentary1 = mandu
| commentary1 = mandu
}}
}}


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C02_V03" data-block-id="bhashya-MAN_C02_V03">
{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C02_V03
| verse_id = MAN_C02_V03
| id = MAN_C02_V03_B01
| id       = MAN_C02_V03_B01
| text =
| text     = कार्यकारणबन्धस्य तदधीनत्वतो विभुः । विश्वादिरूपो भगवान् बद्ध इत्युच्यते श्रुतौ । कुतो बन्धः परस्यास्य बन्धेशस्य चिदात्मनः ॥ इति च । स बद्धः स दुःखी स बन्धयति स दुःखयतीति । स जीवः स प्रकृतिः स जीवयति स प्रकरोतीति । सोऽवरः सोऽनित्यः सोऽवरयति सोऽनित्ययति इति कौषारवश्रुतिः । विष्णोर्गुणोक्तिपरता मम नित्यं सुरेश्वराः । तदर्थमन्यद्वचनमतस्तस्य विरोधि यत् ॥ तन्ममार्थो न हि क्वापि साऽहं तत्सरणात् सदा । सरस्वतीति सम्प्रोक्ता तस्माज्ज्ञेया गुणा हरेः ॥ इति महोपनिषदि ॥
 
कार्यकारणबन्धस्य तदधीनत्वतो विभुः ।
विश्वादिरूपो भगवान् बद्ध इत्युच्यते श्रुतौ ।
कुतो बन्धः परस्यास्य बन्धेशस्य चिदात्मनः ॥ इति च ।
स बद्धः स दुःखी स बन्धयति स दुःखयतीति । स जीवः स प्रकृतिः स जीवयति स प्रकरोतीति ।
सोऽवरः सोऽनित्यः सोऽवरयति सोऽनित्ययति इति कौषारवश्रुतिः ।
विष्णोर्गुणोक्तिपरता मम नित्यं सुरेश्वराः ।
तदर्थमन्यद्वचनमतस्तस्य विरोधि यत् ॥
तन्ममार्थो न हि क्वापि साऽहं तत्सरणात् सदा ।
सरस्वतीति सम्प्रोक्ता तस्माज्ज्ञेया गुणा हरेः ॥
इति महोपनिषदि ॥
}}
}}


</div>
{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C02_V04
| verse_id     = MAN_C02_V04
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C02
| chapter_id   = MAN_C02
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = नात्मानं न परांश्चैव न सत्यं नापि चानृतम् ।
| verse_line1 = नात्मानं न परांश्चैव न सत्यं नापि चानृतम् ।
| verse_line2 = प्राज्ञः किञ्चन संवेत्ति तुर्यं तत् सर्वदृक् सदा ॥ ४ ॥
| verse_line2 = प्राज्ञः किञ्चन संवेत्ति तुर्यं तत् सर्वदृक् सदा ॥ ४ ॥
| commentary1 = mandu
| commentary1 = mandu
}}
}}


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C02_V04" data-block-id="bhashya-MAN_C02_V04">
{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C02_V04
| verse_id = MAN_C02_V04
| id = MAN_C02_V04_B01
| id       = MAN_C02_V04_B01
| text =
| text     = नात्मानं न परांश्चैव न सत्यं नापि चानृतम् । प्राज्ञः संवेदयेत् किञ्चिज्जीवकालतमो विना ॥ सुप्त्यवस्थां सुखं चापि विना नान्यत् प्रदर्शयेत् । सर्वं तु दर्शयेन्मुक्तौ तुरीयः परमेश्वरः ॥ इति प्रत्यये । स्वतन्त्रे कर्तृशब्दः स्यात् प्राज्ञस्यावेदनं यथा । सर्वप्रदर्शके चैव तुरीये सर्वदर्शनम् ॥ इति ब्रह्मतर्के ।
 
नात्मानं न परांश्चैव न सत्यं नापि चानृतम् ।
प्राज्ञः संवेदयेत् किञ्चिज्जीवकालतमो विना ॥
सुप्त्यवस्थां सुखं चापि विना नान्यत् प्रदर्शयेत् ।
सर्वं तु दर्शयेन्मुक्तौ तुरीयः परमेश्वरः ॥ इति प्रत्यये ।
स्वतन्त्रे कर्तृशब्दः स्यात् प्राज्ञस्यावेदनं यथा ।
सर्वप्रदर्शके चैव तुरीये सर्वदर्शनम् ॥ इति ब्रह्मतर्के ।
}}
}}


</div>
{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C02_V05
| verse_id     = MAN_C02_V05
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C02
| chapter_id   = MAN_C02
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = द्वैतस्याग्रहणं तुल्यमुभयोः प्राज्ञतुर्ययोः ।बीजनिद्रायुतः प्राज्ञः सा च तुर्ये न विद्यते ॥ ५ ॥
| verse_line1 = द्वैतस्याग्रहणं तुल्यमुभयोः प्राज्ञतुर्ययोः ।बीजनिद्रायुतः प्राज्ञः सा च तुर्ये न विद्यते ॥ ५ ॥
| commentary1 = mandu
| commentary1 = mandu
}}
}}


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C02_V05" data-block-id="bhashya-MAN_C02_V05">
{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C02_V05
| verse_id = MAN_C02_V05
| id = MAN_C02_V05_B01
| id       = MAN_C02_V05_B01
| text =
| text     = निद्रायुतास्तु विश्वाद्यास्तदधीना यतो हि सा । यथा भृत्ययुतः स्वामी न ह्यज्ञानं परात्मनः ॥ इति च । अभेदमपि तद्ब्रह्म बहुरूपं विशेषतः । करोति न करोतीति व्यवहार्यं स्वशक्तितः ॥ इति च । न संवेदयतीत्यस्वीकारे । तुर्यं तत्सर्वदृक् सदा द्वैतस्याग्रहणं तुल्यमुभयोः प्राज्ञतुर्ययोः इति च विरुद्धम् । द्वैतग्रहणाकारणत्वं तुल्यमित्यर्थः । द्वैतं न ग्राहयेत् तुर्यो न च प्राज्ञः कथञ्चन । द्वैतग्रहणबीजं तु निद्रा प्राज्ञं समाश्रिता ॥ इति प्रकटश्रुतिः ।
 
