Vishnutattvavinirnaya: Difference between revisions
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3) |
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3) |
||
| (11 intermediate revisions by the same user not shown) | |||
| Line 1: | Line 1: | ||
<div class="gr-doc-title" data-has-ullekha="1">विष्णुतत्त्वविनिर्णयः</div> | |||
__TOC__ | |||
< | <span id="gr-C1" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="प्रथमः परिच्छेदः"></span> | ||
== प्रथमः परिच्छेदः == | |||
{{Bhashyam | {{Bhashyam | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B001 | | id = VTN_C01_B001 | ||
| text = | | text = सदागमैकविज्ञेयं समतीतक्षराक्षरम् । | ||
सदागमैकविज्ञेयं समतीतक्षराक्षरम् | नारायणं सदा वन्दे निर्दोषाशेषसद्गुणम् ॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 26: | Line 14: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B002 | | id = VTN_C01_B002 | ||
| text = | | text = विशेषणाणि यानीह कथितानि सदुक्तिभिः । | ||
विशेषणाणि यानीह कथितानि सदुक्तिभिः | साधयिष्यामि तान्येव क्रमात् सज्जनसंविदे ॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 33: | Line 21: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B003 | | id = VTN_C01_B003 | ||
| text = | | text = <span class="gr-reference gr-ref-Brahmanda-id">‘ऋगाद्या भारतं चैव पञ्चरात्रमथाखलिम् ।<br/>मूलरामायणं चैव पुराणं चैतदात्मकम् ॥<br/>ये चानुयायिनस्त्वेषां सर्वे ते च सदागमाः ।<br/>दुरागमास्तदन्ये ये तैर्न ज्ञेयो जनार्दनः ॥<br/>ज्ञेय एतैः सदायुक्तैः भक्तिमद्भिः सुनिष्ठितैः ।<br/>न च केवलतर्केण नाक्षजेन न केनचित् ॥<br/>केवलागमविज्ञेयो भक्तैरेव न चान्यथा ॥’</span> इति ब्रह्माण्डे । | ||
‘ऋगाद्या भारतं चैव पञ्चरात्रमथाखलिम् | <span class="gr-reference gr-ref-Taittariyabrahmana-id">‘नावेदविन्मनुते तं बृहन्तं सर्वानुभूमात्मानं साम्पराये’(तै.ब्रा.३.१२.९.७)</span> इति तैत्तिरीयश्रुतिः । | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Kathakopanishat-id">‘नैषा तर्केण मतिरापनेया प्रोक्तान्येनैव सुज्ञानाय प्रेष्ठ’(कठ.१.२.९)</span> इति च कठश्रुतिः । | |||
<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘नेन्द्रियाणि नानुमानं वेदा ह्येवैनं वेदयन्ति तस्मादाहुर्वेदाः’</span> इति च पिप्पलादश्रुतिः । | |||
}} | }} | ||
| Line 40: | Line 30: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B004 | | id = VTN_C01_B004 | ||
| text = | | text = न चैतेषां वचनानामेवाप्रामाण्यम् । | ||
न चैतेषां वचनानामेवाप्रामाण्यम् । | |||
}} | }} | ||
| Line 47: | Line 36: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B005 | | id = VTN_C01_B005 | ||
| text = | | text = अपौरुषेयत्वात् वेदस्य । | ||
अपौरुषेयत्वात् वेदस्य । | |||
}} | }} | ||
| Line 54: | Line 42: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B006 | | id = VTN_C01_B006 | ||
| text = | | text = <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘इतिहासपुराणः पञ्चमो वेदानां वेदः’(छां.उ.७.१.४)</span> इति तद्गृहीतत्वाच्च । | ||
‘इतिहासपुराणः पञ्चमो वेदानां वेदः’(छां.उ.७.१.४) इति तद्गृहीतत्वाच्च । | |||
}} | }} | ||
| Line 61: | Line 48: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B007 | | id = VTN_C01_B007 | ||
| text = | | text = न चापौरुषेयं वाक्यमेव नास्तीति वाच्यम् । तदभावे सर्वसमयाभिमतधर्माद्यसिद्धेः । | ||
न चापौरुषेयं वाक्यमेव नास्तीति वाच्यम् । तदभावे सर्वसमयाभिमतधर्माद्यसिद्धेः । | |||
}} | }} | ||
| Line 68: | Line 54: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B008 | | id = VTN_C01_B008 | ||
| text = | | text = यस्य तौ नाभिमतौ नासौ समयी, समयप्रयोजनाभावात् । | ||
यस्य तौ नाभिमतौ नासौ समयी, समयप्रयोजनाभावात् । | |||
}} | }} | ||
| Line 75: | Line 60: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B009 | | id = VTN_C01_B009 | ||
| text = | | text = न च तेन लोकोपकारः । धर्माद्यभावज्ञाने परस्परहिंसादिना अपकारस्यैव प्राप्तेः । | ||
न च तेन लोकोपकारः । धर्माद्यभावज्ञाने परस्परहिंसादिना अपकारस्यैव प्राप्तेः । | |||
}} | }} | ||
| Line 82: | Line 66: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B010 | | id = VTN_C01_B010 | ||
| text = | | text = न चोपकारेण तस्य प्रयोजनम्, अदृष्टाभावात् । अतो धर्माद्यभावं वदता स्वसमयस्याऽनर्थक्यमङ्गीकृतमेवेति नासौ समयी । | ||
न चोपकारेण तस्य प्रयोजनम्, अदृष्टाभावात् । अतो धर्माद्यभावं वदता स्वसमयस्याऽनर्थक्यमङ्गीकृतमेवेति नासौ समयी । | |||
}} | }} | ||
| Line 89: | Line 72: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B011 | | id = VTN_C01_B011 | ||
| text = | | text = न च पौरुषेयेण वाक्येन तत्सिद्धिः । अज्ञानविप्रलम्भयोः प्राप्तेः । न च तदर्थत्वेन सर्वज्ञः कल्प्येत । अन्यत्राऽदृष्टस्य सर्वज्ञत्वस्य कल्पनम्, तस्याविप्रलम्भकत्वकल्पनम् , तस्य तत्कृतत्वकल्पनं चेति कल्पनागौरवप्राप्तेः । | ||
न च पौरुषेयेण वाक्येन तत्सिद्धिः । अज्ञानविप्रलम्भयोः प्राप्तेः । न च तदर्थत्वेन सर्वज्ञः कल्प्येत । अन्यत्राऽदृष्टस्य सर्वज्ञत्वस्य कल्पनम्, तस्याविप्रलम्भकत्वकल्पनम् , तस्य तत्कृतत्वकल्पनं चेति कल्पनागौरवप्राप्तेः । | |||
}} | }} | ||
| Line 96: | Line 78: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B012 | | id = VTN_C01_B012 | ||
| text = | | text = अपौरुषेयवाक्याङ्गीकारे न किञ्चित् कल्प्यम् । | ||
अपौरुषेयवाक्याङ्गीकारे न किञ्चित् कल्प्यम् । | |||
}} | }} | ||
| Line 103: | Line 84: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B013 | | id = VTN_C01_B013 | ||
| text = | | text = अपौरुषेयत्वं च स्वत एव सिद्धम् । वेदकर्तृरप्रसिद्धेः । अप्रसिद्धौ च (तत्) कर्तुस्तत्कल्पने कल्पनागौरवम् । अकल्पने चाकर्तृत्वं सिद्धमेव । | ||
अपौरुषेयत्वं च स्वत एव सिद्धम् । वेदकर्तृरप्रसिद्धेः । अप्रसिद्धौ च (तत्) कर्तुस्तत्कल्पने कल्पनागौरवम् । अकल्पने चाकर्तृत्वं सिद्धमेव । | |||
}} | }} | ||
| Line 110: | Line 90: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B014 | | id = VTN_C01_B014 | ||
| text = | | text = न च लौकिकवाक्यवत् सकर्तृकत्वम् । तस्य अकर्तृकत्वप्रसिद्ध्यभावात् । | ||
न च लौकिकवाक्यवत् सकर्तृकत्वम् । तस्य अकर्तृकत्वप्रसिद्ध्यभावात् । | |||
}} | }} | ||
| Line 117: | Line 96: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B015 | | id = VTN_C01_B015 | ||
| text = | | text = न च केनचित् कृत्वा वेद इत्युक्तं वेदसमम्, परम्पराभावात् । | ||
न च केनचित् कृत्वा वेद इत्युक्तं वेदसमम्, परम्पराभावात् । | |||
}} | }} | ||
| Line 124: | Line 102: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B016 | | id = VTN_C01_B016 | ||
| text = | | text = न च स्वयम्प्रतिभातवेदैः दृष्टमवेदवाक्यं भवति । परम्परासिद्धवेदवाक्यनुसारित्वात् । वेदद्रष्टॄणामुक्तगुणवत्वाच्च तेषाम् । उक्तं च ब्रह्माण्डे - | ||
न च स्वयम्प्रतिभातवेदैः दृष्टमवेदवाक्यं भवति । परम्परासिद्धवेदवाक्यनुसारित्वात् । वेदद्रष्टॄणामुक्तगुणवत्वाच्च तेषाम् । उक्तं च ब्रह्माण्डे - ‘विंशल्लक्षणतोनूनः तपस्वी बहुवेदवित् । | <span class="gr-reference gr-ref-Brahmanda-id">‘विंशल्लक्षणतोनूनः तपस्वी बहुवेदवित् । <br/> वेद इत्येव यं पश्येत् स वेदो ज्ञानदर्शनात् ’</span> ॥इति ॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 131: | Line 109: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B017 | | id = VTN_C01_B017 | ||
| text = | | text = प्रामाण्यं च स्वतः एव । अन्यथाऽनवस्थानात् । | ||
प्रामाण्यं च स्वतः एव । अन्यथाऽनवस्थानात् । | |||
}} | }} | ||
| Line 138: | Line 115: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B018 | | id = VTN_C01_B018 | ||
| text = | | text = न चोक्तयुक्त्यधीनत्वं प्रामाण्यस्य । बुद्धिदोषनिरासमात्रकारणत्वाद् युक्तीनाम् । अदुष्टबुद्धीनां स्वत एव सिद्धत्वातच्च प्रामाण्यस्य । | ||
न चोक्तयुक्त्यधीनत्वं प्रामाण्यस्य । बुद्धिदोषनिरासमात्रकारणत्वाद् युक्तीनाम् । अदुष्टबुद्धीनां स्वत एव सिद्धत्वातच्च प्रामाण्यस्य । | |||
}} | }} | ||
| Line 145: | Line 121: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B019 | | id = VTN_C01_B019 | ||
| text = | | text = न चाऽकाङ्क्षायामेव प्रमाणान्तरापेक्षत्वादनवस्थाभाव इति वाच्यम् । आकाङ्क्षाया एव बुद्धिदोषात्मकत्वात् । | ||
न चाऽकाङ्क्षायामेव प्रमाणान्तरापेक्षत्वादनवस्थाभाव इति वाच्यम् । आकाङ्क्षाया एव बुद्धिदोषात्मकत्वात् । | |||
}} | }} | ||
| Line 152: | Line 127: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B020 | | id = VTN_C01_B020 | ||
| text = | | text = दुष्टबुद्धीनामेवाप्रामाण्यशङ्केति परतोऽप्रामाण्यम् । प्रामाण्यं च स्वत एव सिद्धम् । | ||
दुष्टबुद्धीनामेवाप्रामाण्यशङ्केति परतोऽप्रामाण्यम् । प्रामाण्यं च स्वत एव सिद्धम् । | |||
॥ इति प्रामाण्यस्वतस्त्ववादः ॥ | ॥ इति प्रामाण्यस्वतस्त्ववादः ॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 160: | Line 134: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B021 | | id = VTN_C01_B021 | ||
| text = | | text = न चोच्चारणकाल एव वर्णानामुत्पत्तिरिति वाच्यम् ; तदेवेदं वचनमिति प्रत्यभिज्ञाविरोधात् । | ||
न चोच्चारणकाल एव वर्णानामुत्पत्तिरिति वाच्यम् ; तदेवेदं वचनमिति प्रत्यभिज्ञाविरोधात् । | |||
}} | }} | ||
| Line 167: | Line 140: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B022 | | id = VTN_C01_B022 | ||
| text = | | text = न च सादृश्यात् प्रत्यभिज्ञा भ्रान्तिरिति वाच्यम् । ‘सोऽयं देवदत्तः’ इत्यादेरपि तथात्वप्राप्तेः । | ||
न च सादृश्यात् प्रत्यभिज्ञा भ्रान्तिरिति वाच्यम् । ‘सोऽयं देवदत्तः’ इत्यादेरपि तथात्वप्राप्तेः । | |||
}} | }} | ||
| Line 174: | Line 146: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B023 | | id = VTN_C01_B023 | ||
| text = | | text = सर्वक्षणिकत्वं वदताऽपि बौद्धेन ‘सेयं दिक्’ इत्यादिप्रत्यभिज्ञायाः न भ्रान्तित्वं वाच्यम् ; पञ्चस्कन्धेभ्योऽन्यत्वात् । | ||
सर्वक्षणिकत्वं वदताऽपि बौद्धेन ‘सेयं दिक्’ इत्यादिप्रत्यभिज्ञायाः न भ्रान्तित्वं वाच्यम् ; पञ्चस्कन्धेभ्योऽन्यत्वात् । | |||
}} | }} | ||
| Line 181: | Line 152: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B024 | | id = VTN_C01_B024 | ||
| text = | | text = न च दिश एव भ्रान्तिकल्पिताः ; विज्ञानशून्ययोरपि साम्यात् । न च आदित्योदयादिनैव दिक्कल्पना ; अन्धकारेऽपि दिङ्मात्रप्रतीतेः । | ||
न च दिश एव भ्रान्तिकल्पिताः ; विज्ञानशून्ययोरपि साम्यात् । न च आदित्योदयादिनैव दिक्कल्पना ; अन्धकारेऽपि दिङ्मात्रप्रतीतेः । | |||
}} | }} | ||
| Line 188: | Line 158: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B025 | | id = VTN_C01_B025 | ||
| text = | | text = कादाचित्कभ्रान्तिरेवाऽदित्योदयादिदर्शनान्निवर्तते । सा च विज्ञानशून्ययोरपि भवतीति तेषां मतम् ; वादिविप्रतिपत्तेः । अतो दिशः स्थिरा एवेति सिद्ध्यति शून्यवदेव । | ||
कादाचित्कभ्रान्तिरेवाऽदित्योदयादिदर्शनान्निवर्तते । सा च विज्ञानशून्ययोरपि भवतीति तेषां मतम् ; वादिविप्रतिपत्तेः । अतो दिशः स्थिरा एवेति सिद्ध्यति शून्यवदेव । | |||
}} | }} | ||
| Line 195: | Line 164: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B026 | | id = VTN_C01_B026 | ||
| text = | | text = अतस्तद्वद्वेदस्यापि स्थैर्यं सिद्धम् ; तदेवेदं वाक्यमिति प्रत्यभिज्ञानात् । | ||
अतस्तद्वद्वेदस्यापि स्थैर्यं सिद्धम् ; तदेवेदं वाक्यमिति प्रत्यभिज्ञानात् । | |||
}} | }} | ||
| Line 202: | Line 170: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B027 | | id = VTN_C01_B027 | ||
| text = | | text = न चानुमानादीनामागमं विना प्रामाण्यं धर्मादिषु ; तदगोचरत्वात् । अतोऽपौरुषेयवाक्येनैव धर्मादिसिद्धेः सर्ववादिनामपि तदङ्गीकार्यम् । | ||
न चानुमानादीनामागमं विना प्रामाण्यं धर्मादिषु ; तदगोचरत्वात् । अतोऽपौरुषेयवाक्येनैव धर्मादिसिद्धेः सर्ववादिनामपि तदङ्गीकार्यम् । | |||
}} | }} | ||
| Line 209: | Line 176: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B028 | | id = VTN_C01_B028 | ||
| text = | | text = तत्प्रामाण्यं च स्वत एव सिद्धम् । | ||
तत्प्रामाण्यं च स्वत एव सिद्धम् । | |||
}} | }} | ||
| Line 216: | Line 182: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B029 | | id = VTN_C01_B029 | ||
| text = | | text = अप्रामाण्यस्य च परतस्त्वानङ्गीकारे दुष्टेन्द्रियादेरप्यप्रामाण्यहेतुत्वं न स्यात् । तदनङ्गीकारे चानुभवविरोधः । अतः प्रामाण्यं स्वतः परतोऽप्रामाण्यमिति (च) सिद्धम् । | ||
अप्रामाण्यस्य च परतस्त्वानङ्गीकारे दुष्टेन्द्रियादेरप्यप्रामाण्यहेतुत्वं न स्यात् । तदनङ्गीकारे चानुभवविरोधः । अतः प्रामाण्यं स्वतः परतोऽप्रामाण्यमिति (च) सिद्धम् । | |||
}} | }} | ||
| Line 223: | Line 188: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B030 | | id = VTN_C01_B030 | ||
| text = | | text = <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘वाचा विरूप नित्यया’(ऋ.सं.८.७५.६)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘नित्ययानित्यया स्तौमि ब्रह्म तत्परमं पदम्’</span> इति । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘श्रुतिर्वाव नित्या अनित्या वाव स्मृतयो याश्चान्याः वाचः’</span> इति पैङ्गिश्रुतिः । | ||
‘वाचा विरूप नित्यया’(ऋ.सं.८.७५.६),‘नित्ययानित्यया स्तौमि ब्रह्म तत्परमं पदम्’ इति । ‘श्रुतिर्वाव नित्या अनित्या वाव स्मृतयो याश्चान्याः वाचः’ इति पैङ्गिश्रुतिः । ‘विज्ञेयं परमं ब्रह्म ज्ञापिका परमा श्रुतिः | <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘विज्ञेयं परमं ब्रह्म ज्ञापिका परमा श्रुतिः ।<br/>अनादिनित्या सा तच्च विना तां न स गम्यते ॥’</span> इति कात्यायनश्रुतिः । | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘सहस्रधा महिमानः सहस्रं यावद् ब्रह्म विष्टितं तावती वाक् ॥ <br/>कश्छन्दसां योगमावेद धीरः को धिष्ण्यां प्रतिवाचं पपाद।’(ऋ.सं.१०.११४.९-१०)</span> इति च । | |||
}} | }} | ||
| Line 230: | Line 196: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B031 | | id = VTN_C01_B031 | ||
| text = | | text = <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘नित्या वेदाः समस्ताश्च शाश्वता विष्णुबुद्धिगाः ।<br/> सर्गे सर्गेऽमुनेवैत उद्गीर्यन्ते तथैव च ॥<br/>तत्क्रमेणैव तैर्वर्णैस्तैः स्वरैरेव नान्यथा ॥’</span> | ||
‘नित्या वेदाः समस्ताश्च शाश्वता विष्णुबुद्धिगाः । सर्गे सर्गेऽमुनेवैत उद्गीर्यन्ते तथैव च | |||
}} | }} | ||
| Line 237: | Line 202: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B032 | | id = VTN_C01_B032 | ||
| text = | | text = <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अतः श्रुतित्वमेतासां श्रुता एव यतोऽखिलैः ।<br/>जन्मान्तरे श्रुतास्तास्तु वासुदेवप्रसादतः ॥ <br/>मुनीनां प्रतिभास्यन्ति भागेनैव न सर्वशः ।<br/>यतस्ता हरिणा दृष्टाः श्रुता एवापरैः जनैः । <br/>श्रुतयो दृष्टयश्चेति तेनोच्यन्ते पुरातनैः ॥’</span> | ||
‘अतः श्रुतित्वमेतासां श्रुता एव यतोऽखिलैः | |||
}} | }} | ||
| Line 244: | Line 208: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B033 | | id = VTN_C01_B033 | ||
| text = | | text = <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘तदुत्पत्तिवचश्चैव भवेत् व्यक्तिमपेक्ष्य तु ।<br/> चेतनस्य जनिर्यद्वदुच्यते सर्वलौकिकैः ॥<br/>पुराणानि तदर्थानि सर्गे सर्गेन्यथैव तु । <br/>क्रियन्तेतस्त्वनित्यानि तदर्थाः पूर्वसर्गवत् ॥’</span> | ||
‘तदुत्पत्तिवचश्चैव भवेत् व्यक्तिमपेक्ष्य तु । चेतनस्य जनिर्यद्वदुच्यते सर्वलौकिकैः | <span class="gr-reference gr-ref-Brahmandapurana-id">‘वेदानां सृष्टिवाक्यानि भवेयुर्व्यक्त्यपेक्षया । <br/> अवान्तराभिमानानां देवानां वा व्यपेक्षया ॥<br/> नानित्यत्वात् कुतस्तेषामनित्यत्वं स्थिरात्मनाम् ॥’</span> इति ब्रह्माण्डे । | ||
}} | }} | ||
| Line 251: | Line 215: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B034 | | id = VTN_C01_B034 | ||
| text = | | text = न चानित्यत्वे श्रुतिर्वेद इत्यादि विशेषशब्दो उपपद्यते(युज्यते) । | ||
न चानित्यत्वे श्रुतिर्वेद इत्यादि विशेषशब्दो उपपद्यते(युज्यते) | <span class="gr-reference gr-ref-Mahavarahapurana-id">‘वेदास्ते नित्यविन्नत्वात् श्रुतयश्चाखिलैः श्रुतेः ।<br/>आम्नायोऽनन्यथापाठादीशबुद्धिस्थिताः सदा ॥’</span> इति महावाराहे । | ||
न च नित्यत्वं विना वेदानां दर्शनव्यवहारो युज्यते । | |||
}} | }} | ||
| Line 258: | Line 223: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B035 | | id = VTN_C01_B035 | ||
| text = | | text = न च वर्णपदानामनित्यत्वं वक्तुं युक्तम् । सर्वज्ञत्वादीश्वरस्य तद्बुद्धौ सर्वदा प्रतीयमानत्वात् । न च घटादिवत् संस्कारमात्रत्वं वक्तुं युक्तम् । प्रत्यभिज्ञाविरोधस्योक्तत्वात् । पुराणानामप्यन्यथा शब्दरचनमेवानित्यत्वम् । | ||
न च वर्णपदानामनित्यत्वं वक्तुं युक्तम् । सर्वज्ञत्वादीश्वरस्य तद्बुद्धौ सर्वदा प्रतीयमानत्वात् । न च घटादिवत् संस्कारमात्रत्वं वक्तुं युक्तम् । प्रत्यभिज्ञाविरोधस्योक्तत्वात् । पुराणानामप्यन्यथा शब्दरचनमेवानित्यत्वम् । | |||
}} | }} | ||
| Line 265: | Line 229: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B036 | | id = VTN_C01_B036 | ||
| text = | | text = अत आकाशगुणे शब्दे व्यज्यमाना वर्णादयस्तत्क्रमात्मको वेदश्च नित्य एवेति सिद्धम् । | ||
अत आकाशगुणे शब्दे व्यज्यमाना वर्णादयस्तत्क्रमात्मको वेदश्च नित्य एवेति सिद्धम् । | |||
॥ इति वर्णनित्यत्ववादः ॥ | ॥ इति वर्णनित्यत्ववादः ॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 273: | Line 236: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B037 | | id = VTN_C01_B037 | ||
| text = | | text = न केवलसिद्धेऽर्थे व्युत्पत्त्यभावादप्रामाण्यम् । सिद्धान्वित एव व्युत्पत्तिगृहीतेः । | ||
न केवलसिद्धेऽर्थे व्युत्पत्त्यभावादप्रामाण्यम् । सिद्धान्वित एव व्युत्पत्तिगृहीतेः । | |||
}} | }} | ||
