Anuvyakhyana/Vyakhya/Nyayasudha/C4: Difference between revisions
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3) |
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3) |
||
| (3 intermediate revisions by the same user not shown) | |||
| Line 1: | Line 1: | ||
= न्यायसुधा — | = न्यायसुधा — अध्यायः 4 = | ||
<div class="gr-page-nav">[[Anuvyakhyana|Anuvyakhyana]] · [[Anuvyakhyana/Vyakhya/Nyayasudha|Nyayasudha]]</div> | <div class="gr-page-nav">[[Anuvyakhyana|Anuvyakhyana]] · [[Anuvyakhyana/Vyakhya/Nyayasudha|Nyayasudha]]</div> | ||
<div class="gr-teeka-page" data-primary="Anuvyakhyana" data-slug="Nyayasudha"> | <div class="gr-teeka-page" data-primary="Anuvyakhyana" data-slug="Nyayasudha" data-interleaved="1"> | ||
<span id="gr-C4" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="अध्यायः 4"></span> | |||
<div class="gr-part-nav">[[Anuvyakhyana/Vyakhya/Nyayasudha/C3|← अध्यायः 3]] · [[Anuvyakhyana/Vyakhya/Nyayasudha|अनुक्रमणिका]]</div> | |||
< | == चतुर्थाध्यायस्य == | ||
<div class="teeka- | <span id="gr-C4-S1" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="प्रथमः पादः"></span> | ||
<div class="teeka- | === प्रथमः पादः === | ||
<div class="teeka-body"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C04_S01" data-teeka="Nyayasudha"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body">{{Teeka | ||
{{ | |||
| verse_id = AV_C04_S01 | | verse_id = AV_C04_S01 | ||
| id = | | id = AV_C04_S01_ | ||
| | | name = | ||
| label = न्यायसुधा | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अथ चतुर्थाध्यायः</p> | | text = <p class="gr-vyakhya-para">अथ चतुर्थाध्यायः</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">अथ चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः</p> | <p class="gr-vyakhya-para">अथ चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">१सु०- यदीयचरणाम्भोजच्छायामाश्रित्य निर्वृताः ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">१सु०- यदीयचरणाम्भोजच्छायामाश्रित्य निर्वृताः ।</p> | ||
| Line 53: | Line 53: | ||
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वेवं चेत् सर्ववेदान्तप्रत्ययमित्यनेनैव गतमेतत् । सत्यम् । तस्यैवात्यन्तावश्य-कत्वप्रदर्शनाय पुनरारम्भ इत्युक्तमेव । एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम् ।। ४ ।। १ । १ ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">नन्वेवं चेत् सर्ववेदान्तप्रत्ययमित्यनेनैव गतमेतत् । सत्यम् । तस्यैवात्यन्तावश्य-कत्वप्रदर्शनाय पुनरारम्भ इत्युक्तमेव । एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम् ।। ४ ।। १ । १ ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति आवृत्त्यधिकरणम् ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">।। इति आवृत्त्यधिकरणम् ।।</p> | ||
}} | }}</div></div></div> | ||
<div class="introduction" id="AV_C04_S01_I01" data-block-id="AV_C04_S01_I01" data-verse="AV_C04_S01"> | |||
<div class="introduction-line">समन्वयाविरोधाभ्यां सिद्धे वस्तुनि साधने ।</div> | |||
<div class="introduction-line">विचारितेष्वशेषेषु साधनेषु विशेषतः ॥1॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S01_I02" data-block-id="AV_C04_S01_I02" data-verse="AV_C04_S01"> | |||
<div class="introduction-line">नित्यशः कार्यमत्यन्तमवश्यम्भावि साधनम् ।</div> | |||
<div class="introduction-line">चिन्त्यते प्रथमं तत्र श्रवणादिसकृत्क्रिया ॥2॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S01_I03" data-block-id="AV_C04_S01_I03" data-verse="AV_C04_S01"> | |||
<div class="introduction-line">आवृत्तिर्वेति सन्देहे कर्तव्यावृत्तिरेव हि ।</div> | |||
<div class="introduction-line">उपदेशोऽतत्त्वमसीत्यादि ह्यसकृदेव यत् ॥3॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S01_I04" data-block-id="AV_C04_S01_I04" data-verse="AV_C04_S01"> | |||
<div class="introduction-line">‘लिङ्गाल्लातव्यतः पूर्वमृजोर्ब्रह्मत्वतः शतात् ।</div> | |||
<div class="introduction-line">शुश्रावोग्रतपा नाम योग्यो रुद्रपदस्य यः ॥4॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S01_I05" data-block-id="AV_C04_S01_I05" data-verse="AV_C04_S01"> | |||
<div class="introduction-line">सार्धं परार्धं विष्णोस्तु गुणान् भक्त्या सदोद्यतः ।</div> | |||
<div class="introduction-line">तत्त्रिभागमुपासां च चक्रे सम्भृतमानसः ॥5॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="introduction" id="AV_C04_S01_I06" data-block-id="AV_C04_S01_I06" data-verse="AV_C04_S01"> | |||
<div class="introduction-line">दशमन्वन्तरं शक्रपदयोग्यो गरुत्मतः ।</div> | |||
<div class="introduction-line">पदयोग्यात्सुमनसः सुनन्दो नाम चाशृणोत् ॥6॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="introduction" id="AV_C04_S01_I07" data-block-id="AV_C04_S01_I07" data-verse="AV_C04_S01"> | |||
<div class="introduction-line">उपासां चक्र उद्युक्तो मन्वन्तरचतुष्टयम् ।</div> | |||
<div class="introduction-line">सूर्याचन्द्रमसोश्चैव पदयोग्यौ सुतेजसौ ॥7॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class=" | <div class="introduction" id="AV_C04_S01_I08" data-block-id="AV_C04_S01_I08" data-verse="AV_C04_S01"> | ||
<div class=" | <div class="introduction-line">सुरूपः शान्तरूपश्च मन्वन्तरचतुष्टयम् ।</div> | ||
<div class=" | <div class="introduction-line">अशृण्वतां सुमनसो मन्वन्तरमुपासताम् ॥8॥</div> | ||
<div class=" | </div> | ||
<div class="introduction" id="AV_C04_S01_I09" data-block-id="AV_C04_S01_I09" data-verse="AV_C04_S01"> | |||
<div class="introduction-line">ततः प्रोक्तास्तु ते सर्वे भक्त्योग्रतपआदयः ।</div> | |||
<div class="introduction-line">अपश्यन् परमं विष्णुं तत्प्रसादैधिताः(तत्प्रसादेधिताः) सदा ॥9॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S01_I10" data-block-id="AV_C04_S01_I10" data-verse="AV_C04_S01"> | |||
<div class="introduction-line">इत्युक्तं विष्णुना साक्षात् ग्रन्थे सत्तत्त्वसञ्ज्ञिते ।</div> | |||
<div class="introduction-line">आत्मेति नाम कथितं साक्षान्नारायणस्य हि ॥10॥</div> | |||
</div> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">।। अथ आत्मोपगमाधिकरणम् ।।</p> | <span id="gr-adh-AV_C04_S01_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="आत्माधिकरणम्" data-block-id="gr-adh-AV_C04_S01_A001"></span><h4 class="gr-section-head">आत्माधिकरणम्</h4> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">सु०-</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ आत्मेति तूपगच्छन्त ग्राहयन्त च ॐ ।।</p> | <div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V01" data-block-id="AV_C04_S01_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">‘आत्मा ब्रह्म महांस्तारः परमेशः शुचिश्रवाः ।</span><span class="shloka-line">विष्णुर्नारायणोऽनन्त इति श्रीपतिरीर्यते’ ॥11॥</span></span></div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">३असु०-एतत्सूत्रं व्याख्यातुमात्मशब्दार्थं तावदाह आत्मेति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- आत्मेति नाम कथितं साक्षान्नारायणस्य हि ।</p> | <div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V01" data-block-id="AV_C04_S01_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इति पैङ्गिश्रुतिश्चैव(इति पिङ्गश्रुतिश्चैव) तथैव परमश्रुतिः ।</span><span class="shloka-line">‘ओमात्मा भगवान् विष्णुरात्मानन्दोऽक्षरः स्वराट् ॥12॥</span></span></div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">यस्मादात्मेति नाम साक्षात् मुख्यया वृत्त्या नारायणस्य कथितम् । मुख्ये च सम्भव-त्यमुख्यं न युज्यते । तस्मादत्र सूत्रेऽपि आत्मा जनार्दनः आत्मशब्दोदितो जनार्दन इति वक्ष्य-माणेनान्वयः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">४सु०- किं तदात्मशब्दस्य भगवन्नामत्वकथनमित्यत आह आत्मेति ।</p> | <div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V01" data-block-id="AV_C04_S01_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">विश्वत्राता नृसिंहोऽजो नारायण उरुक्रमः ।</span><span class="shloka-line">‘अनसूया तथैवात्रेर्जज्ञे पुत्रानकल्मषान्(भागवतवचनम्.४.१.१५) ॥13॥</span></span></div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-आत्मा ब्रह्म महास्तारः परमेशः शुचिश्रवाः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">विष्णुर्नारायणोऽनन्त इति श्रीपतिरीर्यते ।</p> | <div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V01" data-block-id="AV_C04_S01_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">दत्तं दुर्वाससं सोममात्मेशब्रह्मसम्भवान्’ ।</span><span class="shloka-line">इति भागवते चैव तस्मादात्मा जनार्दनः ॥14॥</span></span></div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">इति पैङ्गिश्रुतिश्चैव तथैव परमश्रुतिः ।।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">इति नामभिः । पैङ्गिश्रुतिः आत्मशब्दं भगवन्नामत्वेनाह । चशब्दः श्रुत्यन्तरसमुच्च-यार्थः । श्रुतिरेव न तु मानुषप्रणीतमभिधानमिति एवशब्दः । तेन क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुष इत्यादि-विरोधो नाशङ्कनीयः । ओमात्मेति परमश्रुतिः ।</p> | <div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V01" data-block-id="AV_C04_S01_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तस्मादुपास्यो विष्णुरिति ज्ञातव्यः सज्जनैः सदा ।</span><span class="shloka-line">तथैवोपासते सन्तस्तथैवोपदिशन्ति च ॥15॥</span></span></div> | ||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V01" data-block-id="AV_C04_S01_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आदानर्थत्वततश्चायमात्माशब्दः पतिं वदेत् ।</span><span class="shloka-line">स्वामी मे विष्णुरित्येव नित्यदोपास्यमञ्जसा ॥16॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V01" data-block-id="AV_C04_S01_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">‘स्वामी विष्णुरिति ध्यानं विशेषणविशेष्यतः ।</span><span class="shloka-line">कर्तव्यं सर्वथैवैतन्न कथञ्चन विस्मरेत्’ ॥17॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V01" data-block-id="AV_C04_S01_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इति सत्तत्ववचनं षाड्गुण्यवचनं परम् ।</span><span class="shloka-line">‘मम स्वामी हरिर्नित्यं सर्वस्य पतिरेव च ॥18॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V01" data-block-id="AV_C04_S01_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इति ध्येयः सर्वदैव भगवान् विष्णुरव्ययः ।</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C04_S01_A001" data-teeka="Nyayasudha"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body">{{Teeka | |||
| verse_id = AV_C04_S01_A001 | |||
| id = AV_C04_S01_A001_ | |||
| name = | |||
| label = न्यायसुधा | |||
| text = <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ आत्मोपगमाधिकरणम् ।।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">सु०-</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ आत्मेति तूपगच्छन्त ग्राहयन्त च ॐ ।।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">३असु०-एतत्सूत्रं व्याख्यातुमात्मशब्दार्थं तावदाह आत्मेति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- आत्मेति नाम कथितं साक्षान्नारायणस्य हि ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">यस्मादात्मेति नाम साक्षात् मुख्यया वृत्त्या नारायणस्य कथितम् । मुख्ये च सम्भव-त्यमुख्यं न युज्यते । तस्मादत्र सूत्रेऽपि आत्मा जनार्दनः आत्मशब्दोदितो जनार्दन इति वक्ष्य-माणेनान्वयः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">४सु०- किं तदात्मशब्दस्य भगवन्नामत्वकथनमित्यत आह आत्मेति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-आत्मा ब्रह्म महास्तारः परमेशः शुचिश्रवाः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">विष्णुर्नारायणोऽनन्त इति श्रीपतिरीर्यते ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">इति पैङ्गिश्रुतिश्चैव तथैव परमश्रुतिः ।।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">इति नामभिः । पैङ्गिश्रुतिः आत्मशब्दं भगवन्नामत्वेनाह । चशब्दः श्रुत्यन्तरसमुच्च-यार्थः । श्रुतिरेव न तु मानुषप्रणीतमभिधानमिति एवशब्दः । तेन क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुष इत्यादि-विरोधो नाशङ्कनीयः । ओमात्मेति परमश्रुतिः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ओमात्मा भगवान्वष्णुरात्मानन्दोऽक्षरः स्वराट् ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">ओमात्मा भगवान्वष्णुरात्मानन्दोऽक्षरः स्वराट् ।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">विश्वत्राता नृसिंहोऽजो नारायण उरुक्रमः ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">विश्वत्राता नृसिंहोऽजो नारायण उरुक्रमः ।</p> | ||
| Line 108: | Line 170: | ||
<p class="gr-vyakhya-para">विशेषणविशेष्यत इति स्वामित्वं विशेषणं विष्णुर्विशेष्य इति विशेषणाविशेष्यभावेन एव । न तु तटस्थं स्वामित्वं निर्गुणस्य विष्णोरुपलक्षणमित्येवमित्यर्थः । कथञ्चन आधि-व्याधिसत्त्वेऽपि । परम् उपरितनम् । मम स्वामीत्यनेन प्रसक्तमल्पत्वं निवारयति सर्वस्येति ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">विशेषणविशेष्यत इति स्वामित्वं विशेषणं विष्णुर्विशेष्य इति विशेषणाविशेष्यभावेन एव । न तु तटस्थं स्वामित्वं निर्गुणस्य विष्णोरुपलक्षणमित्येवमित्यर्थः । कथञ्चन आधि-व्याधिसत्त्वेऽपि । परम् उपरितनम् । मम स्वामीत्यनेन प्रसक्तमल्पत्वं निवारयति सर्वस्येति ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति आत्मोपगमाधिकरणम् ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">।। इति आत्मोपगमाधिकरणम् ।।</p> | ||
}} | }}</div></div></div> | ||
</div> | <span id="gr-adh-AV_C04_S01_A002" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="न प्रतीकाधिकरणम्" data-block-id="gr-adh-AV_C04_S01_A002"></span><h4 class="gr-section-head">न प्रतीकाधिकरणम्</h4> | ||
</div> | |||
</div> | <div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V02" data-block-id="AV_C04_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रतीकविषयत्वेन न कार्या विष्णुभावना ॥19॥</span></span></div> | ||
<div class=" | <div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V02" data-block-id="AV_C04_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रतीकं नैव विष्णुर्यन्मिथ्योपासा ह्यनर्थदा ।</span><span class="shloka-line">योऽन्यथा सन्तमात्मेशमन्यथा प्रतिपद्यते ॥20॥</span></span></div> | ||
< | |||
< | |||
< | |||
<p class="gr-vyakhya-para">।। अथ प्रतीकाधिकरणम् ।।</p> | <div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V02" data-block-id="AV_C04_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">किं तेन न कृतं पापं चोरेणात्मापहारिणा(म.भा.७४.२७.) ।</span><span class="shloka-line">‘योऽन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते ॥21॥</span></span></div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ न प्रतीके न हि सः ॐ ।।</p> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V02" data-block-id="AV_C04_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">किं तेन न कृतं पापं चोरेणात्मापहारिणा’ ।</span><span class="shloka-line">‘योऽन्यथैव स्थितं विष्णुमन्यथा प्रतिपद्यते ॥22॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V02" data-block-id="AV_C04_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">किं तेन न कृतं पापं चोरेण ब्रह्महारिणा’ ।</span><span class="shloka-line">‘स्वात्मानं प्रतिमां वाऽपि देवतान्तरमेव वा ॥23॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V02" data-block-id="AV_C04_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">चेतनाचेतनं वाऽन्यत् ध्यायेद्यः केशवस्त्विति ।</span><span class="shloka-line">किं तेन न कृतं पापं चोरेणेशापहारिणा’ ॥24॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V02" data-block-id="AV_C04_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">‘योऽन्यद्विष्णुरिति ध्यायेज्जानीयाद्वा हरिं तथा ।</span><span class="shloka-line">अन्धे तमसि मज्जेत् स यत्र नैवोत्थितिः क्वचित्’ ॥25॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V02" data-block-id="AV_C04_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">‘योऽन्यद्विणुरिति ध्यायेत् विष्णुरन्यदिति स्म वा ।</span><span class="shloka-line">अन्यथाध्यानदोषेण सोऽन्धे तमसि मज्जति(महातमसि मज्जति) ॥26॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V02" data-block-id="AV_C04_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">‘योऽन्यद्विष्णुरिति ध्यायेद् विष्णुरन्यदिति स्म वा ।</span><span class="shloka-line">महातमसि मग्नस्य तस्य नैवोत्थितिः क्वचित्’ ॥27॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V02" data-block-id="AV_C04_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">‘यत्किञ्चिदन्यथासंस्थमन्यथाध्यातमञ्जसा ।</span><span class="shloka-line">ध्यातुर्महादोषकरं किमु सर्वेश्वरो हरिः’ ॥28॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V02" data-block-id="AV_C04_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">‘यत्किञ्चिदन्यथासंस्थमन्यथाध्यातमञ्जसा ।</span><span class="shloka-line">महादोषकरं विष्णुः किमु सर्वेश्वरेश्वरः’ ॥29॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V02" data-block-id="AV_C04_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">‘यत्किञ्चिदन्यथासंस्थमन्यथाज्ञातमञ्जसा ।</span><span class="shloka-line">अनर्थकारणं लोके किमु सर्वेश्वरेश्वरः ॥30॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V02" data-block-id="AV_C04_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न किञ्चिदन्यथा ज्ञेयं ध्येयं वा तेन कुत्रचित् ।</span><span class="shloka-line">किमु सर्वोत्तमो विष्णुर्ज्ञेयो नीचतया क्वचित् ॥31॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V02" data-block-id="AV_C04_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तस्माद्वस्तु यथारूपं ज्ञेयं ध्येयं च सर्वदा ।</span><span class="shloka-line">कारणं पुरुषार्थस्य नान्यथा भवति क्वचित्’ ॥32॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V02" data-block-id="AV_C04_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इति श्रुतिपुराणोक्तिबलतो न प्रतीकता ।</span><span class="shloka-line">ध्येया विष्णोः क्वचिद्यस्मात् मिथ्याज्ञानमनर्थदम् ॥33॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V02" data-block-id="AV_C04_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इत्यभिप्रेत्य ‘न हि स’ इत्याह भगवान् प्रभुः ।</span><span class="shloka-line">प्रतीकसंस्थितत्वेन ध्येयो विष्णुर्न चान्यथा ॥34॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C04_S01_A002" data-teeka="Nyayasudha"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body">{{Teeka | |||
| verse_id = AV_C04_S01_A002 | |||
| id = AV_C04_S01_A002_ | |||
| name = | |||
| label = न्यायसुधा | |||