निद्रायुतास्तु विश्वाद्यास्तदधीना यतो हि सा ।
यथा भृत्ययुतः स्वामी न ह्यज्ञानं परात्मनः ॥ इति च ।
अभेदमपि तद्ब्रह्म बहुरूपं विशेषतः ।
करोति न करोतीति व्यवहार्यं स्वशक्तितः ॥ इति च ।
न संवेदयतीत्यस्वीकारे । तुर्यं तत्सर्वदृक् सदा द्वैतस्याग्रहणं तुल्यमुभयोः प्राज्ञतुर्ययोः इति च विरुद्धम् । द्वैतग्रहणाकारणत्वं तुल्यमित्यर्थः ।
द्वैतं न ग्राहयेत् तुर्यो न च प्राज्ञः कथञ्चन ।
द्वैतग्रहणबीजं तु निद्रा प्राज्ञं समाश्रिता ॥ इति प्रकटश्रुतिः ।
}}
}}


</div>
{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C02_V06
| verse_id     = MAN_C02_V06
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C02
| chapter_id   = MAN_C02
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = स्वप्ननिद्रायुतावाद्यौ प्राज्ञस्त्वस्वप्ननिद्रया ।
| verse_line1 = स्वप्ननिद्रायुतावाद्यौ प्राज्ञस्त्वस्वप्ननिद्रया ।
| verse_line2 = न निद्रां नैव च स्वप्नं तुर्ये पश्यन्ति निश्चिताः ॥ ६ ॥
| verse_line2 = न निद्रां नैव च स्वप्नं तुर्ये पश्यन्ति निश्चिताः ॥ ६ ॥
}}
}}


{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C02_V07
| verse_id     = MAN_C02_V07
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C02
| chapter_id   = MAN_C02
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = अन्यथागृह्णतः स्वप्नो निद्रा तत्त्वमजानतः ।
| verse_line1 = अन्यथागृह्णतः स्वप्नो निद्रा तत्त्वमजानतः ।
| verse_line2 = विपर्यासे तयोः क्षीणे तुरीयं पदमश्नुते ॥ ७ ॥
| verse_line2 = विपर्यासे तयोः क्षीणे तुरीयं पदमश्नुते ॥ ७ ॥
| commentary1 = mandu
| commentary1 = mandu
}}
}}


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C02_V07" data-block-id="bhashya-MAN_C02_V07">
{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C02_V07
| verse_id = MAN_C02_V07
| id = MAN_C02_V07_B01
| id       = MAN_C02_V07_B01
| text =
| text     = विपरीतज्ञानादपि विपरीतज्ञानान्तरं जायते ।
 
विपरीतज्ञानादपि विपरीतज्ञानान्तरं जायते ।
}}
}}


</div>
{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C02_V08
| verse_id     = MAN_C02_V08
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C02
| chapter_id   = MAN_C02
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = अनादिमायया सुप्तो यदा जीवः प्रबुद्ध्यते ।
| verse_line1 = अनादिमायया सुप्तो यदा जीवः प्रबुद्ध्यते ।
| verse_line2 = अजमनिद्रमस्वप्नमद्वैतं बुद्ध्यते तदा ॥ ८ ॥
| verse_line2 = अजमनिद्रमस्वप्नमद्वैतं बुद्ध्यते तदा ॥ ८ ॥
| commentary1 = mandu
| commentary1 = mandu
}}
}}


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C02_V08" data-block-id="bhashya-MAN_C02_V08">
{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C02_V08
| verse_id = MAN_C02_V08
| id = MAN_C02_V08_B01
| id       = MAN_C02_V08_B01
| text =
| text     = अनादिमायया विष्णोरिच्छया स्वापितो यदा । तया प्रबोधमायाति तदा विष्णुं प्रपश्यति ॥ इति प्रकाशिकायाम् ॥
 
अनादिमायया विष्णोरिच्छया स्वापितो यदा ।
तया प्रबोधमायाति तदा विष्णुं प्रपश्यति ॥
इति प्रकाशिकायाम् ॥
}}
}}


</div>
{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C02_V09
| verse_id     = MAN_C02_V09
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C02
| chapter_id   = MAN_C02
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = प्रपञ्चो यदि विद्येत निवर्तेत न संशयः ।
| verse_line1 = प्रपञ्चो यदि विद्येत निवर्तेत न संशयः ।
| verse_line2 = मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः ॥ ९ ॥
| verse_line2 = मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः ॥ ९ ॥
| commentary1 = mandu
| commentary1 = mandu
}}
}}