| Line 280: | Line 242: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B038 | | id = VTN_C01_B038 | ||
| text = | | text = ‘इयं माता’, ‘अयं पिता’ इत्यादौ अङ्गुलिप्रसारणादिपूर्वकनिर्देशेनैव हि तज्जानाति । ‘कार्यान्विते एव व्युत्पत्तिः’इति वदतः कार्यस्य कार्यान्वयाभावात् कल्पनागौरवम् । | ||
‘इयं माता’, ‘अयं पिता’ इत्यादौ अङ्गुलिप्रसारणादिपूर्वकनिर्देशेनैव हि तज्जानाति । ‘कार्यान्विते एव व्युत्पत्तिः’इति वदतः कार्यस्य कार्यान्वयाभावात् कल्पनागौरवम् । | |||
}} | }} | ||
| Line 287: | Line 248: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B039 | | id = VTN_C01_B039 | ||
| text = | | text = ‘इयं माता’, ‘अयं पिता’, ‘सुरूपोऽसि’ इत्यादौ सिद्धमात्रज्ञापनेन पर्यवसितत्वात् वाक्यस्य । | ||
‘इयं माता’, ‘अयं पिता’, ‘सुरूपोऽसि’ इत्यादौ सिद्धमात्रज्ञापनेन पर्यवसितत्वात् वाक्यस्य । | |||
}} | }} | ||
| Line 294: | Line 254: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B040 | | id = VTN_C01_B040 | ||
| text = | | text = तस्य तत्र प्रामाण्यानुभवाच्च । न च कुत्रचित् सिद्धज्ञापनादन्यत् वाक्यस्य प्रयोजनं दृष्टम्। ज्ञात्वैव हीष्टसाधनतां प्रवर्तते; निवर्तते च विपर्ययेण । अतः सिद्ध एव सर्ववाक्यानां प्रामाण्यं सिद्धम् । प्रसिद्धं च व्याकरणनिरुक्त्यादीनां सिद्धमात्रे प्रामाण्यं सर्ववादिनाम् । तदनङ्गीकारे च सर्वशाब्दव्यवहारासिद्धिः । | ||
तस्य तत्र प्रामाण्यानुभवाच्च । न च कुत्रचित् सिद्धज्ञापनादन्यत् वाक्यस्य प्रयोजनं दृष्टम्। ज्ञात्वैव हीष्टसाधनतां प्रवर्तते; निवर्तते च विपर्ययेण । अतः सिद्ध एव सर्ववाक्यानां प्रामाण्यं सिद्धम् । प्रसिद्धं च व्याकरणनिरुक्त्यादीनां सिद्धमात्रे प्रामाण्यं सर्ववादिनाम् । तदनङ्गीकारे च सर्वशाब्दव्यवहारासिद्धिः । | |||
}} | }} | ||
| Line 301: | Line 260: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B041 | | id = VTN_C01_B041 | ||
| text = | | text = उक्तं च नारदीये- | ||
उक्तं च नारदीये-‘सर्वज्ञं सर्वकर्तारं नारायणमनामयम् । सर्वोत्तमं ज्ञापयन्ति महातात्पर्यमत्र हि | <span class="gr-reference gr-ref-Mahavarahapurana-id">‘सर्वज्ञं सर्वकर्तारं नारायणमनामयम् । <br/>सर्वोत्तमं ज्ञापयन्ति महातात्पर्यमत्र हि ॥<br/>सर्वेषामपि वेदानाम् इतिहासपुराणयोः । <br/>प्रमाणानां च सर्वेषां तदर्थं चान्यदुच्यते ॥’</span> इति ॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 308: | Line 267: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B042 | | id = VTN_C01_B042 | ||
| text = | | text = न च जीवेश्वराभेद एव तात्पर्यमागमस्य ; तत्र प्रमाणाभावात् । न च जीवेश्वरभेदः सिद्ध इत्यनुवादकत्वं भेदवाक्यानाम् ; आगमं विना ईश्वरस्यैव असिद्धेः । न च अनुमानात् तत्सिद्धिः ; विपर्ययेणापि अनुमातुं शक्यत्वात् । | ||
न च जीवेश्वराभेद एव तात्पर्यमागमस्य ; तत्र प्रमाणाभावात् । न च जीवेश्वरभेदः सिद्ध इत्यनुवादकत्वं भेदवाक्यानाम् ; आगमं विना ईश्वरस्यैव असिद्धेः । न च अनुमानात् तत्सिद्धिः ; विपर्ययेणापि अनुमातुं शक्यत्वात् । | |||
}} | }} | ||
| Line 315: | Line 273: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B043 | | id = VTN_C01_B043 | ||
| text = | | text = ‘विमतं सकर्तृकं कार्यत्वात्, घटवत्’ इत्युक्ते ‘विमतं विकर्तृकं अस्मत्संमतकर्तृरहितत्वात्, आत्मवत्’ इत्यनुमानविरोधात् । | ||
‘विमतं सकर्तृकं कार्यत्वात्, घटवत्’ इत्युक्ते ‘विमतं विकर्तृकं अस्मत्संमतकर्तृरहितत्वात्, आत्मवत्’ इत्यनुमानविरोधात् । | |||
}} | }} | ||
| Line 322: | Line 279: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B044 | | id = VTN_C01_B044 | ||
| text = | | text = ‘अकार्यत्वम्’ उपाधिरित्युक्ते ‘शरीरिजन्यत्वम्’ इतरत्रापि उपाधिः इत्युत्तरम् । | ||
‘अकार्यत्वम्’ उपाधिरित्युक्ते ‘शरीरिजन्यत्वम्’ इतरत्रापि उपाधिः इत्युत्तरम् । | |||
}} | }} | ||
| Line 329: | Line 285: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B045 | | id = VTN_C01_B045 | ||
| text = | | text = प्रत्यक्षानुमानसिद्धत्वे च भेदस्य तद्विरोधादेवाप्रामाण्यमभेदागमस्य । तेनाभेदागमस्याप्रामाण्याभावे (तेनाभेदवाक्यास्याप्रामाण्याभावे च) नानुवादकत्वं भेदवाक्यानाम् । न हि बलवतोऽनुवादकत्वम् ; दार्ढ्यहेतुत्वात् । | ||
प्रत्यक्षानुमानसिद्धत्वे च भेदस्य तद्विरोधादेवाप्रामाण्यमभेदागमस्य । तेनाभेदागमस्याप्रामाण्याभावे (तेनाभेदवाक्यास्याप्रामाण्याभावे च) नानुवादकत्वं भेदवाक्यानाम् । न हि बलवतोऽनुवादकत्वम् ; दार्ढ्यहेतुत्वात् । | |||
}} | }} | ||
| Line 336: | Line 291: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B046 | | id = VTN_C01_B046 | ||
| text = | | text = प्रत्यक्षादेरागमस्य प्राबल्येऽपि नोपजीव्यप्रमाणविरोधे प्रामाण्यम् । विषयाभावे स्वस्यैवाप्रामाण्यप्राप्तेः । तेनैव ह्यनुमानादिनाऽऽगमस्य विषयः सिद्ध्यति तत्पक्षेऽपि । अनुमानेन ह्यनुवादित्वपक्ष ईश्वरो बोद्धव्यः, प्रत्यक्षेण च आगमः । अतस्तयोर्विरोधे प्रामाण्यं न स्यात् । अनुमानसिद्धेश्वराच्च भेदोऽनुभवतः एव सिद्धो जीवस्य ; असर्वकर्तृत्वेनानुभवात् । | ||
प्रत्यक्षादेरागमस्य प्राबल्येऽपि नोपजीव्यप्रमाणविरोधे प्रामाण्यम् । विषयाभावे स्वस्यैवाप्रामाण्यप्राप्तेः । तेनैव ह्यनुमानादिनाऽऽगमस्य विषयः सिद्ध्यति तत्पक्षेऽपि । अनुमानेन ह्यनुवादित्वपक्ष ईश्वरो बोद्धव्यः, प्रत्यक्षेण च आगमः । अतस्तयोर्विरोधे प्रामाण्यं न स्यात् । अनुमानसिद्धेश्वराच्च भेदोऽनुभवतः एव सिद्धो जीवस्य ; असर्वकर्तृत्वेनानुभवात् । | |||
}} | }} | ||
| Line 343: | Line 297: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B047 | | id = VTN_C01_B047 | ||
| text = | | text = न चानुभवविरोधे आगमस्य प्रामाण्यम् ; आगमप्रामाण्यानुभवस्याप्यप्रामाण्यप्राप्तेः । बहुप्रमाणसंवादश्च दार्ढ्यहेतुरेव ; बहूनां वचने तस्यैव दर्शने च दार्ढ्यस्यैव दृष्टेः । | ||
न चानुभवविरोधे आगमस्य प्रामाण्यम् ; आगमप्रामाण्यानुभवस्याप्यप्रामाण्यप्राप्तेः । बहुप्रमाणसंवादश्च दार्ढ्यहेतुरेव ; बहूनां वचने तस्यैव दर्शने च दार्ढ्यस्यैव दृष्टेः । | |||
}} | }} | ||
| Line 350: | Line 303: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B048 | | id = VTN_C01_B048 | ||
| text = | | text = सर्वाविवादस्थल एव कथञ्चिदनुवादकत्वम् । न चात्र सर्वाविवादः, एकत्ववादिनामेव विवाददर्शनात् । बहुप्रमाणविरोधे च एकस्याप्रामाण्यं दृष्टं शुक्तिरजतादौ । न च दोषजन्यत्वादेव दुर्बलत्वमिति विरोधः । बहुप्रमाणविरुद्धानां दोषजन्यत्वनियमात् । दोषजन्यत्वं च बलवत्प्रमाणविरोधादेव ज्ञायते । | ||
सर्वाविवादस्थल एव कथञ्चिदनुवादकत्वम् । न चात्र सर्वाविवादः, एकत्ववादिनामेव विवाददर्शनात् । बहुप्रमाणविरोधे च एकस्याप्रामाण्यं दृष्टं शुक्तिरजतादौ । न च दोषजन्यत्वादेव दुर्बलत्वमिति विरोधः । बहुप्रमाणविरुद्धानां दोषजन्यत्वनियमात् । दोषजन्यत्वं च बलवत्प्रमाणविरोधादेव ज्ञायते । | |||
}} | }} | ||
| Line 357: | Line 309: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B049 | | id = VTN_C01_B049 | ||
| text = | | text = ‘अदुष्टमिन्द्रियं त्वक्षं तर्कोऽदुष्टस्तथाऽनुमा । | ||
‘अदुष्टमिन्द्रियं त्वक्षं तर्कोऽदुष्टस्तथाऽनुमा । आगमोऽदुष्टवाक्यं च स्वदृक् चानुभवः स्मृतः ॥ | आगमोऽदुष्टवाक्यं च स्वदृक् चानुभवः स्मृतः ॥ | ||
बलवत्प्रमाणतश्चैव ज्ञेया दोषा न चान्यथा । द्विविधं बलवत्त्वं च बहुत्वाच्च स्वभावतः | बलवत्प्रमाणतश्चैव ज्ञेया दोषा न चान्यथा । | ||
द्विविधं बलवत्त्वं च बहुत्वाच्च स्वभावतः । | |||
तयोः स्वभावो बलवानुपजीव्यादिकश्च सः ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 365: | Line 319: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B050 | | id = VTN_C01_B050 | ||
| text = | | text = याथार्थ्यमेव प्रामाण्यं तन्मुख्यं ज्ञानशब्दयोः । | ||
याथार्थ्यमेव प्रामाण्यं तन्मुख्यं ज्ञानशब्दयोः । ज्ञानं च द्विविधं बाह्यं तथाऽनुभवरूपकम् ॥ | ज्ञानं च द्विविधं बाह्यं तथाऽनुभवरूपकम् ॥ | ||
बल्येवानुभवस्तत्र निर्दोषं त्वक्षजादिकम् । अनुप्रमाणतां याति तथाऽक्षादित्रयं ततः ॥ | बल्येवानुभवस्तत्र निर्दोषं त्वक्षजादिकम् । | ||
प्राबल्यमागमस्यैव जात्या तेषु त्रिषु स्मृतम् । उपजीव्यविरोधे तु न प्रामाण्यममुष्य च ॥ | अनुप्रमाणतां याति तथाऽक्षादित्रयं ततः ॥ | ||
प्राबल्यमागमस्यैव जात्या तेषु त्रिषु स्मृतम् । | |||
उपजीव्यविरोधे तु न प्रामाण्यममुष्य च ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 374: | Line 330: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B051 | | id = VTN_C01_B051 | ||
| text = | | text = यामाहुरनुमां केचित् (त्र्या)त्रियाद्यवयवात्मिकाम् । | ||
यामाहुरनुमां केचित् (त्र्या)त्रियाद्यवयवात्मिकाम् । सा व्यर्था, नोपपत्त्या हि विना साऽपि प्रमाणताम् ॥ | सा व्यर्था, नोपपत्त्या हि विना साऽपि प्रमाणताम् ॥ | ||
यात्यतो युक्तिरेवैका प्रमाणमनुमात्मकम् । युक्तिः प्रतिज्ञारूपा च हेतुदृष्टान्तरूपिका ॥ | यात्यतो युक्तिरेवैका प्रमाणमनुमात्मकम् । | ||
तथोपनयरूपा च परा निगमनात्मिका | युक्तिः प्रतिज्ञारूपा च हेतुदृष्टान्तरूपिका ॥ | ||
तथोपनयरूपा च परा निगमनात्मिका । | |||
पृथक् पृथक् प्रमाणत्वं याति युक्तितयैव तु ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 383: | Line 341: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B052 | | id = VTN_C01_B052 | ||
| text = | | text = प्रतिज्ञा हेतुगर्भैव पृथक् प्रामाण्यमेष्यति । | ||
प्रतिज्ञा हेतुगर्भैव पृथक् प्रामाण्यमेष्यति | सिद्धत्वेन प्रतिज्ञाया हेतुर्मानं पृथग् भवेत् ॥ | ||
प्रतिज्ञावयवत्वात्तु स्वातन्त्र्येणैव मानताम् । दृष्टान्तो यात्युपनयो व्याप्तिमाश्रित्य केवलम् ॥ | प्रतिज्ञावयवत्वात्तु स्वातन्त्र्येणैव मानताम् । | ||
व्याप्तिस्तु केवलाऽपि स्यात् प्रमाणं नियमाश्रयात् | दृष्टान्तो यात्युपनयो व्याप्तिमाश्रित्य केवलम् ॥ | ||
व्याप्तिस्तु केवलाऽपि स्यात् प्रमाणं नियमाश्रयात् । | |||
तथा निगमनं चोपसंहारैकस्वरूपतः ॥ | |||
प्रामाण्यं यात्यनुभवो ज्ञापयत्युपपत्तिताम् ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 392: | Line 353: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B053 | | id = VTN_C01_B053 | ||
| text = | | text = विरोधश्च तथाऽधिक्यं न्यूनताऽसङ्गतिस्तथा । | ||
विरोधश्च तथाऽधिक्यं न्यूनताऽसङ्गतिस्तथा | उपपत्तिदोषा विज्ञेया विरोधश्च स्वतोऽन्यतः ॥ | ||
जनकस्यात्ययो जातिः स्वस्य वाऽन्यस्य वा भवेत् | जनकस्यात्ययो जातिः स्वस्य वाऽन्यस्य वा भवेत् । | ||
जनकं प्रमाणमुद्दिष्टं स्वस्यार्थस्य प्रकाशनात् । | |||
निग्रहा एत एव स्युः संवादानुक्तिसंयुताः ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 400: | Line 363: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B054 | | id = VTN_C01_B054 | ||
| text = | | text = अर्थतः प्राप्तिरेवार्थापत्तिरित्यभिधीयते । | ||
अर्थतः प्राप्तिरेवार्थापत्तिरित्यभिधीयते | दृष्ट्वा सदृशमेवान्यं पूर्वदृष्टे तु वस्तुनि ॥ | ||
एतत्सदृशताज्ञानमुमानं प्रकीर्तितम् । अभावस्य परिज्ञानं द्विविधं समुदाहृतम् ॥ | एतत्सदृशताज्ञानमुमानं प्रकीर्तितम् । | ||
एकं तत्रानुभवतो योग्यस्यानुपलब्धितः । द्वितीयमपि विज्ञेयमं सुखाद्ये च घटादिके ॥ | अभावस्य परिज्ञानं द्विविधं समुदाहृतम् ॥ | ||
एकं तत्रानुभवतो योग्यस्यानुपलब्धितः । | |||
द्वितीयमपि विज्ञेयमं सुखाद्ये च घटादिके ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 409: | Line 374: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B054 | | id = VTN_C01_B054 | ||
| text = | | text = एकं प्रत्यक्षरूपं स्यात् द्वितीयमनुमात्मकम् । | ||
एकं प्रत्यक्षरूपं स्यात् द्वितीयमनुमात्मकम् । क्वचिद् घटाद्यभावोऽपि प्रत्यक्षेणावगम्यते ॥ | क्वचिद् घटाद्यभावोऽपि प्रत्यक्षेणावगम्यते ॥ | ||
झटित्येव परिज्ञानान्न लिङ्गोद्भवता मता । अर्थापत्तिश्चोपमा च ह्यनुमाभेद एव तु ॥ | झटित्येव परिज्ञानान्न लिङ्गोद्भवता मता । | ||
अर्थापत्तिश्चोपमा च ह्यनुमाभेद एव तु ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 417: | Line 383: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B055 | | id = VTN_C01_B055 | ||
| text = | | text = आगमो द्विविधो ज्ञेयो नित्योनित्यस्तथैव च । | ||
आगमो द्विविधो ज्ञेयो नित्योनित्यस्तथैव च । | |||
}} | }} | ||
| Line 424: | Line 389: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B056 | | id = VTN_C01_B056 | ||
| text = | | text = प्रत्यक्षं त्रिविधं ज्ञेयमैश्वरं यौगिकं तथा । | ||
प्रत्यक्षं त्रिविधं ज्ञेयमैश्वरं यौगिकं तथा । अयोगिकं चेति तथा सर्वमक्षात्मकं मतम् ॥ | अयोगिकं चेति तथा सर्वमक्षात्मकं मतम् ॥ | ||
अक्षाणि च स्वरूपाणि नित्यज्ञानात्मकानि च । | अक्षाणि च स्वरूपाणि नित्यज्ञानात्मकानि च । | ||
स्वरूपाणि च भिन्नानि भिन्नानि त्रिविधानि च । दैवासुराणि मध्यानीत्येतत्प्रत्यक्षमीरितम् । | विष्णोः श्रियस्तथैवोक्तान्यन्येषां द्विविधानि तु ॥ | ||
विषयान् प्रति स्थितं ह्यक्षं प्रत्यक्षमिति कीर्तितम् । अक्षयं पुरुषस्याक्षं स्वरूपे मुख्यमेव तु (तत्)। | स्वरूपाणि च भिन्नानि भिन्नानि त्रिविधानि च । | ||
उपचारस्तदन्यत्र सृष्टावुपचयो यतः । उपपत्तिस्वरूपत्वादनुमा सम्भवादिकम् ॥ | दैवासुराणि मध्यानीत्येतत्प्रत्यक्षमीरितम् । | ||
प्रत्यक्षागममाहात्म्यादनुमानं प्रमाणताम् । याति, नैवान्यथा, तस्य नियतत्वं क्वचिद्भवेत् ॥’ इति ब्रह्मतर्के । | विषयान् प्रति स्थितं ह्यक्षं प्रत्यक्षमिति कीर्तितम् । | ||
अक्षयं पुरुषस्याक्षं स्वरूपे मुख्यमेव तु (तत्)। | |||
उपचारस्तदन्यत्र सृष्टावुपचयो यतः । | |||
उपपत्तिस्वरूपत्वादनुमा सम्भवादिकम् ॥ | |||
प्रत्यक्षागममाहात्म्यादनुमानं प्रमाणताम् । | |||
याति, नैवान्यथा, तस्य नियतत्वं क्वचिद्भवेत् ॥’ इति ब्रह्मतर्के । | |||
॥ इति ब्रह्मतर्कव्याख्या ॥ | ॥ इति ब्रह्मतर्कव्याख्या ॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 437: | Line 407: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B057 | | id = VTN_C01_B057 | ||
| text = | | text = अत्र चोपजीव्यत्वेन प्रमाणप्राबल्याद्भेद एव तात्पर्यं युक्तम् । कथञ्चानुवादकत्वं भेदस्य प्रमाणेनासिद्धौ । सिद्धौ च कथमभेदवाक्यस्याबाधः । न चाप्रमाणसिद्धेनानुवादकत्वं प्रमाणस्य भवति । दुर्बलत्वे च भेदप्रमाणस्याभासत्वात् । न भेदवाक्यानामनुवादित्वम् । अतश्च भेदवाक्यानामेव प्राबल्यम् । | ||
अत्र चोपजीव्यत्वेन प्रमाणप्राबल्याद्भेद एव तात्पर्यं युक्तम् । कथञ्चानुवादकत्वं भेदस्य प्रमाणेनासिद्धौ । सिद्धौ च कथमभेदवाक्यस्याबाधः । न चाप्रमाणसिद्धेनानुवादकत्वं प्रमाणस्य भवति । दुर्बलत्वे च भेदप्रमाणस्याभासत्वात् । न भेदवाक्यानामनुवादित्वम् । अतश्च भेदवाक्यानामेव प्राबल्यम् । | |||
}} | }} | ||
| Line 444: | Line 413: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B058 | | id = VTN_C01_B058 | ||
| text = | | text = सर्वप्रमाणविरुद्धवचनानामेव प्राबल्याङ्गीकारे ‘इदं वाऽग्रे नैव किञ्चनाऽसीत् । असतः सदजायत’ इत्यादीनामेवाविचारेण प्रतीयमानस्यार्थस्य सर्वप्रमाणविरुद्धत्वात् तत्र सर्वागमानां महातात्पर्यं प्रसज्येत । न च तत्र युक्तिविरोध इति वाच्यम् । तस्मिन् पक्षे युक्तिविरुद्धत्वेनाननुवादित्वमिति गुण एव स्यात् । युक्तिसिद्धत्वे ह्यनुवादित्वं स्यात् । अतः प्रमाणसिद्धत्वे तदपलापायुक्तेः, अप्रमाणसिद्धत्वे च प्रमाणस्य अनुवादित्वाभावाच्च न भेदवाक्यानां दौर्बल्यम् । | ||
सर्वप्रमाणविरुद्धवचनानामेव प्राबल्याङ्गीकारे ‘इदं वाऽग्रे नैव किञ्चनाऽसीत् । असतः सदजायत’ इत्यादीनामेवाविचारेण प्रतीयमानस्यार्थस्य सर्वप्रमाणविरुद्धत्वात् तत्र सर्वागमानां महातात्पर्यं प्रसज्येत । न च तत्र युक्तिविरोध इति वाच्यम् । तस्मिन् पक्षे युक्तिविरुद्धत्वेनाननुवादित्वमिति गुण एव स्यात् । युक्तिसिद्धत्वे ह्यनुवादित्वं स्यात् । अतः प्रमाणसिद्धत्वे तदपलापायुक्तेः, अप्रमाणसिद्धत्वे च प्रमाणस्य अनुवादित्वाभावाच्च न भेदवाक्यानां दौर्बल्यम् । | |||
}} | }} | ||
| Line 451: | Line 419: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B059 | | id = VTN_C01_B059 | ||
| text = | | text = न च प्रमाणबहुत्वे दौर्बल्यम् । दार्ढ्यमेव हि बहुवाक्यसंवादे दृष्टम् । तथा सति अभ्यासादेरप्यप्रामाण्यहेतुत्वं स्यात् । अभ्यासस्य च तात्पर्यलिङ्गत्वं सर्वेषां सिद्धम् । तदनङ्गीकारे तत्पक्षेऽपि नवकृत्वः ‘तत्त्वमसि’ इत्यभ्यासस्यानुवादकत्वेनाप्रामाण्यं स्यात् । प्रथमवाक्येनैव यस्यासिद्धं तदर्थमपरमित्युक्ते प्रत्यक्षादिना भेदो येनानिश्चितस्तदर्थमपरं वाक्यमित्युत्तरम् । तस्मात् बहुप्रमाणसंवादित्वे प्राबल्यमेव । | ||
न च प्रमाणबहुत्वे दौर्बल्यम् । दार्ढ्यमेव हि बहुवाक्यसंवादे दृष्टम् । तथा सति अभ्यासादेरप्यप्रामाण्यहेतुत्वं स्यात् । अभ्यासस्य च तात्पर्यलिङ्गत्वं सर्वेषां सिद्धम् । तदनङ्गीकारे तत्पक्षेऽपि नवकृत्वः ‘तत्त्वमसि’ इत्यभ्यासस्यानुवादकत्वेनाप्रामाण्यं स्यात् । प्रथमवाक्येनैव यस्यासिद्धं तदर्थमपरमित्युक्ते प्रत्यक्षादिना भेदो येनानिश्चितस्तदर्थमपरं वाक्यमित्युत्तरम् । तस्मात् बहुप्रमाणसंवादित्वे प्राबल्यमेव | अतः सर्वप्रमाणविरुद्धत्वान्नाभेदे तात्पर्यं वाक्यस्य । किन्तु विष्णोः सर्वोत्तमत्व एव महातात्पर्यं सर्वागमानाम् । | ||
}} | }} | ||
| Line 458: | Line 426: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B060 | | id = VTN_C01_B060 | ||
| text = | | text = तथा चोक्तं भगवता- | ||
तथा चोक्तं भगवता- | <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च । <br/>क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥</span> | ||
‘द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च । क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥ | <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः । <br/>यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ॥</span> | ||
‘उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः । यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ॥ | <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘यस्मात् क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः । <br/>अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥</span> | ||
‘यस्मात् क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥ | <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम् । <br/>स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ॥</span> | ||