| text = <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ प्रतीकाधिकरणम् ।।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ न प्रतीके न हि सः ॐ ।।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">९सु०- मनो ब्रह्मेत्युपासीतेत्यादिश्रुतिप्राप्तं मनःप्रभृतिप्रतीकानां ब्रह्मत्वेनोपासनमत्र प्रतिषिध्यते । तत्र प्रतीक इत्यधिकरणसप्तमीति प्रतीतिः स्यात् । प्रतीकाधिकरणस्य चोपासनं ब्रह्मणो युक्तमेव । अतोऽन्यथा प्रतिज्ञां व्याख्याति प्रतीकेति ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">९सु०- मनो ब्रह्मेत्युपासीतेत्यादिश्रुतिप्राप्तं मनःप्रभृतिप्रतीकानां ब्रह्मत्वेनोपासनमत्र प्रतिषिध्यते । तत्र प्रतीक इत्यधिकरणसप्तमीति प्रतीतिः स्यात् । प्रतीकाधिकरणस्य चोपासनं ब्रह्मणो युक्तमेव । अतोऽन्यथा प्रतिज्ञां व्याख्याति प्रतीकेति ।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-प्रतीकविषयत्वेन न कार्या विष्णुभावना ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">अनु०-प्रतीकविषयत्वेन न कार्या विष्णुभावना ।</p> | ||
| Line 171: | Line 259: | ||
<p class="gr-vyakhya-para">व्यत्ययो बहुलं, सप्तसु प्रथमा, षट्सु द्वितीया, इत्यादिस्मरणाद्विभक्तिव्यत्ययेन अधि-करणार्थतया श्रुतयो व्याख्येया इति भावः ।। ४-१-३ ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">व्यत्ययो बहुलं, सप्तसु प्रथमा, षट्सु द्वितीया, इत्यादिस्मरणाद्विभक्तिव्यत्ययेन अधि-करणार्थतया श्रुतयो व्याख्येया इति भावः ।। ४-१-३ ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति प्रतीकाधिकरणम् ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">।। इति प्रतीकाधिकरणम् ।।</p> | ||
}} | }}</div></div></div> | ||
</div> | <span id="gr-adh-AV_C04_S01_A003" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="ब्रह्माधिकरणम्" data-block-id="gr-adh-AV_C04_S01_A003"></span><h4 class="gr-section-head">ब्रह्माधिकरणम्</h4> | ||
</div> | |||
</div> | <div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V03" data-block-id="AV_C04_S01_V03" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ब्रह्मेति च सदा ध्येयो भगवान् विष्णुरञ्जसा ।</span><span class="shloka-line">उत्कृष्टो ब्रह्मशब्दार्थः पूर्णत्वं ब्रह्मतां यतः ॥35॥</span></span></div> | ||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V03" data-block-id="AV_C04_S01_V03" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आधिव्याधिनिमित्तेन विक्षिप्तमनसोऽपि तु ।</span><span class="shloka-line">ध्येयैव ब्रह्मता नित्यं विष्णोर्भक्त्या निरन्तरम् ॥36॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V03" data-block-id="AV_C04_S01_V03" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इति प्रकाशिकायां च वचनं विष्णुनेरितम् ।</span><span class="shloka-line">नात्मेति सूत्रमीशस्य जीवत्वप्रतिपादकम् ॥37॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V03" data-block-id="AV_C04_S01_V03" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आत्मशब्दं यतो हेतुं कृत्वा जीवं न्यवारयत् ।</span><span class="shloka-line">स्वशब्दात् प्राणभृच्चैव नोक्त इत्येव वेदराट् ॥38॥</span></span></div> | |||
<div class=" | <div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V03" data-block-id="AV_C04_S01_V03" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यद्यात्मशब्दो जीवेऽपि कथं स विनिवारयेत् ।</span><span class="shloka-line">आत्मशब्दोदितस्तस्माद्विष्णुरेव न चापरः ॥39॥</span></span></div> | ||
< | |||
< | |||
< | |||
<p class="gr-vyakhya-para">।। अथ ब्रह्मदृष्ट्यधिकरणम् ।।</p> | <div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V03" data-block-id="AV_C04_S01_V03" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">‘आत्मब्रह्मादयः शब्दास्तमृते विष्णुमव्ययम् ।</span><span class="shloka-line">न वदन्ति यतो नाप्ता क्वापि तैर्गुणपूर्णता’ ॥40॥</span></span></div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">सु०-</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ ब्रह्मदृष्टिरुत्कर्षात् ॐ ।।</p> | <div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V03" data-block-id="AV_C04_S01_V03" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नारायणाध्यात्मगतमिति यद्वैष्णवं वचः ।</span><span class="shloka-line">यदि जीवेशयोर्वेदपतिरैक्यं च मन्यते ॥41॥</span></span></div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">१२सु०-अत्र ब्रह्मदृष्टिः कर्तव्येत्युच्यते । कुत्रेत्याकाङ्क्षायां सन्निधानात् प्रतीक इति प्राप्नोति । तच्च योग्यताविरहान्निराकृतम् । अतः साकाङ्क्षं प्रतिज्ञावाक्यं व्याख्याति ब्रह्मेति चेति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- ब्रह्मेति च सदा ध्येयो भगवान्वष्णुरञ्जसा ।</p> | <div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V03" data-block-id="AV_C04_S01_V03" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आत्मशब्दं कथं तस्मान्निवारयति युक्तितः ।</span><span class="shloka-line">भेदस्य व्यपदेशं च स्थितिं चादनमेव च ॥42॥</span></span></div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र चशब्दं प्रयुञ्जानेनात्मेत्यनेन व्यवहितेनाप्यस्य योग्यतयाऽन्वयः । आत्मशब्दश्च प्रथमान्तः प्रकृतः, सप्तम्यन्तेन चेहार्थः । अर्थवशाद्विभक्तिविपरिणामः । अतः सप्तम्यन्तोऽत्र अनुवर्तत इति सूचितम् । भगवान्वष्णुः ब्रह्मेति ध्येय इति तात्पर्यकथनं, नाक्षरार्थः । नन्वेतत् भूम्नः क्रतुवज्ज्यायस्त्वमित्यनेनैव गतमित्यतः सदाऽञ्जसा इत्युक्तम् । उत्कर्षादिति हेतुः । तत्र न ज्ञायते कस्योत्कर्ष इति । अतो व्याचष्टे उत्कृष्ट इति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">उत्कृष्टो ब्रह्मशब्दार्थः</p> | <div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V03" data-block-id="AV_C04_S01_V03" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">भेददार्ढ्ये हेतुमाह तात्पर्यं स जगत्पतिः ।</span><span class="shloka-line">व्यावहारिकभेदश्चेत् क्वासावव्याहारिकः ॥43॥</span></span></div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">यत इति वक्ष्यमाणमिहापि सम्बध्यते । उत्कर्षादुत्कर्षस्य ब्रह्मशब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वा-दिति सूत्रकृतोत्कर्षस्य ब्रह्मशब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वमुक्तम् । अनुव्याख्यानकृता तूत्कर्षवान् ब्रह्म-शब्दाभिधेय इत्यभिहितम् । फलतस्त्वेक एवार्थः । कथमुत्कर्षो ब्रह्मशब्दप्रवृत्तिनिमित्तमित्यत आह पूर्णत्वमिति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">पूर्णत्वं ब्रह्मता यतः ।।</p> | <div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V03" data-block-id="AV_C04_S01_V03" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">व्यावहारिकमित्येव वचनं व्यावहारिकम् ।</span><span class="shloka-line">उत नेति विकल्पे तु यदि स्याद् व्यावहारिकम् ॥44॥</span></span></div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">व््यृर्थात् बृहतेरन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते इति मनिन्प्रत्ययः दृशिग्रहणसामथ्यर्•तोरमा-गमश्च । वृःि पूर्णत्वमित्येक एवार्थः । ब्रह्मता ब्रह्मशब्दप्रवृत्तिनिमित्तम् । पूर्णत्वमेव चोत्कर्षः । हेतुहेतुमावश्च भाष्य एव समर्थितः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">१३सु०- ब्रह्मत्वस्य सर्वथा ध्येयत्वे किं प्रमाणमित्यत आह आधिव्याधीति ।</p> | <div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V03" data-block-id="AV_C04_S01_V03" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तस्यापि बाध्यता चेत् स्यात् भेदः स्यात् पारमार्थिकः ।</span><span class="shloka-line">अव्यवहारिकत्वं चेद्भेदोऽयं सत्यतां गतः ॥45॥</span></span></div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- आधिव्याधिनिमित्तेन विक्षिप्तमनसोऽपि तु ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ध्येयैव ब्रह्मता नित्यं विष्णोर्भक्तया निरन्तरम् ।</p> | <div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V03" data-block-id="AV_C04_S01_V03" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एकस्यासत्यतायां हि द्वयोरेव विरुद्धयोः ।</span><span class="shloka-line">अन्यस्य सत्यतैव स्यादिति केन निवार्यते ॥46॥</span></span></div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">इति प्रकाशिकायां च वचनं विष्णुनेरितम् ।।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">आधिव्याधीति द्वन्द्वैकवावः । तच्च तन्निमित्तं च, तेन । कृत्यानां कर्तरि वेति षष्ठी । चशब्देन भाष्योदाहृतानि वचनानि समुच्चिनोति ।। ४-१-४ ।।</p> | <div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V03" data-block-id="AV_C04_S01_V03" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">असत्यं नोक्तमित्युक्तं सत्यमुक्तमिति प्रजाः ।</span><span class="shloka-line">जानन्त्युक्तं तु नो सत्यमित्युक्तेऽसत्यतामपि ॥47॥</span></span></div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति ब्रह्मदृष्ट्यधिकरणम् ।।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">।। अथ आत्मोपगमाधिकरणान्यथाव्याख्याननिराकरणम् ।।</p> | <div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V03" data-block-id="AV_C04_S01_V03" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न स्वप्नेऽपि द्वयं मिथ्या तत्रैकं सत्यमेव हि ।</span><span class="shloka-line">भावाभावावुभौ तत्र कथं मिथ्या भविष्यतः ॥48॥</span></span></div> | ||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V03" data-block-id="AV_C04_S01_V03" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">भावस्य हि निषेधे तु नाभावस्य निषेधनम् ।</span><span class="shloka-line">स्ववाचोऽसत्यता चेत् स्यात् तस्माद्भेदस्य सत्यता ॥49॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V03" data-block-id="AV_C04_S01_V03" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तस्माज्जीवेशयोर्भेद उक्तन्यायेन गम्यते ।</span><span class="shloka-line">एतस्मादात्मशब्दोऽयं परमात्माभिधा भवेत् ॥50॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V03" data-block-id="AV_C04_S01_V03" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रतीकविषयत्वेन विष्णुदृष्टिर्न तद्भवेत् ।</span><span class="shloka-line">प्रतीके विष्णुरित्यैव तस्मात् कार्या ह्युपासना ॥51॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V03" data-block-id="AV_C04_S01_V03" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न च विष्णुः प्रतीकं यत् तस्मात् नात्मेत्युपासना ।</span><span class="shloka-line">इति पक्षो यदा ब्रह्मदृष्टिश्चात्र विरुध्यते ॥52॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V03" data-block-id="AV_C04_S01_V03" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स नेति युक्तिस्तत्रापि समेत्युक्तविरुद्धता ।</span><span class="shloka-line">यद्यप्युत्कर्षमात्रेण ह्यतद्भावेऽप्युपासना ॥53॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V03" data-block-id="AV_C04_S01_V03" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">उत्कर्ष आत्मनोऽपि स्याच्चेतनत्वादचेतनात् ।</span><span class="shloka-line">तस्मादतत्त्वं नोपास्यमिति वेदविदो मतम् ॥54॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V03" data-block-id="AV_C04_S01_V03" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">उत्कर्षाद्ब्रह्मताध्याने यदि स्यात् फलमञ्जसा ।</span><span class="shloka-line">ब्रह्मणो (स्वात्मताज्ञानात्) नीचताध्यानादनर्थः किं न जायते ॥55॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V03" data-block-id="AV_C04_S01_V03" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अचेतनस्य ब्रह्मत्वध्याने तुष्टिर्न हि क्वचित् ।</span><span class="shloka-line">नीचस्य स्वात्मताध्यानात् कुप्यति ब्रह्म लोकवत् ॥56॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V03" data-block-id="AV_C04_S01_V03" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">चण्डालो नृप इत्युक्ते नृपश्चण्डाल इत्यपि ।</span><span class="shloka-line">को विशेषः परिज्ञाते नृपेण स्यात् कथञ्चन ॥57॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V03" data-block-id="AV_C04_S01_V03" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पुरतो नरदेवस्य चाण्डालो यदि पूज्यते ।</span><span class="shloka-line">राजवत् किं न कोपः स्याद्राज्ञो लोकेऽभिपश्यति(लोके हि पश्यति) ॥58॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V03" data-block-id="AV_C04_S01_V03" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">राज्ञस्तु पुरतः प्रोक्ते चण्डाले नृप इत्यपि(चण्डालं नृप इत्यपि) ।</span><span class="shloka-line">आत्मानं स इति प्रोक्तमितिवद्ध्येव कुप्यति ॥59॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V03" data-block-id="AV_C04_S01_V03" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अभेदेनैतयोर्ध्याने को विशेषो वचस्यपि ।</span><span class="shloka-line">अयं राजा त्वमित्युक्ते चण्डालेऽथ नृपेऽपि च ॥60॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V03" data-block-id="AV_C04_S01_V03" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">चण्डाल इति तु प्रोक्ते सममेव हि दूषणम् ।</span><span class="shloka-line">ध्यातेऽप्येकस्य तद्भावे तद्भावोऽन्यस्य किं न तत् ॥61॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V03" data-block-id="AV_C04_S01_V03" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न चैव तदविज्ञातं सर्वज्ञब्रह्मणा क्वचित् ।</span><span class="shloka-line">तस्मादपेशलं सर्वमन्यस्य ब्रह्मतावचः ॥62॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V03" data-block-id="AV_C04_S01_V03" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तस्माद्यथोक्तमार्गेण ब्रह्मोपास्यं मुमुक्षुभिः ।</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C04_S01_A003" data-teeka="Nyayasudha"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body">{{Teeka | |||
| verse_id = AV_C04_S01_A003 | |||
| id = AV_C04_S01_A003_ | |||
| name = | |||
| label = न्यायसुधा | |||
| text = <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ ब्रह्मदृष्ट्यधिकरणम् ।।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">सु०-</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ ब्रह्मदृष्टिरुत्कर्षात् ॐ ।।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">१२सु०-अत्र ब्रह्मदृष्टिः कर्तव्येत्युच्यते । कुत्रेत्याकाङ्क्षायां सन्निधानात् प्रतीक इति प्राप्नोति । तच्च योग्यताविरहान्निराकृतम् । अतः साकाङ्क्षं प्रतिज्ञावाक्यं व्याख्याति ब्रह्मेति चेति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- ब्रह्मेति च सदा ध्येयो भगवान्वष्णुरञ्जसा ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र चशब्दं प्रयुञ्जानेनात्मेत्यनेन व्यवहितेनाप्यस्य योग्यतयाऽन्वयः । आत्मशब्दश्च प्रथमान्तः प्रकृतः, सप्तम्यन्तेन चेहार्थः । अर्थवशाद्विभक्तिविपरिणामः । अतः सप्तम्यन्तोऽत्र अनुवर्तत इति सूचितम् । भगवान्वष्णुः ब्रह्मेति ध्येय इति तात्पर्यकथनं, नाक्षरार्थः । नन्वेतत् भूम्नः क्रतुवज्ज्यायस्त्वमित्यनेनैव गतमित्यतः सदाऽञ्जसा इत्युक्तम् । उत्कर्षादिति हेतुः । तत्र न ज्ञायते कस्योत्कर्ष इति । अतो व्याचष्टे उत्कृष्ट इति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">उत्कृष्टो ब्रह्मशब्दार्थः</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">यत इति वक्ष्यमाणमिहापि सम्बध्यते । उत्कर्षादुत्कर्षस्य ब्रह्मशब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वा-दिति सूत्रकृतोत्कर्षस्य ब्रह्मशब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वमुक्तम् । अनुव्याख्यानकृता तूत्कर्षवान् ब्रह्म-शब्दाभिधेय इत्यभिहितम् । फलतस्त्वेक एवार्थः । कथमुत्कर्षो ब्रह्मशब्दप्रवृत्तिनिमित्तमित्यत आह पूर्णत्वमिति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">पूर्णत्वं ब्रह्मता यतः ।।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">व््यृर्थात् बृहतेरन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते इति मनिन्प्रत्ययः दृशिग्रहणसामथ्यर्•तोरमा-गमश्च । वृःि पूर्णत्वमित्येक एवार्थः । ब्रह्मता ब्रह्मशब्दप्रवृत्तिनिमित्तम् । पूर्णत्वमेव चोत्कर्षः । हेतुहेतुमावश्च भाष्य एव समर्थितः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">१३सु०- ब्रह्मत्वस्य सर्वथा ध्येयत्वे किं प्रमाणमित्यत आह आधिव्याधीति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- आधिव्याधिनिमित्तेन विक्षिप्तमनसोऽपि तु ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ध्येयैव ब्रह्मता नित्यं विष्णोर्भक्तया निरन्तरम् ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">इति प्रकाशिकायां च वचनं विष्णुनेरितम् ।।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">आधिव्याधीति द्वन्द्वैकवावः । तच्च तन्निमित्तं च, तेन । कृत्यानां कर्तरि वेति षष्ठी । चशब्देन भाष्योदाहृतानि वचनानि समुच्चिनोति ।। ४-१-४ ।।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति ब्रह्मदृष्ट्यधिकरणम् ।।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">।। अथ आत्मोपगमाधिकरणान्यथाव्याख्याननिराकरणम् ।।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">१४सु०- आत्मेति तूपगच्छन्त ग्राहयन्त च, न प्रतीके न हि सः, ब्रह्मदृष्टिरुत्कर्षात् इति त्रिसूत्रीमेकेऽन्यथा व्याचक्षते ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">१४सु०- आत्मेति तूपगच्छन्त ग्राहयन्त च, न प्रतीके न हि सः, ब्रह्मदृष्टिरुत्कर्षात् इति त्रिसूत्रीमेकेऽन्यथा व्याचक्षते ।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">तथा हि । परमात्मा किमहमिति ग्रहीतव्यः । किं वा मदन्य इति संशये नाहमिति ग्राह्य इति प्राप्तम् । कुतः । अपहतपाप्मत्वादिगुणो हि परमात्मा । तद्विपरीतगुणश्च शारीरः । अतः कथं तयो-रभेदो भवेत् । ईश्वरस्य च संसार्यात्मत्वे ईश्वराभावस्ततः शास्त्रानर्थक्यम् । संसारिणोऽपि ईश्वरत्वेऽधिकार्यभावाच्छास्त्रानर्थक्यमेव । प्रत्यक्षादिविरोधश्च । एवं प्राप्ते ब्रूमः । आत्मेत्येव परमेश्वरः प्रतिपत्तव्यः । तथा हि । परमेश्वरप्रक्रियायां जाबाला आत्मत्वेनैवैनमुपगच्छन्त । त्वं वाऽहमस्म भगवो देवते अहं वै त्वमसि देवते इति । तथाऽन्येऽपि अहं ब्रह्मास्मीत्येवमादय आत्मत्वोपगमा द्रष्टव्याः । ग्राहयन्त चात्मत्वेनैवेश्वरं वेदवाक्यानि । एष त आत्मा सर्वान्तरः, तत्त्वमसीत्यादीनि । अथ योऽन्यां देवतामुपास्त इत्यादिका श्रुतिरपवदति च भेददर्शनम् । यत्तूक्तं विरुगुणयोरन्योन्यात्मत्वं न सम्भवतीति तदसत् । विरुगुणताया मिथ्यात्वात् ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">तथा हि । परमात्मा किमहमिति ग्रहीतव्यः । किं वा मदन्य इति संशये नाहमिति ग्राह्य इति प्राप्तम् । कुतः । अपहतपाप्मत्वादिगुणो हि परमात्मा । तद्विपरीतगुणश्च शारीरः । अतः कथं तयो-रभेदो भवेत् । ईश्वरस्य च संसार्यात्मत्वे ईश्वराभावस्ततः शास्त्रानर्थक्यम् । संसारिणोऽपि ईश्वरत्वेऽधिकार्यभावाच्छास्त्रानर्थक्यमेव । प्रत्यक्षादिविरोधश्च । एवं प्राप्ते ब्रूमः । आत्मेत्येव परमेश्वरः प्रतिपत्तव्यः । तथा हि । परमेश्वरप्रक्रियायां जाबाला आत्मत्वेनैवैनमुपगच्छन्त । त्वं वाऽहमस्म भगवो देवते अहं वै त्वमसि देवते इति । तथाऽन्येऽपि अहं ब्रह्मास्मीत्येवमादय आत्मत्वोपगमा द्रष्टव्याः । ग्राहयन्त चात्मत्वेनैवेश्वरं वेदवाक्यानि । एष त आत्मा सर्वान्तरः, तत्त्वमसीत्यादीनि । अथ योऽन्यां देवतामुपास्त इत्यादिका श्रुतिरपवदति च भेददर्शनम् । यत्तूक्तं विरुगुणयोरन्योन्यात्मत्वं न सम्भवतीति तदसत् । विरुगुणताया मिथ्यात्वात् ।</p> | ||
| Line 353: | Line 493: | ||