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C02_V09" data-block-id="bhashya-MAN_C02_V09">
{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C02_V09
| verse_id = MAN_C02_V09
| id = MAN_C02_V09_B01
| id       = MAN_C02_V09_B01
| text =
| text     = तन्वा स्वस्वामिसम्बन्धः प्रपञ्चोऽस्य शरीरिणः । वस्तुतोऽसौ न चैवास्ति परमस्य वशे यतः ॥ तन्वादिकस्तथाऽप्येष ह्यभिमानात् प्रदृश्यते । अतः स विद्यत इति ह्यङ्गीकारो भवेद्यदि ॥ तथापि भगवज्ज्ञानात् स निवर्तेदसंशयम् ॥ इति ब्रह्मतर्के । औतमनन्यथा ज्ञातम् । परब्रह्मादिवस्तु तत् । द्वैतं द्विधा ज्ञातमन्यथाज्ञातमज्ञैः । परमार्थतः परमेश्वरात् । तस्यैव मायामात्रं तदिच्छया निर्मितम् । तदन्यथाज्ञानं तस्मात् तदिच्छयैव निवर्तते । परेण ब्रह्मणा यत्तु द्विधा न ज्ञातमञ्जसा । तदद्वैतं परं ब्रह्म तदेव ज्ञातमन्यथा ॥ जीवेन द्वैतमुद्दिष्टं मिथ्याज्ञानं तदेव च । परमार्थात् पराद् विष्णोर्जातमिच्छावशादनु ॥ मायेतीच्छा समुद्दिष्टा मायामात्रं तदुद्भवम् । उत्तमत्वात् परार्थोऽसौ भगवान् विष्णुरव्ययः ॥ इति च ।
 
तन्वा स्वस्वामिसम्बन्धः प्रपञ्चोऽस्य शरीरिणः ।
वस्तुतोऽसौ न चैवास्ति परमस्य वशे यतः ॥
तन्वादिकस्तथाऽप्येष ह्यभिमानात् प्रदृश्यते ।
अतः स विद्यत इति ह्यङ्गीकारो भवेद्यदि ॥
तथापि भगवज्ज्ञानात् स निवर्तेदसंशयम् ॥ इति ब्रह्मतर्के ।
औतमनन्यथा ज्ञातम् । परब्रह्मादिवस्तु तत् । द्वैतं द्विधा ज्ञातमन्यथाज्ञातमज्ञैः । परमार्थतः परमेश्वरात् । तस्यैव मायामात्रं तदिच्छया निर्मितम् । तदन्यथाज्ञानं तस्मात् तदिच्छयैव निवर्तते ।
परेण ब्रह्मणा यत्तु द्विधा न ज्ञातमञ्जसा ।
तदद्वैतं परं ब्रह्म तदेव ज्ञातमन्यथा ॥
जीवेन द्वैतमुद्दिष्टं मिथ्याज्ञानं तदेव च ।
परमार्थात् पराद् विष्णोर्जातमिच्छावशादनु ॥
मायेतीच्छा समुद्दिष्टा मायामात्रं तदुद्भवम् ।
उत्तमत्वात् परार्थोऽसौ भगवान् विष्णुरव्ययः ॥ इति च ।
}}
}}


</div>
{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C02_V10
| verse_id     = MAN_C02_V10
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C02
| chapter_id   = MAN_C02
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = विकल्पो विनिवर्तेत कल्पितो यदि केनचित् ।
| verse_line1 = विकल्पो विनिवर्तेत कल्पितो यदि केनचित् ।
| verse_line2 = उपदेशादयं वादो ज्ञाते द्वैतं न विद्यते ॥ १० ॥
| verse_line2 = उपदेशादयं वादो ज्ञाते द्वैतं न विद्यते ॥ १० ॥
| commentary1 = mandu
| commentary1 = mandu
}}
}}


{{Bhashyam
<div class="gr-author-note">इति द्वितीयखण्डः ॥</div>
| verse_id = MAN_C02_V10
| id = MAN_C02_V10_author_note
| text =
 
इति द्वितीयखण्डः ॥
| extra_class = gr-author-note
}}


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C02_V10" data-block-id="bhashya-MAN_C02_V10">
{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C02_V10
| verse_id = MAN_C02_V10
| id = MAN_C02_V10_B01
| id       = MAN_C02_V10_B01
| text =
| text     = अनन्यथा इतमवगतमद्वैतम् । द्वैतं वस्तुस्वरूपापेक्षया द्विधा ह्यन्यथा ज्ञातमित्यर्थः । अतो विकल्पः शरीरादिसम्बन्धः केनचिदज्ञानादिना कारणेन कल्पितोऽप्युपदेशान्निवर्तते । अयं सतां वादः । ज्ञाते सति ब्रह्मणि द्वैतमन्यथाज्ञानं निवर्तते इति ॥ विकल्पो देहबन्धादिः केनचित् कारणेन तु । कल्पितो विनिवर्तेत गुरुवाक्यादसंशयः ॥ एष एव सतां वादो ज्ञाते ब्रह्मणि तत्त्वतः । निवर्ततेऽन्यथाज्ञानं तत आनन्दमेत्यसौ ॥ इति च ॥ १० ॥
 
अनन्यथा इतमवगतमद्वैतम् । द्वैतं वस्तुस्वरूपापेक्षया द्विधा ह्यन्यथा ज्ञातमित्यर्थः । अतो विकल्पः शरीरादिसम्बन्धः केनचिदज्ञानादिना कारणेन कल्पितोऽप्युपदेशान्निवर्तते । अयं सतां वादः । ज्ञाते सति ब्रह्मणि द्वैतमन्यथाज्ञानं निवर्तते इति ॥ विकल्पो देहबन्धादिः केनचित् कारणेन तु ।
कल्पितो विनिवर्तेत गुरुवाक्यादसंशयः ॥
एष एव सतां वादो ज्ञाते ब्रह्मणि तत्त्वतः ।
निवर्ततेऽन्यथाज्ञानं तत आनन्दमेत्यसौ ॥
इति च ॥ १० ॥
}}
}}