‘यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम् । स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ॥ | <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ । <br/>एतद्बुद्ध्वा बुद्धिमान् स्यात् कृतकृत्यश्च भारत ॥’(भा.गी.१५.१६-२०)</span> इति । | ||
‘इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ । एतद्बुद्ध्वा बुद्धिमान् स्यात् कृतकृत्यश्च भारत ॥’(भा.गी.१५.१६-२०) इति । | <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘सर्वोत्कर्षे देवदेवस्य विष्णोर्महातात्पर्यं नैव चान्यत्र सत्यम् । <br/>अवान्तरं तत्परत्वं तदन्यत् सर्वागमानां पुरुषार्थस्ततोतः ॥’</span> इति पैङ्गिश्रुतिः । | ||
‘सर्वोत्कर्षे देवदेवस्य विष्णोर्महातात्पर्यं नैव चान्यत्र सत्यम् । अवान्तरं तत्परत्वं तदन्यत् सर्वागमानां पुरुषार्थस्ततोतः ॥’ इति पैङ्गिश्रुतिः । | <span class="gr-reference gr-ref-Mahavaraha-id">‘मुख्यं च सर्ववेदानां तात्पर्यं श्रीपतेः परम् । <br/> उत्कर्षे तु तदन्यत्र तात्पर्यं स्यादवान्तरम् ॥’</span> इति महावाराहे । | ||
‘मुख्यं च सर्ववेदानां तात्पर्यं श्रीपतेः परम् । | |||
}} | }} | ||
| Line 472: | Line 439: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B061 | | id = VTN_C01_B061 | ||
| text = | | text = युक्तं च विष्णोः सर्वोत्तमत्त्व(त्कर्षे) एव महातात्पर्यं सर्वागमानाम् । मोक्षो हि सर्वपुरुषार्थोत्तमः । | ||
युक्तं च विष्णोः सर्वोत्तमत्त्व(त्कर्षे) एव महातात्पर्यं सर्वागमानाम् । मोक्षो हि सर्वपुरुषार्थोत्तमः । | <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘धर्मार्थकामाः सर्वेऽपि न नित्या मोक्ष एव हि । <br/>नित्यस्तस्मात् तदर्थाय यतेत मतिमान् नरः ॥’</span> इति भाल्लवेयश्रुतिः । | ||
‘धर्मार्थकामाः सर्वेऽपि न नित्या मोक्ष एव हि । नित्यस्तस्मात् तदर्थाय यतेत मतिमान् नरः ॥’ इति भाल्लवेयश्रुतिः । | <span class="gr-reference gr-ref-Mahabaharata-id">‘अनित्यत्वात् सदुःखत्वान्न धर्माद्याः परं सुखम् ।<br/>मोक्ष एव परानन्दः संसारे परिवर्तताम् ॥’</span> इति च भारते । | ||
‘अनित्यत्वात् सदुःखत्वान्न धर्माद्याः परं सुखम् | |||
मोक्षश्च विष्णुप्रसादेन विना न लभ्यते । | मोक्षश्च विष्णुप्रसादेन विना न लभ्यते । | ||
‘यस्य प्रसादात् परमार्तिरूपादस्मात् संसारान्मुच्यते नापरेण | <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘यस्य प्रसादात् परमार्तिरूपादस्मात् संसारान्मुच्यते नापरेण ।<br/>नारायणोऽसौ परमो विचिन्त्यो मुमुक्षुभिः कर्मपाशादमुष्मात् ॥’</span> इति नारायणश्रुतिः । | ||
‘नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुधा श्रुतेन | <span class="gr-reference gr-ref-Kathopanishat-id">‘नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुधा श्रुतेन ।<br/>यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम् ॥’(कठ.१.२.२३)</span> इति कठश्रुतिः । | ||
‘तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् | <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् ।<br/>भवामि नचिरात् पार्थ मय्यावेशितचेतसाम् ॥’(भ.गी.१२.७)</span> इति भगवद्वचनम् । | ||
‘उत्पत्तिस्थितिसंहारा नियतिज्ञानमावृतिः । बन्धमोक्षौ च पुरुषाद्यस्मात् स हरिरेकराट् ॥’ इति स्कान्दे । | <span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘उत्पत्तिस्थितिसंहारा नियतिज्ञानमावृतिः । <br/>बन्धमोक्षौ च पुरुषाद्यस्मात् स हरिरेकराट् ॥’</span> इति स्कान्दे । | ||
‘अज्ञानां ज्ञानदो विष्णुः ज्ञानिनां मोक्षदश्च सः । आनन्दश्च मुक्तानां स एवैको जनार्दनः | <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अज्ञानां ज्ञानदो विष्णुः ज्ञानिनां मोक्षदश्च सः । <br/>आनन्दश्च मुक्तानां स एवैको जनार्दनः ॥’</span> इति च । | ||
‘बन्धको भवपाशेन भवपाशाच्च मोचकः | <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘बन्धको भवपाशेन भवपाशाच्च मोचकः ।<br/>कैवल्यदः परं ब्रह्म विष्णुरेव न संशयः ॥’</span> इति च । | ||
}} | }} | ||
| Line 488: | Line 454: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B062 | | id = VTN_C01_B062 | ||
| text = | | text = प्रीतिश्च गुणोत्कर्षज्ञानादेव विशेषतो दृष्टा ; नाभेदज्ञानात् । अभेदज्ञानादप्रीतिरेवोत्तमानां भवति । घातयन्ति हि राजानो राजाऽहमिति वदन्तम् । ददाति च सर्वमभिप्रेतं गुणोत्कर्षं वदतः । | ||
प्रीतिश्च गुणोत्कर्षज्ञानादेव विशेषतो दृष्टा ; नाभेदज्ञानात् । अभेदज्ञानादप्रीतिरेवोत्तमानां भवति । घातयन्ति हि राजानो राजाऽहमिति वदन्तम् । ददाति च सर्वमभिप्रेतं गुणोत्कर्षं वदतः । | <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘न तादृशी प्रीतिरीड्यस्य विष्णोर्गुणोत्कर्षज्ञातरि यादृशी स्यात् ।<br/>तत्प्रीणनान्मोक्षमाप्नोति सर्वस्ततो वेदास्तत्पराः सर्व एव ॥’</span> इति सौपर्णश्रुतिः । | ||
‘न तादृशी प्रीतिरीड्यस्य विष्णोर्गुणोत्कर्षज्ञातरि यादृशी स्यात् | <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">यो मामेवमसंमूढो जानाति पुरुषोत्तमम् । <br/> स सर्वविद् भजति मां सर्वभावेन भारत ॥(भ.गी.१५.१९)</span> | ||
यो मामेवमसंमूढो जानाति पुरुषोत्तमम् । | |||
इति गुणोत्कर्षज्ञानादेव परमा प्रीतिर्भगवता स्वयमेवाभिहिता । अतो विष्णोः गुणोत्कर्ष एव सर्वश्रुतिस्मृतीनां महातात्पर्यम् । न चाभेदे तात्पर्यमित्यत्र किञ्चिन्मानम् । | इति गुणोत्कर्षज्ञानादेव परमा प्रीतिर्भगवता स्वयमेवाभिहिता । अतो विष्णोः गुणोत्कर्ष एव सर्वश्रुतिस्मृतीनां महातात्पर्यम् । न चाभेदे तात्पर्यमित्यत्र किञ्चिन्मानम् । | ||
}} | }} | ||
| Line 498: | Line 463: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B063 | | id = VTN_C01_B063 | ||
| text = | | text = न च विशेषणविशेष्यतया भेदसिद्धिः । विशेषणविशेष्यभावश्च भेदापेक्षः ; धर्मिप्रतियोग्यपेक्षया भेदसिद्धिः, भेदापेक्षं च धर्मिप्रतियोगित्वमित्यन्योन्याऽश्रयतया भेदस्यायुक्तिः, पदार्थस्वरूपत्वात् भेदस्य । न च धर्मिप्रतियोग्यपेक्षया भेदस्यास्वरूपत्वम् ; ऐक्यवत् स्वरूपस्यैव तथात्वम् । | ||
न च विशेषणविशेष्यतया भेदसिद्धिः । विशेषणविशेष्यभावश्च भेदापेक्षः ; धर्मिप्रतियोग्यपेक्षया भेदसिद्धिः, भेदापेक्षं च धर्मिप्रतियोगित्वमित्यन्योन्याऽश्रयतया भेदस्यायुक्तिः, पदार्थस्वरूपत्वात् भेदस्य । न च धर्मिप्रतियोग्यपेक्षया भेदस्यास्वरूपत्वम् ; ऐक्यवत् स्वरूपस्यैव तथात्वम् । | |||
}} | }} | ||
| Line 505: | Line 469: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B064 | | id = VTN_C01_B064 | ||
| text = | | text = स्वरूपसिद्धावपि तदसिद्धिश्च जीवेश्वरैक्यं वदतः सिद्धैव । भेदस्तु स्वरूपदर्शन एव सिद्धः । प्रायः सर्वतो विलक्षणं हि पदार्थस्वरूपं दृश्यते । ‘अस्य भेदः’ इति तु ‘पदार्थस्य स्वरूपम्’ इतिवत् । | ||
स्वरूपसिद्धावपि तदसिद्धिश्च जीवेश्वरैक्यं वदतः सिद्धैव । भेदस्तु स्वरूपदर्शन एव सिद्धः । प्रायः सर्वतो विलक्षणं हि पदार्थस्वरूपं दृश्यते । ‘अस्य भेदः’ इति तु ‘पदार्थस्य स्वरूपम्’ इतिवत् । | |||
}} | }} | ||
| Line 512: | Line 475: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B065 | | id = VTN_C01_B065 | ||
| text = | | text = यदि न स्वरूपं भेदः, तदा पदार्थे दृष्टे प्रायः सर्वतो वैलक्ष्ण्यं तस्य न ज्ञायेत । अज्ञाते च वैलक्षण्ये आत्मनि घट इत्यपि संशयः(यादिः) स्यात् । न हि कश्चित् तथा संशयं करोति । ज्ञात्वैव प्रायः सर्वतो वैलक्षण्यं कस्मिश्चिदेव सदृशे संशयं करोति । न ह्यात्मनि ‘अहं देवदत्तो न वा’ इति कस्यचित् संशयो भवति । सामान्यतः सर्ववैलक्षण्ये ज्ञात एव घटत्वादिज्ञानम् । अतो नान्योन्याश्रयता । | ||
यदि न स्वरूपं भेदः, तदा पदार्थे दृष्टे प्रायः सर्वतो वैलक्ष्ण्यं तस्य न ज्ञायेत । अज्ञाते च वैलक्षण्ये आत्मनि घट इत्यपि संशयः(यादिः) स्यात् । न हि कश्चित् तथा संशयं करोति । ज्ञात्वैव प्रायः सर्वतो वैलक्षण्यं कस्मिश्चिदेव सदृशे संशयं करोति । न ह्यात्मनि ‘अहं देवदत्तो न वा’ इति कस्यचित् संशयो भवति । सामान्यतः सर्ववैलक्षण्ये ज्ञात एव घटत्वादिज्ञानम् । अतो नान्योन्याश्रयता । | |||
}} | }} | ||
| Line 519: | Line 481: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B066 | | id = VTN_C01_B066 | ||
| text = | | text = न च युगपज्ज्ञानानुपत्तिर्दोषः । यथा युगपदेव दीपसहस्रदर्शने सामान्यतः सर्वे ज्ञायन्त एव, तथा स्यात् । एकस्मिन्नेव वस्तुनि विशेषस्तैरप्यङ्गीकृत एव । ‘नेति नेति’ इत्यत्र सर्ववैलक्षण्याङ्गीकारात् । विशेषानङ्गीकारे च पुनरुक्तेः । न च घटाद् वैलक्षण्यमेव पटाद् वैलक्षण्यम् ; अनुभवविरोधात् । तस्मात् भेददर्शनं युक्तमेव । | ||
न च युगपज्ज्ञानानुपत्तिर्दोषः । यथा युगपदेव दीपसहस्रदर्शने सामान्यतः सर्वे ज्ञायन्त एव, तथा स्यात् । एकस्मिन्नेव वस्तुनि विशेषस्तैरप्यङ्गीकृत एव । ‘नेति नेति’ इत्यत्र सर्ववैलक्षण्याङ्गीकारात् । विशेषानङ्गीकारे च पुनरुक्तेः । न च घटाद् वैलक्षण्यमेव पटाद् वैलक्षण्यम् ; अनुभवविरोधात् । तस्मात् भेददर्शनं युक्तमेव । | |||
॥ इति भेदवादप्रकरणम् ॥ | ॥ इति भेदवादप्रकरणम् ॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 527: | Line 488: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B067 | | id = VTN_C01_B067 | ||
| text = | | text = यच्च प्रमाणदृष्टानामपि पदार्थानां मिथ्यात्वकल्पनं तच्च प्रमाणविरुद्धत्वादेव प्रकाशतस्करत्वम् । न हि प्रमाणदृष्टस्य तर्कबाध्यत्वम्, प्रत्यक्षादिविरुद्धानां तर्काभासत्वनियमात् । शुक्त्यादेः रजतादिप्रतीतेरपि बलवत्प्रत्यक्षविरुद्धत्वादेव भ्रमत्वं न तर्कमात्रात् । तर्कमात्रतः(त्रेण) प्रत्यक्षबाधने भूतचतुष्टयस्याबादेः पृथिवीत्वादृष्टेः पृथिव्या अपि पृथिवीत्वं न स्यात् । अतो न तर्कमात्रत एव दृष्टस्य भ्रान्तित्वं कल्प्यम् । अतः सर्वभेदनिरासकतर्कस्य सर्वश्रुतिस्मृतिप्रत्यक्षानुमानविरुद्धत्वात् नितरामाभासत्वम् (एव) । | ||
यच्च प्रमाणदृष्टानामपि पदार्थानां मिथ्यात्वकल्पनं तच्च प्रमाणविरुद्धत्वादेव प्रकाशतस्करत्वम् । न हि प्रमाणदृष्टस्य तर्कबाध्यत्वम्, प्रत्यक्षादिविरुद्धानां तर्काभासत्वनियमात् । शुक्त्यादेः रजतादिप्रतीतेरपि बलवत्प्रत्यक्षविरुद्धत्वादेव भ्रमत्वं न तर्कमात्रात् । तर्कमात्रतः(त्रेण) प्रत्यक्षबाधने भूतचतुष्टयस्याबादेः पृथिवीत्वादृष्टेः पृथिव्या अपि पृथिवीत्वं न स्यात् । अतो न तर्कमात्रत एव दृष्टस्य भ्रान्तित्वं कल्प्यम् । अतः सर्वभेदनिरासकतर्कस्य सर्वश्रुतिस्मृतिप्रत्यक्षानुमानविरुद्धत्वात् नितरामाभासत्वम् (एव) । | |||
}} | }} | ||
| Line 534: | Line 494: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B068 | | id = VTN_C01_B068 | ||
| text = | | text = न च परमार्थतो भेदाभावः व्यावहारिकः सोऽस्तीति वाच्यम् । सदसद्वैलक्षण्ये प्रमाणाभावात् । ‘असतः ख्यात्ययोगात्’इति वदतः असतः ख्यातिरभूत्, न वा । यदि नाभूत् न तत्ख्यातिनिराकरणम् । यद्यभूत् न तथाऽपि । न चासतो वैलक्षण्यं तत्प्रतीतिं विना ज्ञायते । न च शुक्ते रजतत्वं सद्वलिक्षणम् । ‘असदेव रजतं प्रत्यभात्' इत्यनुभवात् । न च प्रतीतत्वादसत्त्वाभावः । असतः सत्त्वप्रतीतिः सतोऽसत्त्वप्रतीतिरित्यन्यथाप्रतीतेरेव भ्रान्तित्वात् । | ||
न च परमार्थतो भेदाभावः व्यावहारिकः सोऽस्तीति वाच्यम् । सदसद्वैलक्षण्ये प्रमाणाभावात् । ‘असतः ख्यात्ययोगात्’इति वदतः असतः ख्यातिरभूत्, न वा । यदि नाभूत् न तत्ख्यातिनिराकरणम् । यद्यभूत् न तथाऽपि । न चासतो वैलक्षण्यं तत्प्रतीतिं विना ज्ञायते । न च शुक्ते रजतत्वं सद्वलिक्षणम् । ‘असदेव रजतं प्रत्यभात्' इत्यनुभवात् । न च प्रतीतत्वादसत्त्वाभावः । असतः सत्त्वप्रतीतिः सतोऽसत्त्वप्रतीतिरित्यन्यथाप्रतीतेरेव भ्रान्तित्वात् । | |||
}} | }} | ||
| Line 541: | Line 500: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B069 | | id = VTN_C01_B069 | ||
| text = | | text = न च असतो भ्रान्तावपि प्रतीतिर्नास्तीति वाच्यम् । अनिर्वचनीयपरमार्थत्वस्य असत एव दृष्ट्यङ्गीकारात् । न च तदपि अनिर्वाच्यम्, अनवस्थितेः । प्रथमानिर्वचनीयासिद्ध्या सर्वासिद्धिरिति मूलक्षतिः । | ||
न च असतो भ्रान्तावपि प्रतीतिर्नास्तीति वाच्यम् । अनिर्वचनीयपरमार्थत्वस्य असत एव दृष्ट्यङ्गीकारात् । न च तदपि अनिर्वाच्यम्, अनवस्थितेः । प्रथमानिर्वचनीयासिद्ध्या सर्वासिद्धिरिति मूलक्षतिः । | |||
}} | }} | ||
| Line 548: | Line 506: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B068 | | id = VTN_C01_B068 | ||
| text = | | text = अनिर्वचनीयत्वे रजतस्यानिर्वचनीयमिदं रजतमिति बाधकज्ञानमुत्पद्येत। मिथ्याशब्दस्त्वभाववाची । न च सदसद्वलिक्षणं नामस्तीत्यत्र किञ्चिन्मानम् । अनुभवविरोधश्च तत्पक्षे । सदसतोर्द्वयोरेव सर्वैरनुभूयमानत्वात् । अतोऽनिर्वचनीयाभावादसतः प्रतीत्यनङ्गीकारात् प्रतीयमानत्वाच्च भेदस्य सत्त्वप्राप्तेर्नाद्वितीयत्वं युज्यते । | ||
अनिर्वचनीयत्वे रजतस्यानिर्वचनीयमिदं रजतमिति बाधकज्ञानमुत्पद्येत। मिथ्याशब्दस्त्वभाववाची । न च सदसद्वलिक्षणं नामस्तीत्यत्र किञ्चिन्मानम् । अनुभवविरोधश्च तत्पक्षे । सदसतोर्द्वयोरेव सर्वैरनुभूयमानत्वात् । अतोऽनिर्वचनीयाभावादसतः प्रतीत्यनङ्गीकारात् प्रतीयमानत्वाच्च भेदस्य सत्त्वप्राप्तेर्नाद्वितीयत्वं युज्यते । | |||
}} | }} | ||
| Line 555: | Line 512: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B069 | | id = VTN_C01_B069 | ||
| text = | | text = कथं च श्रुतिसिद्धौ जीवपरमात्मभेदो निराक्रियते । मिथ्यावादित्वे च श्रुतेः कथमैक्यस्य सत्यत्वम् । कथं चैवंवादिनां वेदवादित्वम् । वेदोक्तस्य मिथ्यात्वाङ्गीकारादेव ह्यवेदवादित्वं बौद्धादीनामपि । अतो विष्णोः सर्वोत्तमत्व एव महातात्पर्यं सर्वागमानाम् । | ||
कथं च श्रुतिसिद्धौ जीवपरमात्मभेदो निराक्रियते । मिथ्यावादित्वे च श्रुतेः कथमैक्यस्य सत्यत्वम् । कथं चैवंवादिनां वेदवादित्वम् । वेदोक्तस्य मिथ्यात्वाङ्गीकारादेव ह्यवेदवादित्वं बौद्धादीनामपि । अतो विष्णोः सर्वोत्तमत्व एव महातात्पर्यं सर्वागमानाम् । | |||
}} | }} | ||
| Line 562: | Line 518: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B070 | | id = VTN_C01_B070 | ||
| text = | | text = कथञ्च जीवपरमात्मैक्ये सर्वश्रुतीनां तात्पर्यं युज्यते, सर्वप्रमाणविरुद्धत्वात् । तथा हि- अनुभवविरोधः । न हि ‘अहं सर्वज्ञः, सर्वेश्वरः, निर्दुःखः, निर्दोषः’ इति वा कस्यचिदनुभवः । अस्ति च तद्विपर्ययेणानुभवः । न च मिथ्यानुभवोऽयम् । तद्विपरीतप्रमाणाभावात् । | ||
कथञ्च जीवपरमात्मैक्ये सर्वश्रुतीनां तात्पर्यं युज्यते, सर्वप्रमाणविरुद्धत्वात् । तथा हि- अनुभवविरोधः । न हि ‘अहं सर्वज्ञः, सर्वेश्वरः, निर्दुःखः, निर्दोषः’ इति वा कस्यचिदनुभवः । अस्ति च तद्विपर्ययेणानुभवः । न च मिथ्यानुभवोऽयम् । तद्विपरीतप्रमाणाभावात् । | |||
}} | }} | ||
| Line 569: | Line 524: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B071 | | id = VTN_C01_B071 | ||
| text = | | text = न चाभेदे कश्चिदागमः । सन्ति च भेदे सर्वागमाः । तथाहि - ‘अतत्त्वमसि’ इति नवकृत्व उपदेशः सदृष्टान्तकः । न चायमम् अभेदोपदेशः । <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘स यथा शकुनिः सूत्रेण प्रबद्धः दिशं दिशं पतित्वान्यत्रायतनमलब्ध्वा बन्धनमेवोपाश्रयते ।’(छां.उ.६.८.२)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वा प्रजा सदायतनाः सत्प्रतिष्ठाः’ (छां.उ.६.८.४)</span> ॥1॥ | ||
न चाभेदे कश्चिदागमः । सन्ति च भेदे सर्वागमाः । तथाहि - ‘अतत्त्वमसि’ इति नवकृत्व उपदेशः सदृष्टान्तकः । न चायमम् अभेदोपदेशः । ‘स यथा शकुनिः सूत्रेण प्रबद्धः दिशं दिशं पतित्वान्यत्रायतनमलब्ध्वा बन्धनमेवोपाश्रयते ।’(छां.उ.६.८.२) ‘सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वा प्रजा सदायतनाः सत्प्रतिष्ठाः’ (छां.उ.६.८.४) ॥1॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 576: | Line 530: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B072 | | id = VTN_C01_B072 | ||
| text = | | text = <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘यथा सोम्य मधु मधुकृतो निस्तिष्ठन्ति नानात्ययानां वृक्षाणां रसानां समवहारमेकतां गमयन्ति । ते यथा तत्र न विवेकं लभन्तेऽमुष्याहं वृक्षस्य रसोऽस्म्यमुष्याहं वृक्षस्य रसोऽस्मीत्येवमेव खलु सोम्येमाः सर्वा प्रजाः सति सम्पद्य न विदुः सति सम्पत्स्यामह इति । त इह व्याघ्रो वा सिंहो वा वृको वा वराहो वा कीटो वा पतङ्गो वा दंशो वा मशको वा यद्यत् भवन्ति तत्तदा भवन्ति।’(छां.उ.६.९.१-३)</span> ॥2॥ | ||
‘यथा सोम्य मधु मधुकृतो निस्तिष्ठन्ति नानात्ययानां वृक्षाणां रसानां समवहारमेकतां गमयन्ति । ते यथा तत्र न विवेकं लभन्तेऽमुष्याहं वृक्षस्य रसोऽस्म्यमुष्याहं वृक्षस्य रसोऽस्मीत्येवमेव खलु सोम्येमाः सर्वा प्रजाः सति सम्पद्य न विदुः सति सम्पत्स्यामह इति । त इह व्याघ्रो वा सिंहो वा वृको वा वराहो वा कीटो वा पतङ्गो वा दंशो वा मशको वा यद्यत् भवन्ति तत्तदा भवन्ति।’(छां.उ.६.९.१-३) ॥2॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 583: | Line 536: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B073 | | id = VTN_C01_B073 | ||
| text = | | text = <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘इमाः सोम्य नद्यः पुरस्तात् प्राच्यः स्यन्दन्ते पश्चात् प्रतीच्यस्ताः समुद्रात् समुद्रमेवापियन्ति । स समुद्र एव भवति । ता यथा तत्र (न विवेकं लभन्ते) न विदुरियमहमस्मीयमहमस्मीति । एवमेव खलु सोम्येमाः सर्वाः प्रजा सत आगम्य न विदुः सत आगच्छामहे इति । त इह व्याघ्रो वा सिंहो वा वृको वा वराहो वा कीटो वा दंशो वा मशको वा यद्यद्भवन्ति तत्तदा भवन्ति।’ (छां.उ.६.१०.१-२)</span> ॥3॥ | ||
‘इमाः सोम्य नद्यः पुरस्तात् प्राच्यः स्यन्दन्ते पश्चात् प्रतीच्यस्ताः समुद्रात् समुद्रमेवापियन्ति । स समुद्र एव भवति । ता यथा तत्र (न विवेकं लभन्ते) न विदुरियमहमस्मीयमहमस्मीति । एवमेव खलु सोम्येमाः सर्वाः प्रजा सत आगम्य न विदुः सत आगच्छामहे इति । त इह व्याघ्रो वा सिंहो वा वृको वा वराहो वा कीटो वा दंशो वा मशको वा यद्यद्भवन्ति तत्तदा भवन्ति।’ (छां.उ.६.१०.१-२)॥3॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 590: | Line 542: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B074 | | id = VTN_C01_B074 | ||
| text = | | text = <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘...स एष जीवेनात्मनानुप्रभूतः पेपीयमानो मोदमानस्तिष्ठति । अस्य यदैकां शाखां जीवो जहाति अथ सा शुष्यति...’ (छां.उ.६.११.१-२)</span> ॥4॥ | ||
‘...स एष जीवेनात्मनानुप्रभूतः पेपीयमानो मोदमानस्तिष्ठति । अस्य यदैकां शाखां जीवो जहाति अथ सा शुष्यति...’ (छां.उ.६.११.१-२) ॥4॥ | <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘न्यग्रोधफलमत आहरेति इदं भगव इति भिन्धीति भिन्नं भगव इति किमत्र पश्यसीति अण्व्य इवेमा धाना भगव इत्यासामङ्गैकां भिन्धीति भिन्ना भगव इति किमत्र पश्यसीति न किञ्चन भगव इति । तं होवाच यं वै सोम्यैतमणिमानं न निभालयसे एतस्य वै सोम्यैषोऽणिम्न एवं महान् न्यग्रोधस्तिष्ठति..’ (छां.उ.६.१२.१-२)</span> ॥5॥ | ||