<p class="gr-vyakhya-para">तस्माद्यथोक्तमार्गेण ब्रह्मोपास्यं मुमुक्षुभिः ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">तस्माद्यथोक्तमार्गेण ब्रह्मोपास्यं मुमुक्षुभिः ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">परकयव्याख्यानस्य दूषितत्वात् । यथोक्तमार्गेण अस्मदुक्तं सूत्रार्थम् अनतिक्रम्य वर्तमानेन मार्गेण ।। ४-१-४ ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">परकयव्याख्यानस्य दूषितत्वात् । यथोक्तमार्गेण अस्मदुक्तं सूत्रार्थम् अनतिक्रम्य वर्तमानेन मार्गेण ।। ४-१-४ ।।</p> | ||
}} | }}</div></div></div> | ||
</div> | <span id="gr-adh-AV_C04_S01_A004" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="तदधिगमाधिकरणम्" data-block-id="gr-adh-AV_C04_S01_A004"></span><h4 class="gr-section-head">तदधिगमाधिकरणम्</h4> | ||
</div> | |||
</div> | <div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V04" data-block-id="AV_C04_S01_V04" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तथोपास्यञ्जसा दृष्टं ब्रह्म पापं च भस्मसात् ॥63॥</span></span></div> | ||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V04" data-block-id="AV_C04_S01_V04" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">करोति निखिलं पूर्वं पाश्चात्यस्याप्यसङ्गताम् ।</span><span class="shloka-line">करोति तद्द्विषश्चैवं पुण्यनाशोऽप्यसङ्गता ॥64॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V04" data-block-id="AV_C04_S01_V04" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यदेव विद्ययेत्यत्र पूर्वोक्ताद्धि विशिष्यते ।</span><span class="shloka-line">पूर्वं स्वर्गादलिब्ध्यर्थं वीयवत्वेन चोदितम् ॥65॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V04" data-block-id="AV_C04_S01_V04" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कर्म विद्यायुतं पश्चान्मोक्षे वीर्यप्रदं त्विति ।</span><span class="shloka-line">ततो भोगेन पुण्यं च क्षपयित्वेतरत् तथा ॥66॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V04" data-block-id="AV_C04_S01_V04" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ब्रह्मद्विट् ब्रह्मदर्शी च तमोमोक्षाववाप्नुतः ।</span><span class="shloka-line">‘ब्रह्मणां शतकालात् तु पूर्वमारब्धसङ्क्षयः ॥67॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V04" data-block-id="AV_C04_S01_V04" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ब्रह्मणस्त्वेव तावत्वं पञ्चाशद्ब्रह्मणस्तथा ।</span><span class="shloka-line">रुद्रस्य विंशदेव स्यादिन्द्रस्यार्कादिके दश ॥68॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V04" data-block-id="AV_C04_S01_V04" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अन्येषां ब्रह्ममात्रस्य त्वन्त आरब्धसङ्क्षयः ।</span><span class="shloka-line">ब्रह्मणैव सहातश्च परं नारायणं व्रजेत्’ ॥69॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V04" data-block-id="AV_C04_S01_V04" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इति सत्तत्ववचनं स्वयं भगवतोदितम् ।</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C04_S01_A004" | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C04_S01_A004" data-teeka="Nyayasudha"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body">{{Teeka | ||
<div class="teeka- | |||
<div class="teeka-body"> | |||
{{ | |||
| verse_id = AV_C04_S01_A004 | | verse_id = AV_C04_S01_A004 | ||
| id = | | id = AV_C04_S01_A004_ | ||
| | | name = | ||
| label = न्यायसुधा | |||
<p class="gr-vyakhya-para">।। अथ तदधिगमाधिकरणम् ।।</p> | | text = <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ तदधिगमाधिकरणम् ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ तदधिगम उत्तरपूर्वाघयोरश्लेषविनाशौ तद्व्यपदेशात् ॐ ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ तदधिगम उत्तरपूर्वाघयोरश्लेषविनाशौ तद्व्यपदेशात् ॐ ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">४१सु०- निवृत्ता साधनचिन्ता । प्रतिबन्धा(का)नां पूर्वोत्तराणाम् अनन्तकर्मणां भावान्न ज्ञानिनो मोक्षः सम्भवतीत्याशङ्कानिरासाय कर्मनाशाख्यं ज्ञानफलं इदानीं निरूप्यते । तत्र ज्ञानसामर्थ्येनैव कर्मक्षयो भवतीति प्रतीतिं निराकर्तुं सूत्रतात्पर्यमाह तथेति ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">४१सु०- निवृत्ता साधनचिन्ता । प्रतिबन्धा(का)नां पूर्वोत्तराणाम् अनन्तकर्मणां भावान्न ज्ञानिनो मोक्षः सम्भवतीत्याशङ्कानिरासाय कर्मनाशाख्यं ज्ञानफलं इदानीं निरूप्यते । तत्र ज्ञानसामर्थ्येनैव कर्मक्षयो भवतीति प्रतीतिं निराकर्तुं सूत्रतात्पर्यमाह तथेति ।</p> | ||
| Line 405: | Line 555: | ||
<p class="gr-vyakhya-para">कृतायां टीकायां विषमपदवाक्यार्थविवृतौ चतुर्थेऽध्यायेऽस्मन् प्रथमचरणः पर्यवसितः ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">कृतायां टीकायां विषमपदवाक्यार्थविवृतौ चतुर्थेऽध्यायेऽस्मन् प्रथमचरणः पर्यवसितः ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमन्न्यायसुधायां चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमन्न्यायसुधायां चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः ।।</p> | ||
}} | }}</div></div></div> | ||
</div> | <div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥</div> | ||
</div> | |||
</div> | |||
< | <span id="gr-C4-S2" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="द्वितीयः पादः"></span> | ||
<div class="teeka- | === द्वितीयः पादः === | ||
<div class="teeka- | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C04_S02" data-teeka="Nyayasudha"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body">{{Teeka | ||
<div class="teeka-body"> | |||
{{ | |||
| verse_id = AV_C04_S02 | | verse_id = AV_C04_S02 | ||
| id = | | id = AV_C04_S02_ | ||
| | | name = | ||
| label = न्यायसुधा | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अथ चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः</p> | | text = <p class="gr-vyakhya-para">अथ चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">१सु०- द्वितीयपादप्रतिपाद्यप्रदर्शनपरं भाष्यं देवानां मोक्ष उत्क्रान्तश्चास्मन्पाद उच्यत इति । तत्र देवानामित्येतद्यदि मोक्षोत्क्रान्तभ्यां सम्बध्यते तदा देवेभ्योऽन्येषां सशरी-राणामेवावस्थानमिति प्राप्नोति । अन्यत्र वा तच्छरीरपरित्यागप्रकारश्चन्तनीयः । अचिन्तने वा कारणं वाच्यम् । यदि च मोक्षेणैव सम्बध्यते तदा देवानां मोक्ष इतरेषामुत्क्रान्तश्चेत्युक्तं भवति । मोक्षश्च प्रकरणवशाद्देहादिति गम्यते । तथा च प्रथमपादे कर्मनाशाख्यं फलमस्मन्पादे उच्यत इति यथा सामान्येनोक्तं तथाऽत्राप्युत्क्रान्तरस्मन्पाद उच्यत इति वक्तव्यम् । किमनेन विभा-गे(नेत्य)न कृतं स्यादित्यत आह देवानां चेति ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">१सु०- द्वितीयपादप्रतिपाद्यप्रदर्शनपरं भाष्यं देवानां मोक्ष उत्क्रान्तश्चास्मन्पाद उच्यत इति । तत्र देवानामित्येतद्यदि मोक्षोत्क्रान्तभ्यां सम्बध्यते तदा देवेभ्योऽन्येषां सशरी-राणामेवावस्थानमिति प्राप्नोति । अन्यत्र वा तच्छरीरपरित्यागप्रकारश्चन्तनीयः । अचिन्तने वा कारणं वाच्यम् । यदि च मोक्षेणैव सम्बध्यते तदा देवानां मोक्ष इतरेषामुत्क्रान्तश्चेत्युक्तं भवति । मोक्षश्च प्रकरणवशाद्देहादिति गम्यते । तथा च प्रथमपादे कर्मनाशाख्यं फलमस्मन्पादे उच्यत इति यथा सामान्येनोक्तं तथाऽत्राप्युत्क्रान्तरस्मन्पाद उच्यत इति वक्तव्यम् । किमनेन विभा-गे(नेत्य)न कृतं स्यादित्यत आह देवानां चेति ।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- देवानां च मनुष्याणामेतावत् सममेव हि ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">अनु०- देवानां च मनुष्याणामेतावत् सममेव हि ।</p> | ||
| Line 1,180: | Line 1,326: | ||
<p class="gr-vyakhya-para">सिान्तनिर्णीतेः विशिष्टहेतवः ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">सिान्तनिर्णीतेः विशिष्टहेतवः ।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति न्यायमालास्थलानि ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">।। इति न्यायमालास्थलानि ।।</p> | ||
}} | }}</div></div></div> | ||
< | <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I01" data-block-id="AV_C04_S02_I01" data-verse="AV_C04_S02"> | ||
</div> | <div class="introduction-line">देवानां च मनुष्याणामेतावत्सममेव हि ॥1॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent=" | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C04_S02_I01" data-teeka="Nyayasudha"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body">{{Teeka | ||
| verse_id = AV_C04_S02_I1 | |||
<div class="teeka- | | id = AV_C04_S02_I1_ | ||
<div class="teeka-body"> | | name = | ||
{{ | | label = न्यायसुधा | ||
| verse_id = | | text = <p class="gr-vyakhya-para">अथ चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः</p> | ||
| id = | <p class="gr-vyakhya-para">१सु०- मार्गो गम्यं चास्मन्पाद उच्यत इति भाष्यम् । तत्प्राक् प्रसङ्गाद्विवृतमपीह अवसरप्राप्तौ विशेषतो विवृणोति उत्क्रान्तेति ।</p> | ||
| | <p class="gr-vyakhya-para">अनु०-उत्क्रान्तमार्गश्च विमुक्तगम्यं</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">पादोदितं</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | <p class="gr-vyakhya-para">ये शरीरादुत्क्रान्ता मानुषास्तेषां मार्गो भगवोकगमनार्थः । गम्यमपि तेषामेवेति प्रतीतिनिरासाय उक्तं विमुक्तेति । ये कर्मणो देहाच्च विमुक्ताः तेषां सर्वेषामपि गम्यम् । इदमुभयमेतत्पादोदितम् ।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para"> | <p class="gr-vyakhya-para">२सु०- अत्राधिकरणेषु पूर्वपक्षयुक्तः सिान्तयुक्तश्चाह सुक्रमेति ।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para"> | <p class="gr-vyakhya-para">अनु०- सुक्रमविक्रमौ च ।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para"> | <p class="gr-vyakhya-para">सान्तानिकप्राप्तिरभीष्टता च</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para"> | <p class="gr-vyakhya-para">सौकर्यमित्यन्यमतस्य तर्काः ।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para"> | <p class="gr-vyakhya-para">विशेषसम्प्राप्तिरुरुत्वमाप्तिः</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para"> | <p class="gr-vyakhya-para">क्रमानुरागः कथितानुवृत्तिः ।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para"> | <p class="gr-vyakhya-para">सिान्तनिर्णीतिकराः</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para"> | <p class="gr-vyakhya-para">अन्यमतस्येति जातावेकवचनम् । सिान्तनिर्णीतिकरास्तर्का इति शेषः ।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para"> | <p class="gr-vyakhya-para">सु०-</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para"> | <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-ॐ अप्रतीकालम्बनान्नयतीति बादरायण उभयथा च</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para"> | <p class="gr-vyakhya-para">दोषात्तत्क्रतुश्च ॐ ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para"> | <p class="gr-vyakhya-para">३सु०-विमुक्तगम्यं प्रतिपादयितुम् इदं सूत्रम् । ताष्ये न विस्पष्टमित्यतः स्पष्टीकरिष्यन् प्रतीकशब्दार्थं तावदाह प्रतीकमिति ।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para"> | <p class="gr-vyakhya-para">अनु०-प्रतीकं</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para"> | <p class="gr-vyakhya-para">देहादिकं</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para"> | <p class="gr-vyakhya-para">आदिपदेन मनःप्रभृतीनां भगवत्प्रतिमानां ग्रहणम् । यद्यपि सूत्रे अप्रतीकालम्बनानां गम्यमुक्तं प्रतीकालम्बनानां तु परिशेषसिम् । तथाऽपि अस्पष्टस्पष्टीकरणार्थं प्रवृत्तत्वात् अभावस्य भावपूर्वकत्वाच्च परिशेषसिमेवार्थमादावाह तद्गतमिति ।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para"> | <p class="gr-vyakhya-para">तद्गतमेव ये नराः ।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para"> | <p class="gr-vyakhya-para">उपासते ते पुरतः समाप्नुयु-</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति | <p class="gr-vyakhya-para">र्ब्रह्माणमस्मान्मतिमाप्य विष्णुम् ।</p> | ||
}} | <p class="gr-vyakhya-para">प्राप्स्यन्त</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">प्रतीकगतमेव विष्णुम् । ते प्रतीकालम्बनाः । पुरतः प्राक् प्रलयकालात् । अस्मात् ब्रह्मणः । मतिं भगवज्ज्ञानविशेषम् । प्राप्स्यन्त प्रलये । इदानीं सूत्रितामप्रतीकालम्बनानां गतिं प्रपञ्चयति अत इति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अतोऽन्येऽपि तमाप्य तस्मा-</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">रिं गता मुक्तिभाजः परान्ते ।।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः ।।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">प्रतीकालम्बनेभ्यः अन्ये व्याप्तोपासका अप्रतीकालम्बनाः । प्रथमतः तं विष्णुं आप्य अपि परान्तकाले । तस्माद्विष्णोः तं ब्रह्माणं आप्य हरिं गता भवन्तीति ।।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमन्न्यायसुधापरिमे राघवेन्द्रयतिकृते चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः ।।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमत्पूर्णप्रमतिभगवत्पादसुकृते-</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">रनुव्याख्यानस्य प्रगुणजयतीर्थाख्ययतिना ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">कृतायां टीकायां विषमपदवाक्यार्थविवृतौ</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">चतुर्थाध्याये(र्चिःप्रभृति)स्मन् गमनचरणः पर्यवसितः ।।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमन्न्यायसुधायां चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः सम्पूर्णः ।।</p> | |||
}}</div></div></div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I02" data-block-id="AV_C04_S02_I02" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">उत्क्रान्तिमार्गौ देवानां न प्रायेण भविष्यतः ।</div> | |||
<div class="introduction-line">कर्मक्षयस्तथोत्क्रान्तिर्मार्गो भोगश्चतुष्टयम् ॥2॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I03" data-block-id="AV_C04_S02_I03" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">फलं मोक्ष इति प्रोक्तः क्रमात् पादेषु चोदितः ।</div> | |||
<div class="introduction-line">स्रष्टृष्वेव च(तु) सृज्यानां प्रवेशो ब्रह्मणो लये ॥3॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I04" data-block-id="AV_C04_S02_I04" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">देवानां मार्ग उद्दिष्टो नार्चिरादिर्न चोत्क्रमः ।</div> | |||
<div class="introduction-line">स्रष्टुस्तु ग्रासभूतस्य देहस्तत्र लयं व्रजेत् ॥4॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class=" | <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I05" data-block-id="AV_C04_S02_I05" data-verse="AV_C04_S02"> | ||
<div class=" | <div class="introduction-line">यतः सृज्यस्य देवस्य नैवोत्क्रान्तिस्ततो भवेत् ।</div> | ||
<div class=" | <div class="introduction-line">लयाच्चैवार्चिरादीनां लोकानामपि सर्वशः ॥5॥</div> | ||
<div class=" | </div> | ||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I06" data-block-id="AV_C04_S02_I06" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">कथं मार्गो भवेत् तेषां विशतामुत्तरं(विशतामुत्तमं) स्वतः ।</div> | |||
<div class="introduction-line">जातानां मानुषे लोके देवानां तु(च) कदाचन ॥6॥</div> | |||
</div> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">।। अथ परा(लया)धिकरणम् ।।</p> | <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I07" data-block-id="AV_C04_S02_I07" data-verse="AV_C04_S02"> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ तानि परे तथा ह्याह ॐ ।।</p> | <div class="introduction-line">उत्क्रान्तिमार्गौ भवतो न तदा मुक्तिरिष्यते ।</div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">११०सु०- अस्यार्थः । तानि भूताभिमानिप्रभृतीनि दैवानि परे परमात्मनि लीयन्ते तथा ह्याह श्रुतिरिति । अत्र सर्वेषां देवानां परमात्मनि साक्षायः प्रतीयते । तत्परिहाराय भाष्यं प्राण-द्वारेणेति । तत्रापि प्राणे सर्वेषां साक्षायः प्रतीयते । अतो विस्पष्टं व्याचष्टे तस्मन्निति ।</p> | <div class="introduction-line">अन्येषामपि साक्षाततु मुक्तिः प्राप्यापि तं हरिम् ॥</div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- तस्मयं यान्त भूतान्यशेष-</p> | <div class="introduction-line">सहैव ब्रह्मणा भूयादिति शास्त्रस्य निर्णयः ॥7॥</div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">क्रमाविरोधेन स एव विष्णौ ।</p> | </div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">अशेषक्रमाविरोधेन श्रुत्याद्युक्तं सर्वं क्रममनुसृत्य । भूतानि भूतादीनि दैवानि तस्मन् प्रधानवायौ लयं यान्त । स एव विष्णौ लयं याति । यश्च वायाविन्द्र इति श्रुताविन्द्रादीनां प्रधानवायौ लयोऽभिहितः सोऽपि न साक्षादित्याह इन्द्रादीनामिति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">इन्द्रादीनां तत्र लयः क्रमं तु</p> | <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I08" data-block-id="AV_C04_S02_I08" data-verse="AV_C04_S02"> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">प्रोक्तं विशेषादनुसृत्य नान्यत् ।।</p> | <div class="introduction-line">‘क्ष्माम्भोऽनलानलिवियन्मनइन्द्रियार्थभूतादिभिः परिवृतः प्रतिसञ्जिघृक्षुः ।</div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">तत्र प्रधानवायौ । विशेषादिति तृतीयार्थे पञ्चमी । विशेषवाक्येन प्रोक्तमनुसृत्य व्याख्यातव्यः । न त्वन्यद्व्याख्यानं साक्षात् तत्र लय इति । विशेषवाक्यविरोधादिति भावः ।</p> | <div class="introduction-line">अव्याकृतं विशति यर्हि गुणत्रयात्मा कालं परं स्वमनुभूय परः स्वयम्भूः(भाग.३.३२.९) ॥8॥</div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">१११सु०- तमेव क्रमं सङ्क्षेपेण तावदाह तस्मादिति ।</p> | </div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-तस्मादशेषा गिरिजां प्रविश्य</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">तयैव रुद्रं सह तेन वाणीम् ।</p> | <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I09" data-block-id="AV_C04_S02_I09" data-verse="AV_C04_S02"> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">तया पतिं प्राप्य सहैव तेन</p> | <div class="introduction-line">एवं परेत्य भगवन्तमनुप्रविष्टाः ये योगिनो जितमरुन्मनसो विरागाः ।</div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">लयं हरौ यान्त समस्तजीवाः ।।</p> | <div class="introduction-line">तेनैव साकममृतं पुरुषं पुराणं ब्रह्म प्रधानमुपयान्त्यगताभिमानाः(भाग.३.३२.१०) ॥9॥</div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">विशेषप्रमाणस्य सर्वथा अनुसर्तव्यत्वादिति भावः । अत्र गिरिजाशब्दो वारुणी-सौपर्णीपरो व्याख्येयः । तथा रुद्रशब्दः शेषगरुडपरः । तथा च वक्ष्यति । तया गिरिजया सहैव रुद्रं प्राप्य, पतिं वाण्याः । समस्तजीवा इत्यस्यैव विवरणं अशेषा इति । यद्वा, रुद्रं प्रविशन्ती-त्यध्याहारेण व्याख्येयम् । अस्यैव विवरणं उत्तरवाक्यजातम् ।</p> | </div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">११२सु०- तत्र वायाविन्द्र इति श्रुतावुक्तानामिन्द्रादीनां चतुर्णां पृथिव्यादीनां भूतानां च क्रमेणैव वायौ प्रवेश इति यदुक्तं तत्तावत्प्रपञ्च्यते ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">इह द्वौ मार्गौ शेषमार्गो गरुडमार्गश्च । तत्र शेषमार्गमादावाह सोमस्त्वति ।