</div>
<span id="gr-C3" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="तृतीयः खण्डः"></span>
== तृतीयः खण्डः ==
== तृतीयः खण्डः ==
{{Adhyaya
{{VerseBlock
| verse_id    = MAN_C03_V01
| document_id  = MAN
| document_id  = MAN
| chapter_num  = 3
| chapter_id   = MAN_C03
| title        = तृतीयः खण्डः
| verse_type   = mantra
}}
| verse_line1 = सोऽयमात्माऽध्यक्षरमोङ्कारोऽधिमात्रं पादा मात्रा अकार उकारो मकार इति ॥
{{VerseBlock
| verse_line2 = जागरितस्थानो वैश्वानरोऽकारः प्रथमा मात्रा । आप्तेरादिमत्त्वाद् वा ।
| verse_id = MAN_C03_V01
| commentary1 = mandu
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C03
| verse_type = mantra
| verse_line1 = सोऽयमात्माऽध्यक्षरमोङ्कारोऽधिमात्रं पादा मात्रा अकार उकारो मकार इति ॥
| verse_line2 = जागरितस्थानो वैश्वानरोऽकारः प्रथमा मात्रा । आप्तेरादिमत्त्वाद् वा ।
| verse_line3 = आप्नोति ह वै सर्वान् कामानादिश्च भवति । य एवं वेद ॥ १ ॥
| commentary1 = mandu
}}
}}


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C03_V01" data-block-id="bhashya-MAN_C03_V01">
{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C03_V01
| verse_id = MAN_C03_V01
| id = MAN_C04_V01_B01
| id       = MAN_C04_V01_B01
| text =
| text     = अधिकं सर्वतोऽविनाशि चेत्यध्यक्षरम् । अधिका एव मात्रा अंशा यस्य तदधिमात्रम् । अ इत्यनेनाभिधानेनाक्रियत इत्यकारः । तत्र पूर्वोक्तो वैश्वानरः प्रथमा मात्रेत्याद्यनुवादः । अकार इत्यादिकं विधेयम् । प्राज्ञस्तैजसश्चादिरस्येत्यादिमात्रम् । सुप्तेरुत्थाने प्राज्ञाद्विभक्तो भवति विश्वः । स्वप्नादुत्थाने तैजसात् । आदिश्चास्योपासकस्य भवति ॥ १ ॥
 
अधिकं सर्वतोऽविनाशि चेत्यध्यक्षरम् । अधिका एव मात्रा अंशा यस्य तदधिमात्रम् । अ इत्यनेनाभिधानेनाक्रियत इत्यकारः । तत्र पूर्वोक्तो वैश्वानरः प्रथमा मात्रेत्याद्यनुवादः । अकार इत्यादिकं विधेयम् । प्राज्ञस्तैजसश्चादिरस्येत्यादिमात्रम् । सुप्तेरुत्थाने प्राज्ञाद्विभक्तो भवति विश्वः । स्वप्नादुत्थाने तैजसात् । आदिश्चास्योपासकस्य भवति ॥ १ ॥
}}
}}


</div>
{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C03_V02
| verse_id     = MAN_C03_V02
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C03
| chapter_id   = MAN_C03
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = स्वप्नस्थानस्तैजस उकारो द्वितीया मात्रा । उत्कर्षादुभयत्वात् वा । उत्कर्षति ह वै ज्ञानसन्ततिं समानश्च भवति नास्याब्रह्मवित् कुले भवति । य एवं वेद ॥ २ ॥
| verse_line1 = स्वप्नस्थानस्तैजस उकारो द्वितीया मात्रा । उत्कर्षादुभयत्वात् वा । उत्कर्षति ह वै ज्ञानसन्ततिं समानश्च भवति नास्याब्रह्मवित् कुले भवति । य एवं वेद ॥ २ ॥
| commentary1 = mandu
| commentary1 = mandu
}}
}}


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C03_V02" data-block-id="bhashya-MAN_C03_V02">
{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C03_V02
| verse_id = MAN_C03_V02
| id = MAN_C04_V02_B01
| id       = MAN_C04_V02_B01
| text =
| text     = शरीराभिमानादुत्थाप्य कर्षतीत्युत्कर्षः । निद्रा विषयानुभवश्चानेन क्रियत इत्युभयत्वम् । समानः सर्वेषां मध्यस्थो भवति ॥ २ ॥
 
शरीराभिमानादुत्थाप्य कर्षतीत्युत्कर्षः । निद्रा विषयानुभवश्चानेन क्रियत इत्युभयत्वम् । समानः सर्वेषां मध्यस्थो भवति ॥ २ ॥
}}
}}


</div>
{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C03_V03
| verse_id     = MAN_C03_V03
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C03
| chapter_id   = MAN_C03
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = सुषुप्तस्थानः प्राज्ञो मकारस्तृतीया मात्रा । मितेरपीतेर्वा । मिनोति ह वा इदं सर्वमपीतिश्च भवति । य एवं वेद ॥ ३ ॥
| verse_line1 = सुषुप्तस्थानः प्राज्ञो मकारस्तृतीया मात्रा । मितेरपीतेर्वा । मिनोति ह वा इदं सर्वमपीतिश्च भवति । य एवं वेद ॥ ३ ॥
| commentary1 = mandu
| commentary1 = mandu
}}
}}


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C03_V03" data-block-id="bhashya-MAN_C03_V03">
{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C03_V03
| verse_id = MAN_C03_V03
| id = MAN_C04_V03_B01
| id       = MAN_C04_V03_B01
| text =
| text     = मितेरन्तर्गमनात् ।
 
