Upadhikhandanam: Difference between revisions

← Older edit

Latest revision as of 19:31, 17 June 2026

उपाधिखण्डनम्

नारायणोऽगण्यगुणनित्यैकनिलयाकृतिः ।अशेषदोषरहितः प्रीयतां कमलालयः ॥1॥

अज्ञताऽखिलसंवेत्तुर्घटते न कुतश्चन ।
उपाधिभेदाद्धटत इति चेत् स स्वभावतः ॥2॥

अज्ञानतो वा द्वैतस्य सत्यता स्वत एव चेत् ।
अनवस्थितिरज्ञानहेतौ वाऽन्योन्यसिद्धिता ॥3॥

चक्रकापत्तिरथवा भेदश्चोपाधितः कुतः ।
विद्यमानस्य भेदस्य ज्ञापको नैव कारकः ॥4॥

उपाधिर्दृष्टपूर्वो हि खेऽपि देशान्तरस्य सः ।
ज्ञापको विद्यमानस्य मूढबुद्धिव्यपेक्षया ॥5॥

न चेदुपाधिसम्बन्ध एकदेशेऽथ सर्वगः ।
एकदेशेऽनवस्था स्यात् सर्वगश्चेन्न भेदकः ॥6॥

सुखदुःखादिभोगश्च स्वरूपैक्ये न भेदतः ।
दृश्यो ह्युपाधिभेदेऽपि हस्तपादादिगो यथा ॥7॥

नानादेहगभोगानुसन्धानं योगिनो यथा ।
न चेद्भोगानुसन्धानं तदिच्छा योगिनः कुतः ॥8॥

अनुसन्धानरहितदेहबाहुल्यमन्यथा ।
सिद्धमेव हि तत्पक्षे विशेषो योगिनः कुतः ॥9॥

सिद्धौ हि कर्मभेदस्य स्यादुपाधिविभिन्नता ।
तत्सिद्धौ चैव तत्सिद्धिरित्यन्योन्यव्यपाश्रयः ॥10॥

आत्मस्वभावभेदस्य विदोषत्वेन चाखिलः ।
प्रत्यक्षादिविरोधाच्च दुष्टः पक्षोऽयमञ्जसा ॥11॥

चेष्टालिङ्गेन सात्मत्वे परदेहस्य साधिते ।
अन्यत्वं स्वात्मनस्तस्मात् सर्वैरेवानुभूयते ॥12॥

अज्ञता चाल्पशक्तित्वं दुःखित्वं स्वल्पकर्तृता ।
सर्वज्ञतादीशगुणविरुद्धा ह्यनुभूतिगाः ॥13॥

सार्वज्ञादिगुणा विष्णोः श्रुतिषु प्रतिपादिताः ।
‘सत्यः सो अस्य महिमे’(ऋ.सं.८.३.४)त्यादिवाक्यान्मृषा न च ॥14॥

न च वेदोक्तमिथ्यात्वे मानं तन्मानताऽपि न ।
अतोऽज्ञासम्भवादेव नाधिकार्यैक्यवादिनाम् ॥15॥

अतो नाज्ञातमिति च विषयो विषयान्तरे ।
अज्ञाभावात् फलं कस्य योगः शशनृशृङ्गयोः ॥16॥

दुर्घटत्वं भूषणं चेत् स्यादविद्यात्वमात्मनः ।
अन्धन्तमोऽप्यलङ्कारो नित्यदुःखं शिरोमणिः ॥17॥

अतो ‘परो मात्रये’(ऋ.सं.७.९९)ति पूर्वश्रुतिनिदर्शितः ।
‘अन्यमीश’(श्वे.उ.४.७)मिति श्रुत्या भिन्नजीवदृशं गतः ॥ भिन्नत्वेनात्मसादृश्यदो ‘यदे’(आथ.उ.३.१.३)ति श्रुतेः सदा ॥18॥

मायावादतमोव्याप्तमिति तत्त्वदृशा जगत् ।
भातं सर्वज्ञसूर्येण प्रीतये श्रीपतेः सदा ॥19॥