</p> | <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I10" data-block-id="AV_C04_S02_I10" data-verse="AV_C04_S02"> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- सोमस्तु वारीशयुतोऽनिरुं</p> | <div class="introduction-line">‘भगवन्तमनुप्राप्ता अपि तु ब्रह्मणा सह ।</div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">विशत्यसौ काममसौ तु वारुणीम् ।</p> | <div class="introduction-line">परमं मोक्षमायान्ति लिङ्गभङ्गेन योगिनः’ ॥10॥</div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">सा शेषदेवं स गिरं च सैव</p> | </div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">वायुं विशत्यञ्ज इतीह निर्णयः ।।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">वारीशयुत इत्यनेनाब्देवताया वरुणस्य सोमे लय इत्युच्यते । इहेन्द्रादिचतुष्टये सोमस्य भूतेष्वपां वायुप्रवेशे निर्णयः । प्राग्गरिजां रुद्रमित्युक्तम् । इदानीं च गिरं वायुमिति । एते चत्वारः शब्दाः प्रसिपदार्थका इति प्रतीतिं वारयितुमाह उमेति ।</p> | <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I11" data-block-id="AV_C04_S02_I11" data-verse="AV_C04_S02"> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">उमागिरीशावपि भारतीरा-</p> | <div class="introduction-line">‘प्राप्ता अपि परं देवं सहैव ब्रह्मणा पुनः ।</div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">विति स्म वाग्वेदगता ब्रवीति ।</p> | <div class="introduction-line">आनन्दव्यक्तिमायान्ति पूर्णा लिङ्गस्य भङ्गतः’ ॥11 ॥</div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">अहीन्द्रपत्नीमहिपं विरिञ्च-</p> | </div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">पत्नीं विरिञ्चं च विमुक्तिकाले ।।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">उमागिरीशाविति भारतीरावित्यपि । ईरः समीरः । वागित्येतत्पर्यायसमुदायो गृह्यते । प्रतीतार्थत्वे किं बाधकमित्यत उक्तं विमुक्तिकाल इति । विमुक्तिप्रतिपादनावसरे । एतेन उमादीनां चतुर्णामिह जन्मनि मुक्तयभावादिति बाधकं सूचितं भवति । वेदवाक्यानुसारिणो वयमपि तथैव प्रयुक्तवन्तः स्म इति भावः । उमादिशब्दानां वारुण्यादिवृत्तौ किं निमित्तमित्यत आह त एवेति ।</p> | <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I12" data-block-id="AV_C04_S02_I12" data-verse="AV_C04_S02"> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">त एव यत्तत्पदमाप्नुवन्त</p> | <div class="introduction-line">इति श्रुतिपुराणोक्तिबलाद्विज्ञायते च तत् ।</div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">यद्यस्मात्त उमाद्या एव तत्पदं वारुण्यादिपदं उत्तरकल्पे प्राप्नुवन्त तस्मादिति पूर्वेण सम्बन्धः । अनेन उमात्वादीनां वारुणीत्वादीनां च एकद्रव्यसम्बन्धो लक्षणाबीजमित्युक्तं भवति । प्रसिपदत्यागेन अप्रसिपदप्रयोगे किं प्रयोजनमित्यत आह तत्काल इति ।</p> | <div class="introduction-line">भोगस्तु सर्वदेवानां नरादीनां च विद्यते ॥12॥</div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">तत्काल एतान् समुपास्य जीवाः ।</p> | </div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">ब्रह्मत्वकाले प्रविशन्त चैता-</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">निति स्म वाक् तादृशतामुपैति ।।</p> | <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I13" data-block-id="AV_C04_S02_I13" data-verse="AV_C04_S02"> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">तत्काले उमात्वादिकाले । एतान् उमादीन् देवान् । ब्रह्मत्वकाले तेषामेव वाय्वादीनां ब्रह्मत्वादेः काले । एतान् वारुण्यादीन् । चो यस्मादित्यर्थे । इति तस्मात् । वाक् वेदवाणी । तादृशताम् उमादिशब्दवत्ताम् ।</p> | <div class="introduction-line">तत्र प्रवेशो देवानामुत्तरोत्तरतः क्रमात् ।</div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । यो यस्मन्नतिपरिचयवान् तस्याश्रमान्तरप्राप्त्यादिना नामान्तरे प्राप्तेऽपि तदभिज्ञाः तं प्रति तं पूर्वनाम्नैव व्यवहरन्तीति लोके सुप्रसिम् । तथाऽत्रापि प्रयोग इति किं प्रयोजनान्वेषणेनेति ।</p> | <div class="introduction-line">उच्यते देहगानां च वृत्तीनामेवमेव तु ॥13॥</div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">११३सु०- इदानीं गरुडमार्गमाह सूर्य इति ।</p> | </div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-सूर्योऽग्नियुक्तो गुरुमाप्य तेन</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">शक्रं सहैतेन सुपर्णपत्नीम् ।</p> | <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I14" data-block-id="AV_C04_S02_I14" data-verse="AV_C04_S02"> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">तया सुपर्णं सह तेन वाणीं</p> | <div class="introduction-line">तत्र मोक्षस्वरूपं तु वादिनः प्रतिभाश्रयात् ।</div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">ब्रह्माणमेतद्गत एव याति ।।</p> | <div class="introduction-line">नाना वदन्ति पुंसां हि मतयो गुणभेदतः ॥14॥</div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">अग्नियुक्त इत्यनेन अग्नेः सूर्ये लय इत्युच्यते । अनेन अग्निरिन्द्र इति श्रुतिः परम्परा-पेक्षेत्युक्तं भवति । एतद्गतो वाणीगत एव । एतेन इन्द्रादिष्वन्द्रादित्यबृहस्पतीनां, भूतेषु तेजसो, वायौ लयो विवृतो भवति ।</p> | </div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वेतत् इन्द्र उमायामुमा रुद्रे विलीयत इति श्रुतिविरुम् । उमारुद्रशब्दयोः स्वार्थ-परित्यागेऽपि वारुणीशेषपरतया व्याख्यातत्वादित्यत आह इन्द्रेति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">इन्द्रप्रवेशस्तु यदोच्यतेऽत्र</p> | <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I15" data-block-id="AV_C04_S02_I15" data-verse="AV_C04_S02"> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">तदा ह्युमेत्येव सुपर्णपत्नी ।</p> | <div class="introduction-line">पृथक् पृथक् प्रजायन्ते तमसैवान्यथामतिः ।</div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">उक्ता सुपर्णश्च गिरीशनाम्ना</p> | <div class="introduction-line">रजसा मिश्रबुद्धित्वं सत्त्वेनैव यथामतिः ॥15॥</div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">ततो विरोधश्च न कश्चनात्र ।।</p> | </div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">यदातदाशब्दावधिकरणमात्रस्योपलक्षकौ यत्र श्रुतौ अत्र उमायामिन्द्रप्रवेश उच्यते । तस्याश्चोमाया रुद्रे । सुपर्णपत्न््नयेव । गिरीशनाम्ना गिरीशपर्यायेण । सौपर्ण्यामिन्द्रलयस्य बलव-च्छतिसित्वादिति हिशब्दः । अत्र पदसादृश्यं प्रवृत्तिनिमित्तमिति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">११४सु०- अधुना तानि पर इत्युक्तानां हिरण्यगर्भे लयप्रकारमाह भृग्वादय इति ।</p> | <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I16" data-block-id="AV_C04_S02_I16" data-verse="AV_C04_S02"> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- भृग्वादयो दक्षमवाप्य तेन</p> | <div class="introduction-line">गुणातीता विमुक्तानां मतिः शुद्धिचितिर्यतः ।</div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">प्राप्येन्द्रमेतेन सुपर्णपत्नीम् ।</p> | <div class="introduction-line">सम्यगेवाथ नित्या च तत्तन्माहात्म्ययोगतः ॥16॥</div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">विशन्त ये मनवो राजमुख्या</p> | </div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">मनुं प्रविश्यात्र गता महेन्द्रम् ।।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">सुपर्णपत्न््नयाः सुपर्णे लयः सि एव । इन्द्रपर्यन्तमेव वक्तव्यो अधिकवचनमुक्तदार्ढ्या-र्थम् । एवमुत्तरत्रापि । ये मनवो वैवस्वताद्याः ये च राजमुख्याः प्रियव्रताद्यास्ते स्वायम्भुवमनुं प्रविश्य अत्र स्वायम्भुवे मनौ गता वर्तमाना महेन्द्रम् । विशन्तीत्युभयत्र सम्बध्यते ।</p> | <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I17" data-block-id="AV_C04_S02_I17" data-verse="AV_C04_S02"> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">भूतेषु पृथिव्याकाशयोर्लयप्रकारो वक्तव्यः, तमाह आकाश इति ।</p> | <div class="introduction-line">बहुला चातिविशदा स्पष्टा चैव श्रियो मतिः ।</div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">आकाश उर्वी च गुरुं प्रविश्य</p> | <div class="introduction-line">महाशुद्धचितित्वेन ततोऽप्यतिमहाचितिः ॥17॥</div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">तेनैव यातः पुरुहूतदेवम् ।</p> | </div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">सनादयो यतयः काममेव</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">विशन्त शिष्टा अपि हव्यवाहम् ।।</p> | <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I18" data-block-id="AV_C04_S02_I18" data-verse="AV_C04_S02"> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">वायुभूतस्य मुख्याभिमानी प्रधानवायुरित्युक्तम् । अमुख्याभिमानिनस्तु शक्रं मरुद्गणा इति लयो वक्ष्यते ।। सनादय इति । सनत्कुमारव्यतिरिक्ताः । तस्य कामावतारत्वात् । कामस्य तु वारुण्यामुक्त एव लयः । शिष्टा उक्तेभ्यः ।</p> | <div class="introduction-line">अशेषोरुविशेषाणामतिस्पष्टतया दृशिः ।</div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">एतेन अग्नौ सर्वे देवा विलीयन्त इत्यस्य विषयो दर्शितः ।</p> | <div class="introduction-line">नित्यमेकप्रकारा च नारायणमतिः परा ॥18॥</div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">अस्यापवादमाह वर्णाश्रमेति ।</p> | </div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">वर्णाश्रमाचाररता मनुष्या</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">धर्मं मनुं सोऽपि समेति काले ।</p> | <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I19" data-block-id="AV_C04_S02_I19" data-verse="AV_C04_S02"> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">तमेव सर्वे पितरः सुरानुगाः</p> | <div class="introduction-line">सूर्यप्रभावदखिलं भासयन्ती निरन्तरा ।</div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वे कुबेरं स च सोममेव ।।</p> | <div class="introduction-line">निर्लेपा वीतदोषा च नित्यमेवाविकारिणी ॥19॥</div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">एतत्प्रसङ्गान्मुक्तौ प्रवेशमात्रमुक्तं न तु देहलयः । तेषामुत्क्रमणस्य विद्यमानत्वात् । वर्णाश्रमाचाररता इत्यनेन मनुष्याणां मुक्तौ वर्माश्रमवत्त्वमस्तीति सूचयति । धर्मस्य तु स्वाय-म्भुवे मनौ लय एव । काले मोक्षकाले । सर्वे पितरः तं धर्ममेव संयान्त । सर्वे सुरानुगा गन्धर्वाद्याः कुबेरम् ।</p> | </div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">उपसंहरति विमुक्तति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">विमुक्तिकाले प्रविशन्त्यभीक्ष्णं</p> | <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I20" data-block-id="AV_C04_S02_I20" data-verse="AV_C04_S02"> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">भोगांश्च तद्देहगताः प्रभुञ्जते ।</p> | <div class="introduction-line">विशेषांस्तद्गतांस्त्यक्त्वा प्रायस्तल्लक्षणा श्रियः ।</div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">एवं सर्वे यथोक्तप्रकारेण विमुक्तिकाले प्रविशन्त्युत्तमानिति शेषः । न केवलं प्रवि-</p> | <div class="introduction-line">तथैव स्पष्टताभावात् तत्तन्त्रत्वात् तु(च) केवलम् ॥20॥</div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">शन्त किं तर्हीत्यत आह अभीक्ष्णमिति । आविष्टग्रहवदित्यर्थः । किमनेन प्रवेशेनेत्यत आह आनन्देति ।</p> | </div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">आनन्दसुव्यक्तिरमुत्र तेषां</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">भवति</p> | <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I21" data-block-id="AV_C04_S02_I21" data-verse="AV_C04_S02"> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">अमुत्र उत्तमेषु प्रवेशेन ।</p> | <div class="introduction-line">न तादृशी ब्रह्मणस्तु एवं श्रियो यथा ।</div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">परि०- सुपर्णपत्नी विशन्तीत्यत्र विशन्तीति पदस्य महेन्द्रमित्यत्राप्यन्वय इति भावेनाह इत्युभयत्र सम्बध्यत इति । भूतचतुष्टयस्य लय उक्तः वायुभूतस्य लयो वक्तव्य इत्यत आह वायुभूतस्येति ।। प्रधानेति । तस्य तु लयः प्रागुक्त इति भावः ।। लय एवेति । न तूत्क्रान्तरित्यर्थः ।</p> | <div class="introduction-line">मुक्तानां तु तदन्येषां समुद्रतरलोपमा ॥21॥</div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">११५सु०- प्रविष्टानां पुनर्निर्गमोऽस्त न वेति शङ्कायामाह अतश्चेति ।</p> | </div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">अतश्चेष्टत एव निर्गताः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">क्रडन्त</p> | <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I22" data-block-id="AV_C04_S02_I22" data-verse="AV_C04_S02"> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">अत एभ्य उत्तमेभ्यो निर्गताश्चेति सम्बन्धः । इष्टम् इच्छा । नपुंसके भावे क्तः । निर्गतानां पुनः प्रवेशोऽस्त न वेत्यत आह भूयश्चेति ।</p> | <div class="introduction-line">अग्निज्वालावदेव स्यात् सृतिगानां दृशो भवः ।</div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">भूयश्च समाविशन्त</p> | <div class="introduction-line">एवंविधेषु ज्ञानेषु तमसा मुष्टदृष्टयः ॥22 ॥</div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">तानेव</p> | </div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">तान् पूर्वप्रविष्टानेव ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वेवंविधा मुक्तिः क्वापि नोपलब्धेत्यत आह सायुज्यमिति ।</p> | <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I23" data-block-id="AV_C04_S02_I23" data-verse="AV_C04_S02"> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">सायुज्यमिदं वदन्त ।।</p> | <div class="introduction-line">खद्योतसदृशात्यल्पज्ञानत्वादन्यथादृशः ।</div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">वदन्त पुराणादीनि । सयुजां भावो हि सायुज्यम् । किं इदं सायुज्यं सर्वेषामस्त । नेति ब्रूमः । तर्हि सायुज्यहीनानां कदृशी वृत्तिरित्यत आह सायुज्येति ।</p> | <div class="introduction-line">वदन्ति वादिनो मोक्षं नानामतसमाश्रयात् ॥23॥</div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">सायुज्यहीनास्तु लये तु सर्वे</p> | </div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">प्रोक्तेन मार्गेण विशन्त सृष्टौ ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">बहिश्च निर्यान्त</p> | <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I24" data-block-id="AV_C04_S02_I24" data-verse="AV_C04_S02"> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">लये तु लय एव । विशन्त उत्तमान् । बहिः तेभ्यः । एतत्सायुज्यभाजामपि समानमिति नेत्याह तत इति ।</p> | <div class="introduction-line">आश्रित्य प्रतिभामाह जिनस्तत्रातितामसीम् ।</div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">ततोऽन्यदापि</p> | <div class="introduction-line">ज्ञानात् कर्मक्षयान्मोक्षो भवेद्देहाख्यपञ्जरात् ॥24॥</div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">सायुज्यभाजां भवति प्रवेशः ।।</p> | </div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">ततः लयकालात् ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">११६सु०- नन्वेतत्सर्वं कुतः प्रमाणात् प्रतिपत्तव्यमित्यत आह उक्तमिति ।</p> | <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I25" data-block-id="AV_C04_S02_I25" data-verse="AV_C04_S02"> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-उक्तं समस्तं परमश्रुतौ हि</p> | <div class="introduction-line">पञ्जरोन्मुक्तखगवदलोकाकाशगोचरः ।</div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">प्रोक्तं च</p> | <div class="introduction-line">नित्यमूर्ध्वं व्रजत्येव पुद्गलो हस्तपादवान् ॥25॥</div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">अस्यास्मय इत्युक्तं समस्तम् । परमश्रुतिश्च विस्तरभयान्न पठिता । चशब्द उत्तर-वाक्येन सम्बध्यते । प्रमाणान्तरमाह सर्गेति ।</p> | </div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">सर्गक्रमतो विपर्ययः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">मुक्तौ</p> | <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I26" data-block-id="AV_C04_S02_I26" data-verse="AV_C04_S02"> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">मुक्तौ सर्गक्रमतो विपर्यय इति । यो यस्माज्जातः तस्य तस्मन् मुक्तिरिति तावदङ्गी-करणीयमित्यर्थः । एतच्च अपवादाभावे सतीति ज्ञेयम् । तथा च न्यायविवरणे । कुत एतदित्यत आह लय इति ।</p> | <div class="introduction-line">इति तत्केन मानेन मोक्षरूपं प्रदर्श्यते(प्रदृश्यते) ।</div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">लये यद्वत्</p> | <div class="introduction-line">गतिरूर्ध्वा च दुःखेता गतित्वाल्लौकिकी यथा ॥26॥</div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">साधारणप्रलये सर्गक्रमाद्विपर्ययस्य सत्त्वादिति भावः । एतदपि कुत इत्यत आह</p> | </div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">अथो इति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अथो लयश्च</p> | <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I27" data-block-id="AV_C04_S02_I27" data-verse="AV_C04_S02"> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">विपर्ययेणेत्यवदद्गिरां प्रभुः ।</p> | <div class="introduction-line">इत्युक्ते चानुमानैकशरणस्य किमुत्तरम् ।</div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">अथोशब्दः अर्थान्तरे । विपर्ययेणा सर्गक्रममपेक्ष्य । अवदत् उपपादितवान् । गिरां वेदवाचां प्रभुः सूत्रकारः । यथा विपर्ययेण तु क्रमोऽत उपपद्यते चेति ।</p> | <div class="introduction-line">अनूर्ध्वगतिता तत्र यद्युपाधिः खगस्य च ॥27॥</div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">लये सृष्टिक्रमतो विपर्ययश्चेत् मुक्तौ तथा भाव्यमित्यत्र किं नियामकमित्यत आह</p> | </div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">लय इति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">लयो यतो मुक्तिरियं सुराणां</p> | <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I28" data-block-id="AV_C04_S02_I28" data-verse="AV_C04_S02"> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">यतः कारणात् सुराणां लयः एव इयं मुक्तिः न मनुष्याणामिव प्रागेव देहादुत्क्रान्तः । तस्मादुक्तं युक्तम् । सामान्यविशेषभावान्न साध्याविशिष्टतादोषः । सर्गश्च उक्तानुगुण एव श्रुत्यादिसि इति भावः ।</p> | <div class="introduction-line">दूरोर्ध्वगमने दुःखमिति साध्यानुगो न सः ।</div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु प्राङ् मुक्तानां भोगादिकं समर्थितम् । इदानीं तूच्यते लय एव मुक्तिरिति । तत्कथं पूर्वापरविरोधो न भवतीत्यत आह भोग इति ।</p> | <div class="introduction-line">प्रतिसाधनरूपस्य नानुमानस्य दूषणम् ॥28॥