मितेरन्तर्गमनात् ।
}}
}}


{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C03_V03
| verse_id = MAN_C03_V03
| id = MAN_C04_V03_B01
| id       = MAN_C04_V03_B01
| text =
| text     = अधिकत्वाच्च नित्यत्वादध्यक्षरमुदाहृतः । येंऽशास्तस्य तु सर्वेऽपि पूर्णाः प्रत्येकशो विभोः ॥ अतोऽधिमात्रमुद्दिष्टो मात्रा अंशा उदाहृताः । श्रुतः स विष्णुरोङ्कार ओमित्याक्रियते यतः ॥ आद्यस्तदंशो ह्याप्तिः स्याद् विषयानापयेद्यतः । जीवस्य तु यतः प्राज्ञात् तैजसाद्वा समुत्थितः ॥ अविभागोऽपि भगवानादिमांस्तेन कीर्तितः । तस्मादुत्पद्यते मुक्तस्तज्ज्ञानानन्दलक्षणः ॥ आप्नोति विषयान् सर्वान् निद्राया विषयस्य च । उभयोः कारणत्वेन ह्युभयस्तैजसः श्रुतः ॥ देहाभिमानादुद्धृत्य कर्षति स्वप्नमण्डले । उत्कर्षत्वं ततस्तस्य तज्ज्ञानी ज्ञाननित्यताम् ॥ आप्नोति देहादुत्कृष्य स्वात्मानं सर्वमोक्षिणाम् । मध्यस्थश्च भवेत् स्नेहाद्दोषाभावाच्च सर्वशः ॥ स्वात्मन्यन्तर्गमयति मानमन्तर्गतिः स्मृता । जीवमन्तर्गतं कृत्वा तज्ज्ञानलयकृद् यतः ॥ प्राज्ञो मानमपीतिश्च तज्ज्ञोऽप्येवं विमुक्तिगः । व्याप्त्याऽन्तर्गमयेत् सर्वं दुःखाद्यं तु विलापयेत् ॥ अणूनामपि जीवानां प्रकाशो व्यापको भवेत् । अण्डमात्रे बहिश्चापि देवतानां यथाक्रमम् ॥ अतोऽन्तर्गमनं मुक्तौ जीवेषु जगतो भवेत् ॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ ३ ॥
 
अधिकत्वाच्च नित्यत्वादध्यक्षरमुदाहृतः ।
येंऽशास्तस्य तु सर्वेऽपि पूर्णाः प्रत्येकशो विभोः ॥
अतोऽधिमात्रमुद्दिष्टो मात्रा अंशा उदाहृताः ।
श्रुतः स विष्णुरोङ्कार ओमित्याक्रियते यतः ॥
आद्यस्तदंशो ह्याप्तिः स्याद् विषयानापयेद्यतः ।
जीवस्य तु यतः प्राज्ञात् तैजसाद्वा समुत्थितः ॥
अविभागोऽपि भगवानादिमांस्तेन कीर्तितः ।
तस्मादुत्पद्यते मुक्तस्तज्ज्ञानानन्दलक्षणः ॥
आप्नोति विषयान् सर्वान् निद्राया विषयस्य च ।
उभयोः कारणत्वेन ह्युभयस्तैजसः श्रुतः ॥
देहाभिमानादुद्धृत्य कर्षति स्वप्नमण्डले ।
उत्कर्षत्वं ततस्तस्य तज्ज्ञानी ज्ञाननित्यताम् ॥
आप्नोति देहादुत्कृष्य स्वात्मानं सर्वमोक्षिणाम् ।
मध्यस्थश्च भवेत् स्नेहाद्दोषाभावाच्च सर्वशः ॥
स्वात्मन्यन्तर्गमयति मानमन्तर्गतिः स्मृता ।
जीवमन्तर्गतं कृत्वा तज्ज्ञानलयकृद् यतः ॥
प्राज्ञो मानमपीतिश्च तज्ज्ञोऽप्येवं विमुक्तिगः ।
व्याप्त्याऽन्तर्गमयेत् सर्वं दुःखाद्यं तु विलापयेत् ॥
अणूनामपि जीवानां प्रकाशो व्यापको भवेत् ।
अण्डमात्रे बहिश्चापि देवतानां यथाक्रमम् ॥
अतोऽन्तर्गमनं मुक्तौ जीवेषु जगतो भवेत् ॥
इति ब्रह्मतर्के ॥ ३ ॥
}}
}}


</div>
{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C03_V04
| verse_id     = MAN_C03_V04
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C03
| chapter_id   = MAN_C03
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = अत्रैते श्लोकाः भवन्ति ।विश्वस्यात्वविवक्षायामादिसामान्यमुत्कटम् ।
| verse_line1 = अत्रैते श्लोकाः भवन्ति ।विश्वस्यात्वविवक्षायामादिसामान्यमुत्कटम् ।
| verse_line2 = मात्रासम्प्रतिपत्तौ स्यादाप्तिसामान्यमेव च ॥ ४ ॥
| verse_line2 = मात्रासम्प्रतिपत्तौ स्यादाप्तिसामान्यमेव च ॥ ४ ॥
| commentary1 = mandu
| commentary1 = mandu
}}
}}


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C03_V04" data-block-id="bhashya-MAN_C03_V04">
{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C03_V04
| verse_id = MAN_C03_V04
| id = MAN_C04_V04_B01
| id       = MAN_C04_V04_B01
| text =
| text     = मात्रासम्प्रतिपत्तौ अंशध्याने । आदिमत्वं विश्वस्य विद्यते । तदुपासकस्यापि भवतीत्यादिसामान्यम् ।
 
मात्रासम्प्रतिपत्तौ अंशध्याने । आदिमत्वं विश्वस्य विद्यते । तदुपासकस्यापि भवतीत्यादिसामान्यम् ।
}}
}}