‘न्यग्रोधफलमत आहरेति इदं भगव इति भिन्धीति भिन्नं भगव इति किमत्र पश्यसीति अण्व्य इवेमा धाना भगव इत्यासामङ्गैकां भिन्धीति भिन्ना भगव इति किमत्र पश्यसीति न किञ्चन भगव इति । तं होवाच यं वै सोम्यैतमणिमानं न निभालयसे एतस्य वै सोम्यैषोऽणिम्न एवं महान् न्यग्रोधस्तिष्ठति..’ (छां.उ.६.१२.१-२) ॥5॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 598: | Line 549: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B075 | | id = VTN_C01_B075 | ||
| text = | | text = <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">लवणमेतदुदकेऽवधाय मा प्रातरुपसीदथा इति । तद्ध तथा चकार । तं होवाच यद्दोषा लवणमेतदुदकेऽवधा अङ्ग तदाहरेति । तद्धावमृश्य न विवेद ।<br/> यथा विलीनमेवाङ्ग अस्यान्तादाचामेति । कथमिति । लवणमिति । मध्यादाचामेति । कथमिति । लवणमिति । अन्त्यादाचामेति । कथमिति । लवणमिति । अभिप्रास्यैतदथ मोपसीदथा इति । तद्ध तथा चकार । तच्छश्वत् संवर्तते । तं होवाच अत्र वाव किल (त)सत्सोम्य न निभालयसेऽत्रैव किलेति’ (छां.उ.६.१३.१-२)</span> ॥6॥ | ||
लवणमेतदुदकेऽवधाय मा प्रातरुपसीदथा इति । तद्ध तथा चकार । तं होवाच यद्दोषा लवणमेतदुदकेऽवधा अङ्ग तदाहरेति । तद्धावमृश्य न विवेद । यथा विलीनमेवाङ्ग अस्यान्तादाचामेति । कथमिति । लवणमिति । मध्यादाचामेति । कथमिति । लवणमिति । अन्त्यादाचामेति । कथमिति । लवणमिति । अभिप्रास्यैतदथ मोपसीदथा इति । तद्ध तथा चकार । तच्छश्वत् संवर्तते । तं होवाच अत्र वाव किल (त)सत्सोम्य न निभालयसेऽत्रैव किलेति’ (छां.उ.६.१३.१-२) | <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘यथा सोम्य पुरुषं गन्धारेभ्योभिनद्धाक्षमानीय तं ततोतिजने विसृजेत्....’ (छां.उ.६.१४.१)</span> ॥7॥ | ||
‘यथा सोम्य पुरुषं गन्धारेभ्योभिनद्धाक्षमानीय तं ततोतिजने विसृजेत्....’ (छां.उ.६.१४.१) | |||
}} | }} | ||
| Line 606: | Line 556: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B076 | | id = VTN_C01_B076 | ||
| text = | | text = <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘अथ यदाऽस्य वाङ् मनसि सम्पद्यते मनः प्राणे प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां देवतायां तावन्न विजानाति’ (छां.उ.६.१५.२)</span> ॥8॥ | ||
‘अथ यदाऽस्य वाङ् मनसि सम्पद्यते मनः प्राणे प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां देवतायां तावन्न विजानाति’ (छां.उ.६.१५.२) | <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘पुरुषं सोम्योतं हस्तगृहीतमानयन्ति अपहार्षीत् स्तेयमकार्षीत् परशुमस्मै तपतेति । स यदि तस्य कर्ता भवति तत एवानृतमात्मानं कुरुते सोनृताभिसन्धोनृतेनात्मानमन्तर्धाय परशुं तप्तं प्रतिगृह्णाति स दह्यते अथ हन्यते अथ स यदि तस्याकर्ता भवति तत एव सत्यमात्मानं कुरुते । स सत्यभिसन्धः सत्येनात्मानमन्तर्धाय परशुं तप्तं प्रतिगृह्णाति स न दह्यते अथ मुच्यते’ (छां.उ.६.१६.१-२)</span> ॥ | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ एवमेव खलु सोम्य आचार्यवान् पुरुषो वेद’</span> ॥9॥ इति स्थाननवकेऽपि भेद एव दृष्टान्ताभिधानात् । | |||
}} | }} | ||
| Line 613: | Line 564: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B077 | | id = VTN_C01_B077 | ||
| text = | | text = नहि शकुनिसूत्रयोः, नानावृक्षरसानां, नदीसमुद्रयोः, जीववृक्षयोः, अणिम-धानयोः, लवणोदकयोः, गन्धारपुरुषयोः, अज्ञप्राणादिनियामकयोः स्तेनापहार्ययोश्चैक्यम् । <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘सति सम्पद्य न विदुः सति सम्पत्स्यामह इति । त इह व्याघ्रो वा सिंहो वा’(छां.उ.६.९.२)</span> इति <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘सत आगम्य न विदुः सत आगच्छाम इहे इति । त इह व्याघ्रो वा सिंहो वा’(छां.उ.६.१०.२)</span> इति भेदापरिज्ञानेनानर्थवचनाच्च । न हि गृहादागतस्य गृहे प्रविष्टस्य च तदैक्यम् । | ||
नहि शकुनिसूत्रयोः, नानावृक्षरसानां, नदीसमुद्रयोः, जीववृक्षयोः, अणिम-धानयोः, लवणोदकयोः, गन्धारपुरुषयोः, अज्ञप्राणादिनियामकयोः स्तेनापहार्ययोश्चैक्यम् । ‘सति सम्पद्य न विदुः सति सम्पत्स्यामह इति । त इह व्याघ्रो वा सिंहो वा’(छां.उ.६.९.२) इति ‘सत आगम्य न विदुः सत आगच्छाम इहे इति । त इह व्याघ्रो वा सिंहो वा’(छां.उ.६.१०.२) इति भेदापरिज्ञानेनानर्थवचनाच्च । न हि गृहादागतस्य गृहे प्रविष्टस्य च तदैक्यम् । | |||
}} | }} | ||
| Line 620: | Line 570: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B078 | | id = VTN_C01_B078 | ||
| text = | | text = <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘ताः समुद्रात् समुद्रमेवापियन्ति स समुद्र एव भवति’(छां.उ.६.१०.१)</span> इत्यत्रापि भेद एव उच्यते । अन्यथा ‘तास्समुद्र एव भवन्ति’ इति व्यपदेशः स्यात् । अतो नद्यः समुद्रादागच्छन्ति तं प्रविशन्ति च । समुद्रस्तु स एव, नैतासां समुद्रत्वं भवतीत्यर्थः । न हि भिन्नानां नदीजलपरमाणूनां समुद्राणुभिरैक्यं युज्यते । तथासति महाजनसमितौ प्रविष्टानां द्वित्राणां तदैक्यं स्यात् । न च तद्युज्यते भेदेनानुभवात् । | ||
‘ताः समुद्रात् समुद्रमेवापियन्ति स समुद्र एव भवति’(छां.उ.६.१०.१) इत्यत्रापि भेद एव उच्यते । अन्यथा ‘तास्समुद्र एव भवन्ति’ इति व्यपदेशः स्यात् । अतो नद्यः समुद्रादागच्छन्ति तं प्रविशन्ति च । समुद्रस्तु स एव, नैतासां समुद्रत्वं भवतीत्यर्थः । न हि भिन्नानां नदीजलपरमाणूनां समुद्राणुभिरैक्यं युज्यते । तथासति महाजनसमितौ प्रविष्टानां द्वित्राणां तदैक्यं स्यात् । न च तद्युज्यते भेदेनानुभवात् । | |||
}} | }} | ||
| Line 627: | Line 576: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B079 | | id = VTN_C01_B079 | ||
| text = | | text = <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘स्वं ह्यपीतो भवति’(छां.उ.६.८.१)</span> इत्यत्रापि ‘स्व’ इति परमात्मनोऽभिधानम् । <span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘स्वात्मना चोत्तरयोः’(ब्र.सू.२.३.२१)</span> इति सूत्रात् । | ||
‘स्वं ह्यपीतो भवति’(छां.उ.६.८.१) इत्यत्रापि ‘स्व’ इति परमात्मनोऽभिधानम् । ‘स्वात्मना चोत्तरयोः’(ब्र.सू.२.३.२१) इति सूत्रात् । | <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘स्वातन्त्र्यात् स्व इति प्रोक्तः आत्मायं चाततत्वतः । <br/> ब्रह्मायं गुणपूर्णत्वात् भगवान् विष्णुरव्ययः ॥’</span> | ||
‘स्वातन्त्र्यात् स्व इति प्रोक्तः आत्मायं चाततत्वतः । | इति परमोपनिषदि । ‘अपीत’ इत्यत्रापि प्रवेशमात्रम् । ‘स्वम्’इति द्वितीयानिर्देशात् । एकीभावविवक्षायां ‘स्वेन’ इति निर्देशः स्यात् । | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">स्वं कुलायं यथापीतः पक्षी स्यादेवमीश्वरम् । <br/>अप्येति जीवः प्रस्वापे मुक्तो चान्योपि सन् सदा ॥’<br/></span> इति च । ‘एवमेव खलु सोम्य एतन्मनो दिशं दिशं पतित्वा अन्यत्रायतनमलब्ध्वा प्राणमेवोपाश्रयते’ इत्यत्रापि मन इति जीवः, प्राण इति परमात्मा । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘यत्रायं पुरुषः स्वपिति नाम’</span> इति तयोरेव प्रस्तुतत्वात् । | |||
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘मननात् मन उद्दिष्टः पुद्गलो निरयं गिरन् । <br/>कर्मानुशयनाच्चैव संसार्यनुशयी स्मृतः ॥’</span> | |||
इति च (परमोपनिषदि) । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘प्राणः प्रणयनादेषः साधुत्वात् सन् हरिः स्मृतः ।’</span> इति च। <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘ सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वा प्रजाः सदायतनाः सत्प्रतिष्ठाः’(छां.उ.६.८.४)</span> इत्यत्रापि भेद एव प्रतीयते । | |||
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘स्रष्टृत्वादाश्रयात्वाच्च मुक्तानां च प्रति प्रति ।<br/>स्थापनाच्च विभुर्विष्णुरन्यः संसारिणो मतः ॥’</span> इति च ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 635: | Line 588: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B080 | | id = VTN_C01_B080 | ||
| text = | | text = <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि’(छां.उ.६.३.२)</span> इति <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘स एष जीवेनात्मनानुप्रभूतः पेपीयमानो मोदमानस्तिष्ठति’(छां.उ.६.११.१)</span> इत्यत्रापि ‘जीव’शब्देन परमात्माभिहितः । <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘जीव इति भगवतोऽनिरुद्धस्याख्या’</span> इति श्रुतेः । | ||
‘अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि’(छां.उ.६.३.२) इति ‘स एष जीवेनात्मनानुप्रभूतः पेपीयमानो मोदमानस्तिष्ठति’(छां.उ.६.११.१) इत्यत्रापि ‘जीव’शब्देन परमात्माभिहितः । ‘जीव इति भगवतोऽनिरुद्धस्याख्या’ इति श्रुतेः । | |||
}} | }} | ||
| Line 642: | Line 594: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B081 | | id = VTN_C01_B081 | ||
| text = | | text = <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘विष्णुर्जीव इति प्रोक्तः सततं प्राणधारणात् । <br/>स प्रविश्य शरीरं च स्थावरं जङ्गमं तथा ॥<br/>महाभूतानि च विभुस्त्रिवृत्करणपूर्वकम् ।<br/>संसारिणं भ्रामयति सदैवान्यत्वलक्षणम् ॥<br/>तेनायं मोदते नित्यं वृक्षावस्थां गतोऽपि सन् ॥’</span> इति च । | ||
‘विष्णुर्जीव इति प्रोक्तः सततं प्राणधारणात् । स प्रविश्य शरीरं च स्थावरं जङ्गमं तथा | |||
}} | }} | ||
| Line 649: | Line 600: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B082 | | id = VTN_C01_B082 | ||
| text = | | text = <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘तत्तेज ऐक्षत’(छां.उ.६.२.३)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘ता आप ऐक्षन्त’ (छां.उ.६.२.४)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘इमास्तिस्रो देवता’ (छां.उ.६.३.२)</span> इति पूर्वमेव चेतनत्वसिद्धेः <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘अनेन जीवेनात्मना’ (छां.उ.६.३.२)</span> इति संसारिणः पुनः प्रवेशो न युक्तः । अतस्तत्र जीवशब्देन परमात्मैवाभिहितः । | ||
‘तत्तेज ऐक्षत’(छां.उ.६.२.३) ‘ता आप ऐक्षन्त’ (छां.उ.६.२.४) ‘इमास्तिस्रो देवता’ (छां.उ.६.३.२) इति पूर्वमेव चेतनत्वसिद्धेः | |||
}} | }} | ||
| Line 656: | Line 606: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B083 | | id = VTN_C01_B083 | ||
| text = | | text = <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘जीवेनात्मनानुप्रभूतः पेपीयमानो मोदमानस्तिष्ठति’(छां.उ.६.११.१)</span> इत्यत्रापि जीवशब्दोदितः स एव । पेपीयमानो मोदमानस्तु संसारी । न हि चेतनादन्यस्य मोदभोगादिकं युज्यते । | ||
‘जीवेनात्मनानुप्रभूतः पेपीयमानो मोदमानस्तिष्ठति’(छां.उ.६.११.१) इत्यत्रापि जीवशब्दोदितः स एव । पेपीयमानो मोदमानस्तु संसारी । न हि चेतनादन्यस्य मोदभोगादिकं युज्यते । | <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">(शरीरमेवायतनं सुखस्य दुःखस्य चाप्यायतनं शरीरम् ॥म.भा.१२.१९४.१८)‘सुखस्य चाप्यायतनं शरीरं दुःखस्य चाप्यायतनं शरीरम् । <br/>अचेतनं प्राकृतमेतदाहुर्भोक्ता तयोश्चेतनकः शरीरी ॥’</span> इति च भारते । | ||
(शरीरमेवायतनं सुखस्य दुःखस्य चाप्यायतनं शरीरम् ॥म.भा.१२.१९४.१८)‘सुखस्य चाप्यायतनं शरीरं दुःखस्य चाप्यायतनं शरीरम् । अचेतनं प्राकृतमेतदाहुर्भोक्ता तयोश्चेतनकः शरीरी ॥’ इति च भारते | <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘जीवापेतं वाव किलेदं म्रियते न जीवो म्रियते’(छां.उ.६.११.३)</span> इत्यत्रापि जीवशब्दः परे । न हि संसारिणो मुख्यतः प्राणधारकत्वं युज्यते । <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘ब्रह्मणा त्यक्तदेहस्तु मृत इत्युच्यते नरः’</span> इति च । | ||
}} | }} | ||
| Line 664: | Line 614: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B084 | | id = VTN_C01_B084 | ||
| text = | | text = <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘यं वै सोम्य एतमणिमानं न निभालयस एतस्य वै सोम्यैषोऽणिम्न (अस्य सोम्यैषोणिम्न) एवं महान् न्यग्रोधस्तिष्ठति’(छां.उ.६.१२.२)</span> इत्यत्रापि अणिमशब्देन पर एवाभिहितः । <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिदं सर्वं तत्सत्यं स आत्माऽतत्त्वमसि श्वेतकेतो’(छां.उ.६.१२.३)</span> इत्युक्तत्वात् । धानासु तु <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘अण्व्य इवेमा धाना’(छां.उ.६.१२.१)</span> इति स्त्रीलिङ्गप्रयोगात् इवशब्दाच्च नाणिमात्वम् । न च ता ‘न निभालयसे’ । ‘ऐतदात्म्यम्’ इत्येतदीयम् । ‘स आत्मा’ इत्यात्मशब्दश्च पर एव । <span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘द्युभ्वाद्यायतनं स्वशब्दात्’(ब्र.सू.१.३.१)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘नानुमानमतच्छब्दात्’(ब्र.सू.१.३.३)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘प्राणभृच्च’(ब्र.सू.१.३.४)</span> इत्यत्र <span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id">‘तमेवैकं जानथ आत्मानम्’(मु.उ.२.२.५)</span> इति स्वशब्दपर्यायात्मशब्दात् न प्रकृतिजीवावभिधीयेते । किन्तु पर एवेति भगवता व्यासेनाभिहितम् । अत आत्मशब्दस्तस्मिन्नेव मुख्यः । | ||
‘यं वै सोम्य एतमणिमानं न निभालयस एतस्य वै सोम्यैषोऽणिम्न (अस्य सोम्यैषोणिम्न) एवं महान् न्यग्रोधस्तिष्ठति’(छां.उ.६.१२.२) | <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘आततत्वाच्च मातृत्वादात्मेति परमो हरिः ।<br/>आत्माभासास्तदन्ये ये न ह्येतेषां तता गुणाः ॥’</span> इति परमोपनिषदि । | ||
‘आततत्वाच्च मातृत्वादात्मेति परमो हरिः | |||
}} | }} | ||
| Line 672: | Line 621: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B085 | | id = VTN_C01_B085 | ||
| text = | | text = <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘तेजः परस्यां देवतायां तावन्न जानाति’</span> इत्यत्र च <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘यदास्य प्राणादीन् परो ग्रसति तदा न जानाति, यदा ददाति तदा जानाति’</span> इति तद्वशत्वमेवोक्तम् । | ||
‘तेजः परस्यां देवतायां तावन्न जानाति’ इत्यत्र च ‘यदास्य प्राणादीन् परो ग्रसति तदा न जानाति, यदा ददाति तदा जानाति’ इति तद्वशत्वमेवोक्तम् । | ‘यदा प्राणान् ददतीशस्तदा चेतनकोखलिम् । | ||
‘यदा प्राणान् ददतीशस्तदा चेतनकोखलिम् । | जानाति ग्रस्तकरणस्तेन वेत्ति न किञ्चन ॥’ इति । | ||
‘अपहार्षीत् स्तेयमकार्षीत्’ इत्यत्र च अन्याभिमतस्यैव वस्तुनोऽपहार्यत्वात् भेद एवायं दृष्टान्तः । अन्यं सन्तं परमात्मानं स्वयमिति मन्यमानः स्तेन एवेति । न हि स्वकीयं परित्यजन् स्तेनो भवति । | ‘अपहार्षीत् स्तेयमकार्षीत्’ इत्यत्र च अन्याभिमतस्यैव वस्तुनोऽपहार्यत्वात् भेद एवायं दृष्टान्तः । अन्यं सन्तं परमात्मानं स्वयमिति मन्यमानः स्तेन एवेति । न हि स्वकीयं परित्यजन् स्तेनो भवति । | ||
}} | }} | ||
| Line 681: | Line 630: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B086 | | id = VTN_C01_B086 | ||
| text = | | text = <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘ऐकात्म्यं नाम यदिदं केचिद् ब्रूयुरनैपुणाः । <br/> शास्त्रतत्त्वमविज्ञाय तथा वादबलाज्जनाः ॥<br/>कामक्रोधाभिभूतत्वादहङ्कारवशं गताः । <br/> याथातथ्यमविज्ञाय शास्त्राणां शास्त्रदस्यवः ॥<br/> ब्रह्मस्तेना निरानन्दा अपक्वमनसोशिवाः । <br/> वैगुण्यमेव पश्यन्ति न गुणानि नियुञ्जते ॥<br/> तेषां तमःशरीराणां तम एव परायणम् । <br/>यतः स्वरूपतश्चान्यो जातितः श्रुतितोर्थतः ॥<br/> कथमस्मि स इत्येव सम्बन्धः स्यादसंहितः ॥’</span> इति मोक्षधर्मे । | ||
‘ऐकात्म्यं नाम यदिदं केचिद् ब्रूयुरनैपुणाः । | |||
}} | }} | ||
| Line 688: | Line 636: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B087 | | id = VTN_C01_B087 | ||
| text = | | text = <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘यथा पक्षी च सूत्रं च नानावृक्षरसा यथा । <br/>यथा नद्यः समुद्रश्च शुद्धोदलवणे यथा ॥ <br/>यथा चोरापहार्यौ च यथा पुंविषयावपि । <br/>तथा जीवेश्वरौ भिन्नौ सर्वदैव वलिक्षणौ ॥ <br/>तथापि सूक्ष्मरूपत्वान्न जीवात् परमो हरिः । <br/>भेदेन मन्ददृष्टीनां दृश्यते प्रेरकोपि सन् ॥ <br/>वैलक्षण्यं तयोर्ज्ञात्वा मुच्यते बद्ध्यतेन्यथा ॥’</span> इति च परमोपनिषदि । | ||
‘यथा पक्षी च सूत्रं च नानावृक्षरसा यथा । यथा नद्यः समुद्रश्च शुद्धोदलवणे यथा ॥ यथा चोरापहार्यौ च यथा पुंविषयावपि । तथा जीवेश्वरौ भिन्नौ सर्वदैव वलिक्षणौ ॥ तथापि सूक्ष्मरूपत्वान्न जीवात् परमो हरिः । भेदेन मन्ददृष्टीनां दृश्यते प्रेरकोपि सन् ॥ वैलक्षण्यं तयोर्ज्ञात्वा मुच्यते बद्ध्यतेन्यथा ॥’ इति च परमोपनिषदि । | |||
}} | }} | ||
| Line 695: | Line 642: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B088 | | id = VTN_C01_B088 | ||
| text = | | text = <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘प्रेरकः सर्व(भूतानां)जीवानां प्राणधीचोदिता च सः । <br/>विष्णुः संसारिणोऽन्यो यस्तमविज्ञाय मूढधीः ॥<br/>देहेन्द्रियप्राणबुद्धिनेतृत्वं मन्यतेत्मनः । <br/>अतः संसारपदवीं याति जीवेशयोः सदा ॥<br/>वैलक्षण्यं परं ज्ञात्वा मुच्यते बद्ध्यतेऽन्यथा ॥’</span> इति च । | ||
‘प्रेरकः सर्व(भूतानां)जीवानां प्राणधीचोदिता च सः । विष्णुः संसारिणोऽन्यो यस्तमविज्ञाय मूढधीः | |||
}} | }} | ||
| Line 702: | Line 648: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B089 | | id = VTN_C01_B089 | ||
| text = | | text = <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘सर्वान् वेदानधीत्य महामना अनूचानमानी स्तब्ध एयाय’(छां.६.१.२)</span> इति, आत्मनोऽन्यमनूचानत्वादिगुणप्रदं परमविज्ञाय स्तब्धस्य पराधीनत्वज्ञापनेन स्तब्धतां निरस्य तन्निष्ठा ह्यत्रोपदिश्यते । | ||
‘सर्वान् वेदानधीत्य महामना अनूचानमानी स्तब्ध एयाय’(छां.६.१.२) इति, आत्मनोऽन्यमनूचानत्वादिगुणप्रदं परमविज्ञाय स्तब्धस्य पराधीनत्वज्ञापनेन स्तब्धतां निरस्य तन्निष्ठा ह्यत्रोपदिश्यते । | <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘तद्धैक आहुरसदेवेदमग्र आसीत्’(छां.उ.६.२.१)</span> इत्यादिवादिप्रसिद्धमपि निराक्रियते । <span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id">‘इष्टापूर्तं मन्यमाना वरिष्ठं नान्यच्छ्रेयो वेदयन्ते प्रमूढाः’(मु.उ.१.२.१०)</span> इत्यादिवत् श्रुतितात्पर्यापरिज्ञानप्राप्तं च । | ||
‘तद्धैक आहुरसदेवेदमग्र आसीत्’(छां.उ.६.२.१) इत्यादिवादिप्रसिद्धमपि निराक्रियते | |||