</div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">भोगो विशेषेण च</p> | </div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">विशेषेण देवपदादप्यतिशयेन । देहहानिलक्षणा मुक्तिर्लयान्न विशिष्यत इत्युक्तं न तु सर्वाऽपीति भावः । अत एव प्रागियमित्युक्तम् ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">केचित्तु विमतो लयः सृष्टितो विपरीतक्रमवान् लये विपरीतक्रमसत्त्वादिति पूर्वत्र प्रयोगोऽभिमतः । तथा च</p> | <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I29" data-block-id="AV_C04_S02_I29" data-verse="AV_C04_S02"> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">लये विपरीतक्रमसत्त्वायो विपरीतक्रमवानित्युक्तं स्यात् एवं च साध्याविशेषः लयसामान्यगतेन विपरीतक्रमेण लयविशेषसुरलयमुक्तौ साध्यत इति न दोष इत्यर्थः इत्याहुः । ननु सृष्टिक्रमो (यदि) भवदुक्तलयक्रमात् क्वचिदन्यथा-ऽप्यस्तु न हि जनकजन्ययोरानुपूर्वीनियमे नियामकमस्तीत्यत आह सर्गश्चेति । तस्मादशेषा इत्यादिना येन क्रमेण लय उक्तः तद्विपरीतक्रमो नियमेन श्रुत्यादिसिो न क्वचिदन्यथा अस्तीत्यर्थः ।। प्राङ्मुक्तानामिति । भोगांश्च तद्देहगताः प्रभुञ्जते इत्यत्रेत्यर्थः । यथेष्टतो निर्गत्यादिः आदिपदार्थः । ननु लये विपरीतक्रमश्चेत् मुक्तावपि तथा भाव्यमित्येतत् कुतः । तथात्वे मनुष्याणामपि तथा स्यादिति भावेन शङ्कितस्य किमुत्तरमित्यत आह देहहानीति ।। अत एवेति । सुरलयरूपा मुक्तिरेव लयाविशिष्टेत्यभिमतत्वादेवेत्यर्थः ।</p> | <div class="introduction-line">उपाधिः प्रतिरूपं हि साधनं तन्न चापरम् ।</div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">११७सु०- भोगश्च मुक्तिरिति सूत्रकारानुक्तं कस्मादुपसङ्ख्येयमित्यत आह यमिति ।</p> | <div class="introduction-line">अथापि सशरीरत्वं चात्रोपाधिर्न वै भवेत् ॥29॥</div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- यं वदिष्यति ।</p> | </div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">यं भोगं चतुर्थपादे सूत्रकारो वक्ष्यति मुक्तित्वेन सः । प्रमाणान्तरं चाह उक्तश्चेति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">उक्तश्च बिम्बप्रतिबिम्बभावः</p> | <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I30" data-block-id="AV_C04_S02_I30" data-verse="AV_C04_S02"> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">पैङ्गिश्रुतावुक्तलयानुसारतः ।</p> | <div class="introduction-line">गतित्वं यत्र देहित्वमिति यत्साधनानुगम् ।</div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">बिम्बप्रतिबिम्बभावः देवानां उक्तलयानुसारतः इति । यस्मन् यस्य अस्माभिर्लय उक्तः स बिम्बः अपरः प्रतिबिम्ब इत्युक्तमस्तीत्यर्थः । ततः किमित्यत आह बिम्ब इति ।</p> | <div class="introduction-line">आगमाननुसारित्वे प्रसङ्गोऽयं यतस्ततः ॥30॥</div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">बिम्बे लयो यन्नियतश्च मुक्तौ</p> | </div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">चिदात्मनां तद्वशता च सर्वदा ।।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">मोक्षानन्तरमपि सर्वदा । एतदुत्तरत्रोपयोगि । प्रसङ्गादिहोक्तम् । यद्यस्मान् मुक्तौ प्रति-बिम्बस्य बिम्बे लयो नियतः प्रमाणप्रसिः, तानि चान्यत्र पठितानि, तस्मादुक्तं युक्तमिति ।</p> | <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I31" data-block-id="AV_C04_S02_I31" data-verse="AV_C04_S02"> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">११८सु०- यदुक्तं सर्वेषां भूतानां प्राणे लयस्तस्य विष्णाविति तदसत् । प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां देवतायामिति श्रुतिविरोधात् । बिम्बे प्रतिबिम्बस्य लय इति चासत् । न हि प्राणस्तेजोभूतस्य प्रतिबिम्ब इत्यत आह तेजोऽभिधामिति ।</p> | <div class="introduction-line">नापसिद्धन्तता दोषः प्रसङ्गे यदि सा भवेत् ।</div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-तेजोऽभिधां तु श्रियमाप्य विष्णु-</p> | <div class="introduction-line">तदैवातिप्रसङ्गः स्यान्न प्रसङ्गः क्वचिद्भवेत् ॥31॥</div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">मग्रे ततः पुत्रतयैव वायुः ।</p> | </div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">आप्तः प्रसूतः पुनरेव विष्णुं</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">प्रविश्य मुक्तः प्रलयेऽत्र तिष्ठति ।।</p> | <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I32" data-block-id="AV_C04_S02_I32" data-verse="AV_C04_S02"> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">वायुः प्रलये तेजोऽभिधां श्रियमाप्य तत्र लीनो भूत्वा विष्णुमाप्तः । सृष्टिकाले जातेऽग्रे सर्वेभ्यः पूर्वं, ततो विष्णोः, पुत्रतया हिरण्यगर्भत्वेन प्रसूतः । पुनरेव प्रलये मुक्तौ विष्णुं प्रविश्य अत्र विष्णौ तिष्ठति ।</p> | <div class="introduction-line">लोकाकाशगतित्वं चेदुपाधिः साधनानुगः ।</div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">इदमुक्तं भवति । तेजःशब्दस्य लक्ष्मीवाचित्वान्नोक्तविरोधः । एवं तर्हि विलीनो हि प्रकृतौ संसारमेतीति श्रुतेर्वायोः संसारप्रसङ्ग इति चेन्न । इष्टत्वात् । हिरण्यगर्भत्वेन पुनर्जनना-ङ्गीकारात् । एवमपि ब्रह्मविदो मुक्तयभावप्रसङ्ग इति चेन्न । हिरण्यगर्भत्वानन्तरं मुक्तिस्वीकारा-दिति । इदं च प्राणशब्दस्य वायुवाचित्वपक्षमादायोक्तम् । हिरण्यगर्भवाचित्वपक्षे तु भाष्योक्तं द्रष्टव्यम् ।</p> | <div class="introduction-line">सोऽपीत्युक्ते वदेत् किं स तस्माद्वेदोदितो भवेत् ॥32॥</div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">मुक्तानां स्वस्वोत्तमदेवताः प्रविश्यावस्थानमित्युक्तम् । नैतावदेव । किन्तु भगव-त्प्रवेशोऽप्यस्त । उक्तश्च भोगो नानन्दस्य जनकः किन्तु व्यञ्जक एव । आनन्दस्तु स्वरूपभूत इत्याह सर्वेऽपीति ।</p> | </div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वेऽपि ते मुक्तगणा अमन्द्र-</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">सान्द्रं निजानन्दमशेषतोऽपि ।</p> | <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I33" data-block-id="AV_C04_S02_I33" data-verse="AV_C04_S02"> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">भुञ्जन्त एवासत ईशदेहे</p> | <div class="introduction-line">मोक्ष एवं स्वयं विष्णुर्यद्यपीशो ह्यशेषवित् ।</div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">लयेऽथ सर्गे बहिरेव यान्त ।।</p> | <div class="introduction-line">चकार सौगतमतं मोहायैव चकार यत् ॥33॥</div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वेऽपीत्युक्ते देवानां प्रकृतत्वात् त एवेति प्रतीतिं वारयितुम् अशेषतोऽपीत्युक्तम् । भुञ्जन्तः अनुभवन्तः ।</p> | </div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">११९सु०- शिष्टा हव्यवाहमित्यस्यापवादान्तरमाह प्रयातीति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-प्रयाति धर्मं निर्ऋतिस्तु शक्रं</p> | <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I34" data-block-id="AV_C04_S02_I34" data-verse="AV_C04_S02"> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">मरुद्गणाः पारिषदास्तथैव ।</p> | <div class="introduction-line">असुराणामयोग्यानां वेदमार्गे प्रवर्तताम् ।</div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वेऽनिरुं पृतनाधिपाद्याः</p> | <div class="introduction-line">अतोऽसुराधिकारत्वान्न ग्राह्यं तन्मतं क्वचित् ॥34॥</div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">निर्ऋतिस्तु धर्मं प्रयाति । मरुद्गणाः शक्रं प्रयान्त । तथाशब्दः समुच्चये । पृतनाधिपाद्या विष्वक्सेनाद्याः सर्वे भगवतः पार्षदा अनिरुं प्रयान्त । देहलयार्थमिति शेषः । अनिरुस्य तु कामे लय उक्त एवेत्येवार्थः । अत्र प्रमाणमाह तुरेति ।</p> | </div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">तुरश्रुतिर्हीत्थम्</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अत एवैतत्तत्रैव नोक्तं परमश्रुतावनुक्तत्वात् ।</p> | <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I35" data-block-id="AV_C04_S02_I35" data-verse="AV_C04_S02"> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">१२०सु०- पादार्थमुपसंहरति इयमिति ।</p> | <div class="introduction-line">चतुष्प्रकारं तच्चोक्तं शून्यं विज्ञानमेकलम् ।</div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- इयं विमुक्तिः ।।</p> | <div class="introduction-line">अनुमेयबहिस्तत्त्वं तथा प्रत्यक्षबाह्यगम् ॥35॥</div> | ||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I36" data-block-id="AV_C04_S02_I36" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">इति तत्र तु ये शून्यं वदन्त्यज्ञानमोहिताः ।</div> | |||
<div class="introduction-line">ते मोक्षं तादृशं ब्रूयुर्निःशङ्कं मायिनो यथा ॥36॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I37" data-block-id="AV_C04_S02_I37" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">न किञ्चिन्मुक्त्यवस्थायामात्मात्मीयमथापि वा ।</div> | |||
<div class="introduction-line">एकस्मिन् संसृतेर्मुक्ते न किञ्चिदवशिष्यते ॥37॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I38" data-block-id="AV_C04_S02_I38" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">तत्संवृत्यैव भेदोऽयं चेतनाचेतनात्मकः ।</div> | |||
<div class="introduction-line">दृश्यते संसृतेर्ध्वंसे निर्विशेषैव शून्यता ॥38॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I39" data-block-id="AV_C04_S02_I39" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">न सत्त्वं नैव चासत्त्वं शून्यतत्त्वस्य विद्यते ।</div> | |||
<div class="introduction-line">न सुखत्वं न दुःखत्वं न विशेषोऽपि कश्चन ॥39॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I40" data-block-id="AV_C04_S02_I40" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">निर्विशेषं स्वयम्भातं विर्लेपमजरामरम् ।</div> | |||
<div class="introduction-line">शून्यं तत्त्वमसम्बाधं नानासंवृतिवर्जितम् ॥40॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I41" data-block-id="AV_C04_S02_I41" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">अशेषदोषरहितं मनोवाचामगोचरम् ।</div> | |||
<div class="introduction-line">मोक्ष इत्युच्यतेऽसद्भिर्नानासंवृतिवर्जितम् ॥41॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I42" data-block-id="AV_C04_S02_I42" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">संसृत्यवस्था विज्ञेया(विज्ञेयं) संवृत्यैव विशिष्यते(विशेष्यते) ।</div> | |||
<div class="introduction-line">स्थितया ध्वस्तया चैव संसृतिर्मोक्ष इत्यपि ॥42॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I43" data-block-id="AV_C04_S02_I43" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">केचित् तेष्वन्यथा प्राहुः संवृत्यैव त्वनेकधा ।</div> | |||
<div class="introduction-line">अवच्छिन्नं महाशून्यं नाना पुद्गलशब्दितम् ॥43॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I44" data-block-id="AV_C04_S02_I44" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">यस्य शून्यैकरसता ज्ञानात्मा त्वपगच्छति ।</div> | |||
<div class="introduction-line">स पुद्गलत्वनिर्मुक्तो महाशून्यत्वमेष्यति ॥44॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I45" data-block-id="AV_C04_S02_I45" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">संवृत्त्या यस्त्ववच्छिन्नो(संवृत्याऽन्यस्त्ववच्छिन्नः) दुःखान्यनुभवत्यलम् ।</div> | |||
<div class="introduction-line">इत्येवं मायिनश्चाहुरेकजीवत्ववादिनः ॥45॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I46" data-block-id="AV_C04_S02_I46" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">बहुजीवमताश्चेति माया तेषां तु संवृतिः ।</div> | |||
<div class="introduction-line">निर्विशेषत्ववाचैव शून्यं ब्रह्मेति नो भिदा(ब्रह्मैव तो भिदा) ॥46॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I47" data-block-id="AV_C04_S02_I47" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">सच्चित्यसुखादिकं चैव किं कुतोऽखण्डवादिनः ।</div> | |||
<div class="introduction-line">व्यावर्त्यमात्रभेदस्तु विद्यते शून्यवादिनः ॥47॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I48" data-block-id="AV_C04_S02_I48" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">अनृतादेरपोहं तु स्वयमेव हि मन्यते ।</div> | |||
<div class="introduction-line">निर्विशेषत्वतो नैव विशेषो ब्रह्मशून्ययोः ॥48॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I49" data-block-id="AV_C04_S02_I49" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">प्रामाण्यादि च वेदस्य फलतः सममेव हि ।</div> | |||
<div class="introduction-line">अतत्त्वावेदकं यस्मात् प्रमाणं तेन कथ्यते ॥49॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I50" data-block-id="AV_C04_S02_I50" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">अतत्त्वावेदकं यदप्रामाण्यं सतां मतम् ।</div> | |||
<div class="introduction-line">दीर्घभ्रान्तिकरी चेत् स्यादतत्त्वावेदकप्रमा ॥50॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I51" data-block-id="AV_C04_S02_I51" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">रज्जुसर्पादिविज्ञानादप्याधिक्यादमानता ।</div> | |||
<div class="introduction-line">स्यादागमस्यानिवर्त्यमहामोहप्रदत्वतः ॥51॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I52" data-block-id="AV_C04_S02_I52" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">तलनैल्यादिविज्ञानमाकाशे मानतां व्रजेत् ।</div> | |||
<div class="introduction-line">छत्राकारत्वविज्ञानं चन्द्रप्रादेशतामतिः ॥52॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I53" data-block-id="AV_C04_S02_I53" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">निर्भेदत्वं तु शून्यस्य तेनाप्यङ्गीकृतं सदा ।</div> | |||
<div class="introduction-line">सत्त्वासत्त्वादिधर्माणामभाव उभयोर्मतः ॥53॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I54" data-block-id="AV_C04_S02_I54" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">न हि सत्प्रतियोगित्वं शून्यत्वं तेन चेष्यते ।</div> | |||
<div class="introduction-line">न च दुःखविरोधित्वादन्या ह्यानन्दतेष्यते ॥54॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I55" data-block-id="AV_C04_S02_I55" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">मायिना शून्यपक्षेऽपि ज्ञानं जाड्यविरोधि च ।</div> | |||
<div class="introduction-line">धर्माः केऽपि(धर्मास्तेऽपि) न सन्त्येव को विशेषस्ततस्तयोः ॥55॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I56" data-block-id="AV_C04_S02_I56" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">एतादृशानां पक्षाणां दूषणं प्रभुणा कृतम् ।</div> | |||
<div class="introduction-line">स्वपक्षसाधनेनैव ‘नाभाव’ इति चोक्तितः ॥56॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I57" data-block-id="AV_C04_S02_I57" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">आत्माभावे पुमर्थः क इष्टस्यात्माऽऽवधिर्यतः ।</div> | |||
<div class="introduction-line">यदि नात्मावधिर्मोक्षो मोक्षः स्याद्धटशून्यता ॥57॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I58" data-block-id="AV_C04_S02_I58" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">कल्पितत्वाद्विशेषाणां मायिनोऽपि समं हि तत् ।</div> | |||
<div class="introduction-line">दृश्यमाने विशेषेऽपि यदि चेदविशेषता ॥58॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I59" data-block-id="AV_C04_S02_I59" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">घटाभावोऽविशेषः स्यात् पाश्चात्यश्चेदनागतः ।</div> | |||
<div class="introduction-line">न मोक्षो विमतो यस्माददेहो घटशून्यता ॥59॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I60" data-block-id="AV_C04_S02_I60" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">यथेत्युक्तो वदेत् किं स योनुमामात्रमानकः ।</div> | |||
<div class="introduction-line">न च मायी वदेत् तत्र पूर्वोक्तेनैव वर्त्मना ॥60॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I61" data-block-id="AV_C04_S02_I61" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">अमानत्वात् श्रुतेस्तस्य न चादेहत्ववादिनी ।</div> | |||
<div class="introduction-line">श्रुतिः काचिददेहत्वमप्राकृतशरीरताम् ॥61॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I62" data-block-id="AV_C04_S02_I62" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">मोक्षे भोगं यतो ब्रूते जक्षन् क्रीडन्निति श्रुतिः ।</div> | |||
<div class="introduction-line">निर्दुःखत्वान्न तन्मोक्षः प्रतिपन्नं यथेति च ॥62॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I63" data-block-id="AV_C04_S02_I63" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">अनुमादूषणं किं स्याद्वादिनोः शून्यमायिनोः ।</div> | |||
<div class="introduction-line">दुःखं दुःखादभिन्नत्वान्मोक्षोऽपि स्यादसंशयम् ॥63॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I64" data-block-id="AV_C04_S02_I64" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">भेदे सद्द्वैततैव स्यादित्याद्यमितदोषतः ।</div> | |||
<div class="introduction-line">हेयं मायामतेनैव सह शून्यमतं बुधैः ॥64॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I65" data-block-id="AV_C04_S02_I65" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">एवं विज्ञानवादोऽपि ज्ञानमात्रविशेषतः ।</div> | |||
<div class="introduction-line">तस्यापि भङ्गुरत्वादिविशेषमपहाय हि ॥65॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I66" data-block-id="AV_C04_S02_I66" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">अद्वैततामतं साक्षादुक्तदोषस्ततो भवेत् ।</div> | |||
<div class="introduction-line">कालो न केवलज्ञानी कालत्वात् प्रतिपन्नवत् ॥66॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I67" data-block-id="AV_C04_S02_I67" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">एतयाऽनुमया रोधान्न तादृङ्मोक्षरूपता ।</div> | |||
<div class="introduction-line">यदि कालोऽपि नेत्याह कदेति प्रश्न उत्तरम् ॥67॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I68" data-block-id="AV_C04_S02_I68" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">किं वक्ष्यति यदावस्थां वदेत् सा पक्षतां व्रजेत् ।</div> | |||
<div class="introduction-line">अवस्थात्वादिति ह्येव हेतुः साऽपि कदेति च ॥68॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I69" data-block-id="AV_C04_S02_I69" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">पृष्टे कालश्च वक्तव्यो नाकालत्वं ततो भवेत् ।</div> | |||
<div class="introduction-line">न काल इति सामान्यनिषेधे कालगप्रमा ॥69॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I70" data-block-id="AV_C04_S02_I70" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">निरुणद्धि समश्चायं त्रयाणामुक्तवादिनाम् ।</div> | |||
<div class="introduction-line">एकजीवत्वपक्षे तु कालाभावादियं प्रमा ॥70॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I71" data-block-id="AV_C04_S02_I71" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">कुपिता कालमाधाय द्वैतमेवोपपादयेत् ।</div> | |||
<div class="introduction-line">विमतः प्रपञ्चवान् कालः कालत्वात् प्रतिपन्नवत् ॥71॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I72" data-block-id="AV_C04_S02_I72" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">इति चान्यानुमैकत्वं जीवस्य विनिवारयेत् ।</div> | |||
<div class="introduction-line">कालशब्देश्वरैकत्वमतान्यप्येवमेव हि ॥72॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I73" data-block-id="AV_C04_S02_I73" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">निराकृतानि तेषां च समत्वात् पक्षदोषयोः ।</div> | |||
<div class="introduction-line">ज्ञानं स्वरसभङ्ग्येव नित्यसन्तानमिष्यते ॥73॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I74" data-block-id="AV_C04_S02_I74" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">बौद्धाभ्यामपराभ्यां तु तत्राप्युक्तानुमा रिपुः ।</div> | |||