</div>
{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C03_V05
| verse_id     = MAN_C03_V05
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C03
| chapter_id   = MAN_C03
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = तैजसस्योत्वविज्ञान उत्कर्षो दृश्यते स्फुटम् ।
| verse_line1 = तैजसस्योत्वविज्ञान उत्कर्षो दृश्यते स्फुटम् ।
| verse_line2 = मात्रासम्प्रतिपत्तौ स्यादुभयत्वं तथाविधम् ॥ ५ ॥
| verse_line2 = मात्रासम्प्रतिपत्तौ स्यादुभयत्वं तथाविधम् ॥ ५ ॥
}}
}}


{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C03_V06
| verse_id     = MAN_C03_V06
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C03
| chapter_id   = MAN_C03
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = मकारभावे प्राज्ञस्य मानसामान्यमुत्कटम् ।
| verse_line1 = मकारभावे प्राज्ञस्य मानसामान्यमुत्कटम् ।
| verse_line2 = मात्रासम्प्रतिपत्तौ तु लयसामान्यमेव च ॥ ६ ॥
| verse_line2 = मात्रासम्प्रतिपत्तौ तु लयसामान्यमेव च ॥ ६ ॥
}}
}}


{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C03_V07
| verse_id     = MAN_C03_V07
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C03
| chapter_id   = MAN_C03
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = त्रिषु धामसु यत् तुल्यं सामान्यं वेत्ति निश्चितम् ।
| verse_line1 = त्रिषु धामसु यत् तुल्यं सामान्यं वेत्ति निश्चितम् ।
| verse_line2 = स पूज्यस्सर्वभूतानां वन्द्यश्चैव महामुनिः ॥ ७ ॥
| verse_line2 = स पूज्यस्सर्वभूतानां वन्द्यश्चैव महामुनिः ॥ ७ ॥
}}
}}


{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C03_V08
| verse_id     = MAN_C03_V08
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C03
| chapter_id   = MAN_C03
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = अकारो नयते विश्वमुकारश्चापि तैजसम् ।
| verse_line1 = अकारो नयते विश्वमुकारश्चापि तैजसम् ।
| verse_line2 = मकारश्च पुनः प्राज्ञं नामात्रे विद्यतेऽगतिरिति ॥ ८ ॥
| verse_line2 = मकारश्च पुनः प्राज्ञं नामात्रे विद्यतेऽगतिरिति ॥ ८ ॥
| commentary1 = mandu
| commentary1 = mandu
}}
}}


{{Bhashyam
<div class="gr-author-note">इति तृतीयखण्डः ॥</div>
| verse_id = MAN_C03_V08
| id = MAN_C03_V08_author_note
| text =
 
इति तृतीयखण्डः ॥
| extra_class = gr-author-note
}}


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C03_V08" data-block-id="bhashya-MAN_C03_V08">
{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C03_V08
| verse_id = MAN_C03_V08
| id = MAN_C04_V08_B01
| id       = MAN_C04_V08_B01
| text =
| text     = अमात्रेऽप्यगतिर्न विद्यते । प्रतिदिवसं विभाग एकीभावश्च विद्यते विश्वादीनाम् । तुरीयस्य तन्न विद्यत इत्यमात्रः । विश्वादीनां व्यवहारकारणत्वं विद्यते । तुरीयस्य तन्न विद्यत इत्यतो गम्यत्वमपि नास्तीत्याशङ्कां निवर्तयति– अगतिर्न विद्यते इति । आत्मानं संविशति इति गतिवचनात् ।
 
अमात्रेऽप्यगतिर्न विद्यते । प्रतिदिवसं विभाग एकीभावश्च विद्यते विश्वादीनाम् । तुरीयस्य तन्न विद्यत इत्यमात्रः । विश्वादीनां व्यवहारकारणत्वं विद्यते । तुरीयस्य तन्न विद्यत इत्यतो गम्यत्वमपि नास्तीत्याशङ्कां निवर्तयति– अगतिर्न विद्यते इति । आत्मानं संविशति इति गतिवचनात् ।
}}
}}


{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C03_V08
| verse_id = MAN_C03_V08
| id = MAN_C04_V08_B02
| id       = MAN_C04_V08_B02
| text =
| text     = आदिमत्त्वेन सामान्यमुपास्येन भवेदिति । उपासकस्य सञ्जानन् सर्ववन्द्यो भवेत् पुमान् ॥ सामान्यत्रयमप्येतत् तुल्यं मुक्तिगतत्वतः । अमात्रत्वं तुरीयस्याप्यविभागाद् दिने दिने ॥ जाग्रदादेरकर्ताऽपि गम्योऽसौ ज्ञानिनां भवेत् ॥ इति च ।
 
आदिमत्त्वेन सामान्यमुपास्येन भवेदिति ।
उपासकस्य सञ्जानन् सर्ववन्द्यो भवेत् पुमान् ॥
सामान्यत्रयमप्येतत् तुल्यं मुक्तिगतत्वतः ।
अमात्रत्वं तुरीयस्याप्यविभागाद् दिने दिने ॥
जाग्रदादेरकर्ताऽपि गम्योऽसौ ज्ञानिनां भवेत् ॥ इति च ।
}}
}}


{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C03_V08
| verse_id = MAN_C03_V08
| id = MAN_C04_V08_B03
| id       = MAN_C04_V08_B03
| text =
| text     = आदिमत्त्वादिसामान्यं तुल्यं मोक्षोपभोग्यतः । अमात्रत्वं तुरीयस्याप्यविभागाद्दिने दिने ॥ इत्यात्मसंहितायाम् ॥
 
आदिमत्त्वादिसामान्यं तुल्यं मोक्षोपभोग्यतः ।
अमात्रत्वं तुरीयस्याप्यविभागाद्दिने दिने ॥
इत्यात्मसंहितायाम् ॥
}}
}}