}} | }} | ||
| Line 710: | Line 655: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B090 | | id = VTN_C01_B090 | ||
| text = | | text = दर्शितं च ‘ऐकात्म्यं नाम यदिदं केचित् ब्रूयुरनैपुणाः’ इति । तद्वशत्वज्ञापनार्थं च <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘सदेव सोम्येदमग्र आसीत्’(छां.उ.६.२.१)</span> इत्यादिसृष्टिकथनम् । एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं च प्राधान्यात् किञ्चित् सादृश्यात् कारणत्वाच्च । न तु तदन्यस्य मिथ्यात्वात् । न हि सत्यज्ञानेन मिथ्याज्ञानं भवति । | ||
दर्शितं च ‘ऐकात्म्यं नाम यदिदं केचित् ब्रूयुरनैपुणाः’ इति । तद्वशत्वज्ञापनार्थं च ‘सदेव सोम्येदमग्र आसीत्’(छां.उ.६.२.१) इत्यादिसृष्टिकथनम् । एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं च प्राधान्यात् किञ्चित् सादृश्यात् कारणत्वाच्च । न तु तदन्यस्य मिथ्यात्वात् । न हि सत्यज्ञानेन मिथ्याज्ञानं भवति । | |||
}} | }} | ||
| Line 717: | Line 661: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B091 | | id = VTN_C01_B091 | ||
| text = | | text = न हि शुक्तिज्ञो रजतज्ञ इत्युच्यते । विरोधात् तयोः ज्ञानयोः । नेदं रजतमित्यरजतज्ञो हि शुक्तिज्ञो भवति । रजतज्ञश्चेन्न शुक्तिज्ञः । न हि तज्ज्ञस्तदभावज्ञो भवति । तदभावस्य तज्ज्ञानपूर्वकत्वं चान्यत्र तस्य सत्त्वादेव दृष्टम् । तदनङ्गीकारे तदेव न युज्यते । | ||
न हि शुक्तिज्ञो रजतज्ञ इत्युच्यते । विरोधात् तयोः ज्ञानयोः । नेदं रजतमित्यरजतज्ञो हि शुक्तिज्ञो भवति । रजतज्ञश्चेन्न शुक्तिज्ञः । न हि तज्ज्ञस्तदभावज्ञो भवति । तदभावस्य तज्ज्ञानपूर्वकत्वं चान्यत्र तस्य सत्त्वादेव दृष्टम् । तदनङ्गीकारे तदेव न युज्यते । | |||
}} | }} | ||
| Line 724: | Line 667: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B092 | | id = VTN_C01_B092 | ||
| text = | | text = प्रधानज्ञानादप्रधानस्य ज्ञातवद्व्यपदेशोऽस्त्येव । यथा प्रधानपुरुषाणां ज्ञानाह्वाननाशनैः ‘ग्रामो ज्ञातः, आहूतो, नाशितः’ इति व्यपदेशः । कारणे च पितरि ज्ञाते ‘पुत्रो ज्ञातः’ इति । ‘जानाम्येनमस्य पुत्रोऽयम्’ इति व्यपदेश इति । एवमत्राप्येतत्सृष्टं सर्वमित्यादि । सादृश्याच्चैकस्त्रीज्ञानादन्यस्त्रीज्ञानमिति । | ||
प्रधानज्ञानादप्रधानस्य ज्ञातवद्व्यपदेशोऽस्त्येव । यथा प्रधानपुरुषाणां ज्ञानाह्वाननाशनैः ‘ग्रामो ज्ञातः, आहूतो, नाशितः’ इति व्यपदेशः । कारणे च पितरि ज्ञाते ‘पुत्रो ज्ञातः’ इति । ‘जानाम्येनमस्य पुत्रोऽयम्’ इति व्यपदेश इति । एवमत्राप्येतत्सृष्टं सर्वमित्यादि । सादृश्याच्चैकस्त्रीज्ञानादन्यस्त्रीज्ञानमिति । | |||
}} | }} | ||
| Line 731: | Line 673: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B093 | | id = VTN_C01_B093 | ||
| text = | | text = तदेव सादृश्यमत्रापि विवक्षितं <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्वं मृण्मयं विज्ञातं स्यात्’ (छां.उ.६.१.४)</span> इत्यादिना । अन्यथा ‘एक’शब्दः ‘पिण्ड’शब्दश्च व्यर्थः स्यात् । ‘मृदा विज्ञातया’ इत्येतावता पूर्णत्वात् । न हि एकमृत्पिण्डात्मकान्यन्यमृण्मयानि । सादृश्यमेव हि तेषाम् । <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘यथा सोम्यैकेन लोहमणिना सर्वं लोहमयं विज्ञातं स्यात्’(छां.उ.६.१.५)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘यथा सोम्यैकेन नखनिकृन्तनेन सर्वं कार्ष्णायसं विज्ञातं स्यात्’(छां.उ.६.१.६)</span> इत्यादिकमपि व्यर्थं स्यात् । न हि एकमण्यात्मकमन्यल्लोहमयम् । न चैकनखनिकृन्तनात्मकं सर्वं कार्ष्णायसम् । | ||
तदेव सादृश्यमत्रापि विवक्षितं ‘यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्वं मृण्मयं विज्ञातं स्यात्’ (छां.उ.६.१.४) | |||
}} | }} | ||
| Line 738: | Line 679: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B094 | | id = VTN_C01_B094 | ||
| text = | | text = <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘वाचाऽऽरम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्’(छां.उ.६.१.४)</span> इत्यत्र च, वाच नाम्नामारम्भणं विकारः, अविकृतं नित्यं नामधेयं मृत्तिकेत्येवेत्येतद्वचनं(त्यादिवैदिकमेव एतद्वचनं) सत्यमिति श्रुत्यर्थः । न च वाचारम्भणशब्दोऽपि मिथ्यात्वे प्रसिद्धः । वाचारम्भणमात्रमिति चाश्रुतकल्पना । तस्मिन् पक्षे ‘नामधेय’शब्द ‘इतिशब्दश्च व्यर्थः स्यात् । अतो न कुत्रापि जगतो मिथ्यात्वमुच्यते । | ||
‘वाचाऽऽरम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्’(छां.उ.६.१.४) इत्यत्र च, वाच नाम्नामारम्भणं विकारः, अविकृतं नित्यं नामधेयं मृत्तिकेत्येवेत्येतद्वचनं(त्यादिवैदिकमेव एतद्वचनं) सत्यमिति श्रुत्यर्थः । न च वाचारम्भणशब्दोऽपि मिथ्यात्वे प्रसिद्धः । वाचारम्भणमात्रमिति चाश्रुतकल्पना । तस्मिन् पक्षे ‘नामधेय’शब्द ‘इतिशब्दश्च व्यर्थः स्यात् । अतो न कुत्रापि जगतो मिथ्यात्वमुच्यते । | |||
}} | }} | ||
| Line 745: | Line 685: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B095 | | id = VTN_C01_B095 | ||
| text = | | text = <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘कविर्मनीषी परिभूः स्वयम्भूः याथातथ्यतोऽर्थान् व्यदधात् शाश्वतीभ्यः समाभ्यः’(ई.उ.८),</span> | ||
‘कविर्मनीषी परिभूः स्वयम्भूः याथातथ्यतोऽर्थान् व्यदधात् शाश्वतीभ्यः समाभ्यः’(ई.उ.८), | <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘यच्चिकेत सत्यमित् तन्न मोघं वसुस्पार्हमुत जेतोत दाता ।’(ऋ.सं.१०.५५.६),</span> | ||
‘यच्चिकेत सत्यमित् तन्न मोघं वसुस्पार्हमुत जेतोत दाता ।’(ऋ.सं.१०.५५.६), | <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘विश्वं सत्यं मघवाना युवोरिदापश्चन प्रमिनन्ति व्रतं वाम् ।’(ऋ.सं.०२.२४.१२),</span> | ||
‘विश्वं सत्यं मघवाना युवोरिदापश्चन प्रमिनन्ति व्रतं वाम् ।’(ऋ.सं.०२.२४.१२), | <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘प्र घान्वस्य महतो महानि सत्या सत्यस्य करणानि वोचम्’,(ऋ.सं.२.१५.१)</span> | ||
‘प्र घान्वस्य महतो महानि सत्या सत्यस्य करणानि वोचम्’,(ऋ.सं.२.१५.१) | <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अनाद्यनन्तं जगदेतदीदृक् प्रवर्तते नात्र विचार्यमस्ति ।<br/> न चान्यथा क्वापि च कस्य चेदमभूत् पुरा नापि तथाभविष्यत् ॥’,</span> | ||
‘अनाद्यनन्तं जगदेतदीदृक् प्रवर्तते नात्र विचार्यमस्ति । न चान्यथा क्वापि च कस्य चेदमभूत् पुरा नापि तथाभविष्यत् ॥’, | <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘असत्यमाहुर्जगदेतदज्ञः शक्तिं हरेर्ये न विदुः परां हि । <br/> यः सत्यरूपं जगदेतदीदृक् सृष्ट्वा त्वभूत् सत्यकर्मा महात्मा ॥’,</span> | ||
‘असत्यमाहुर्जगदेतदज्ञः शक्तिं हरेर्ये न विदुः परां हि । | <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् । <br/>अपरस्परसम्भूतं किमन्यत् कामहैतुकम् ॥(भ.गी.१६.८)<br/></span> | ||
‘असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् । अपरस्परसम्भूतं किमन्यत् कामहैतुकम् ॥(भ.गी.१६.८) | <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोऽल्पबुद्धयः ।<br/>प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोऽहिताः ॥’(भ.गी.१६.९)<br/></span> इत्यादेश्च । | ||
एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोऽल्पबुद्धयः | |||
}} | }} | ||
| Line 759: | Line 698: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B096 | | id = VTN_C01_B096 | ||
| text = | | text = <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अनित्यत्वविकारित्वपारतन्त्र्यादिरूपतः । <br/> स्वप्नादिसाम्यं जगतो न तु बोधनिवर्त्यता ॥<br/>सर्वज्ञस्य यतो विष्णोः सर्वदैतत् प्रतीयते । <br/>बोधासहं ततो नैतत् किन्त्वाज्ञावशमस्य हि ॥’</span> इति परमोपनिषदि । | ||
‘अनित्यत्वविकारित्वपारतन्त्र्यादिरूपतः । | <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘प्रज्ञाविनिर्मितं यस्मादतो मायामयं जगत् । <br/>अनेनानुगतं यस्मादनृतं तेन कथ्यते ॥ <br/>बोधानिवर्त्यमपि तु नित्यमेव प्रवाहतः । <br/>‘अ’ इत्युक्तः परो देवस्तेन सत्यमिदं जगत् ॥ <br/> तदधीनस्वरूपत्वादसत्यं तेन कथ्यते । <br/>सत्यस्य सत्यं स विभुरिन्द्रचापस्य सूर्यवत् ॥’</span> इति च । | ||
‘प्रज्ञाविनिर्मितं यस्मादतो मायामयं जगत् । अनेनानुगतं यस्मादनृतं तेन कथ्यते ॥ बोधानिवर्त्यमपि तु नित्यमेव प्रवाहतः । ‘अ’ इत्युक्तः परो देवस्तेन सत्यमिदं जगत् ॥ | <span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id">‘तस्योपनिषत् सत्यस्य सत्यमिति । प्राणा वै सत्यं तेषामेष सत्यम् ।’(बृ.उ.४.१.२० )</span> इति च । | ||
‘तस्योपनिषत् सत्यस्य सत्यमिति । प्राणा वै सत्यं तेषामेष सत्यम् ।’(बृ.उ.४.१.२० ) इति च । | |||
}} | }} | ||
| Line 768: | Line 706: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B097 | | id = VTN_C01_B097 | ||
| text = | | text = <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘महामायेत्यविद्येति नियतिर्मोहिनीति च । <br/>प्रकृतिर्वासनेत्येवं तवेच्छाऽनन्त कथ्यते ॥<br/>प्रकृतिः प्रकृष्टकरणात् वासना वासयेत् यतः । <br/>‘अ’ इत्युक्तो हरिस्तस्य विद्याऽविद्येति सञ्ज्ञिता ॥<br/> मायेत्युक्त्वा प्रकृष्टत्वात् प्रकृष्टं हि मयाभिधम् । <br/>विष्णोः प्रज्ञप्तिरेवेका शब्दैरेतैरुदीर्यते ॥<br/>प्रज्ञप्तिरूपो हि हरिः सा च स्वानन्दलक्षणा ॥’ इति च ।</span> | ||
‘महामायेत्यविद्येति नियतिर्मोहिनीति च । प्रकृतिर्वासनेत्येवं तवेच्छाऽनन्त कथ्यते | |||
}} | }} | ||
| Line 775: | Line 712: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B098 | | id = VTN_C01_B098 | ||
| text = | | text = <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सर्वे वेदा हरेर्भेदं सर्वस्माज्ज्ञापयन्ति हि ।<br/>भेदः स्वातन्त्र्यसार्वज्ञ्यसर्वैश्वर्यादिकश्च सः ॥<br/>स्वरूपमेव भेदोऽयं व्यावृत्तिश्च स्वरूपता । <br/>सर्वव्यावृत्तये यस्मात् स्वशब्दोऽयं प्रयुज्यते ॥<br/>सर्वव्यावृत्ततामेव नेति नेत्यादिका श्रुतिः ।<br/>विष्णोरतो वदेदन्या अपि सर्वा न संशयः ॥’</span> इति च नारायणश्रुतिः । | ||
‘सर्वे वेदा हरेर्भेदं सर्वस्माज्ज्ञापयन्ति हि | |||
}} | }} | ||
| Line 782: | Line 718: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B099 | | id = VTN_C01_B099 | ||
| text = | | text = <span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id">‘अहं ब्रह्मास्मि’(बृ.उ.३.५.४ )</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Aitareyabrahmana-id">‘तद्योहं सोसौ योसौ सोहम्’(ऐ.ब्रा.आ-२,अ-२,ख-४.१२)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘योसावादित्ये(य एव आदित्ये) पुरुषः(पुरुषो दृष्यते) सोऽहमस्मि स एवाहमस्मि’(छां.४.११.१)</span> इत्यादौ तु अन्तर्याम्यपेक्षया । | ||
‘अहं ब्रह्मास्मि’(बृ.उ.३.५.४ ), ‘तद्योहं सोसौ योसौ सोहम्’(ऐ.ब्रा.आ-२,अ-२,ख-४.१२), ‘योसावादित्ये(य एव आदित्ये) पुरुषः(पुरुषो दृष्यते) सोऽहमस्मि स एवाहमस्मि’(छां.४.११.१) इत्यादौ तु अन्तर्याम्यपेक्षया । | <span class="gr-reference gr-ref-Taitattiriyaopanishat-id">‘स यश्चायं पुरुषे यश्चासावादित्ये स एकः’(ब्रह्मवल्लि.२७)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Aitareyabrahmana-id">‘अः इति ब्रह्म तत्रागतमहमिति’(ऐ.ब्रा.२.३.८)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakabrahmana-id">‘तस्योपनिषदहमिति’(बृ.ब्रा.५)</span> | ||
‘स यश्चायं पुरुषे यश्चासावादित्ये स एकः’(ब्रह्मवल्लि.२७) ‘अः इति ब्रह्म तत्रागतमहमिति’(ऐ.ब्रा.२.३.८) ‘तस्योपनिषदहमिति’(बृ.ब्रा.५) | |||
}} | }} | ||
| Line 790: | Line 725: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B100 | | id = VTN_C01_B100 | ||
| text = | | text = ‘अहंनामा हरिर्नित्यमहेयत्वात् प्रकीर्तितः । | ||
‘अहंनामा हरिर्नित्यमहेयत्वात् प्रकीर्तितः । त्वं चासौ प्रतियोगित्वात् परोक्षत्वात् स इत्यपि ॥ | त्वं चासौ प्रतियोगित्वात् परोक्षत्वात् स इत्यपि ॥ | ||
सर्वान्तर्यामिणि हरावस्मच्छब्दविभक्तयः । युष्मच्छब्दगताश्चैव सर्वास्तच्छब्दगा अपि ॥ | सर्वान्तर्यामिणि हरावस्मच्छब्दविभक्तयः । | ||
सर्वशब्दगताश्चैव वचनान्यखिलान्यपि । स्वतन्त्रत्वात् प्रवर्तन्ते व्यावृत्तेप्यखिलात् सदा ॥ | युष्मच्छब्दगताश्चैव सर्वास्तच्छब्दगा अपि ॥ | ||
तत्सम्बन्धात्तु जीवेषु तत्सम्बन्धादचित्स्वपि । वर्तन्त उपचारेण तिङ्पदान्यखिलान्यपि | सर्वशब्दगताश्चैव वचनान्यखिलान्यपि । | ||
‘सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते । | स्वतन्त्रत्वात् प्रवर्तन्ते व्यावृत्तेप्यखिलात् सदा ॥ | ||
तत्सम्बन्धात्तु जीवेषु तत्सम्बन्धादचित्स्वपि । | |||
वर्तन्त उपचारेण तिङ्पदान्यखिलान्यपि । | |||
तस्मात् सर्वगतो विष्णुरेको भिच्च ततो बहुः ॥’ इति नारायणश्रुतिः । | |||
<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते । <br/> अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम् ॥’(भ.गी.१८.२०)</span> इति भगवद्वचनम् । | |||
}} | }} | ||
| Line 801: | Line 740: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B101 | | id = VTN_C01_B101 | ||
| text = | | text = न चासत्यो भेदः । <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘सत्यमेनमनु विश्वे मदन्ति रातिं देवस्य गृणतो मघोनः’(ऋ.सं.४.१७.५)</span> । <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘सत्यः सो अस्य महिमा गृणे शवो यज्ञेषु विप्रराज्ये’(ऋ.सं.८.३.४)</span> । <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘सत्य आत्मा सत्यो जीवः सत्यं भिदा सत्यं भिदा सत्यं भिदा । मैवारुवण्यो मैवारुवण्यो मैवारुवण्यः’।</span> <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘आत्मा हि परमस्वतन्त्रः सर्ववित् सर्वशक्तिः परमसुखः परमो जीवस्तु तद्वशोल्पज्ञोल्पशक्तिः आर्तो अल्पकः’</span> इत्यादिश्रुतिभ्यः । | ||
न चासत्यो भेदः । ‘सत्यमेनमनु विश्वे मदन्ति रातिं देवस्य गृणतो मघोनः’(ऋ.सं.४.१७.५) । ‘सत्यः सो अस्य महिमा गृणे शवो यज्ञेषु विप्रराज्ये’(ऋ.सं.८.३.४) | |||
}} | }} | ||
| Line 808: | Line 746: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B102 | | id = VTN_C01_B102 | ||
| text = | | text = न चावान्तरसत्यत्वमिदम् । <span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyaranyaka-id">‘यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् । सोश्नुुते सर्वान् कामान् सह । ब्रह्मणा विपश्चिता ।’(तै.आ.८.१)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishat-id">‘एतमानन्दमयामात्मानमुपसङ्क्रम्य इमान् लोकान् कामान्नी कामरूप्यनुसञ्चरन् । एतत् सामगायन्नास्ते ।’(भृगुवल्ली.१४)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘ऋचां त्वः पोषमास्ते पुपुष्मान् गायत्रं त्वो गायति शक्वरीषु । ब्रह्मा त्वो वदति जातविद्यां यज्ञस्य मात्रां वि मिमीत उत्वः ॥’(ऋ.सं.१०.७१.११)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘परं ज्योतिरूपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते ।’(छां.उ.८.३.४)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘स तत्र पर्येति जक्षन् क्रीडन् रममाणः स्त्रीभिर्वा यानैर्वा ज्ञातिभिर्वाज्ञातिभिर्वा’(छां.उ.८.१२.३)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Brihadaranyakopanishat-id">‘यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत् केन कं पश्येत् तत् केन कं जिघ्रेत् तत् केन कं विजानीयात् येनेदं सर्वं विजानाति तं च केन विजानीयात् विज्ञातारमरे केन विजानीयात्’(बृ.उ.४(२).४.१४)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Kathopanishat-id">‘यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक्तं तादृगेव भवति’(कठ.उ.२.१.१५)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id">‘तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति’(मुण्डक.उ.४.६(२.२.५))</span> <span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id">‘अमृतस्यैष सेतुः’(मुण्डक.उ.५.३(३.१.३))</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘अक्षण्वन्तः कर्णवन्तः सखायो मनोजवेष्वसमा बभूवुः । आदघ्नासः उपकक्षास उ त्वे हृदा इव स्नात्वा उ त्वे ददृश्रे ॥(ऋ.सं.१०.७१.७)’</span> | ||
न चावान्तरसत्यत्वमिदम् | <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ईशमाश्रित्य तिष्ठन्ति मुक्ताः संसारसागरात् ।<br/>यथेष्टभोगभोक्तारो ब्रह्मान्ता उत्तरोत्तरम् ॥’</span> इत्यादि मोक्षानन्तरं भेदश्रुतिभ्यः ॥ | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ।<br/>सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥’(भ.गी.१४.२)</span> इति भगवद्वचनम् । | |||
<span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘ओं जगद्य्वापारवर्जम् ओं’(ब्र.सू.४.४.१७)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘ओं प्रकरणादसन्निहितत्वाच्च ओं’(ब्र.सू.४.४.१८)</span> इत्यादि च । | |||
}} | }} | ||
| Line 815: | Line 755: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B103 | | id = VTN_C01_B103 | ||
| text = | | text = <span class="gr-reference gr-ref-Brihadaranyakopanishat-id">‘अविनाशी वा अरेऽयमात्मानुच्छित्तिधर्मा’(बृ.उ.६.५.१३(४.५.१४))</span> इति तद्धर्माणामप्यनुच्छित्तेः प्रस्तुतत्वात् । <span class="gr-reference gr-ref-Brihadaranyakopanishat-id">‘अत्रैव मा भगवान् मोहान्तमापिबन्’(बृ.उ.६.५.१३(४.५.१४))</span> <span class="gr-reference gr-ref-Brihadaranyakopanishat-id">‘न प्रेत्य सञ्ज्ञाऽस्ति’(बृ.उ.६.५.१२(४.५.१३))</span> इति सञ्ज्ञानाशस्य दोषत्वेवोक्तत्वात् । <span class="gr-reference gr-ref-Brihadaranyakopanishat-id">‘यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत् केन कं पश्येत्’(बृ.उ.४(२).४.१४)</span> इति ह्याक्षेप एव । | ||
‘अविनाशी वा अरेऽयमात्मानुच्छित्तिधर्मा’(बृ.उ.६.५.१३(४.५.१४))इति तद्धर्माणामप्यनुच्छित्तेः प्रस्तुतत्वात् । ‘अत्रैव मा भगवान् मोहान्तमापिबन्’(बृ.उ.६.५.१३(४.५.१४)) ‘न प्रेत्य सञ्ज्ञाऽस्ति’(बृ.उ.६.५.१२(४.५.१३)) इति सञ्ज्ञानाशस्य दोषत्वेवोक्तत्वात् । ‘यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत् केन कं पश्येत्’(बृ.उ.४(२).४.१४) | |||
}} | }} | ||
| Line 822: | Line 761: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B104 | | id = VTN_C01_B104 | ||
| text = | | text = न हि भोगाभावो <span class="gr-reference gr-ref-Brihadaranyakopanishat-id">‘विज्ञातारमरे केन विजानीयाद्’(बृ.उ.४(२).४.१४)</span> इति विज्ञातुरविज्ञानं चापेक्षितम् । | ||