<div class="introduction-line">मोक्षो न शुद्धविज्ञानसन्तानी कालगत्वतः ॥74॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I75" data-block-id="AV_C04_S02_I75" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">प्रतिपन्नो यथेत्येतदनुमानं तदुत्तरम् ।</div> | |||
<div class="introduction-line">अनुमानानि सर्वाणि प्रतिसाधनयोगतः ॥75॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I76" data-block-id="AV_C04_S02_I76" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">निषिद्धान्युक्तभङ्ग्यैव श्रुतयश्चास्मदुक्तिगाः ।</div> | |||
<div class="introduction-line">साङ्ख्यनैयायिकाद्याश्च प्राहुर्मोक्षं च(तु) निःसुखम् ॥76॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I77" data-block-id="AV_C04_S02_I77" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">इच्छाद्वेषप्रयत्नादेरपि सर्वात्मना लयम् ।</div> | |||
<div class="introduction-line">तत्राहुर्नैतदप्यत्र शोभनं श्रुतयो यतः ॥77॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I78" data-block-id="AV_C04_S02_I78" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">महानन्दं च भोगं च नियमेन वदन्ति हि ।</div> | |||
<div class="introduction-line">प्राकृतप्रियहानिस्तु प्रियास्पृष्टिरितीर्यते ॥78॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I79" data-block-id="AV_C04_S02_I79" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">अप्रियं प्रतिकूलं तदविशेषेण शब्दितम् ।</div> | |||
<div class="introduction-line">नास्ति ह्यप्राकृतं दुःखं सतो जीवस्य कुत्रचित् ॥79॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I80" data-block-id="AV_C04_S02_I80" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">प्रियं स्वरूपमेवास्य बलानन्दादिवाक्यतः ।</div> | |||
<div class="introduction-line">हेयत्वादप्रियस्यैव प्रियहानेरनिष्टतः ॥80॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I81" data-block-id="AV_C04_S02_I81" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">न समस्तप्रियाभावो मोक्षे प्रोक्ते तु युज्यते ।</div> | |||
<div class="introduction-line">अप्रियस्य स्वरूपत्वमसुरेष्वेव हि श्रुतम् ॥81॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I82" data-block-id="AV_C04_S02_I82" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">असुरा नैवमेवं च नैवं चाखलिमानुषाः ।</div> | |||
<div class="introduction-line">इत्यात्मप्रियहानाय को यतेत च बुद्धिमान् ॥82॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I83" data-block-id="AV_C04_S02_I83" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">सञ्ज्ञा नास्तीत्यपि ह्यस्य नामुक्तज्ञेयतेति हि ।</div> | |||
<div class="introduction-line">धर्मानुच्छित्तिमेवास्य यतो वक्त्युत्तरश्रुतिः ॥83॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I84" data-block-id="AV_C04_S02_I84" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">आशङ्क्यास्य ज्ञानहानिं मैत्रेय्या मोहमाह माम् ।</div> | |||
<div class="introduction-line">भवानित्युक्तवत्या हि नाहं मोहं वदामि ते ॥84॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I85" data-block-id="AV_C04_S02_I85" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">इत्युक्त्वा याज्ञवल्क्यो हि स्वरूपानाशमूचिवान् ।</div> | |||
<div class="introduction-line">ज्ञानरूपस्य विज्ञाननाशस्तन्नाश एव यत् ॥85॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I86" data-block-id="AV_C04_S02_I86" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">इति शून्यमतोच्छित्त्यै पुनरानन्दपूर्वकान् ।</div> | |||
<div class="introduction-line">धर्मानाहाप्यनुच्छिन्नांस्तार्किकैर्विनिवारितान् ॥86॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I87" data-block-id="AV_C04_S02_I87" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">मात्रासंसर्गमप्याह तथा माध्यन्दिनश्रुतिः ।</div> | |||
<div class="introduction-line">आचिक्षेप मतं तच्च यस्मिन्न विषयादनम् ॥87॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I88" data-block-id="AV_C04_S02_I88" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">घ्राणादिभोगाभावस्य त्वनिष्टत्वहृदा श्रुतिः ।</div> | |||
<div class="introduction-line">येनेदमखिलं वेद विज्ञातारं स्वमेव च ॥88॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I89" data-block-id="AV_C04_S02_I89" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">केन तं च विजानीयादित्यनिष्टं हि सर्वथा ।</div> | |||
<div class="introduction-line">नाखिलज्ञापको विष्णुरज्ञेयो नियमेन हि ॥89॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I90" data-block-id="AV_C04_S02_I90" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">तज्ज्ञानार्थं हि वेदानामखिलानां प्रवर्तनम् ।</div> | |||
<div class="introduction-line">प्रत्यक्षमात्मविज्ञानाविरोधानुभवादपि ॥90॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I91" data-block-id="AV_C04_S02_I91" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">न स्वविज्ञानितायां च विरोधः कश्चनेष्यते ।</div> | |||
<div class="introduction-line">कर्तृकर्मविरोधश्च नित्यानुभवरोधतः ॥91॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I92" data-block-id="AV_C04_S02_I92" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">कथमेव पदं गच्छेद्विरोधोऽदृष्टबाधनम् ।</div> | |||
<div class="introduction-line">‘सोऽश्नुते सर्वकामांश्च’ ‘कामान्नी कामरूप्यथ’ ॥92॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I93" data-block-id="AV_C04_S02_I93" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">इत्यादिश्रुतयश्चोक्तमर्थमेव वदन्ति हि ।</div> | |||
<div class="introduction-line">अस्वातन्त्र्यादिवेत्युक्तं न द्वैताभावतः क्वचित् ॥93॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I94" data-block-id="AV_C04_S02_I94" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">आत्मैवाभूदिति ह्यस्मादविशेषप्रसङ्गतः ।</div> | |||
<div class="introduction-line">‘अस्वातन्त्र्योपमाभेदभेदेष्विव उदीरितः’ ॥94॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I95" data-block-id="AV_C04_S02_I95" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">शब्दतत्त्व इति प्रोक्तं मैत्रेय्युक्तोत्तरं च किम् ।</div> | |||
<div class="introduction-line">सुखादिधर्महानौ तु मुक्तेः किं च प्रयोजनम् ॥95॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I96" data-block-id="AV_C04_S02_I96" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">यद्यर्थो दुःखहानिः स्यादनर्थः सुखनाशनम् ।</div> | |||
<div class="introduction-line">तयोश्च दुःखहानाद्धि सुखनाशोऽधिको भवेत् ॥96॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I97" data-block-id="AV_C04_S02_I97" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">प्राप्यापि दुःखं सुमहत्सुखलेशाप्तये जनः ।</div> | |||
<div class="introduction-line">यतते सुखहानौ हि को मोक्षाय यतेत् पुमान् ॥97॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I98" data-block-id="AV_C04_S02_I98" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">अल्पाच्च सुखनाशाद्धि बिभेत्यतितरां जनः ।</div> | |||
<div class="introduction-line">महच्च दुःखमाप्नोति सुखनाशनिवृत्तये ॥98॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I99" data-block-id="AV_C04_S02_I99" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">न च रागनिमित्तं तद्वीतरागा अपि स्फुटम् ।</div> | |||
<div class="introduction-line">नारदाद्याः सुखार्थाय सहन्ते दुःखमञ्जसा ॥99॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I100" data-block-id="AV_C04_S02_I100" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">युद्धादिदर्शनं यस्मात् सुदुःखेनापि कुर्वते ।</div> | |||
<div class="introduction-line">‘यदेन्द्रवैरोचनयोर्ब्रह्मास्त्राभ्यां सुतापिताः ॥100 ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I101" data-block-id="AV_C04_S02_I101" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">अपि नैवाजहुर्युद्धरसात् ते नारदादयः’ ।</div> | |||
<div class="introduction-line">इति स्कान्दवचनस्तस्मात् सुखाभावाय को यतेत् ॥101॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I102" data-block-id="AV_C04_S02_I102" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">विमतो दुःखयुग् यस्माच्चेतनः सन् सुखोज्झितः ।</div> | |||
<div class="introduction-line">प्रतिपन्नो यथेत्येव चानुमा केन वार्यते ॥102॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I103" data-block-id="AV_C04_S02_I103" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">सर्वश्रुतिपुराणेषु सुखभावोक्तितस्तथा ।</div> | |||
<div class="introduction-line">मुक्तौ न ग्राह्यमेवैतत्सुखाभावमतं बुधैः ॥103॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I104" data-block-id="AV_C04_S02_I104" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">‘सोऽनानन्दाद्विमुक्तः सन्नानन्दी भवति स्फुटम्’ ।</div> | |||
<div class="introduction-line">‘निर्गुणे ब्रह्मणि मयि धारयन् विशदं मनः ॥104॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I105" data-block-id="AV_C04_S02_I105" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">परमानन्दमाप्नोति यत्र कामोऽवसीयते’(भाग.११.१५.१७) ।</div> | |||
<div class="introduction-line">‘न विष्णुसदृशं दैवं न मोक्षसदृशं सुखम् ॥105॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I106" data-block-id="AV_C04_S02_I106" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">न वेदसदृशं वाक्यं न वर्णोङ्कारसंमितः’ ।</div> | |||
<div class="introduction-line">‘यत्रानन्दाश्च मोदाश्च मुदः प्रमुद आसते ॥106॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I107" data-block-id="AV_C04_S02_I107" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">कामस्य यत्राप्ताः कामास्तत्र माममृतं कृधि’ ।</div> | |||
<div class="introduction-line">इति श्रुतिपुराणानि तत्र तत्र वदन्ति हि ॥107॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I108" data-block-id="AV_C04_S02_I108" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">अतो मोक्षे सुखाभाव इति यत्किञ्चिदेव हि ।</div> | |||
<div class="introduction-line">शिरःकराद्यभावश्च न मुक्तस्य भवेत् क्वचित् ॥108॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I109" data-block-id="AV_C04_S02_I109" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">श्रुतयश्च पुराणानि मानमत्र बहूनि च ॥109॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I110" data-block-id="AV_C04_S02_I110" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">‘न वर्तते यत्र रजस्तमस्तयोः सत्त्वं च मिश्रं न च कालविक्रमः ।</div> | |||
<div class="introduction-line">न यत्र माया किमुतापरे हरेरनुव्रता यत्र सुरासुरार्चिताः ॥110॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I111" data-block-id="AV_C04_S02_I111" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">श्यामावदाताः शतपत्रलोचनाः पिशङ्गवस्त्राः सुरुचः सुपेशसः ।</div> | |||
<div class="introduction-line">सर्वे चतुर्बाहव उन्मिषन्मणिप्रवेकनिष्काभरणाः सुवर्चसः ॥111॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I112" data-block-id="AV_C04_S02_I112" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">प्रवालवैदूर्यमृणालवर्चसां परिस्फुरत्कुण्डलमौलिमालिनाम् ।</div> | |||
<div class="introduction-line">भ्राजिष्णुभिर्यः परितो विराजते लसद्विमानावलिभिर्महात्मनाम् ॥112॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I113" data-block-id="AV_C04_S02_I113" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">विद्योतमानप्रमदोत्तमाभिः सविद्युदभ्रवलिभिर्यथा नभः ।</div> | |||
<div class="introduction-line">श्रीर्यत्र रूपिण्युरुगायपादयोः करोति मानं बहुधा विभूतिभिः’(भाग.२.९.१०-१३) ॥113॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I114" data-block-id="AV_C04_S02_I114" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">‘ऋचां त्वः पोषमास्ते पुपुष्वान् गायत्रं त्वो गायति शक्वरीषु ।</div> | |||
<div class="introduction-line">ब्रह्मा त्वो वदति जातविद्यां यज्ञस्य मात्रां विमिमीत उ त्वः’(ऋ.सं.१०.७१.११) ॥114॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I115" data-block-id="AV_C04_S02_I115" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">कामान्नरूपी चरतीतिपूर्व श्रुत्या पुराणोक्तिभिरप्यदोषः ।</div> | |||
<div class="introduction-line">देहः स्वरूपात्मक एव तेषां मुक्तिं गतानामपि चेयते हि ॥115॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I116" data-block-id="AV_C04_S02_I116" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">शिरःकराद्यैरपि मुक्तिभाजो युक्ता यतस्ते पुरुषा इदानीम् ।</div> | |||
<div class="introduction-line">यथेति पूर्वा अनुमाश्च जीव स्वरूपमङ्गादिकमावयन्ति(आपयन्ति) ॥116॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I117" data-block-id="AV_C04_S02_I117" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">न ब्रह्मरूपत्वममुष्य देहिनो मुक्तावपि स्यात् प्रमया कथञ्चित् ।</div> | |||
<div class="introduction-line">स ब्रह्मणा सहितोऽशेषभोगान् भुङ्क्ते तथोपेत्य सुखार्णवं तम् ॥117॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I118" data-block-id="AV_C04_S02_I118" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">यत्तत्परं ज्योतिरुपेत्य जीवो निजस्वरूपत्वमवाप्य कामान् ।</div> | |||
<div class="introduction-line">भुङ्क्ते स देवः(दैवं) पुरुषोत्तमोऽजः आत्मेति चोक्तो गुणपूर्तिहेतोः ॥118॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I119" data-block-id="AV_C04_S02_I119" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">सेतुः स देवोऽखिलमुक्तिभाजामुतामृतस्येष्ट इहेशिता यत् ।</div> | |||
<div class="introduction-line">इत्यादिवाक्यैर्भगवद्वशः सन् भुङ्क्तेऽखिलान् मुक्तिगतोऽपि भोगान् ॥119॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I120" data-block-id="AV_C04_S02_I120" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">कालोऽप्यसौ नैक्ययुतः परेण जीवस्य कालो यत एष यद्वत् ।</div> | |||
<div class="introduction-line">इत्यादिका अप्यनुमाः प्रमाणं मुक्तौ च जीवस्य परत्वरोधे ॥120॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I121" data-block-id="AV_C04_S02_I121" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">कथं च यः पूर्वमसौ न पश्चाद्भवेत् स एवेत्यपि युक्तिमेति ।</div> | |||
<div class="introduction-line">यतो न दृष्टं यदभून्न पूर्वं पश्चात् तदासेति कुतश्च किञ्चित् ॥121॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I122" data-block-id="AV_C04_S02_I122" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">न चैव मुक्तौ न(तु) हरेः पृथक्त्वमैक्यं तथा स्यादिति युक्तिमेति ।</div> | |||
<div class="introduction-line">यतो न कुत्रापि भिदाभिदा च दृष्टा चितश्चेतनया कुतश्चित् ॥122॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I123" data-block-id="AV_C04_S02_I123" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">इत्थं मतानि भ्रमजानि यस्मात् मोक्षं समुद्देश्यमपि भ्रमेण ।</div> | |||
<div class="introduction-line">विदुर्न सम्यग्यदपीह लौकिकाः सुखं मम स्याच्च सदेति जानते ॥123॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I124" data-block-id="AV_C04_S02_I124" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">औदार्यमुच्चावचशक्तिरात्मस्वरूपदार्ढ्यं च निजस्वभावः ।</div> | |||
<div class="introduction-line">स्वातन्त्र्यमापूर्णविशेषयोग्यता विरोधहानिश्च चतुर्थपादे ॥124॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I125" data-block-id="AV_C04_S02_I125" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">व्यवस्थितिस्त्वविशेषस्थितिश्च निषेधसामान्यविधिक्रियाणाम् ।</div> | |||
<div class="introduction-line">विभक्तता चात्वरयैव सिद्धिर्विपक्षसम्प्राप्तिविरुद्धहेतवः ॥125॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I126" data-block-id="AV_C04_S02_I126" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">सुशक्यता शश्वदतिप्रसिद्धिर्विवेक(प्रसिद्धिविवेक)विन्यासविचारसञ्ज्ञाः ।</div> | |||
<div class="introduction-line">नानाप्रवृत्तिः कृतकृत्यता च विपक्षतर्काः समतीतपादे ॥126॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I127" data-block-id="AV_C04_S02_I127" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">महाफलत्वं प्रविविक्तता च सन्धिग्रहः साधनमाप्तकृत्यम् ।</div> | |||
<div class="introduction-line">विशेषकार्यं कृतिसंस्थितिश्च(कृतसंस्थितिश्च) सुयुक्तयो निर्णयगाः स्वपक्षे ॥127॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I128" data-block-id="AV_C04_S02_I128" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">व्यामिश्रता कार्यकरत्वमर्थक्लृप्तिः सुदार्ढ्यं परतन्त्रता च ।</div> | |||
<div class="introduction-line">समानधर्मः कृतशेषता च लोकोपमा पूर्वमतानुसाराः ॥128॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I129" data-block-id="AV_C04_S02_I129" data-verse="AV_C04_S02"> | |||
<div class="introduction-line">विशेषसाम्यश्रुतिराढ्यता च समानलोपो महिमाविशेषः ।</div> | |||
<div class="introduction-line">कृतार्थता शश्वदनुप्रवृत्तिः सिद्धान्तनिर्णीतिविशिष्टहेतवः ॥129॥</div> | |||
</div> | |||
<span id="gr-adh-AV_C04_S02_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="नैकस्मिन्नधिकरणम्" data-block-id="gr-adh-AV_C04_S02_A001"></span><h4 class="gr-section-head">नैकस्मिन्नधिकरणम्</h4> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S02_V01" data-block-id="AV_C04_S02_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रधानवायुस्त्विह वायुनामा भूतेष्विति प्रोक्तगतोऽपि युक्त्या ।</span><span class="shloka-line">यस्मात् श्रुतौ पवते चेति भूरिप्रोक्तो यतो भूतमानी च सोऽपि ॥130॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S02_V01" data-block-id="AV_C04_S02_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">महामानी त्वल्पमानी च यस्मात् तच्छब्देनाप्युच्यते तेन सोऽपि ।</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C04_S02_A001" data-teeka="Nyayasudha"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body">{{Teeka | |||
| verse_id = AV_C04_S02_A001 | |||
| id = AV_C04_S02_A001_ | |||
| name = | |||
| label = न्यायसुधा | |||