नमोऽमन्दनिजानन्दसान्द्रसुन्दरमूर्तये ।
इन्दिरापतये नित्याऽनन्दभोजनदायिने ॥20॥

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितम् उपाधिखण्डनं समाप्तम् ॥

@@ Line 2: / Line 2: @@
 __TOC__
-<div class="adhyaya-block" data-doc="UK" data-chap="1">
+<span id="gr-C1" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="उपाधिखण्डनम्"></span>
-<p class="adhyaya-trans">उपाधिखण्डनम्</p>
+== उपाधिखण्डनम् ==
-</div>
+<div class="verse-block" id="UK_C01_V01" data-block-id="UK_C01_V01" data-doc="UK" data-chapter="UK_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नारायणोऽगण्यगुणनित्यैकनिलयाकृतिः ।</span><span class="shloka-line">अशेषदोषरहितः प्रीयतां कमलालयः ॥1॥</span></span></div>
-<div class="verse" id="UK_C01_V01" type="shloka" data-doc="UK">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">नारायणोऽगण्यगुणनित्यैकनिलयाकृतिः ।</span>
-<span class="shloka-line">अशेषदोषरहितः प्रीयतां कमलालयः ॥1॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="UK_C01_B01" data-verse="UK_C01">
+{{Bhashyam
-<p>अज्ञताऽखिलसंवेत्तुर्घटते न कुतश्चन ।  उपाधिभेदाद्धटत इति चेत् स स्वभावतः ॥2॥</p>
+| verse_id = UK_C01
-</div>
+| id       = UK_C01_B01
+| text     = अज्ञताऽखिलसंवेत्तुर्घटते न कुतश्चन ।<br/> उपाधिभेदाद्धटत इति चेत् स स्वभावतः ॥2॥
+}}
-<div class="bhashya" id="UK_C01_B02" data-verse="UK_C01">
+{{Bhashyam
-<p>अज्ञानतो वा द्वैतस्य सत्यता स्वत एव चेत् ।  अनवस्थितिरज्ञानहेतौ वाऽन्योन्यसिद्धिता ॥3॥</p>
+| verse_id = UK_C01
-</div>
+| id       = UK_C01_B02
+| text     = अज्ञानतो वा द्वैतस्य सत्यता स्वत एव चेत् ।<br/> अनवस्थितिरज्ञानहेतौ वाऽन्योन्यसिद्धिता ॥3॥
+}}
-<div class="bhashya" id="UK_C01_B03" data-verse="UK_C01">
+{{Bhashyam
-<p>चक्रकापत्तिरथवा भेदश्चोपाधितः कुतः ।  विद्यमानस्य भेदस्य ज्ञापको नैव कारकः ॥4॥</p>
+| verse_id = UK_C01
-</div>
+| id       = UK_C01_B03
+| text     = चक्रकापत्तिरथवा भेदश्चोपाधितः कुतः ।<br/> विद्यमानस्य भेदस्य ज्ञापको नैव कारकः ॥4॥
+}}
-<div class="bhashya" id="UK_C01_B04" data-verse="UK_C01">
+{{Bhashyam
-<p>उपाधिर्दृष्टपूर्वो हि खेऽपि देशान्तरस्य सः ।  ज्ञापको विद्यमानस्य मूढबुद्धिव्यपेक्षया ॥5॥</p>
+| verse_id = UK_C01
-</div>
+| id       = UK_C01_B04
+| text     = उपाधिर्दृष्टपूर्वो हि खेऽपि देशान्तरस्य सः ।<br/> ज्ञापको विद्यमानस्य मूढबुद्धिव्यपेक्षया ॥5॥
+}}
-<div class="bhashya" id="UK_C01_B05" data-verse="UK_C01">