न हि भोगाभावो ‘विज्ञातारमरे केन विजानीयाद्’(बृ.उ.४(२).४.१४) | <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अहमित्येव यो वेद्यः स जीव इति कीर्तितः । <br/> स दुःखी स सुखी चैव स पात्रं बन्धमोक्षयोः ॥’</span> इति च परमश्रुतिः । | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘मग्नस्य हि परेज्ञाने किं न दुःखतरं भवेत् ।’(म.भा.१२.३०७.८३)</span> इति मोक्षधर्मे । <span class="gr-reference gr-ref-Brihadaranyakopanishat-id">‘न तु तद् द्वितीयमस्ति’(बृ.उ.६(४).३.२३)</span> इति च । यत्तद् ब्रह्म द्वैतत्वेन न पश्यति तदेव द्वितीयं नेत्याह । <span class="gr-reference gr-ref-Brihadaranyakopanishat-id">‘ततोऽन्यद्विभक्तं यत्पश्येत् (यत्ततोऽन्यत् विभक्तत्वेनैव पश्येत्)’(बृ.उ.६(४).३.२३)</span> इति वाक्यशेषात् । ‘न हि द्रष्टुर्दृष्टेः विपरिलोपो विद्यते’ इति हेतोश्च । | |||
}} | }} | ||
| Line 829: | Line 769: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B105 | | id = VTN_C01_B105 | ||
| text = | | text = <span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id">‘कर्माणि विज्ञानमयश्च आत्मा परेव्यये सर्व एकीभवन्ति’(मुण्डक.उ.६.७(३.२.७))</span> इत्यत्रापि एकीभावो मत्यैक्यं क्षीराब्ध्यादिस्थित-तद्रूपापेक्षया स्थानैक्यं वा । <span class="gr-reference gr-ref-Krishnayajurvedataittiriyaaranyaka-id">‘कामेन मे काम आगात् । हृदयात् हृदयं मृत्योः । यदमीषामदः प्रियः तदैतूप मामभि ॥’(कृ.य.तै.आ.३.१५)</span> | ||
‘कर्माणि विज्ञानमयश्च आत्मा परेव्यये सर्व एकीभवन्ति’(मुण्डक.उ.६.७(३.२.७)) इत्यत्रापि एकीभावो मत्यैक्यं क्षीराब्ध्यादिस्थित-तद्रूपापेक्षया स्थानैक्यं वा । ‘कामेन मे काम आगात् । हृदयात् हृदयं मृत्योः । यदमीषामदः प्रियः तदैतूप मामभि ॥’(कृ.य.तै.आ.३.१५) ‘ब्रह्ममत्यनुकूला मे मतिर्मुक्तौ भविष्यति । अतः प्रायोऽनुकूलत्वमिदानीमपि मे स्थितम् ॥’ | <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ब्रह्ममत्यनुकूला मे मतिर्मुक्तौ भविष्यति ।<br/> अतः प्रायोऽनुकूलत्वमिदानीमपि मे स्थितम् ॥’</span> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id">‘येनाऽक्रमन्त्यृषयो ह्याप्तकामा यत्र तत् सत्यस्य परमं निधानम्’(मुण्डक.उ.५.६(३.१.६))</span> <span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishat-id">‘एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रामति’(ब्रह्मवल्लि.२७(८.१))</span> इत्यादिश्रुतिभ्यः । | |||
}} | }} | ||
| Line 836: | Line 777: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B106 | | id = VTN_C01_B106 | ||
| text = | | text = स्वरूपैक्यभिप्राये कर्माणि विज्ञानमयश्च इति न युज्यते । न हि तत्पक्षेपि कर्मणां ब्रह्मैक्यं मुक्तावस्ति । निवृत्त्यभिप्राये पञ्चदशकलानामपि समत्वात् । <span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id">‘गताः कलाः पञ्चदश प्रतिष्ठा देवाश्च सर्वे प्रतिदेवतासु’(मुण्डक.उ.६.७(३.२.७))</span> इत्यन्यासां कलानां गमनमुक्त्वा कर्मणा विज्ञानात्मनश्चैकीभावकथनं व्यर्थं स्यात् । विशेषाभावात् । | ||
स्वरूपैक्यभिप्राये कर्माणि विज्ञानमयश्च इति न युज्यते । न हि तत्पक्षेपि कर्मणां ब्रह्मैक्यं मुक्तावस्ति । निवृत्त्यभिप्राये पञ्चदशकलानामपि समत्वात् । | |||
}} | }} | ||
| Line 843: | Line 783: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B107 | | id = VTN_C01_B107 | ||
| text = | | text = न च ज्ञाननिवृत्तस्य रजतस्य शुक्त्या एकीभावव्यवहारोस्ति । <span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id">‘परेव्यये’(मुण्डक.उ.६.७(३.२.७)</span> इत्यधिकरणत्वकथनं च भेदज्ञापकम् । अन्यथा ‘पर एव भवन्ति’ इति निर्देशः स्यात् । | ||
न च ज्ञाननिवृत्तस्य रजतस्य शुक्त्या एकीभावव्यवहारोस्ति । ‘परेव्यये’(मुण्डक.उ.६.७(३.२.७) इत्यधिकरणत्वकथनं च भेदज्ञापकम् । अन्यथा ‘पर एव भवन्ति’ इति निर्देशः स्यात् । ‘जीवस्य परमैक्यं तु बुद्धिसारूप्यमेव तु । एकस्थाननिवसो वा व्यक्तिस्थानमपेक्ष्य सः | <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘जीवस्य परमैक्यं तु बुद्धिसारूप्यमेव तु । <br/>एकस्थाननिवसो वा व्यक्तिस्थानमपेक्ष्य सः ॥<br/>न स्वरूपैकता तस्य मुक्तस्यापि विरूपतः । <br/>स्वातन्त्र्यपूर्णतेऽल्पत्वपारतन्त्र्ये विरूपता ॥’</span> इति परमश्रुतिः । | ||
}} | }} | ||
| Line 850: | Line 790: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B108 | | id = VTN_C01_B108 | ||
| text = | | text = <span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id">‘ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति’(मुण्डक.उ.६.९(३.२.९)</span> इत्यादि च <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सम्पूज्य ब्राह्मणं भक्त्या शूद्रोऽपि ब्राह्मणो भवेत्’</span> इतिवत् बृंहितो भवतीत्यर्थः । न हि ब्राह्मणपूजकः स एव ब्राह्मणो भवति । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ब्रह्माणि जीवा सर्वेऽपि परब्रह्माणि मुक्तिगाः । <br/>प्रकृतिः परमं ब्रह्म परमं महदच्युतः ॥<br/>तस्मान्न मुक्ता न च सा न क्वचिद् विष्णुवैभवम् । <br/>आप्नुवन्ति स एवैकः स्वतन्त्रः पूर्णसद्गुणः ॥’</span> इति परमश्रुतिः । | ||
‘ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति’(मुण्डक.उ.६.९(३.२.९) इत्यादि च ‘सम्पूज्य ब्राह्मणं भक्त्या शूद्रोऽपि ब्राह्मणो | <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘परो मात्रया तन्वा वृधान न ते महित्वमन्वश्नुवन्ति ।’(ऋ.सं.७.९९.१)</span> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘ब्रह्मेशानादिभिर्देवैर्यत्प्राप्तुं नैव शक्यते । <br/> तद्यत् स्वभावः कैवल्यं स भवान् केवलो हरे ॥’</span> इति च । | |||
}} | }} | ||
| Line 857: | Line 798: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B109 | | id = VTN_C01_B109 | ||
| text = | | text = <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘यथाऽपियन्ति तेजांसि महातेजसि भास्करे ।<br/>पृथक् पृथक् स्थितान्यह्नि स्वरूपैरपि सर्वशः ॥<br/>परे ब्रह्मणि जीवाख्यब्रह्माण्यप्यपियन्ति हि । <br/>मुक्तौ पृथक् स्थितान्येव तदन्येषामदर्शनम् ।<br/>अप्ययोऽयं समुद्दिष्टो न स्वरूपैकता क्वचित् ॥’ इति नारायणश्रुतौ ।</span> | ||
‘यथाऽपियन्ति तेजांसि महातेजसि भास्करे | |||
अतः सर्वागमविरुद्धमेव जीवपरमैक्यम् । | अतः सर्वागमविरुद्धमेव जीवपरमैक्यम् । | ||
}} | }} | ||
| Line 865: | Line 805: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B110 | | id = VTN_C01_B110 | ||
| text = | | text = तथैव युक्तिविरुद्धं च । न तावदेकजीववादो युज्यते । एकाज्ञानपरिकल्पितत्वे च सर्वस्य ‘सर्वमिदं परिकल्पितम्’ इति जानतः पुनः शिष्यादिबोधनं न युज्यते । न हि ‘स्वप्नोऽयम्’ इति निश्चित्य स्वाप्नपुत्रदायार्थं यतते । स्वप्ने तु स्वप्नत्वाज्ञानादेव यतते । न च बहूनां दृश्यमानत्वादस्य ‘अज्ञानपरिकल्पितमिदम्’ इति निश्चयो युज्यते । | ||
तथैव युक्तिविरुद्धं च । न तावदेकजीववादो युज्यते । एकाज्ञानपरिकल्पितत्वे च सर्वस्य ‘सर्वमिदं परिकल्पितम्’ इति जानतः पुनः शिष्यादिबोधनं न युज्यते । न हि ‘स्वप्नोऽयम्’ इति निश्चित्य स्वाप्नपुत्रदायार्थं यतते । स्वप्ने तु स्वप्नत्वाज्ञानादेव यतते । न च बहूनां दृश्यमानत्वादस्य ‘अज्ञानपरिकल्पितमिदम्’ इति निश्चयो युज्यते । | |||
}} | }} | ||
| Line 872: | Line 811: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B111 | | id = VTN_C01_B111 | ||
| text = | | text = स्वप्ने तु प्रबोधानन्तरमेकस्यावशिष्टत्वात् निश्चयः । न चात्र तथाऽस्ति । ‘तस्य तस्य तथा तथा प्रतिपत्तव्यम्’ इत्यङ्गीकारे वस्तुनि विकल्पासम्भवादकल्पितमित्येव स्यात् । न च तथा प्रतिपत्तव्यमित्यत्र प्रमाणमस्ति । | ||
स्वप्ने तु प्रबोधानन्तरमेकस्यावशिष्टत्वात् निश्चयः । न चात्र तथाऽस्ति । ‘तस्य तस्य तथा तथा प्रतिपत्तव्यम्’ इत्यङ्गीकारे वस्तुनि विकल्पासम्भवादकल्पितमित्येव स्यात् । न च तथा प्रतिपत्तव्यमित्यत्र प्रमाणमस्ति । | |||
शिष्याज्ञानपरिकल्पितमित्यङ्गीकारे तस्यैवाऽचार्यभावे स्वयमेव कल्पितो भवतीति सम्यग् ग्रन्थाधिगमस्यानर्थहेतुत्वं स्यात् । न च कस्यचिन्मुक्तिः । ग्रन्थाधिगमे तस्यैव स्वशिष्याज्ञानपरिकल्पितत्वप्राप्तेः । | शिष्याज्ञानपरिकल्पितमित्यङ्गीकारे तस्यैवाऽचार्यभावे स्वयमेव कल्पितो भवतीति सम्यग् ग्रन्थाधिगमस्यानर्थहेतुत्वं स्यात् । न च कस्यचिन्मुक्तिः । ग्रन्थाधिगमे तस्यैव स्वशिष्याज्ञानपरिकल्पितत्वप्राप्तेः । | ||
}} | }} | ||
| Line 880: | Line 818: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B112 | | id = VTN_C01_B112 | ||
| text = | | text = स चैकजीवो यदि भेदवादी भवति तस्य तत्रैव दार्ढ्यान्न कदाचिद्भेदनिवृत्तिरिति न कस्यापि मुक्तिः स्यात् । तेन यथा कल्पि तं तथैव भवतीति तेन एकजीववादिनां नित्यनिरयकल्पने स एव स्यात् । | ||
स चैकजीवो यदि भेदवादी भवति तस्य तत्रैव दार्ढ्यान्न कदाचिद्भेदनिवृत्तिरिति न कस्यापि मुक्तिः स्यात् । तेन यथा कल्पि तं तथैव भवतीति तेन एकजीववादिनां नित्यनिरयकल्पने स एव स्यात् । | |||
}} | }} | ||
| Line 887: | Line 824: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B113 | | id = VTN_C01_B113 | ||
| text = | | text = न च एकजीवाज्ञानपरिकल्पितं समस्तमित्यत्र किञ्चिन्मानमस्ति । | ||
न च एकजीवाज्ञानपरिकल्पितं समस्तमित्यत्र किञ्चिन्मानमस्ति | <span class="gr-reference gr-ref-Mandukyopanishat-id">‘प्रपञ्चो यदि विद्येत निवर्तेत न संशयः । <br/>मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः ॥’(माण्डूक्य.उ.२.९)</span> | ||
न हीश्वरस्य भ्रान्तिः । तर्हि ‘अद्वैतः सर्वभावानाम्’(माण्डूक्य.उ.२.२) इति व्यपदेशः कथम्? इत्यत आह-‘अद्वैतं परमार्थतः’(माण्डूक्य.उ.२.९) इति । परमार्थापेक्षया हि अद्वैतम् । सर्वस्मादुत्तमः अर्थः स एक एवेत्यर्थः । | इत्यस्य च अयमर्थः- ‘प्रपञ्चो यदि विद्येत = भवेत = उत्पद्येत, तर्हि निवर्तेत। न च निवर्तते, तस्मादनादिरेवायम् । प्रकृष्टः पञ्चविधो भेदः प्रपञ्चः । न चाविद्यमानोऽयम्, मायामात्रत्वात् । ‘माया’ इति भगवत्प्रज्ञा, सैव मानत्राणकर्त्री यस्य तन्मायामात्रम् । परमेश्वरेण ज्ञातत्वात्, रक्षितत्वाच्च न द्वैतं भ्रान्तिकल्पितम्’ इत्यर्थः । | ||
न हीश्वरस्य भ्रान्तिः । तर्हि <span class="gr-reference gr-ref-Mandukyopanishat-id">‘अद्वैतः सर्वभावानाम्’(माण्डूक्य.उ.२.२)</span> इति व्यपदेशः कथम्? इत्यत आह- <span class="gr-reference gr-ref-Mandukyopanishat-id">‘अद्वैतं परमार्थतः’(माण्डूक्य.उ.२.९)</span> इति । परमार्थापेक्षया हि अद्वैतम् । सर्वस्मादुत्तमः अर्थः स एक एवेत्यर्थः । | |||
}} | }} | ||
| Line 895: | Line 833: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B114 | | id = VTN_C01_B114 | ||
| text = | | text = अन्यथा हि <span class="gr-reference gr-ref-Mandukyopanishat-id">‘अद्वैतः सर्वभावानाम्’(माण्डूक्य.उ.२.२)</span> इति व्यर्थं स्यात् । सर्वभावानां मध्ये तस्य एकस्याद्वैतत्वमित्युक्ते समाधिकराहित्यमेवोक्तं स्यात् । अन्येषां सर्वभावानां च समाधिकभावः । <span class="gr-reference gr-ref-Mandukyopanishat-id">‘विकल्पो विनिवर्तेत कल्पितो यदि केनचित्’ (माण्डूक्य.उ.२.१०)</span> इति वाक्यशेषाच्च न कल्पितत्वमस्येति ज्ञायते । निवर्तते इत्यङ्गीकारे ‘निवर्तेत, विद्येत’ इति च प्रसङ्गरूपेण कथनं ‘यदि’शब्दौ च न युज्यते । ‘विद्येत’ इत्यस्य च उत्पत्त्यर्थानङ्गीकारे ‘यद्यदस्ति तत्तन्निवर्तते’ इति व्याप्त्यभावात् ‘निवर्तेत’ इति न युज्यते । अतः प्रपञ्चस्य अनादिनित्यत्वपरमिदं वाक्यम् । अत <span class="gr-reference gr-ref-Mandukyopanishat-id">‘उपदेशादयं वादोऽज्ञाते द्वैतं न विद्यते’(माण्डूक्य.उ.२.१०)</span> इत्याह । अज्ञात एव द्वैतं न विद्यते । अज्ञानिनां पक्ष एव द्वैतं न विद्यत इत्यर्थः । | ||
अन्यथा हि ‘अद्वैतः सर्वभावानाम्’(माण्डूक्य.उ.२.२) इति व्यर्थं स्यात् । सर्वभावानां मध्ये तस्य एकस्याद्वैतत्वमित्युक्ते समाधिकराहित्यमेवोक्तं स्यात् । अन्येषां सर्वभावानां च समाधिकभावः । ‘विकल्पो विनिवर्तेत कल्पितो यदि केनचित्’ (माण्डूक्य.उ.२.१०) इति वाक्यशेषाच्च न कल्पितत्वमस्येति ज्ञायते । निवर्तते इत्यङ्गीकारे ‘निवर्तेत, विद्येत’ इति च प्रसङ्गरूपेण कथनं ‘यदि’शब्दौ च न युज्यते । ‘विद्येत’ इत्यस्य च उत्पत्त्यर्थानङ्गीकारे ‘यद्यदस्ति तत्तन्निवर्तते’ इति व्याप्त्यभावात् ‘निवर्तेत’ इति न युज्यते । अतः प्रपञ्चस्य अनादिनित्यत्वपरमिदं वाक्यम् । अत ‘उपदेशादयं वादोऽज्ञाते द्वैतं न विद्यते’(माण्डूक्य.उ.२.१०) इत्याह । अज्ञात एव द्वैतं न विद्यते । अज्ञानिनां पक्ष एव द्वैतं न विद्यत इत्यर्थः । | |||
}} | }} | ||
| Line 902: | Line 839: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B115 | | id = VTN_C01_B115 | ||
| text = | | text = <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘जीवेश्वरभिदाचैव जडेश्वरभिदा तथा । <br/>जीवभेदो मिथश्चैव जडजीवभिदा तथा ॥</span> | ||
‘जीवेश्वरभिदाचैव जडेश्वरभिदा तथा । जीवभेदो मिथश्चैव जडजीवभिदा तथा ॥ | <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">मिथश्च जडभेदोऽयं प्रपञ्चो भेदपञ्चकः । <br/>सोऽयं सत्यो ह्यनादिश्च सादिश्चेन्नाशमाप्नुयात् ॥</span> | ||
मिथश्च जडभेदोऽयं प्रपञ्चो भेदपञ्चकः । सोऽयं सत्यो ह्यनादिश्च सादिश्चेन्नाशमाप्नुयात् ॥ | <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">न च नाशं प्रयात्येष न चासौ भ्रान्तिकल्पितः । <br/>कल्पिताश्चेन्निवर्तेत न चासौ विनिवर्तते ॥</span> | ||
न च नाशं प्रयात्येष न चासौ भ्रान्तिकल्पितः । कल्पिताश्चेन्निवर्तेत न चासौ विनिवर्तते ॥ | <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">द्वैतं न विद्यत इति तस्मादज्ञानिनां मतम् । <br/> मतं हि ज्ञानिनामेतन्मितं त्रारातं च विष्णुना ॥<br/>तस्मात् सत्यमिति प्रोक्तं परमो हरिरेव तु ॥’</span> इति परमश्रुतिः । | ||
द्वैतं न विद्यत इति तस्मादज्ञानिनां मतम् । | |||
}} | }} | ||
| Line 912: | Line 848: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B116 | | id = VTN_C01_B116 | ||
| text = | | text = मैत्रेयीशाखायां च ‘अथ ज्ञानोपसर्गाः’ इत्युक्त्वा ‘अथ ये चान्ये मिथ्यातर्कैः दृष्टान्तैः कुहकेन्द्रजालैः वैदिकेषु परिस्थातुमिच्छन्ति तैः सह न संवसेत् प्राकाश्या ह्येते तस्करा अस्वर्ग्या’ इति ह्याह- | ||
मैत्रेयीशाखायां च ‘अथ ज्ञानोपसर्गाः’ इत्युक्त्वा ‘अथ ये चान्ये मिथ्यातर्कैः दृष्टान्तैः कुहकेन्द्रजालैः वैदिकेषु परिस्थातुमिच्छन्ति तैः सह न संवसेत् प्राकाश्या ह्येते तस्करा अस्वर्ग्या’ इति ह्याह- | <span class="gr-reference gr-ref-Maitrayanyupanishat-id">‘नैरात्म्यवादकुहकैर्मिथ्यादृष्टान्तहेतुभिः ।<br/> भ्राम्यन् लोको न जानाति वेदविद्यान्तरं तु यत् ॥’(मैत्रायण्युपनिषत्.७.८)</span> इति । | ||
‘नैरात्म्यवादकुहकैर्मिथ्यादृष्टान्तहेतुभिः । भ्राम्यन् लोको न जानाति वेदविद्यान्तरं तु यत् ॥’(मैत्रायण्युपनिषत्.७.८) इति । | |||
आत्मसम्बन्धि किमपि नास्तीति वादो नैरात्म्यवादः । | आत्मसम्बन्धि किमपि नास्तीति वादो नैरात्म्यवादः । | ||
}} | }} | ||
| Line 921: | Line 856: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B117 | | id = VTN_C01_B117 | ||
| text = | | text = भ्रान्तिकल्पितत्वे च जगतः, सत्यं जगद्द्वयमपेक्षितम् । न हि सत्यशुक्तेः, सत्यरजतस्य, तयोः सादृश्यस्य चाभावे भ्रान्तिर्भवति । | ||
भ्रान्तिकल्पितत्वे च जगतः, सत्यं जगद्द्वयमपेक्षितम् । न हि सत्यशुक्तेः, सत्यरजतस्य, तयोः सादृश्यस्य चाभावे भ्रान्तिर्भवति । | |||
}} | }} | ||
| Line 928: | Line 862: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B118 | | id = VTN_C01_B118 | ||
| text = | | text = स्वप्नेऽपि वासनारूपं सत्यमेव जगन्मनसि स्थितं बहिःष्टत्वेन दृश्यते । देहात्मनोरपि एकदेशस्थत्वादिसादृश्यमस्त्येव । ‘शङ्खः पीतः’, ‘नभो नीलम्’ इत्यादिष्वपि पीतादयोऽन्यत्र विद्यन्त एव । तत्सादृश्यञ्च द्रव्यत्वादिकं किञ्चित् शङ्खादीनां चास्त्येव । अतो न कुत्रापि सदृशसत्यवस्तुद्वयं विना भ्रमः । | ||
स्वप्नेऽपि वासनारूपं सत्यमेव जगन्मनसि स्थितं बहिःष्टत्वेन दृश्यते । देहात्मनोरपि एकदेशस्थत्वादिसादृश्यमस्त्येव । ‘शङ्खः पीतः’, ‘नभो नीलम्’ इत्यादिष्वपि पीतादयोऽन्यत्र विद्यन्त एव । तत्सादृश्यञ्च द्रव्यत्वादिकं किञ्चित् शङ्खादीनां चास्त्येव । अतो न कुत्रापि सदृशसत्यवस्तुद्वयं विना भ्रमः । | |||
}} | }} | ||
| Line 935: | Line 868: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B119 | | id = VTN_C01_B119 | ||
| text = | | text = न चाऽत्मन्यनात्मभ्रमः क्वापि दृष्टः । न हि कश्चित् ‘अहमहं न भवामि’ इति भ्रान्तो दृश्यते । ‘आत्मन्यनात्मभ्रमः एवायं प्रपञ्चः’ इति तैरुच्यते । तं विनैव अनात्मन्यात्मभ्रमकल्पनेऽनात्मनः सत्यत्वं स्यात् । तदा चाद्वितीयत्वकल्पनेऽनात्मैवस्ति । नाऽत्मेति भवति । | ||
न चाऽत्मन्यनात्मभ्रमः क्वापि दृष्टः । न हि कश्चित् ‘अहमहं न भवामि’ इति भ्रान्तो दृश्यते । ‘आत्मन्यनात्मभ्रमः एवायं प्रपञ्चः’ इति तैरुच्यते । तं विनैव अनात्मन्यात्मभ्रमकल्पनेऽनात्मनः सत्यत्वं स्यात् । तदा चाद्वितीयत्वकल्पनेऽनात्मैवस्ति । नाऽत्मेति भवति । | |||
}} | }} | ||
| Line 942: | Line 874: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B120 | | id = VTN_C01_B120 | ||
| text = | | text = आत्माज्ञानात्मकत्वे च जगत आत्मनो भिन्नत्वेन न दृश्येत । न हि शुक्तेर्भेेदेन रजतं दृश्यते भ्रान्तौ । न चैकमेव युगपद् बहुधा दृश्यते भ्रान्तौ । न चाऽत्मनि भेदभ्रमः क्वपि दृष्टः । | ||
आत्माज्ञानात्मकत्वे च जगत आत्मनो भिन्नत्वेन न दृश्येत । न हि शुक्तेर्भेेदेन रजतं दृश्यते भ्रान्तौ । न चैकमेव युगपद् बहुधा दृश्यते भ्रान्तौ । न चाऽत्मनि भेदभ्रमः क्वपि दृष्टः । | |||
}} | }} | ||
| Line 949: | Line 880: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B121 | | id = VTN_C01_B121 | ||
| text = | | text = न च कुत्रापि मिथ्योपाधिकृतो भेदो दृष्टः । | ||
न च कुत्रापि मिथ्योपाधिकृतो भेदो दृष्टः । | |||
}} | }} | ||
| Line 956: | Line 886: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B122 | | id = VTN_C01_B122 | ||
| text = | | text = न च ज्ञानाज्ञानयोरपि मिथ्याकल्पितत्वं दृष्टम् । तद्विषयस्यैवन्यथात्वं भ्रान्तौ । एवमाद्यनन्तयुक्तिविरुद्धोऽयं पक्षः । | ||
न च ज्ञानाज्ञानयोरपि मिथ्याकल्पितत्वं दृष्टम् । तद्विषयस्यैवन्यथात्वं भ्रान्तौ । एवमाद्यनन्तयुक्तिविरुद्धोऽयं पक्षः । | |||
}} | }} | ||
| Line 963: | Line 892: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B123 | | id = VTN_C01_B123 | ||