</div>
<span id="gr-C4" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="चतुर्थः खण्डः"></span>
== चतुर्थः खण्डः ==
== चतुर्थः खण्डः ==
{{Adhyaya
{{VerseBlock
| verse_id    = MAN_C04_V01
| document_id  = MAN
| document_id  = MAN
| chapter_num  = 4
| chapter_id   = MAN_C04
| title        = चतुर्थः खण्डः
| verse_type   = mantra
}}
| verse_line1 = अमात्रश्चतुर्थोऽव्यवहार्यः प्रपञ्चोपशमः शिवोऽद्वैतः ओङ्कार आत्मैव संविशत्यात्मनाऽऽत्मानं य एवं वेद ॥ १ ॥
{{VerseBlock
| commentary1 = mandu
| verse_id = MAN_C04_V01
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C04
| verse_type = mantra
| verse_line1 = अमात्रश्चतुर्थोऽव्यवहार्यः प्रपञ्चोपशमः शिवोऽद्वैतः ओङ्कार आत्मैव संविशत्यात्मनाऽऽत्मानं य एवं वेद ॥ १ ॥
| commentary1 = mandu
}}
}}


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C04_V01" data-block-id="bhashya-MAN_C04_V01">
{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C04_V01
| verse_id = MAN_C04_V01
| id = MAN_C04_V01_B01
| id       = MAN_C04_V01_B01
| text =
| text     = आत्मैव भूत्वाऽन्याभिमानं त्यक्त्वा परमात्मनैव परमात्मानं प्रविशत्युपासकः । अव्यवहार्यत्वादिकमत्र साम्यमिति दर्शयितुं पुनरप्युक्तमव्यवहार्यत्वादिकम् ॥ १ ॥
 
आत्मैव भूत्वाऽन्याभिमानं त्यक्त्वा परमात्मनैव परमात्मानं प्रविशत्युपासकः ।
अव्यवहार्यत्वादिकमत्र साम्यमिति दर्शयितुं पुनरप्युक्तमव्यवहार्यत्वादिकम् ॥ १ ॥
}}
}}


{{VerseBlock
</div>
| verse_id = MAN_C04_V02
<div class="leading-bhashya" id="MAN_C04_V02_I01" data-block-id="MAN_C04_V02_I01" data-verse="MAN_C04">
| document_id = MAN
<div class="leading-bhashya-line">ओङ्कारं पादशो विद्यात् पादा मात्रा न संशयः ।ओङ्कारं पादशो ज्ञात्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत् ॥ २ ॥</div>
| chapter_id = MAN_C04
</div>
| verse_type = mantra
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C04
| id = MAN_C04_V02_I01
| text =
 
ओङ्कारं पादशो विद्यात् पादा मात्रा न संशयः ।ओङ्कारं पादशो ज्ञात्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत् ॥ २ ॥
}}


{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C04_V03
| verse_id     = MAN_C04_V03
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C04
| chapter_id   = MAN_C04
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = युञ्जीत प्रणवे चेतः प्रणवो ब्रह्म निर्भयम् ।
| verse_line1 = युञ्जीत प्रणवे चेतः प्रणवो ब्रह्म निर्भयम् ।
| verse_line2 = प्रणवे नित्ययुक्तस्य न भयं विद्यते क्वचित् ॥ ३ ॥
| verse_line2 = प्रणवे नित्ययुक्तस्य न भयं विद्यते क्वचित् ॥ ३ ॥
}}
}}


{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C04_V04
| verse_id     = MAN_C04_V04
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C04
| chapter_id   = MAN_C04
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = प्रणवो ह्यपरं ब्रह्म प्रणवस्य परं स्मृतम् ।
| verse_line1 = प्रणवो ह्यपरं ब्रह्म प्रणवस्य परं स्मृतम् ।
| verse_line2 = अपूर्वोऽनन्तरोऽबाह्योऽनपरः प्रणवोऽव्ययः ॥ ४ ॥
| verse_line2 = अपूर्वोऽनन्तरोऽबाह्योऽनपरः प्रणवोऽव्ययः ॥ ४ ॥
}}
}}


{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C04_V05
| verse_id     = MAN_C04_V05
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C04
| chapter_id   = MAN_C04
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = सर्वस्य प्रणवो ह्यादिर्मध्यमन्तस्तथैव च ।
| verse_line1 = सर्वस्य प्रणवो ह्यादिर्मध्यमन्तस्तथैव च ।
| verse_line2 = एवं हि प्रणवं ज्ञात्वा व्यश्नुते तदनन्तरम् ॥ ५ ॥
| verse_line2 = एवं हि प्रणवं ज्ञात्वा व्यश्नुते तदनन्तरम् ॥ ५ ॥
}}
}}


{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C04_V06
| verse_id     = MAN_C04_V06
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C04
| chapter_id   = MAN_C04
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = प्रणवं हीश्वरं विद्यात् सर्वस्य हृदये स्थितम् ।
| verse_line1 = प्रणवं हीश्वरं विद्यात् सर्वस्य हृदये स्थितम् ।
| verse_line2 = सर्वव्यापिनमोङ्कारं मत्वा धीरो न शोचति ॥ ६ ॥
| verse_line2 = सर्वव्यापिनमोङ्कारं मत्वा धीरो न शोचति ॥ ६ ॥
}}
}}


{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C04_V07
| verse_id     = MAN_C04_V07
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C04
| chapter_id   = MAN_C04
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = अमात्रोऽनन्तमात्रश्च द्वैतस्योपशमः शिवः ।
| verse_line1 = अमात्रोऽनन्तमात्रश्च द्वैतस्योपशमः शिवः ।
| verse_line2 = ओङ्कारो विदितो येन स मुनिर्नेतरो जनः ।
| verse_line2 = ओङ्कारो विदितो येन स मुनिर्नेतरो जनः ।
| verse_line3 = स मुनिर्नेतरो जन इति ॥ ७ ॥
| commentary1 = mandu
| commentary1 = mandu
}}
}}