| text = <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ अनेकलयाधिकरणम् ।।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ नैकस्मन्दर्शयतो हि ॐ ।।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">१०९सु०- अत्र अग्नौ सर्वे देवा विलीयन्ते, भूतेषु देवा विलीयन्ते इति श्रुतिद्वयविप्रति-पत्त्या किमग्नावेकस्मन् सर्वे देवा विलीयन्ते, उत पञ्चस्वपि भूतेष्वति संशये अग्नावेकस्मन्नेव सर्वेषां देवानां लयः । अग्निश्रुतेर्निरवकाशत्वात् । भूतश्रुतेस्तु सावकाशत्वात् । एकस्मन्नग्नौ सर्वेषां च लये अग्नेश्च वायौ वायोराकाशे सति भूतेष्वति बहुवचनोपपत्तेरिति प्राप्ते सिा-न्ततम् । नैकस्मन्नग्नौ सर्वेषां देवानां लयः । किन्तु पञ्चस्वपि भूतेषु । कुतः । पृथिव्यामृभवो विलीयन्ते, वरुणेऽश्विनौ, अग्नावग्नयो, वायाविन्द्रः, सोम आदित्यो बृहस्पतिरित्याकाश एव साध्या विलीयन्ते (मृत्यवः) ऋभवः पृथिव्यां, वरुण आपः, अग्नयस्तेजसि, मरुतो मारुते, आकाशे विनायका विलीयन्त इति श्रुती यथायोगं पञ्चस्वपि भूतेषु देवानां लयं दर्शयतो हीति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र वायाविन्द्र इति वायुशब्दो भूतवायोरप्रधानस्य वाचको विवक्षित इति प्रतीयते । पृथिव्यादिसङ्गीर्तनेन भूत(प्रकर)कारणात् । सूत्रकृता च सर्वेषु भूतेषु देवानां लय इत्यत्रार्थे गृहीतेऽयं श्रुतिः । भूतेषु तच्छतेरित्युपक्रमात् । ततोऽप्यप्रधानो वायुरिति प्रतीतिनिवारणाय</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">आह प्रधानेति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- प्रधानवायुस्त्वह वायुनामा</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">भूतेष्वति प्रोक्तगतोऽपि युक्तया ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">तुशब्दोऽवधारणे । इह श्रुतौ भूतेष्वति प्रोक्तगतोऽपि इति शङ्काबीजानुवादः । भूतेषु लयं वक्ष्यामीत्याशयेन श्रुत्या प्रोक्तं यत्पृथिव्यादिकं तद्गतोऽपीति । यद्वा, भूतेषु देवानां लय इत्यत्रार्थे प्रोक्तं सूत्रकृता गृहीतं श्रुतिवाक्यं तद्गतोऽपीति । कुतः । युक्तया उत्तमानामिन्द्रादीना-मधमे भूतवायौ लयानुपपत्तेरित्यर्थः । प्रधानवायावपि कथमिन्द्रादीनां लयोपपत्तिरित्यत आह यस्मादिति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">यस्माच्छतौ पवते चेति भूरि</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">प्रोक्तो</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">यस्मात् कारणात् सा वा एषा देवता अनादिर्योऽयं पवत इति श्रुतौ चशब्दादन्यास्वपि श्रुतिषु प्रधानवायुः भूरि भूरित्वेन सकलजीवोत्तमत्वेन प्रोक्तः, तस्मात् तस्मन्निन्द्रादीनां प्रलयोपपत्तेः, प्रधानवायुस्त्वह वायुनामेति सम्बन्धः । यद्वा एष वै ब्रह्म योऽयं पवते तमेताः पञ्च देवताः परिम्रियन्ते विद्युद्वृष्टिश्चन्द्रमा आदित्योऽग्निरिति श्रुतिरत्र विवक्षिता । तत्र भूरि स्पष्टं सूर्यादीनां संहर्ता प्रोक्त इति । एवं तर्हि भूतप्रकरणबाधः स्यादित्यत आह यत इति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">यतो भूतमानी च सोऽपि ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">न केवलमप्रधानवायुः किन्तु स प्रधानवायुरपि भूतमानित्वाद् भूतनामा चेति चार्थः । अतः प्रकरणविरोधाभावात् प्रधानवायुरेवेह वायुनामेति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">उक्तमेव प्रपञ्चयति महामानीति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">महामानी त्वल्पमानी च यस्मा-</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">त्तच्छब्देनाप्युच्यते तेन सोऽपि ।।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">महांश्चासौ मानी चेति महामानी सर्वाभिमानीति यावत् । यथा समस्तराष्ट्राधिपती</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">राजा तदन्तर्गतस्य ग्राम(क)स्याधिपतिर्भवति एवं सर्वाभिमानी प्रधानवायुः अल्पस्य वायो-र्भूतस्याभिमानी भवेदेव । तच्छब्देन भूतशब्देन । न केवलं वायुशब्देनेत्यपेरर्थः ।।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति अनेकलयाधिकरणम् ।। ४-२-५ ।।</p> | |||
}}</div></div></div> | |||
<span id="gr-adh-AV_C04_S02_A002" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="पराधिकरणम्" data-block-id="gr-adh-AV_C04_S02_A002"></span><h4 class="gr-section-head">पराधिकरणम्</h4> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S02_V02" data-block-id="AV_C04_S02_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तस्मिन् लयं यान्ति भूतान्यशेषक्रमाविरोधेन स एव विष्णौ ॥131॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S02_V02" data-block-id="AV_C04_S02_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इन्द्रदीनां तत्र लयः क्रमं तु प्रोक्तं विशेषादनुसृत्य नान्यत् ।</span><span class="shloka-line">तस्मादशेषा गिरिजां प्रविश्य तयैव रुद्रं सह तेन वाणीम् ॥132॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S02_V02" data-block-id="AV_C04_S02_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तया पतिं प्राप्य सहैव तेन लयं हरौ यान्ति समस्तजीवाः ।</span><span class="shloka-line">सोमस्तु वारीशयुतोऽनिरुद्धं विशत्यसौ काममसौ तु वारुणीम् ॥133॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S02_V02" data-block-id="AV_C04_S02_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सा शेषदेवं स गिरं च सैव वायुं विशत्यञ्ज इतीह निर्णयः ।</span><span class="shloka-line">उमागिरीशाविति भारतीराविति स्म वाग्वेदता ब्रवीति ॥134॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S02_V02" data-block-id="AV_C04_S02_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अहीन्द्रपत्नीमहिपं विरिञ्चपत्नीं विरिञ्चं च विमुक्तिकाले ।</span><span class="shloka-line">त एव यत्तत्पदमाप्नुवन्ति तत्काल एतान् समुपास्य जीवाः ॥135॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S02_V02" data-block-id="AV_C04_S02_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ब्रह्मत्वकाले प्रविशन्ति चैतानिति स्म वाक् तादृशतामुपैति ।</span><span class="shloka-line">सूर्योऽग्नियुक्तो गुरुमाप्य तेन शक्रं सहैतेन सुपर्णपत्नीम् ॥136॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S02_V02" data-block-id="AV_C04_S02_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तया सुपर्णं सह तेन वाणीं ब्रह्माणमेतद्गत एव याति ।</span><span class="shloka-line">इन्द्रप्रवेशस्तु यदोच्यतेऽत्र तदा ह्युमेत्येव सुपर्णपत्नी ॥137॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S02_V02" data-block-id="AV_C04_S02_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">उक्ता सुपर्णश्च गिरीशनाम्ना ततो विरोधश्च न कश्चनात्र ।</span><span class="shloka-line">भृग्वादयो दक्षमवाप्य तेन प्राप्येन्द्रमेतेन सुपर्णपत्नीम् ॥138॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S02_V02" data-block-id="AV_C04_S02_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">विशन्ति ये मनवो राजमुख्या मनुं प्रविश्याथ गता महेन्द्रम् ।</span><span class="shloka-line">आकाश उर्वी च गुरुं प्रविश्य तेनैव यातः पुरुहूतदेवम् ॥139॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S02_V02" data-block-id="AV_C04_S02_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सनादयो यतयः काममेव विशन्ति शिष्टा अपि हव्यवाहम् ।</span><span class="shloka-line">वर्णाश्रमाचाररता मनुष्या धर्मं मनुं सोऽपि समेति काले ॥140॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S02_V02" data-block-id="AV_C04_S02_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तमेव सर्वे पितरः सुरानुगाः सर्वे कुबेरं स च सोममेव ।</span><span class="shloka-line">विमुक्तिकाले प्रविशन्त्यभीक्ष्णं भोगाश्च तद्देहगताः प्रभुञ्जते ॥141॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S02_V02" data-block-id="AV_C04_S02_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आनन्दसुव्यक्तिरमुत्र तेषां भवत्यतश्चेष्टत एव निर्गताः ।</span><span class="shloka-line">क्रीडन्ति भूयश्च समाविशन्ति तानेव सायुज्यमिदं वदन्ति ॥142॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S02_V02" data-block-id="AV_C04_S02_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सायुज्यहीनास्तु(हीनाश्च) लये तु सर्वे प्रोक्तेन मार्गेण विशन्ति सृष्टौ ।</span><span class="shloka-line">बहिश्च निर्यान्ति ततोऽन्यदाऽपि सायुज्यभाजां भवति प्रवेशः ॥143॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S02_V02" data-block-id="AV_C04_S02_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">उक्तं समस्तं परमश्रुतौ हि प्रोक्तं च(तु) सर्गक्रमतो विपर्ययः ।</span><span class="shloka-line">मुक्तौ लये यद्वदथो लयश्च विपर्ययेणेत्यवदद्गिरां प्रभुः(पतिः) ॥144॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S02_V02" data-block-id="AV_C04_S02_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">लये यतो मुक्तिरियं सुराणां भोगो विशेषेण च यं वदिष्यति ।</span><span class="shloka-line">उक्तश्च बिम्बप्रतिबिम्बभावः पिङ्गश्रुतावुक्तलयानुसारतः ॥145॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S02_V02" data-block-id="AV_C04_S02_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">बिम्बे लयो यन्नियतश्च मुक्तौ चिदात्मनां तद्वशता च सर्वदा ।</span><span class="shloka-line">तेजोऽभिधां तु श्रियमाप्य विष्णुमग्रे ततः पुत्रतयैव वायुः ॥146॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S02_V02" data-block-id="AV_C04_S02_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आप्तः प्रसूतः पुनरेव विष्णुं प्रविश्य मुक्तः प्रलयेऽत्र तिष्ठति ।</span><span class="shloka-line">सर्वेऽपि ते मुक्तगणा अमन्दसान्द्रं निजानन्दमशेषतोऽपि ॥147॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S02_V02" data-block-id="AV_C04_S02_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">भुञ्जन्त एवासत ईशदेहे लयेऽथ सर्गे बहिरेव यान्ति ।</span><span class="shloka-line">प्रयाति धर्मं निर्ऋतिस्तु शक्रं मरुद्गणाः पार्षदास्तथैव ॥148॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S02_V02" data-block-id="AV_C04_S02_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सर्वेऽनिरुद्धं पृतनाधिपाद्यास्तुरश्रुतिर्हीत्थमियं विमुक्तिः ।</span></span></div> | |||
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C04_S02_A002" data-teeka="Nyayasudha"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body">{{Teeka | |||
| verse_id = AV_C04_S02_A002 | |||
| id = AV_C04_S02_A002_ | |||
| name = | |||
| label = न्यायसुधा | |||
| text = <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ परा(लया)धिकरणम् ।।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ तानि परे तथा ह्याह ॐ ।।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">११०सु०- अस्यार्थः । तानि भूताभिमानिप्रभृतीनि दैवानि परे परमात्मनि लीयन्ते तथा ह्याह श्रुतिरिति । अत्र सर्वेषां देवानां परमात्मनि साक्षायः प्रतीयते । तत्परिहाराय भाष्यं प्राण-द्वारेणेति । तत्रापि प्राणे सर्वेषां साक्षायः प्रतीयते । अतो विस्पष्टं व्याचष्टे तस्मन्निति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- तस्मयं यान्त भूतान्यशेष-</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">क्रमाविरोधेन स एव विष्णौ ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अशेषक्रमाविरोधेन श्रुत्याद्युक्तं सर्वं क्रममनुसृत्य । भूतानि भूतादीनि दैवानि तस्मन् प्रधानवायौ लयं यान्त । स एव विष्णौ लयं याति । यश्च वायाविन्द्र इति श्रुताविन्द्रादीनां प्रधानवायौ लयोऽभिहितः सोऽपि न साक्षादित्याह इन्द्रादीनामिति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">इन्द्रादीनां तत्र लयः क्रमं तु</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">प्रोक्तं विशेषादनुसृत्य नान्यत् ।।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">तत्र प्रधानवायौ । विशेषादिति तृतीयार्थे पञ्चमी । विशेषवाक्येन प्रोक्तमनुसृत्य व्याख्यातव्यः । न त्वन्यद्व्याख्यानं साक्षात् तत्र लय इति । विशेषवाक्यविरोधादिति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">१११सु०- तमेव क्रमं सङ्क्षेपेण तावदाह तस्मादिति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-तस्मादशेषा गिरिजां प्रविश्य</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">तयैव रुद्रं सह तेन वाणीम् ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">तया पतिं प्राप्य सहैव तेन</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">लयं हरौ यान्त समस्तजीवाः ।।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">विशेषप्रमाणस्य सर्वथा अनुसर्तव्यत्वादिति भावः । अत्र गिरिजाशब्दो वारुणी-सौपर्णीपरो व्याख्येयः । तथा रुद्रशब्दः शेषगरुडपरः । तथा च वक्ष्यति । तया गिरिजया सहैव रुद्रं प्राप्य, पतिं वाण्याः । समस्तजीवा इत्यस्यैव विवरणं अशेषा इति । यद्वा, रुद्रं प्रविशन्ती-त्यध्याहारेण व्याख्येयम् । अस्यैव विवरणं उत्तरवाक्यजातम् ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">११२सु०- तत्र वायाविन्द्र इति श्रुतावुक्तानामिन्द्रादीनां चतुर्णां पृथिव्यादीनां भूतानां च क्रमेणैव वायौ प्रवेश इति यदुक्तं तत्तावत्प्रपञ्च्यते ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">इह द्वौ मार्गौ शेषमार्गो गरुडमार्गश्च । तत्र शेषमार्गमादावाह सोमस्त्वति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- सोमस्तु वारीशयुतोऽनिरुं</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">विशत्यसौ काममसौ तु वारुणीम् ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">सा शेषदेवं स गिरं च सैव</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">वायुं विशत्यञ्ज इतीह निर्णयः ।।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">वारीशयुत इत्यनेनाब्देवताया वरुणस्य सोमे लय इत्युच्यते । इहेन्द्रादिचतुष्टये सोमस्य भूतेष्वपां वायुप्रवेशे निर्णयः । प्राग्गरिजां रुद्रमित्युक्तम् । इदानीं च गिरं वायुमिति । एते चत्वारः शब्दाः प्रसिपदार्थका इति प्रतीतिं वारयितुमाह उमेति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">उमागिरीशावपि भारतीरा-</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">विति स्म वाग्वेदगता ब्रवीति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अहीन्द्रपत्नीमहिपं विरिञ्च-</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">पत्नीं विरिञ्चं च विमुक्तिकाले ।।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">उमागिरीशाविति भारतीरावित्यपि । ईरः समीरः । वागित्येतत्पर्यायसमुदायो गृह्यते । प्रतीतार्थत्वे किं बाधकमित्यत उक्तं विमुक्तिकाल इति । विमुक्तिप्रतिपादनावसरे । एतेन उमादीनां चतुर्णामिह जन्मनि मुक्तयभावादिति बाधकं सूचितं भवति । वेदवाक्यानुसारिणो वयमपि तथैव प्रयुक्तवन्तः स्म इति भावः । उमादिशब्दानां वारुण्यादिवृत्तौ किं निमित्तमित्यत आह त एवेति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">त एव यत्तत्पदमाप्नुवन्त</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">यद्यस्मात्त उमाद्या एव तत्पदं वारुण्यादिपदं उत्तरकल्पे प्राप्नुवन्त तस्मादिति पूर्वेण सम्बन्धः । अनेन उमात्वादीनां वारुणीत्वादीनां च एकद्रव्यसम्बन्धो लक्षणाबीजमित्युक्तं भवति । प्रसिपदत्यागेन अप्रसिपदप्रयोगे किं प्रयोजनमित्यत आह तत्काल इति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">तत्काल एतान् समुपास्य जीवाः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ब्रह्मत्वकाले प्रविशन्त चैता-</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">निति स्म वाक् तादृशतामुपैति ।।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">तत्काले उमात्वादिकाले । एतान् उमादीन् देवान् । ब्रह्मत्वकाले तेषामेव वाय्वादीनां ब्रह्मत्वादेः काले । एतान् वारुण्यादीन् । चो यस्मादित्यर्थे । इति तस्मात् । वाक् वेदवाणी । तादृशताम् उमादिशब्दवत्ताम् ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । यो यस्मन्नतिपरिचयवान् तस्याश्रमान्तरप्राप्त्यादिना नामान्तरे प्राप्तेऽपि तदभिज्ञाः तं प्रति तं पूर्वनाम्नैव व्यवहरन्तीति लोके सुप्रसिम् । तथाऽत्रापि प्रयोग इति किं प्रयोजनान्वेषणेनेति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">११३सु०- इदानीं गरुडमार्गमाह सूर्य इति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-सूर्योऽग्नियुक्तो गुरुमाप्य तेन</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">शक्रं सहैतेन सुपर्णपत्नीम् ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">तया सुपर्णं सह तेन वाणीं</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ब्रह्माणमेतद्गत एव याति ।।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अग्नियुक्त इत्यनेन अग्नेः सूर्ये लय इत्युच्यते । अनेन अग्निरिन्द्र इति श्रुतिः परम्परा-पेक्षेत्युक्तं भवति । एतद्गतो वाणीगत एव । एतेन इन्द्रादिष्वन्द्रादित्यबृहस्पतीनां, भूतेषु तेजसो, वायौ लयो विवृतो भवति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वेतत् इन्द्र उमायामुमा रुद्रे विलीयत इति श्रुतिविरुम् । उमारुद्रशब्दयोः स्वार्थ-परित्यागेऽपि वारुणीशेषपरतया व्याख्यातत्वादित्यत आह इन्द्रेति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">इन्द्रप्रवेशस्तु यदोच्यतेऽत्र</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">तदा ह्युमेत्येव सुपर्णपत्नी ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">उक्ता सुपर्णश्च गिरीशनाम्ना</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ततो विरोधश्च न कश्चनात्र ।।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">यदातदाशब्दावधिकरणमात्रस्योपलक्षकौ यत्र श्रुतौ अत्र उमायामिन्द्रप्रवेश उच्यते । तस्याश्चोमाया रुद्रे । सुपर्णपत्न््नयेव । गिरीशनाम्ना गिरीशपर्यायेण । सौपर्ण्यामिन्द्रलयस्य बलव-च्छतिसित्वादिति हिशब्दः । अत्र पदसादृश्यं प्रवृत्तिनिमित्तमिति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">११४सु०- अधुना तानि पर इत्युक्तानां हिरण्यगर्भे लयप्रकारमाह भृग्वादय इति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- भृग्वादयो दक्षमवाप्य तेन</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">प्राप्येन्द्रमेतेन सुपर्णपत्नीम् ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">विशन्त ये मनवो राजमुख्या</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">मनुं प्रविश्यात्र गता महेन्द्रम् ।।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">सुपर्णपत्न््नयाः सुपर्णे लयः सि एव । इन्द्रपर्यन्तमेव वक्तव्यो अधिकवचनमुक्तदार्ढ्या-र्थम् । एवमुत्तरत्रापि । ये मनवो वैवस्वताद्याः ये च राजमुख्याः प्रियव्रताद्यास्ते स्वायम्भुवमनुं प्रविश्य अत्र स्वायम्भुवे मनौ गता वर्तमाना महेन्द्रम् । विशन्तीत्युभयत्र सम्बध्यते ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">भूतेषु पृथिव्याकाशयोर्लयप्रकारो वक्तव्यः, तमाह आकाश इति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">आकाश उर्वी च गुरुं प्रविश्य</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">तेनैव यातः पुरुहूतदेवम् ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">सनादयो यतयः काममेव</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">विशन्त शिष्टा अपि हव्यवाहम् ।।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">वायुभूतस्य मुख्याभिमानी प्रधानवायुरित्युक्तम् । अमुख्याभिमानिनस्तु शक्रं मरुद्गणा इति लयो वक्ष्यते ।। सनादय इति । सनत्कुमारव्यतिरिक्ताः । तस्य कामावतारत्वात् । कामस्य तु वारुण्यामुक्त एव लयः । शिष्टा उक्तेभ्यः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">एतेन अग्नौ सर्वे देवा विलीयन्त इत्यस्य विषयो दर्शितः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अस्यापवादमाह वर्णाश्रमेति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">वर्णाश्रमाचाररता मनुष्या</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">धर्मं मनुं सोऽपि समेति काले ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">तमेव सर्वे पितरः सुरानुगाः</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वे कुबेरं स च सोममेव ।।