| text = | | text = ग्रन्थबहुत्वं स्यादित्येवोपरम्यते । | ||
ग्रन्थबहुत्वं स्यादित्येवोपरम्यते । | |||
}} | }} | ||
| Line 970: | Line 898: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B124 | | id = VTN_C01_B124 | ||
| text = | | text = न च सत्यत्वाङ्गीकारे कश्चिद् दोषः । | ||
न च सत्यत्वाङ्गीकारे कश्चिद् दोषः । | |||
}} | }} | ||
| Line 977: | Line 904: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B125 | | id = VTN_C01_B125 | ||
| text = | | text = बहुजीवादिपक्षेऽपि भेदस्य मिथ्यात्वाङ्गीकारे एते दोषाः भवन्त्येव । मिथ्योपाधिकृतं हि तेषामपि बहुत्वम् । न च मिथ्योपाधिकृतो भेदः क्वपि दृष्टः । | ||
बहुजीवादिपक्षेऽपि भेदस्य मिथ्यात्वाङ्गीकारे एते दोषाः भवन्त्येव । मिथ्योपाधिकृतं हि तेषामपि बहुत्वम् । न च मिथ्योपाधिकृतो भेदः क्वपि दृष्टः । | |||
}} | }} | ||
| Line 984: | Line 910: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B126 | | id = VTN_C01_B126 | ||
| text = | | text = आत्मनि अनात्मकल्पनारूप्तवात् मिथ्योपाधिरेव न युज्यते । मायामयी सृष्टिरपि तत्सदृशस्यान्यस्य विद्यमानत्व एव दृष्टा । द्रव्यत्वादिसादृश्ययुक्तं किञ्चिदधिष्ठानमाश्रित्यैव च । | ||
आत्मनि अनात्मकल्पनारूप्तवात् मिथ्योपाधिरेव न युज्यते । मायामयी सृष्टिरपि तत्सदृशस्यान्यस्य विद्यमानत्व एव दृष्टा । द्रव्यत्वादिसादृश्ययुक्तं किञ्चिदधिष्ठानमाश्रित्यैव च । | |||
}} | }} | ||
| Line 991: | Line 916: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B128 | | id = VTN_C01_B128 | ||
| text = | | text = <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अधिष्टानं च सदृशं तथ्य(सत्य)वस्तुद्वयं विना । <br/>न भ्रान्तिर्भवति क्वपि स्वप्नमायादिकेष्वपि ॥</span> | ||
‘अधिष्टानं च सदृशं तथ्य(सत्य)वस्तुद्वयं विना । न भ्रान्तिर्भवति क्वपि स्वप्नमायादिकेष्वपि ॥ | <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘मानस्यां वासनया तु बहिर्वस्तुत्वकल्पनम् । <br/>स्वाप्नो भ्रमश्च मायायां कर्तृदेहादिवस्तुषु ॥</span> | ||
‘मानस्यां वासनया तु बहिर्वस्तुत्वकल्पनम् । स्वाप्नो भ्रमश्च मायायां कर्तृदेहादिवस्तुषु ॥ | <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘चतुरङ्गबलत्वादिकल्पनं भ्रम इष्यते । <br/>न भ्रान्तिकल्पितं विश्वमतो विष्णुबलाश्रितम् ॥’</span> इति ब्रह्मवैवर्ते । | ||
‘चतुरङ्गबलत्वादिकल्पनं भ्रम इष्यते । न भ्रान्तिकल्पितं विश्वमतो विष्णुबलाश्रितम् ॥’ इति ब्रह्मवैवर्ते । | |||
}} | }} | ||
| Line 1,000: | Line 924: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B129 | | id = VTN_C01_B129 | ||
| text = | | text = <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">न च मायाविना माया दृश्यते विश्वमीश्वरः । <br/>सदा पश्यति तेनेदं न मायेत्यवधार्यताम् ॥’</span> इति च । | ||
न च मायाविना माया दृश्यते विश्वमीश्वरः । सदा पश्यति तेनेदं न मायेत्यवधार्यताम् ॥’ इति च । | |||
}} | }} | ||
| Line 1,007: | Line 930: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B130 | | id = VTN_C01_B130 | ||
| text = | | text = <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">अपरोक्षदृशो मिथ्यादर्शनं न क्वचित् भवेत् । <br/>सर्वापरोक्षविद्विष्णुः विश्वदृक् तन्न तन्मृषा ॥’</span> इति च । | ||
अपरोक्षदृशो मिथ्यादर्शनं न क्वचित् भवेत् । सर्वापरोक्षविद्विष्णुः विश्वदृक् तन्न तन्मृषा ॥’ इति च । | |||
}} | }} | ||
| Line 1,014: | Line 936: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B131 | | id = VTN_C01_B131 | ||
| text = | | text = यदि चैकमेव ब्रह्मोपाधिभेदात् संसरति मुच्यते च तदा संसारिणां सर्वदा विद्यमानत्वात् सर्वदा संसार्येव ब्रह्म । अतस्तद्भावोऽपि न मुक्तिः सर्वदोपाधिसम्बद्धत्वात् तस्य । न च शुद्धस्य नोपाधिसम्बन्ध इति वाच्यम् । उपाधिसम्बद्धस्योपाधिसम्बन्धकल्पने अनवस्थाप्रसङ्गात् । न च तेनैव सम्बन्धेन सम्बद्धस्य । आत्माश्रयत्वप्रसङ्गात् । | ||
यदि चैकमेव ब्रह्मोपाधिभेदात् संसरति मुच्यते च तदा संसारिणां सर्वदा विद्यमानत्वात् सर्वदा संसार्येव ब्रह्म । अतस्तद्भावोऽपि न मुक्तिः सर्वदोपाधिसम्बद्धत्वात् तस्य । न च शुद्धस्य नोपाधिसम्बन्ध इति वाच्यम् । उपाधिसम्बद्धस्योपाधिसम्बन्धकल्पने अनवस्थाप्रसङ्गात् । न च तेनैव सम्बन्धेन सम्बद्धस्य । आत्माश्रयत्वप्रसङ्गात् । | |||
}} | }} | ||
| Line 1,021: | Line 942: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B132 | | id = VTN_C01_B132 | ||
| text = | | text = इतश्च मिथ्योपाधिर्न युज्यते । अज्ञानसिद्धौ मिथ्योपाधिसिद्धिः, अज्ञानं विना मिथ्यात्वासिद्धेः । न च मिथ्योपाधिं विनाऽज्ञानसिद्धिः । मिथ्योपाधिभिन्नस्यैव अज्ञत्वात् । | ||
इतश्च मिथ्योपाधिर्न युज्यते । अज्ञानसिद्धौ मिथ्योपाधिसिद्धिः, अज्ञानं विना मिथ्यात्वासिद्धेः । न च मिथ्योपाधिं विनाऽज्ञानसिद्धिः । मिथ्योपाधिभिन्नस्यैव अज्ञत्वात् । | |||
}} | }} | ||
| Line 1,028: | Line 948: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B133 | | id = VTN_C01_B133 | ||
| text = | | text = शुद्धस्यैवाज्ञत्वे मुक्तस्याप्यज्ञत्वप्रसक्तेः । स्वाभाविकत्वात् सत्यत्वात् सद्वितीयत्वप्रसक्तेश्च । स्वाभाविकस्य चानिवृत्त्यङ्गीकारादनिवृत्तिप्रसक्तेश्च । सत्यस्य च अनिवृत्तिरिति हि तत्पक्षः । | ||
शुद्धस्यैवाज्ञत्वे मुक्तस्याप्यज्ञत्वप्रसक्तेः । स्वाभाविकत्वात् सत्यत्वात् सद्वितीयत्वप्रसक्तेश्च । स्वाभाविकस्य चानिवृत्त्यङ्गीकारादनिवृत्तिप्रसक्तेश्च । सत्यस्य च अनिवृत्तिरिति हि तत्पक्षः । | |||
}} | }} | ||
| Line 1,035: | Line 954: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B134 | | id = VTN_C01_B134 | ||
| text = | | text = अतश्चान्योन्याश्रयता । अज्ञानसिद्धौ मिथ्योपाधिसिद्धिः, मिथ्योपाधिसिद्धौ जीवसिद्धिः, जीवसिद्धौ तदाश्रयाज्ञानसिद्धिः इति चक्रकं वा । न च शुद्धमेव भ्रान्त्याऽज्ञमिति युक्तम् । अज्ञानसिद्धौ भ्रमसिद्धिः, तत्सिद्धौ अज्ञानसिद्धिः इत्यन्योन्याश्रयत्वम् । | ||
अतश्चान्योन्याश्रयता । अज्ञानसिद्धौ मिथ्योपाधिसिद्धिः, मिथ्योपाधिसिद्धौ जीवसिद्धिः, जीवसिद्धौ तदाश्रयाज्ञानसिद्धिः इति चक्रकं वा । न च शुद्धमेव भ्रान्त्याऽज्ञमिति युक्तम् । अज्ञानसिद्धौ भ्रमसिद्धिः, तत्सिद्धौ अज्ञानसिद्धिः इत्यन्योन्याश्रयत्वम् । | |||
}} | }} | ||
| Line 1,042: | Line 960: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B135 | | id = VTN_C01_B135 | ||
| text = | | text = <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">अनागता अतीताश्च यावन्तः सहिताः क्षणाः ।<br/>अतीतानागताश्चैव यावन्तः परमाणवः ॥<br/>ततोऽप्यनन्तगुणिता जीवानां राशयः पृथक् ॥’</span> इति वत्सश्रुतेः | ||
अनागता अतीताश्च यावन्तः सहिताः क्षणाः | |||
}} | }} | ||
| Line 1,049: | Line 966: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B133 | | id = VTN_C01_B133 | ||
| text = | | text = न संसारिणां परिसमाप्तिरस्मत्पक्षे । | ||
न संसारिणां परिसमाप्तिरस्मत्पक्षे । | |||
}} | }} | ||
| Line 1,056: | Line 972: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B134 | | id = VTN_C01_B134 | ||
| text = | | text = <span class="gr-reference gr-ref-Skandapurana-id">परमाणुप्रदेशेऽपि ह्यनन्ताः प्राणिराशयः ।<br/>सूक्ष्मत्वादीशशक्त्यैव स्थूला अपि हि संस्थिताः ॥</span> | ||
परमाणुप्रदेशेऽपि ह्यनन्ताः प्राणिराशयः | <span class="gr-reference gr-ref-Skandapurana-id">सहस्रयोजनसभां प्रभावाद्विश्वकर्मणः । <br/>अनन्ता राशयोऽनन्ताः प्रजानामधिसंस्थिताः ॥’</span> इति स्कान्दे । | ||
सहस्रयोजनसभां प्रभावाद्विश्वकर्मणः । अनन्ता राशयोऽनन्ताः प्रजानामधिसंस्थिताः ॥’ | |||
}} | }} | ||
| Line 1,064: | Line 979: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B135 | | id = VTN_C01_B135 | ||
| text = | | text = न च मिथ्यावस्तुनो दुर्घटत्वमेव भूषणम् । दृष्टस्य वस्तुनो मिथ्यात्वकल्पनस्य दृष्टिसकाशात् बलवत्प्रमाणयुक्त्यपेक्षत्वात् । तदभावे सत्यत्वं दृष्ट्यैव सिद्ध्यति । न ह्यन्नादिकं भोग्यं दृष्ट्वा भोक्तुं सत्यत्वे प्रमाणान्तरमपेक्षते । किन्तु ‘नेदमन्नम्’ इति केनचिदुक्ते कथमिदमन्नत्वेन दृश्यमानमन्नं न भवतीति प्रमाणान्तरमपेक्षते । | ||
न च मिथ्यावस्तुनो दुर्घटत्वमेव भूषणम् । दृष्टस्य वस्तुनो मिथ्यात्वकल्पनस्य दृष्टिसकाशात् बलवत्प्रमाणयुक्त्यपेक्षत्वात् । तदभावे सत्यत्वं दृष्ट्यैव सिद्ध्यति । न ह्यन्नादिकं भोग्यं दृष्ट्वा भोक्तुं सत्यत्वे प्रमाणान्तरमपेक्षते । किन्तु ‘नेदमन्नम्’ इति केनचिदुक्ते कथमिदमन्नत्वेन दृश्यमानमन्नं न भवतीति प्रमाणान्तरमपेक्षते । | |||
}} | }} | ||
| Line 1,071: | Line 985: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B136 | | id = VTN_C01_B136 | ||
| text = | | text = न च प्रत्यक्षदृष्टस्य ततो बलवत्प्रत्यक्षमागमं विनानुमानादिनैव बाधो दृष्टः । दूरस्थवृक्षह्रस्वत्वादौ प्रत्यक्षापटुत्वस्यैव निश्चितत्वात् युक्त्या तत्र दीर्घत्वनिश्चयः । प्रत्यक्षस्य हि दूरे मन्दग्राहित्वं परिमाणादावन्यथात्वं च ततो बलवत्प्रत्यक्षेणैव निश्चितम् । | ||
न च प्रत्यक्षदृष्टस्य ततो बलवत्प्रत्यक्षमागमं विनानुमानादिनैव बाधो दृष्टः । दूरस्थवृक्षह्रस्वत्वादौ प्रत्यक्षापटुत्वस्यैव निश्चितत्वात् युक्त्या तत्र दीर्घत्वनिश्चयः । प्रत्यक्षस्य हि दूरे मन्दग्राहित्वं परिमाणादावन्यथात्वं च ततो बलवत्प्रत्यक्षेणैव निश्चितम् । | |||
}} | }} | ||
| Line 1,078: | Line 991: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B137 | | id = VTN_C01_B137 | ||
| text = | | text = न च जगत्प्रत्यक्षस्य मिथ्यात्वेन केनापि प्रमाणेन निश्चितम् । विशेषतश्च ज्ञानाज्ञानसुखदुःखात्मभेदादिविषयस्यानुभवस्य न मिथ्यात्वं दृष्टम् । अतश्च संसारस्य सत्यत्वात् सत्यस्य चानिवृत्त्यङ्गीकारान्न मोक्षः स्यात् । अनुभवसिद्धस्य बलवदनुभवं विना युक्तित एव मिथ्यात्वङ्गीकारे आत्मनोऽपि मिथ्यात्वं स्यात् । युक्तिश्च सर्वस्यान्यस्य मिथ्यात्वाङ्गीकारात् । द्विधाकल्पने कल्पनागौरवमिति । | ||
न च जगत्प्रत्यक्षस्य मिथ्यात्वेन केनापि प्रमाणेन निश्चितम् । विशेषतश्च ज्ञानाज्ञानसुखदुःखात्मभेदादिविषयस्यानुभवस्य न मिथ्यात्वं दृष्टम् । अतश्च संसारस्य सत्यत्वात् सत्यस्य चानिवृत्त्यङ्गीकारान्न मोक्षः स्यात् । अनुभवसिद्धस्य बलवदनुभवं विना युक्तित एव मिथ्यात्वङ्गीकारे आत्मनोऽपि मिथ्यात्वं स्यात् । युक्तिश्च सर्वस्यान्यस्य मिथ्यात्वाङ्गीकारात् । द्विधाकल्पने कल्पनागौरवमिति । | |||
}} | }} | ||
| Line 1,085: | Line 997: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B138 | | id = VTN_C01_B138 | ||
| text = | | text = आत्माधिष्ठान(स्य)भ्रमस्यैवादृष्टेः तस्याधिष्ठानत्वमपि न युज्यते । दुर्घटत्वस्य च भूषणत्वे दुर्घटमप्यात्ममिथ्यात्वं स्यादेव । प्रतीतेरप्यविद्याकार्यत्वाङ्गीकारात् । तस्याश्च दुर्घटत्वस्य भूषणत्वात् सत्यस्य च युक्त्यपेक्षत्वात् ‘घटादीनां द्रष्टृत्वम्, आत्मनो जडत्वम्, द्रष्टुरभावेऽपि च प्रतीतिः, अधिष्ठानं विनैव भ्रमः’ इत्यादि विरुद्धं सर्वमपि स्यात् । | ||
आत्माधिष्ठान(स्य)भ्रमस्यैवादृष्टेः तस्याधिष्ठानत्वमपि न युज्यते । दुर्घटत्वस्य च भूषणत्वे दुर्घटमप्यात्ममिथ्यात्वं स्यादेव । प्रतीतेरप्यविद्याकार्यत्वाङ्गीकारात् । तस्याश्च दुर्घटत्वस्य भूषणत्वात् सत्यस्य च युक्त्यपेक्षत्वात् ‘घटादीनां द्रष्टृत्वम्, आत्मनो जडत्वम्, द्रष्टुरभावेऽपि च प्रतीतिः, अधिष्ठानं विनैव भ्रमः’ इत्यादि विरुद्धं सर्वमपि स्यात् । | |||
}} | }} | ||
| Line 1,092: | Line 1,003: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B139 | | id = VTN_C01_B139 | ||
| text = | | text = उपाधिभेदाङ्गीकारे हस्तपादाद्युपाधिभेदेऽपि तद्गतसुखदुःखादिभोक्तुर्यथा भेदो न प्रतीयते एवमेव शरीरादिभेदेऽपि भोक्तुर्भेदो न दृश्यते । सर्वदेहगतसुखदुःखादिकमेकेनैव भुज्येत । यथा च एकाङ्गुल्याद्यपगमेऽपि न मुक्तिः, एवमेकोपाध्यपगमेऽपि तस्यैवानन्तोपाधिसम्बद्धत्वान्न मुक्तिः स्यात् । | ||
उपाधिभेदाङ्गीकारे हस्तपादाद्युपाधिभेदेऽपि तद्गतसुखदुःखादिभोक्तुर्यथा भेदो न प्रतीयते एवमेव शरीरादिभेदेऽपि भोक्तुर्भेदो न दृश्यते । सर्वदेहगतसुखदुःखादिकमेकेनैव भुज्येत । यथा च एकाङ्गुल्याद्यपगमेऽपि न मुक्तिः, एवमेकोपाध्यपगमेऽपि तस्यैवानन्तोपाधिसम्बद्धत्वान्न मुक्तिः स्यात् । | |||
}} | }} | ||
| Line 1,099: | Line 1,009: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B140 | | id = VTN_C01_B140 | ||
| text = | | text = <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">उद्यतायुधदोर्दण्डाः पतितास्वशिरोक्षिभिः । <br/>पश्यन्तः पातयन्ति स्म कबन्धा अप्यरीन् युधि ॥’</span> इति भारतवचनान्न विश्लेषाद्विशेषः । | ||
उद्यतायुधदोर्दण्डाः पतितास्वशिरोक्षिभिः । पश्यन्तः पातयन्ति स्म कबन्धा अप्यरीन् युधि ॥’ इति भारतवचनान्न विश्लेषाद्विशेषः । | |||
}} | }} | ||
| Line 1,106: | Line 1,015: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B139 | | id = VTN_C01_B139 | ||
| text = | | text = किञ्चोपाधिरात्मन एकदेशं ग्रसति उत सर्वमात्मानम् । एकदेशाङ्गीकारे सावयवत्वात् । सावयवस्य चानित्यत्वं तैरङ्गीकृतम् । सर्वग्रसे च नोपाधिः भेदकः स्यात् । उपाधिकृतांशकल्पने तदुपाधिकृतत्वे आत्माश्रयत्वम् । उपाध्यन्तरकल्पनेऽनवस्था । | ||
किञ्चोपाधिरात्मन एकदेशं ग्रसति उत सर्वमात्मानम् । एकदेशाङ्गीकारे सावयवत्वात् । सावयवस्य चानित्यत्वं तैरङ्गीकृतम् । सर्वग्रसे च नोपाधिः भेदकः स्यात् । उपाधिकृतांशकल्पने तदुपाधिकृतत्वे आत्माश्रयत्वम् । उपाध्यन्तरकल्पनेऽनवस्था । | |||
}} | }} | ||
| Line 1,113: | Line 1,021: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B140 | | id = VTN_C01_B140 | ||
| text = | | text = न चेश्वरस्य सर्वगतत्वादौपाधिकभेदो ब्रह्मणा भवति । न हि देशतः कालतश्चापरिच्छिन्नयोरौपाधिकभेदो दृष्टः । सर्वोपाधिगत्वाच्च एकस्यैश्वरस्य भेदस्य मिथ्यात्वाद्ध(च्च ह)स्तपादादिभेदेऽपि भोक्तुरेकत्ववत् सर्वसुखदुःखादिभोक्तृत्वमीश्वरस्यैव स्यात् । | ||
न चेश्वरस्य सर्वगतत्वादौपाधिकभेदो ब्रह्मणा भवति । न हि देशतः कालतश्चापरिच्छिन्नयोरौपाधिकभेदो दृष्टः । सर्वोपाधिगत्वाच्च एकस्यैश्वरस्य भेदस्य मिथ्यात्वाद्ध(च्च ह)स्तपादादिभेदेऽपि भोक्तुरेकत्ववत् सर्वसुखदुःखादिभोक्तृत्वमीश्वरस्यैव स्यात् । | |||
}} | }} | ||
| Line 1,120: | Line 1,027: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B141 | | id = VTN_C01_B141 | ||
| text = | | text = देशतः कालतश्चापरिच्छिन्नयोरौपाधिकभेदाभावादेव दुःखिनोऽन्यत् शुद्धं ब्रह्म न सिद्ध्यति । अतः ‘स्वाभाविकः संसारः’ इत्यनिवृत्तिरेव स्यात् । | ||
देशतः कालतश्चापरिच्छिन्नयोरौपाधिकभेदाभावादेव दुःखिनोऽन्यत् शुद्धं ब्रह्म न सिद्ध्यति । अतः ‘स्वाभाविकः संसारः’ इत्यनिवृत्तिरेव स्यात् । | |||
किञ्च विशिष्टस्य शुद्धस्य वा संसारः । शुद्धस्य संसार इत्युक्ते स्वाव्याहतिः । विशिष्टस्येत्युक्ते विशिष्टोऽन्यः स एव वा । स एव चेदुक्तो दोषः । अन्यश्चेन्नित्योऽनित्यो वा । अनित्यश्चेन्नाश एव तस्य न मोक्षः । नित्यत्वे च भेदस्य सत्यत्वम्, मोक्षेऽपि तस्य भावात् । स्वरूपमात्रस्याभेदः उपाधिभिन्न एवेत्यङ्गीकारे स्वरूपमेव उपाधिसम्बद्धमिति न तस्य शुद्धत्वम् । अशुद्धस्वभावस्य न कदाचित् शुद्धत्वमिति च तत्पक्षः । | किञ्च विशिष्टस्य शुद्धस्य वा संसारः । शुद्धस्य संसार इत्युक्ते स्वाव्याहतिः । विशिष्टस्येत्युक्ते विशिष्टोऽन्यः स एव वा । स एव चेदुक्तो दोषः । अन्यश्चेन्नित्योऽनित्यो वा । अनित्यश्चेन्नाश एव तस्य न मोक्षः । नित्यत्वे च भेदस्य सत्यत्वम्, मोक्षेऽपि तस्य भावात् । स्वरूपमात्रस्याभेदः उपाधिभिन्न एवेत्यङ्गीकारे स्वरूपमेव उपाधिसम्बद्धमिति न तस्य शुद्धत्वम् । अशुद्धस्वभावस्य न कदाचित् शुद्धत्वमिति च तत्पक्षः । | ||
}} | }} | ||
| Line 1,128: | Line 1,034: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B142 | | id = VTN_C01_B142 | ||
| text = | | text = उपाधिमिथ्यात्वाङ्गीकारे चान्योन्याश्रयत्वादि(दयो) दोषा उक्ताः । न चानादिकर्मभेदाद्भेदः । औपाधिकभेदसिद्धौ कर्मभेदसिद्धिः, तत्सिद्धौ च तत्सिद्धिरित्यन्योन्याश्रयत्वात् । अतोऽनन्तदोषदुष्टत्वात् ग्रन्थबहुत्वं स्यादित्येवोपरम्यते । अतः सर्वप्रमाणविरुद्धत्वान्नाभेदे श्रुतितात्पर्यम् । | ||
उपाधिमिथ्यात्वाङ्गीकारे चान्योन्याश्रयत्वादि(दयो) दोषा उक्ताः । न चानादिकर्मभेदाद्भेदः । औपाधिकभेदसिद्धौ कर्मभेदसिद्धिः, तत्सिद्धौ च तत्सिद्धिरित्यन्योन्याश्रयत्वात् । अतोऽनन्तदोषदुष्टत्वात् ग्रन्थबहुत्वं स्यादित्येवोपरम्यते । अतः सर्वप्रमाणविरुद्धत्वान्नाभेदे श्रुतितात्पर्यम् । | |||
}} | }} | ||
| Line 1,135: | Line 1,040: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B143 | | id = VTN_C01_B143 | ||
| text = | | text = सर्वशब्दावाच्यस्य लक्षणाऽपि न दृष्टेति न तस्य शास्त्रगम्यत्वम् । अतोऽवाच्यत्वादज्ञेयत्वात् शून्यमेव तदिति प्राप्तम् । नच स्वेनापि ज्ञेयत्वं तैरुच्यते । कर्तृकर्मविरोध इति हि ते वदन्ति । | ||
सर्वशब्दावाच्यस्य लक्षणाऽपि न दृष्टेति न तस्य शास्त्रगम्यत्वम् । अतोऽवाच्यत्वादज्ञेयत्वात् शून्यमेव तदिति प्राप्तम् । नच स्वेनापि ज्ञेयत्वं तैरुच्यते । कर्तृकर्मविरोध इति हि ते वदन्ति । | |||
}} | }} | ||
| Line 1,142: | Line 1,046: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B144 | | id = VTN_C01_B144 | ||
| text = | | text = न च स्वरूपमन्यद्वा ज्ञेयं ज्ञातारं च विना ज्ञानं दृष्टम् । अतो ज्ञातृज्ञेयाभावात् ज्ञानस्यापि शून्यतैव । अतः शून्यवादान्न कश्चित् विशेषः । न च ज्ञातृज्ञेयरहितं ज्ञानं क्वापि दृष्टम् । | ||
न च स्वरूपमन्यद्वा ज्ञेयं ज्ञातारं च विना ज्ञानं दृष्टम् । अतो ज्ञातृज्ञेयाभावात् ज्ञानस्यापि शून्यतैव । अतः शून्यवादान्न कश्चित् विशेषः । न च ज्ञातृज्ञेयरहितं ज्ञानं क्वापि दृष्टम् । | |||
}} | }} | ||
| Line 1,149: | Line 1,052: | ||
| verse_id = VTN_C01 | | verse_id = VTN_C01 | ||
| id = VTN_C01_B145 | | id = VTN_C01_B145 | ||
| text = | | text = अप्राप्ताच्चेश्वरभेदस्य नाभेदे श्रुतितात्पर्यं युज्यते । | ||
अप्राप्ताच्चेश्वरभेदस्य नाभेदे श्रुतितात्पर्यं युज्यते । | <span class="gr-reference gr-ref-Mahopanishat-id">‘सर्वोत्तमं सर्वदोषव्यपेतं गुणैरशेषैः पूर्णमन्यं समस्तात् । <br/> वैलक्षण्याज्ज्ञापयितुं प्रवृत्ताः सर्वे वेदा मुख्यतो नैव चान्यत् ॥’</span> इति महोपनिषदि । | ||
‘सर्वोत्तमं सर्वदोषव्यपेतं गुणैरशेषैः पूर्णमन्यं समस्तात् । | |||