{{Bhashyam
<div class="gr-author-note">इति चतुर्थः खण्डः ॥</div>
| verse_id = MAN_C04_V07
| id = MAN_C04_V07_author_note
| text =


इति चतुर्थः खण्डः ॥
<div class="gr-author-note">इति श्रीमाण्डूक्योपनिषत् समाप्ता॥</div>
| extra_class = gr-author-note
}}


{{Bhashyam
<div class="gr-author-note">इति चतुर्थखण्डः ॥</div>
| verse_id = MAN_C04_V07
| id = MAN_C04_V07_author_note
| text =


इति श्रीमाण्डूक्योपनिषत् समाप्ता॥
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितं माण्डूक्योपनिषद्भाष्यं समाप्तम् ॥</div>
| extra_class = gr-author-note
}}


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C04_V07" data-block-id="bhashya-MAN_C04_V07">
{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C04_V07
| verse_id = MAN_C04_V07
| id = MAN_C04_V07_author_note
| id       = MAN_C04_V07_B01
| text =
| text     = तुरीयं नादनामानं हरिं ज्ञात्वा परं पदम् । तमेव प्रविशेच्छुद्धरूपी तत्सदृशात्मवान् ॥ ज्ञानानन्दौ च शक्तिश्च तथापि न समाः क्वचित् । विमुक्तस्यापि जीवस्य पारतन्त्र्यं च नित्यदा ॥ चतूरूपस्यास्य विष्णोर्नाम प्रणव इत्यपि । जाग्रदादिप्रणयनात् स एव ब्रह्म बृंहणात् ॥ ओमित्याक्रियमाणत्वादोङ्कारः सम्प्रकीर्तितः । आदिमत्वादयो ह्यर्था ओमित्यस्य श्रुतौ श्रुताः ॥ अपूर्वः कारणाभावान्नाशाभावादनन्तरः । पराधीनस्थित्यभावादनपर उदाहृतः ॥ सर्वगत्वादबाह्यश्च तं ज्ञात्वा प्रविमुच्यते ॥ इति च ॥
 
इति चतुर्थखण्डः ॥
| extra_class = gr-author-note
}}
}}


{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C04_V07
| verse_id = MAN_C04_V07
| id = MAN_C04_V07_author_note
| id       = MAN_C04_V07_B02
| text =
| text     = परत्वमपरत्वं च विष्णोरेकस्य वै यदा । श्रूयते न तु सामर्थ्यभेदस्तत्र कथञ्चन ॥ अवतारस्य पूर्वत्वात् पौर्वापर्यमुदाहृतम् ॥ इति ब्रह्मतर्के ।
 
इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितं माण्डूक्योपनिषद्भाष्यं समाप्तम् ॥
| extra_class = gr-author-note
}}
}}


{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C04_V07
| verse_id = MAN_C04_V07
| id = MAN_C04_V07_B01
| id       = MAN_C04_V07_B03
| text =
| text     = पूर्वावतारे पश्चिमावतारेऽपि पूर्ण एवेति प्रणवो ह्यपरं ब्रह्मेत्यादेरर्थः ॥
 
तुरीयं नादनामानं हरिं ज्ञात्वा परं पदम् ।
तमेव प्रविशेच्छुद्धरूपी तत्सदृशात्मवान् ॥
ज्ञानानन्दौ च शक्तिश्च तथापि न समाः क्वचित् ।
विमुक्तस्यापि जीवस्य पारतन्त्र्यं च नित्यदा ॥
चतूरूपस्यास्य विष्णोर्नाम प्रणव इत्यपि ।
जाग्रदादिप्रणयनात् स एव ब्रह्म बृंहणात् ॥
ओमित्याक्रियमाणत्वादोङ्कारः सम्प्रकीर्तितः ।
आदिमत्वादयो ह्यर्था ओमित्यस्य श्रुतौ श्रुताः ॥
अपूर्वः कारणाभावान्नाशाभावादनन्तरः ।
पराधीनस्थित्यभावादनपर उदाहृतः ॥
सर्वगत्वादबाह्यश्च तं ज्ञात्वा प्रविमुच्यते ॥ इति च ॥
}}
}}


{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C04_V07
| verse_id = MAN_C04_V07
| id = MAN_C04_V07_B02
| id       = MAN_C04_V07_B04
| text =
| text     = एकोऽपि निर्विशेषोऽपि चतुर्धा व्यवहारभाक् । यस्तं वन्दे चिदात्मानं विष्णुं विश्वादिरूपिणम् ॥
 
परत्वमपरत्वं च विष्णोरेकस्य वै यदा ।
श्रूयते न तु सामर्थ्यभेदस्तत्र कथञ्चन ॥
अवतारस्य पूर्वत्वात् पौर्वापर्यमुदाहृतम् ॥ इति ब्रह्मतर्के ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C04_V07
| id = MAN_C04_V07_B03
| text =
 
पूर्वावतारे पश्चिमावतारेऽपि पूर्ण एवेति प्रणवो ह्यपरं ब्रह्मेत्यादेरर्थः ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C04_V07
| id = MAN_C04_V07_B04
| text =
 
एकोऽपि निर्विशेषोऽपि चतुर्धा व्यवहारभाक् ।
यस्तं वन्दे चिदात्मानं विष्णुं विश्वादिरूपिणम् ॥
}}
}}


</div>


[[Category:Sanskrit Documents]]
[[Category:Sanskrit Documents]]
[[Category:Mandu]]
[[Category:Mandu]]
Retrieved from "https://anandamakaranda.in/Mandu"