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">एतत्प्रसङ्गान्मुक्तौ प्रवेशमात्रमुक्तं न तु देहलयः । तेषामुत्क्रमणस्य विद्यमानत्वात् । वर्णाश्रमाचाररता इत्यनेन मनुष्याणां मुक्तौ वर्माश्रमवत्त्वमस्तीति सूचयति । धर्मस्य तु स्वाय-म्भुवे मनौ लय एव । काले मोक्षकाले । सर्वे पितरः तं धर्ममेव संयान्त । सर्वे सुरानुगा गन्धर्वाद्याः कुबेरम् ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">उपसंहरति विमुक्तति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">विमुक्तिकाले प्रविशन्त्यभीक्ष्णं</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">भोगांश्च तद्देहगताः प्रभुञ्जते ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">एवं सर्वे यथोक्तप्रकारेण विमुक्तिकाले प्रविशन्त्युत्तमानिति शेषः । न केवलं प्रवि-</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">शन्त किं तर्हीत्यत आह अभीक्ष्णमिति । आविष्टग्रहवदित्यर्थः । किमनेन प्रवेशेनेत्यत आह आनन्देति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">आनन्दसुव्यक्तिरमुत्र तेषां</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">भवति</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अमुत्र उत्तमेषु प्रवेशेन ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">परि०- सुपर्णपत्नी विशन्तीत्यत्र विशन्तीति पदस्य महेन्द्रमित्यत्राप्यन्वय इति भावेनाह इत्युभयत्र सम्बध्यत इति । भूतचतुष्टयस्य लय उक्तः वायुभूतस्य लयो वक्तव्य इत्यत आह वायुभूतस्येति ।। प्रधानेति । तस्य तु लयः प्रागुक्त इति भावः ।। लय एवेति । न तूत्क्रान्तरित्यर्थः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">११५सु०- प्रविष्टानां पुनर्निर्गमोऽस्त न वेति शङ्कायामाह अतश्चेति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अतश्चेष्टत एव निर्गताः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">क्रडन्त</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अत एभ्य उत्तमेभ्यो निर्गताश्चेति सम्बन्धः । इष्टम् इच्छा । नपुंसके भावे क्तः । निर्गतानां पुनः प्रवेशोऽस्त न वेत्यत आह भूयश्चेति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">भूयश्च समाविशन्त</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">तानेव</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">तान् पूर्वप्रविष्टानेव ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वेवंविधा मुक्तिः क्वापि नोपलब्धेत्यत आह सायुज्यमिति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">सायुज्यमिदं वदन्त ।।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">वदन्त पुराणादीनि । सयुजां भावो हि सायुज्यम् । किं इदं सायुज्यं सर्वेषामस्त । नेति ब्रूमः । तर्हि सायुज्यहीनानां कदृशी वृत्तिरित्यत आह सायुज्येति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">सायुज्यहीनास्तु लये तु सर्वे</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">प्रोक्तेन मार्गेण विशन्त सृष्टौ ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">बहिश्च निर्यान्त</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">लये तु लय एव । विशन्त उत्तमान् । बहिः तेभ्यः । एतत्सायुज्यभाजामपि समानमिति नेत्याह तत इति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ततोऽन्यदापि</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">सायुज्यभाजां भवति प्रवेशः ।।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ततः लयकालात् ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">११६सु०- नन्वेतत्सर्वं कुतः प्रमाणात् प्रतिपत्तव्यमित्यत आह उक्तमिति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-उक्तं समस्तं परमश्रुतौ हि</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">प्रोक्तं च</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अस्यास्मय इत्युक्तं समस्तम् । परमश्रुतिश्च विस्तरभयान्न पठिता । चशब्द उत्तर-वाक्येन सम्बध्यते । प्रमाणान्तरमाह सर्गेति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">सर्गक्रमतो विपर्ययः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">मुक्तौ</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">मुक्तौ सर्गक्रमतो विपर्यय इति । यो यस्माज्जातः तस्य तस्मन् मुक्तिरिति तावदङ्गी-करणीयमित्यर्थः । एतच्च अपवादाभावे सतीति ज्ञेयम् । तथा च न्यायविवरणे । कुत एतदित्यत आह लय इति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">लये यद्वत्</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">साधारणप्रलये सर्गक्रमाद्विपर्ययस्य सत्त्वादिति भावः । एतदपि कुत इत्यत आह</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अथो इति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अथो लयश्च</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">विपर्ययेणेत्यवदद्गिरां प्रभुः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अथोशब्दः अर्थान्तरे । विपर्ययेणा सर्गक्रममपेक्ष्य । अवदत् उपपादितवान् । गिरां वेदवाचां प्रभुः सूत्रकारः । यथा विपर्ययेण तु क्रमोऽत उपपद्यते चेति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">लये सृष्टिक्रमतो विपर्ययश्चेत् मुक्तौ तथा भाव्यमित्यत्र किं नियामकमित्यत आह</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">लय इति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">लयो यतो मुक्तिरियं सुराणां</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">यतः कारणात् सुराणां लयः एव इयं मुक्तिः न मनुष्याणामिव प्रागेव देहादुत्क्रान्तः । तस्मादुक्तं युक्तम् । सामान्यविशेषभावान्न साध्याविशिष्टतादोषः । सर्गश्च उक्तानुगुण एव श्रुत्यादिसि इति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु प्राङ् मुक्तानां भोगादिकं समर्थितम् । इदानीं तूच्यते लय एव मुक्तिरिति । तत्कथं पूर्वापरविरोधो न भवतीत्यत आह भोग इति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">भोगो विशेषेण च</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">विशेषेण देवपदादप्यतिशयेन । देहहानिलक्षणा मुक्तिर्लयान्न विशिष्यत इत्युक्तं न तु सर्वाऽपीति भावः । अत एव प्रागियमित्युक्तम् ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">केचित्तु विमतो लयः सृष्टितो विपरीतक्रमवान् लये विपरीतक्रमसत्त्वादिति पूर्वत्र प्रयोगोऽभिमतः । तथा च</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">लये विपरीतक्रमसत्त्वायो विपरीतक्रमवानित्युक्तं स्यात् एवं च साध्याविशेषः लयसामान्यगतेन विपरीतक्रमेण लयविशेषसुरलयमुक्तौ साध्यत इति न दोष इत्यर्थः इत्याहुः । ननु सृष्टिक्रमो (यदि) भवदुक्तलयक्रमात् क्वचिदन्यथा-ऽप्यस्तु न हि जनकजन्ययोरानुपूर्वीनियमे नियामकमस्तीत्यत आह सर्गश्चेति । तस्मादशेषा इत्यादिना येन क्रमेण लय उक्तः तद्विपरीतक्रमो नियमेन श्रुत्यादिसिो न क्वचिदन्यथा अस्तीत्यर्थः ।। प्राङ्मुक्तानामिति । भोगांश्च तद्देहगताः प्रभुञ्जते इत्यत्रेत्यर्थः । यथेष्टतो निर्गत्यादिः आदिपदार्थः । ननु लये विपरीतक्रमश्चेत् मुक्तावपि तथा भाव्यमित्येतत् कुतः । तथात्वे मनुष्याणामपि तथा स्यादिति भावेन शङ्कितस्य किमुत्तरमित्यत आह देहहानीति ।। अत एवेति । सुरलयरूपा मुक्तिरेव लयाविशिष्टेत्यभिमतत्वादेवेत्यर्थः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">११७सु०- भोगश्च मुक्तिरिति सूत्रकारानुक्तं कस्मादुपसङ्ख्येयमित्यत आह यमिति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- यं वदिष्यति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">यं भोगं चतुर्थपादे सूत्रकारो वक्ष्यति मुक्तित्वेन सः । प्रमाणान्तरं चाह उक्तश्चेति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">उक्तश्च बिम्बप्रतिबिम्बभावः</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">पैङ्गिश्रुतावुक्तलयानुसारतः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">बिम्बप्रतिबिम्बभावः देवानां उक्तलयानुसारतः इति । यस्मन् यस्य अस्माभिर्लय उक्तः स बिम्बः अपरः प्रतिबिम्ब इत्युक्तमस्तीत्यर्थः । ततः किमित्यत आह बिम्ब इति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">बिम्बे लयो यन्नियतश्च मुक्तौ</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">चिदात्मनां तद्वशता च सर्वदा ।।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">मोक्षानन्तरमपि सर्वदा । एतदुत्तरत्रोपयोगि । प्रसङ्गादिहोक्तम् । यद्यस्मान् मुक्तौ प्रति-बिम्बस्य बिम्बे लयो नियतः प्रमाणप्रसिः, तानि चान्यत्र पठितानि, तस्मादुक्तं युक्तमिति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">११८सु०- यदुक्तं सर्वेषां भूतानां प्राणे लयस्तस्य विष्णाविति तदसत् । प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां देवतायामिति श्रुतिविरोधात् । बिम्बे प्रतिबिम्बस्य लय इति चासत् । न हि प्राणस्तेजोभूतस्य प्रतिबिम्ब इत्यत आह तेजोऽभिधामिति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-तेजोऽभिधां तु श्रियमाप्य विष्णु-</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">मग्रे ततः पुत्रतयैव वायुः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">आप्तः प्रसूतः पुनरेव विष्णुं</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">प्रविश्य मुक्तः प्रलयेऽत्र तिष्ठति ।।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">वायुः प्रलये तेजोऽभिधां श्रियमाप्य तत्र लीनो भूत्वा विष्णुमाप्तः । सृष्टिकाले जातेऽग्रे सर्वेभ्यः पूर्वं, ततो विष्णोः, पुत्रतया हिरण्यगर्भत्वेन प्रसूतः । पुनरेव प्रलये मुक्तौ विष्णुं प्रविश्य अत्र विष्णौ तिष्ठति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">इदमुक्तं भवति । तेजःशब्दस्य लक्ष्मीवाचित्वान्नोक्तविरोधः । एवं तर्हि विलीनो हि प्रकृतौ संसारमेतीति श्रुतेर्वायोः संसारप्रसङ्ग इति चेन्न । इष्टत्वात् । हिरण्यगर्भत्वेन पुनर्जनना-ङ्गीकारात् । एवमपि ब्रह्मविदो मुक्तयभावप्रसङ्ग इति चेन्न । हिरण्यगर्भत्वानन्तरं मुक्तिस्वीकारा-दिति । इदं च प्राणशब्दस्य वायुवाचित्वपक्षमादायोक्तम् । हिरण्यगर्भवाचित्वपक्षे तु भाष्योक्तं द्रष्टव्यम् ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">मुक्तानां स्वस्वोत्तमदेवताः प्रविश्यावस्थानमित्युक्तम् । नैतावदेव । किन्तु भगव-त्प्रवेशोऽप्यस्त । उक्तश्च भोगो नानन्दस्य जनकः किन्तु व्यञ्जक एव । आनन्दस्तु स्वरूपभूत इत्याह सर्वेऽपीति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वेऽपि ते मुक्तगणा अमन्द्र-</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">सान्द्रं निजानन्दमशेषतोऽपि ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">भुञ्जन्त एवासत ईशदेहे</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">लयेऽथ सर्गे बहिरेव यान्त ।।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वेऽपीत्युक्ते देवानां प्रकृतत्वात् त एवेति प्रतीतिं वारयितुम् अशेषतोऽपीत्युक्तम् । भुञ्जन्तः अनुभवन्तः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">११९सु०- शिष्टा हव्यवाहमित्यस्यापवादान्तरमाह प्रयातीति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-प्रयाति धर्मं निर्ऋतिस्तु शक्रं</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">मरुद्गणाः पारिषदास्तथैव ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वेऽनिरुं पृतनाधिपाद्याः</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">निर्ऋतिस्तु धर्मं प्रयाति । मरुद्गणाः शक्रं प्रयान्त । तथाशब्दः समुच्चये । पृतनाधिपाद्या विष्वक्सेनाद्याः सर्वे भगवतः पार्षदा अनिरुं प्रयान्त । देहलयार्थमिति शेषः । अनिरुस्य तु कामे लय उक्त एवेत्येवार्थः । अत्र प्रमाणमाह तुरेति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">तुरश्रुतिर्हीत्थम्</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अत एवैतत्तत्रैव नोक्तं परमश्रुतावनुक्तत्वात् ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">१२०सु०- पादार्थमुपसंहरति इयमिति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- इयं विमुक्तिः ।।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">देवादीनां देहलयरूपा विमुक्तिः उक्तेति ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">देवादीनां देहलयरूपा विमुक्तिः उक्तेति ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमन्न्यायसुधापरिमे राघवेन्द्रयतिकृते</p> | <p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमन्न्यायसुधापरिमे राघवेन्द्रयतिकृते</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः सम्पूर्णः ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः सम्पूर्णः ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">सु०-</p> | <p class="gr-vyakhya-para">सु०-</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमत्पूर्णप्रमतिभगवत्पादसुकृते-</p> | <p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमत्पूर्णप्रमतिभगवत्पादसुकृते-</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">रनुव्याख्यानस्य प्रगुणजयतीर्थाख्ययतिना ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">रनुव्याख्यानस्य प्रगुणजयतीर्थाख्ययतिना ।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">कृतायां टीकायां विषमपदवाक्यार्थविवृतौ</p> | <p class="gr-vyakhya-para">कृतायां टीकायां विषमपदवाक्यार्थविवृतौ</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">चतुर्थेऽध्यायेऽत्रोत्क्रमणचरणः पर्यवसितः ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">चतुर्थेऽध्यायेऽत्रोत्क्रमणचरणः पर्यवसितः ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमन्न्यायसुधायां चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमन्न्यायसुधायां चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।।</p> | ||
}} | }}</div></div></div> | ||
</div> | <span id="gr-C4-S3" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="तृतीयः पादः"></span> | ||
</div> | === तृतीयः पादः === | ||
</div> | <div class="introduction" id="AV_C04_S03_I1" data-block-id="AV_C04_S03_I1" data-verse="AV_C04_S03"> | ||
<div class="introduction-line">उत्क्रान्तमार्गश्च विमुक्तगम्यं पादोदितं सुक्रमविक्रमौ च ॥1॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S03_I1" data-block-id="AV_C04_S03_I1" data-verse="AV_C04_S03"> | |||
<div class="introduction-line">सान्तनिकप्राप्तिरभीष्टता च सौकर्यमित्यन्यमतस्य तर्काः ।</div> | |||
<div class="introduction-line">विशेषसमप्राप्तिरुरुत्वमाप्तिः क्रमानुरागः कथितानुवृत्तिः ॥2॥</div> | |||
</div> | |||
<span id="gr-adh-AV_C04_S03_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="कार्याधिकरणम्" data-block-id="gr-adh-AV_C04_S03_A001"></span><h4 class="gr-section-head">कार्याधिकरणम्</h4> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S03_V01" data-block-id="AV_C04_S03_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सिद्धान्तनिर्णीतिकराः प्रतीकं देहादिकं तद्गतमेव ये नराः ।</span><span class="shloka-line">उपासते ते पुरतः समाप्नुयुर्ब्रह्माणमस्मान्मतिमाप्य विष्णुम् ॥3॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S03_V01" data-block-id="AV_C04_S03_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्राप्स्यन्त्यतोऽन्येऽपि तमाप्य तस्मात् हरिं गता मुक्तिभाजः परान्ते ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥</div> | |||
<span id="gr-C4-S4" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="चतुर्थः पादः"></span> | |||
=== चतुर्थः पादः === | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S04_I01" data-block-id="AV_C04_S04_I01" data-verse="AV_C04_S04"> | |||
<div class="introduction-line">अतिक्रमोक्तिः कृतिरर्थलाभः परागतिः पारगतिस्तदोकः ॥1॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S04_I02" data-block-id="AV_C04_S04_I02" data-verse="AV_C04_S04"> | |||
<div class="introduction-line">समस्तकार्यं वशिता च विश्वसम्भावना युक्तयस्त्वन्यपक्षके ।</div> | |||
<div class="introduction-line">सामान्यरूपं प्रतिभानमुक्तिराश्चर्यता कृत्रिमतास्तदोषः ॥2॥</div> | |||
<div class="introduction-line">विशेषक्लृतिः कृतनिश्चयश्च माहात्म्यमित्येव सुनिर्णयार्थाः ।</div> | |||
</div> | |||
<span id="gr-adh-AV_C04_S04_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अनन्याधिपत्त्यधिकरणम्" data-block-id="gr-adh-AV_C04_S04_A001"></span><h4 class="gr-section-head">अनन्याधिपत्त्यधिकरणम्</h4> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अनन्यभृत्यत्वमिहोदितेभ्यस्त्वन्यस्य भृत्यत्वनिवारणाय ॥3॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पतिं यदेषामपि विष्णुमाह ह्युतामृतत्त्वस्य पतित्ववाग्घरेः ।</span><span class="shloka-line">एतेऽपि चान्याधिपतित्वयुक्ता विष्ण्वन्यचित्वेन यथा पुमांसः ॥4॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रसिद्धिभाजस्त्विति चानुमैव ह्यभीष्टसिद्ध्यै भवतीह निश्चयात् ।</span><span class="shloka-line">मुक्तस्वकीयावरयन्तृताऽस्ति मुक्तावपि ब्रह्मपुरस्सराणाम् ॥5॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अनेन देवेन तथाऽमुना च हीष्टे परार्वाक्तनलोकिनामिति ।</span><span class="shloka-line">फलं श्रुतिर्ज्ञानत आह मुक्तावेतच्च सर्वाशुभनाशलिङ्गात् ॥6॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">लोकाधिपत्यं च विधातुरेव सर्वात्मनेत्याह तुरश्रुतिश्च ।</span><span class="shloka-line">सर्वे बलिं देवगणा वहन्तीत्येतच्च नान्यस्य तु युक्तिमेति ॥7॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">लोका इतीहापि तु लोकितां वचो लोका इति ह्येव रवः प्रजासु ।</span><span class="shloka-line">प्रयुज्यते सर्वजनैः सदैव तन्मानिनो लोकपदेन चोक्ताः ॥8॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तद्गास्तु मुक्ता इह लोकशब्दाः अन्योन्यनाथा इति पैङ्गिनां श्रुतिः ।</span><span class="shloka-line">अलोकशब्देन विमुक्तिभाजो वाच्याः पदं तादृगपीह युक्तम् ॥9॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">लोकाभिधाश्चापि यतो हि मुक्ताः प्रकाशरूपाः सततं च सर्वे ।</span><span class="shloka-line">ब्रह्मैव लोकाधिपतिर्विमुक्तो भवेदिति प्राह तुरश्रुतिश्च ॥10॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न चेह विज्ञानफलं समुक्तं लोकाधिपत्यं रविबिम्बगे हरौ ।</span><span class="shloka-line">उक्तं पृथक् तच्च पुरैव यस्मात् भेदोऽमुनेत्यादि च सम्यगुक्तः ॥11॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">त्वप्रत्ययं चाप्यतिहाय नैव रूपेण तेनेति भवेदिहार्थः ।</span><span class="shloka-line">भवत्यसावित्यणुशब्दमत्र विहाय वाक्यानि बहूनि दोषः ॥12॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अतो जगद्य्वापृतिमन्त एव ब्रह्मादयः पूर्णगुणाः क्रमेण ।</span><span class="shloka-line">अमन्दमानन्दमजस्रमेव भुञ्जन्त आत्मीयमजात्समासते ॥13॥</span></span></div> | |||
<div class=" | <div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नमो नमोऽशेषविशेषपूर्णगुणैकधाम्ने पुरुषोत्तमाय ।</span><span class="shloka-line">भक्तानुकम्पादतिशुद्धसंविद्दात्रेऽनुपाधिप्रियसद्गुणात्मने ॥14॥</span></span></div> | ||
< | |||
< | |||
< | |||
< | <div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यस्य त्रीण्युदितानि वेदवचने रूपाणि दिव्यान्यलं बट् तद्दर्शनमित्थमेव निहितं देवस्य भर्गो महत् ।</span><span class="shloka-line">वायो रामवचोनयं प्रथमकं पृक्षो द्वितीयं वपुर्मध्वो यत्तु तृतीयमेतदमुना ग्रन्थः कृतः केशवे ॥15॥</span></span></div> | ||
< | |||
< | |||
< | |||
</div> | |||
<div class=" | <div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">निःशेषदोषरहित कल्याणाखिलसद्गुण ।</span><span class="shloka-line">भूतिस्वयम्भुशर्वादिवन्द्यं त्वां नौमि मे प्रियम् ॥16॥</span></span></div> | ||
< | |||
< | |||
< | |||
< | <div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥</div> | ||
</div> | |||
<div class="gr-part-nav">[[Anuvyakhyana/Vyakhya/Nyayasudha/C3|← अध्यायः 3]] · [[Anuvyakhyana/Vyakhya/Nyayasudha|अनुक्रमणिका]]</div> | |||
</div> | </div> | ||
[[Category:Vyakhya]] | [[Category:Vyakhya]] | ||
[[Category:Anuvyakhyana]] | [[Category:Anuvyakhyana]] | ||
[[Category:Nyayasudha]] | |||