अतः सर्वागमैरेव सर्वस्मात् भिन्नत्वेन सर्वस्माद्विशिष्टत्वेन च विज्ञेयो भगवान् नारायण इति सिद्धम् ॥ | अतः सर्वागमैरेव सर्वस्मात् भिन्नत्वेन सर्वस्माद्विशिष्टत्वेन च विज्ञेयो भगवान् नारायण इति सिद्धम् ॥ | ||
}} | }} | ||
<div class="gr-author-note">॥इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितः श्रीमद्विष्णुतत्त्वविनिर्णयः प्रथमः परिच्छेदः ॥</div> | |||
<span id="gr-C2" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="द्वितीयः परिच्छेदः"></span> | |||
== द्वितीयः परिच्छेदः == | |||
॥इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितः श्रीमद्विष्णुतत्त्वविनिर्णयः प्रथमः परिच्छेदः ॥ | |||
<span id=" | |||
{{Bhashyam | {{Bhashyam | ||
| verse_id = VTN_C02 | | verse_id = VTN_C02 | ||
| id = VTN_C02_B001 | | id = VTN_C02_B001 | ||
| text = | | text = <span class="gr-reference gr-ref-Paramashruti-id">ब्रह्मा शिवः सुराद्याश्च शरीरक्षरणात् क्षराः । <br/>लक्ष्मीरक्षरदेहत्वादक्षरा तत्परो हरिः ॥</span> | ||
ब्रह्मा शिवः सुराद्याश्च शरीरक्षरणात् क्षराः । लक्ष्मीरक्षरदेहत्वादक्षरा तत्परो हरिः ॥ | <span class="gr-reference gr-ref-Paramashruti-id">स्वातन्त्र्यशक्तिविज्ञानसुखाद्यैरखिलैर्गुणैः । <br/>निस्सीमत्वेन ते सर्वे तद्वशाः सर्वदैव च ॥</span> | ||
स्वातन्त्र्यशक्तिविज्ञानसुखाद्यैरखिलैर्गुणैः । निस्सीमत्वेन ते सर्वे तद्वशाः सर्वदैव च ॥ | <span class="gr-reference gr-ref-Paramashruti-id">सर्गस्थितिक्षययतिप्रकाशावृतिबन्धनम् । <br/>सर्वक्षराणामेकः स कुर्यात् सात्विकमोक्षणम् ॥</span> | ||
सर्गस्थितिक्षययतिप्रकाशावृतिबन्धनम् । सर्वक्षराणामेकः स कुर्यात् सात्विकमोक्षणम् ॥ | <span class="gr-reference gr-ref-Paramashruti-id">सर्गस्थितियतिज्योतिर्नित्यानन्दप्रदोक्षरे । <br/>चेष्टाप्रदश्च सर्वेषामेक एव परो हरिः ॥<br/>तस्य नान्योस्ति सर्गादिकर्ता निर्दोषकश्च सः ॥’</span> इति परमश्रुतिः । | ||
सर्गस्थितियतिज्योतिर्नित्यानन्दप्रदोक्षरे । चेष्टाप्रदश्च सर्वेषामेक एव परो हरिः | <span class="gr-reference gr-ref-Skandapurana-id">‘ब्रह्मशेषसुपर्णेशशक्रसूर्यगुहादयः । <br/>सर्वे क्षरा अक्षरा तु श्रीरेका तत्परो हरिः ॥’</span> इति स्कान्दे । | ||
‘ब्रह्मशेषसुपर्णेशशक्रसूर्यगुहादयः । सर्वे क्षरा अक्षरा तु श्रीरेका तत्परो हरिः ॥’ इति स्कान्दे । | |||
}} | }} | ||
| Line 1,181: | Line 1,074: | ||
| verse_id = VTN_C02 | | verse_id = VTN_C02 | ||
| id = VTN_C02_B002 | | id = VTN_C02_B002 | ||
| text = | | text = <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘यं कामये तं तमुग्रं कृणोमि तं ब्रह्माणं तमृषिं तं सुमेधाम् ॥(ऋ.सं.१०.१२५.५)</span> | ||
‘यं कामये तं तमुग्रं कृणोमि तं ब्रह्माणं तमृषिं तं सुमेधाम् ॥(ऋ.सं.१०.१२५.५) | <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">अहं रुद्राय धनुरातनोमि ब्रह्मद्विषे शरवे हन्त वा उ । <br/> अहं जनाय समदं कृणोम्यहं द्यावापृथिवी आविवेश ॥(ऋ.सं.१०.१२५.६)</span> | ||
अहं रुद्राय धनुरातनोमि ब्रह्मद्विषे शरवे हन्त वा उ । | <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">अहं सुवे पितरमस्य मूर्धन् मम योनिरप्स्वन्तस्समुद्रे ॥’(ऋ.सं.१०.१२५.७)</span> | ||
अहं सुवे पितरमस्य मूर्धन् मम योनिरप्स्वन्तस्समुद्रे ॥’(ऋ.सं.१०.१२५.७) | <span class="gr-reference gr-ref-Mahanarayanopanishat-id">‘यमन्तः समुद्रे कवयो वयन्ति तदक्षरे परमे प्रजाः ॥ <br/> यतः प्रसूताः जगतः प्रसूती तोयेन जीवान् व्यससर्ज भूम्याम् । <br/> यदोषधीभिः पुरुषान् पशूंश्च विवेश भूतानि चराचराणि ॥ <br/> अतः परं नान्यदणीयसं हि परात् परं यन्महतो महान्तम् । यदेकमव्यक्तमनन्तरूपं विश्वं पुराणं तमसः परस्तात् ॥ <br/> तदेवर्तं तदु सत्यमाहुस्तदेव ब्रह्म परमं कवीनाम् ।’(म.ना.उ.१.३-६)</span> | ||
‘यमन्तः समुद्रे कवयो वयन्ति तदक्षरे परमे प्रजाः ॥ | <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘अस्य देवस्य मीळ्हुषो वया विष्णोरेषस्य प्रभृथे हविर्भिः । <br/> विदे हि रुद्रो रुद्रियं महित्वं यासिष्टं वर्तिरश्विनाविरावत् ॥’(ऋ.सं.७.४०.५)</span> | ||
‘अस्य देवस्य मीळ्हुषो वया विष्णोरेषस्य प्रभृथे हविर्भिः । | <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यो अजायत । <br/> मुखादिन्द्राश्चाग्निश्च प्राणाद्वायुरजायत ।’(ऋ.सं.१०.९०.१३)</span> | ||
‘चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यो अजायत । | <span class="gr-reference gr-ref-Mahopanishat-id">‘एको(ह वै) नारायण आसीन्न ब्रह्मा नेशानो (नापो) नाग्नीषोमौ नेमे द्यावापृथिवी।’(महोपनिषत्१.२)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः ।’</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘ स मुनिर्भूत्वा समचिन्तयत् तत एते व्यजायन्त ।’</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘विश्वो हिरण्यगर्भोग्निर्यमो वरुणरुद्रेन्द्रा ’</span> इति । | ||
‘एको(ह वै) नारायण आसीन्न ब्रह्मा नेशानो (नापो) नाग्नीषोमौ नेमे द्यावापृथिवी।’(महोपनिषत्१.२),‘एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः ।’,‘ स मुनिर्भूत्वा समचिन्तयत् तत एते व्यजायन्त ।’, ‘विश्वो हिरण्यगर्भोग्निर्यमो वरुणरुद्रेन्द्रा ’ इति । | <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘वासुदेवो वा इदमग्र आसीन्न ब्रह्मा न चशङ्करः ।<br/> नेन्द्रसूर्यौ न च गुहो न सोमो न विनायकः॥’</span> इत्यादिश्रुतिभ्यश्च । | ||
‘वासुदेवो वा इदमग्र आसीन्न ब्रह्मा न चशङ्करः । नेन्द्रसूर्यौ न च गुहो न सोमो न विनायकः॥’ इत्यादिश्रुतिभ्यश्च । | |||
}} | }} | ||
| Line 1,195: | Line 1,087: | ||
| verse_id = VTN_C02 | | verse_id = VTN_C02 | ||
| id = VTN_C02_B005 | | id = VTN_C02_B005 | ||
| text = | | text = <span class="gr-reference gr-ref-Shwetashvataropanishat-id">‘यस्मात् परं नापरमस्ति किञ्चित्’(३.९)</span> इत्यत्राप्यपरमस्तीत्येवार्थः । अन्यथा <span class="gr-reference gr-ref-Shwetashvataropanishat-id">‘तेनेदं पूर्णं..(पुरुषेण सर्वम्॥) ततो यदुत्तरतरं तदरूपमनामयम्।’(३.९-१०)</span> इति वाक्यशेषविरोधात् । ‘तेनेदम्’ इत्युक्तमेव ‘तत’ इति परामृश्यते । अन्यथा ‘यस्मात् परं न’ इत्युक्तिविरोधात् । | ||
‘यस्मात् परं नापरमस्ति किञ्चित्’(३.९) इत्यत्राप्यपरमस्तीत्येवार्थः । अन्यथा ‘तेनेदं पूर्णं..(पुरुषेण सर्वम्॥) ततो यदुत्तरतरं तदरूपमनामयम्।’(३.९-१०) इति वाक्यशेषविरोधात् । ‘तेनेदम्’ इत्युक्तमेव ‘तत’ इति परामृश्यते । अन्यथा ‘यस्मात् परं न’ इत्युक्तिविरोधात् । | |||
}} | }} | ||
| Line 1,202: | Line 1,093: | ||
| verse_id = VTN_C02 | | verse_id = VTN_C02 | ||
| id = VTN_C02_B006 | | id = VTN_C02_B006 | ||
| text = | | text = <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘‘नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति तं वै विष्णुं परममुदाहरन्ति ।’</span> | ||
‘‘नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति तं वै विष्णुं परममुदाहरन्ति ।’ | <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘‘तस्यैव सर्वनामानि व्यतिरिक्तस्य सर्वतः(शः) । <br/> यः स्वतन्त्रः सदैवैकः स विष्णुः परमो मतः ॥’</span> | ||
‘‘तस्यैव सर्वनामानि व्यतिरिक्तस्य सर्वतः(शः) । | |||
इत्यादि श्रुतिभ्योऽन्यनामान्यस्यैवेति नान्येषां सर्वेश्वरत्वादिकमुच्यते । सर्ववेदेष्वप्यस्यादोषवचनादादावभावावचनाच्च तद्वचनाच्चान्येषां सर्वेषां वेदेषु सर्वेषु । तेषां सर्वनामत्वानुक्तेश्च । | इत्यादि श्रुतिभ्योऽन्यनामान्यस्यैवेति नान्येषां सर्वेश्वरत्वादिकमुच्यते । सर्ववेदेष्वप्यस्यादोषवचनादादावभावावचनाच्च तद्वचनाच्चान्येषां सर्वेषां वेदेषु सर्वेषु । तेषां सर्वनामत्वानुक्तेश्च । | ||
}} | }} | ||
| Line 1,211: | Line 1,101: | ||
| verse_id = VTN_C02 | | verse_id = VTN_C02 | ||
| id = VTN_C02_B007 | | id = VTN_C02_B007 | ||
| text = | | text = <span class="gr-reference gr-ref-Paramashruti-id">‘उत्पत्तिर्वासुदेवस्य प्रादुर्भावो न चापरः ।<br/>देहोत्पत्तिस्तदन्येषां ब्रह्मादीनां तदीरणात् ॥</span> | ||
‘उत्पत्तिर्वासुदेवस्य प्रादुर्भावो न चापरः | <span class="gr-reference gr-ref-Paramashruti-id">देहोऽनादिर्हरेर्नित्यो ब्रह्मादीनामनित्यकाः । <br/> मुख्योत्पत्तिस्तदन्येषां प्रादुर्भावो हरेर्जनिः ॥’</span> इति परमश्रुतेश्च ॥ | ||
देहोऽनादिर्हरेर्नित्यो ब्रह्मादीनामनित्यकाः । | |||
इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितः श्रीमद्विष्णुतत्त्वविनिर्णयः द्वितीयः परिच्छेदः ॥ | इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितः श्रीमद्विष्णुतत्त्वविनिर्णयः द्वितीयः परिच्छेदः ॥ | ||
}} | }} | ||
<span id=" | <span id="gr-C3" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="तृतीयः परिच्छेदः"></span> | ||
== तृतीयः परिच्छेदः == | |||
{{Bhashyam | {{Bhashyam | ||
| verse_id = VTN_C03 | | verse_id = VTN_C03 | ||
| id = VTN_C03_B001 | | id = VTN_C03_B001 | ||
| text = | | text = <span class="gr-reference gr-ref-Paramopanishat-id">‘वर्जितः सर्वदोषैर्यो गुणसर्वस्वमूर्तिमान् । <br/> स्वतन्त्रो यद्वशाः सर्वे स विष्णुः परमो मतः ॥’</span> इति परमोपनिषदि । | ||
‘वर्जितः सर्वदोषैर्यो गुणसर्वस्वमूर्तिमान् । | |||
}} | }} | ||
| Line 1,233: | Line 1,117: | ||
| verse_id = VTN_C03 | | verse_id = VTN_C03 | ||
| id = VTN_C03_B002 | | id = VTN_C03_B002 | ||
| text = | | text = <span class="gr-reference gr-ref-Brahmandapurana-id">‘नित्यपूर्णाखलिगुणो विदोषः सर्वदैव यः । <br/>स्वतन्त्रः स परो (परमो) विष्णुर्जन्ममृत्यादिवर्जितः ॥’</span> | ||
‘नित्यपूर्णाखलिगुणो विदोषः सर्वदैव यः । स्वतन्त्रः स परो (परमो) विष्णुर्जन्ममृत्यादिवर्जितः ॥’ | |||
नारद उवाच । | नारद उवाच । | ||
‘निर्दोषश्चेत् कथं विष्णुर्मानुषेषूदपद्यत | <span class="gr-reference gr-ref-Brahmandapurana-id">‘निर्दोषश्चेत् कथं विष्णुर्मानुषेषूदपद्यत ।<br/>चिन्ताश्रमव्रणाज्ञानदुःखयुग् दृश्यते कथम् ॥</span> | ||
एष मे संशयो ब्रह्मन् हृदि शल्य इवार्पितः । | <span class="gr-reference gr-ref-Brahmandapurana-id">एष मे संशयो ब्रह्मन् हृदि शल्य इवार्पितः । <br/> अनुद्धार्योऽपरैर्मत्यैः सूक्तिशक्त्या तमुद्धर ॥</span> | ||
}} | }} | ||
| Line 1,243: | Line 1,126: | ||
| verse_id = VTN_C03 | | verse_id = VTN_C03 | ||
| id = VTN_C03_B003 | | id = VTN_C03_B003 | ||
| text = | | text = ब्रह्मोवाच । | ||
ब्रह्मोवाच । | <span class="gr-reference gr-ref-Brahmandapurana-id">स्त्रीपुंमलाभियोगात्मदेहो विष्णोर्न जायते । <br/> किन्तु निर्दोषचैतन्यसुखां नित्यां स्वकां तनुम् ॥</span> | ||
स्त्रीपुंमलाभियोगात्मदेहो विष्णोर्न जायते । | <span class="gr-reference gr-ref-Brahmandapurana-id">प्रकाशयति सैवेयं जनिर्विष्णोर्न चापरा । <br/> तथाऽप्यसुरमोहाय परेषां च क्वचित् क्वचित् ॥</span> | ||
प्रकाशयति सैवेयं जनिर्विष्णोर्न चापरा । | <span class="gr-reference gr-ref-Brahmandapurana-id">दुःखाज्ञानभ्रमादीन् स दर्शयेच्छुद्धसद्गुणः । <br/> क्व व्रणादि क्व चाज्ञानं स्वतन्त्राचिन्त्यसद्गुणे ॥</span> | ||
दुःखाज्ञानभ्रमादीन् स दर्शयेच्छुद्धसद्गुणः । | <span class="gr-reference gr-ref-Brahmandapurana-id">दोर्लभ्यायैव मौक्षस्य दर्शयेत् तान्यजो हरिः । <br/> मिथ्यादर्शनदोषेण तेन मुक्तिं न यान्ति च ॥</span> | ||
दोर्लभ्यायैव मौक्षस्य दर्शयेत् तान्यजो हरिः । | <span class="gr-reference gr-ref-Brahmandapurana-id">तमो यान्ति च तेनैव तस्माद्दोषविवर्जितम् । <br/> प्रादुर्भावगतं चैव जानीयाद्विष्णुमञ्जसा ॥’</span> इति ब्रह्माण्डे । | ||
तमो यान्ति च तेनैव तस्माद्दोषविवर्जितम् । | |||
}} | }} | ||
| Line 1,255: | Line 1,137: | ||
| verse_id = VTN_C03 | | verse_id = VTN_C03 | ||
| id = VTN_C03_B004 | | id = VTN_C03_B004 | ||
| text = | | text = <span class="gr-reference gr-ref-Mahopanishat-id">गुणक्रियादयो विष्णोः स्वरूपं नान्यदिष्यते । <br/> अतो मिथोऽपि भेदो न तेषां क्वचित् कदाचन ॥</span> | ||
गुणक्रियादयो विष्णोः स्वरूपं नान्यदिष्यते । | <span class="gr-reference gr-ref-Mahopanishat-id">स्वरूपेऽपि विशेषोऽस्ति स्वरूपत्ववदेव तु ।<br/> भेदाभावेऽपि तेनैव व्यवहारश्च सर्वतः ॥’</span> इति महो(परमो)पनिषदि । | ||
स्वरूपेऽपि विशेषोऽस्ति स्वरूपत्ववदेव तु । भेदाभावेऽपि तेनैव व्यवहारश्च सर्वतः ॥’ इति महो(परमो)पनिषदि । | |||
}} | }} | ||
| Line 1,263: | Line 1,144: | ||
| verse_id = VTN_C03 | | verse_id = VTN_C03 | ||
| id = VTN_C03_B 005 | | id = VTN_C03_B 005 | ||
| text = | | text = <span class="gr-reference gr-ref-Brahmatarka-id">अभिन्नत्वमभेदश्च यथा भेदविवर्जितम् । <br/>व्यवहार्यं पृथक् च स्यादेवं सर्वे गुणाः हरेः ॥</span> | ||
अभिन्नत्वमभेदश्च यथा भेदविवर्जितम् । व्यवहार्यं पृथक् च स्यादेवं सर्वे गुणाः हरेः ॥ | <span class="gr-reference gr-ref-Brahmatarka-id">अभेदाभिन्नयोर्भेदा यदि वा भेदभिन्नयोः । <br/>अनवस्थितिरेव स्यान्न विशेषणतामतिः ॥</span> | ||
अभेदाभिन्नयोर्भेदा यदि वा भेदभिन्नयोः । अनवस्थितिरेव स्यान्न विशेषणतामतिः ॥ | <span class="gr-reference gr-ref-Brahmatarka-id">मूलसम्बन्धमज्ञात्वा तस्मादेकमनन्तधा । <br/> व्यवहार्यं विशेषेण दुस्तर्कबलतो हरेः ॥ <br/> विशेषोऽपि स्वरूपं स स्वनिर्वाहकताऽस्य च ॥’</span> इति ब्रह्मतर्के ॥ | ||
मूलसम्बन्धमज्ञात्वा तस्मादेकमनन्तधा । | |||
}} | }} | ||
| Line 1,272: | Line 1,152: | ||
| verse_id = VTN_C03 | | verse_id = VTN_C03 | ||
| id = VTN_C03_B006 | | id = VTN_C03_B006 | ||
| text = | | text = <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘एकमेवाद्वितीयं तत् ’(छां.उ.६.१)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Kathopanishat-id">‘नेह नानास्ति किञ्चन’(कठ.२.१.११)</span> | ||
‘एकमेवाद्वितीयं तत् ’(छां.उ.६.१), ‘नेह नानास्ति किञ्चन’(कठ.२.१.११) | <span class="gr-reference gr-ref-Kathopanishat-id">‘मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति।’ (कठ.२.१.१०)</span> | ||
‘मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति।’ (कठ.२.१.१०) | <span class="gr-reference gr-ref-Kathopanishat-id">‘यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति ।<br/> एवं धर्मान् पृथक् पश्यन् तानेवानु विधावति ॥(कठ.२.१.१४)’</span> इत्यादिश्रुतेश्च ॥ | ||
‘यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति । एवं धर्मान् पृथक् पश्यन् तानेवानु विधावति ॥(कठ.२.१.१४)’ इत्यादिश्रुतेश्च ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 1,281: | Line 1,160: | ||
| verse_id = VTN_C03 | | verse_id = VTN_C03 | ||
| id = VTN_C03_B007 | | id = VTN_C03_B007 | ||
| text = | | text = <span class="gr-reference gr-ref-Brahmatarka-id">‘देशः सर्वत्र पुरुषः स्वतन्त्रः कालनित्यता । <br/>इत्यादिषु स्वसम्बन्धो यथैव गुणरूपिणः ॥<br/>गुणित्वं गुणभोक्तृत्वं स्याद् विष्णोस्तच्च स स्वयम् ॥’</span> इति ब्रह्मतर्के । | ||
‘देशः सर्वत्र पुरुषः स्वतन्त्रः कालनित्यता । इत्यादिषु स्वसम्बन्धो यथैव गुणरूपिणः | |||
}} | }} | ||
| Line 1,288: | Line 1,166: | ||
| verse_id = VTN_C03 | | verse_id = VTN_C03 | ||
| id = VTN_C03_B008 | | id = VTN_C03_B008 | ||
| text = | | text = <span class="gr-reference gr-ref-Paramashruti-id">विष्णुं सर्वगुणैः पूर्णं ज्ञात्वा संसारवर्जितः । <br/>निर्दुःखानन्दभुङ् नित्यं तत्समीपे स मोदते ।<br/>मुक्तानां चाश्रयो विष्णुरधिकोधिपतिस्तथा ।<br/>तद्वशा एव ते सर्वे सर्वेदैव स ईश्वरः ॥’</span> इति परमश्रुतिः । | ||
विष्णुं सर्वगुणैः पूर्णं ज्ञात्वा संसारवर्जितः । निर्दुःखानन्दभुङ् नित्यं तत्समीपे स मोदते | |||
}} | }} | ||
| Line 1,295: | Line 1,172: | ||
| verse_id = VTN_C03 | | verse_id = VTN_C03 | ||
| id = VTN_C03_B009 | | id = VTN_C03_B009 | ||
| text = | | text = <span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-Atharvanopanishat-id">‘अमृतस्यैष सेतुः’(मुण्डक.४.६(२.२.५))</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishat-id">‘सोश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता’(ब्रह्मवल्लि.२(तै.उ.२.२))</span> इत्यादि च ॥ | ||
‘अमृतस्यैष सेतुः’(मुण्डक.४.६(२.२.५)) ,‘सोश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता’(ब्रह्मवल्लि.२(तै.उ.२.२)) इत्यादि च ॥ | <span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘नृपाद्या शतधृत्यन्ताः मुक्तिगा उत्तरोत्तरम् । <br/>गुणैः सर्वै शतगुणा मोदन्त इति हि श्रुतिः ॥’</span> इति पाद्मे । | ||
‘नृपाद्या शतधृत्यन्ताः मुक्तिगा उत्तरोत्तरम् । गुणैः सर्वै शतगुणा मोदन्त इति हि श्रुतिः ॥’ इति पाद्मे । | |||
}} | }} | ||
| Line 1,303: | Line 1,179: | ||
| verse_id = VTN_C03 | | verse_id = VTN_C03 | ||
| id = VTN_C03_B010 | | id = VTN_C03_B010 | ||
| text = | | text = अतो निश्शेषदोषवर्जितः पूर्णानन्तगुणो नारायण इति सिद्धम् । | ||
अतो निश्शेषदोषवर्जितः पूर्णानन्तगुणो नारायण इति सिद्धम् । | |||
}} | }} | ||
| Line 1,310: | Line 1,185: | ||
| verse_id = VTN_C03 | | verse_id = VTN_C03 | ||
| id = VTN_C03_B011 | | id = VTN_C03_B011 | ||
| text = | | text = यस्य त्रीण्युदितानि वेदवचने रूपाणि दिव्यान्यलं बट् तद्दर्शतमित्थमेव निहितं देवस्य भर्गो महत् । | ||
यस्य त्रीण्युदितानि वेदवचने रूपाणि दिव्यान्यलं बट् तद्दर्शतमित्थमेव निहितं देवस्य भर्गो महत् । | |||
वायो रामवचोनयं प्रथमकं पृक्षो द्वितीयं वपुः मध्वो यत्तु तृतीयमेतदमुना ग्रन्थः कृतः केशवे ॥ | वायो रामवचोनयं प्रथमकं पृक्षो द्वितीयं वपुः मध्वो यत्तु तृतीयमेतदमुना ग्रन्थः कृतः केशवे ॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 1,318: | Line 1,192: | ||
| verse_id = VTN_C03 | | verse_id = VTN_C03 | ||
| id = VTN_C03_B012 | | id = VTN_C03_B012 | ||
| text = | | text = स्वतन्त्रायाखिलेशाय निर्दोषगुणरूपिणे । | ||
स्वतन्त्रायाखिलेशाय निर्दोषगुणरूपिणे । | |||
प्रेयसे मे सुपूर्णाय नमो नारायणाय ते ॥ | प्रेयसे मे सुपूर्णाय नमो नारायणाय ते ॥ | ||
इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितः श्रीमद्विष्णुतत्त्वविनिर्णयः तृतीयः परिच्छेदः ॥ | इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितः श्रीमद्विष्णुतत्त्वविनिर्णयः तृतीयः परिच्छेदः ॥ | ||