+{{Bhashyam
-<p>न चेदुपाधिसम्बन्ध एकदेशेऽथ सर्वगः ।  एकदेशेऽनवस्था स्यात् सर्वगश्चेन्न भेदकः ॥6॥</p>
+| verse_id = UK_C01
-</div>
+| id       = UK_C01_B05
+| text     = न चेदुपाधिसम्बन्ध एकदेशेऽथ सर्वगः ।<br/> एकदेशेऽनवस्था स्यात् सर्वगश्चेन्न भेदकः ॥6॥
+}}
-<div class="bhashya" id="UK_C01_B06" data-verse="UK_C01">
+{{Bhashyam
-<p>सुखदुःखादिभोगश्च स्वरूपैक्ये न भेदतः ।  दृश्यो ह्युपाधिभेदेऽपि हस्तपादादिगो यथा ॥7॥</p>
+| verse_id = UK_C01
-</div>
+| id       = UK_C01_B06
+| text     = सुखदुःखादिभोगश्च स्वरूपैक्ये न भेदतः ।<br/> दृश्यो ह्युपाधिभेदेऽपि हस्तपादादिगो यथा ॥7॥
+}}
-<div class="bhashya" id="UK_C01_B07" data-verse="UK_C01">
+{{Bhashyam
-<p>नानादेहगभोगानुसन्धानं योगिनो यथा ।  न चेद्भोगानुसन्धानं तदिच्छा योगिनः कुतः ॥8॥</p>
+| verse_id = UK_C01
-</div>
+| id       = UK_C01_B07
+| text     = नानादेहगभोगानुसन्धानं योगिनो यथा ।<br/> न चेद्भोगानुसन्धानं तदिच्छा योगिनः कुतः ॥8॥
+}}
-<div class="bhashya" id="UK_C01_B08" data-verse="UK_C01">
+{{Bhashyam
-<p>अनुसन्धानरहितदेहबाहुल्यमन्यथा ।  सिद्धमेव हि तत्पक्षे विशेषो योगिनः कुतः ॥9॥</p>
+| verse_id = UK_C01
-</div>
+| id       = UK_C01_B08
+| text     = अनुसन्धानरहितदेहबाहुल्यमन्यथा ।<br/> सिद्धमेव हि तत्पक्षे विशेषो योगिनः कुतः ॥9॥
+}}
-<div class="bhashya" id="UK_C01_B09" data-verse="UK_C01">
+{{Bhashyam
-<p>सिद्धौ हि कर्मभेदस्य स्यादुपाधिविभिन्नता ।  तत्सिद्धौ चैव तत्सिद्धिरित्यन्योन्यव्यपाश्रयः ॥10॥</p>
+| verse_id = UK_C01
-</div>
+| id       = UK_C01_B09
+| text     = सिद्धौ हि कर्मभेदस्य स्यादुपाधिविभिन्नता ।<br/> तत्सिद्धौ चैव तत्सिद्धिरित्यन्योन्यव्यपाश्रयः ॥10॥
+}}
-<div class="bhashya" id="UK_C01_B10" data-verse="UK_C01">
+{{Bhashyam
-<p>आत्मस्वभावभेदस्य विदोषत्वेन चाखिलः ।  प्रत्यक्षादिविरोधाच्च दुष्टः पक्षोऽयमञ्जसा ॥11॥</p>
+| verse_id = UK_C01
-</div>
+| id       = UK_C01_B10
+| text     = आत्मस्वभावभेदस्य विदोषत्वेन चाखिलः ।<br/> प्रत्यक्षादिविरोधाच्च दुष्टः पक्षोऽयमञ्जसा ॥11॥
+}}
-<div class="bhashya" id="UK_C01_B11" data-verse="UK_C01">
+{{Bhashyam
-<p>चेष्टालिङ्गेन सात्मत्वे परदेहस्य साधिते ।  अन्यत्वं स्वात्मनस्तस्मात् सर्वैरेवानुभूयते ॥12॥</p>
+| verse_id = UK_C01
-</div>
+| id       = UK_C01_B11
+| text     = चेष्टालिङ्गेन सात्मत्वे परदेहस्य साधिते ।<br/> अन्यत्वं स्वात्मनस्तस्मात् सर्वैरेवानुभूयते ॥12॥
+}}
-<div class="bhashya" id="UK_C01_B12" data-verse="UK_C01">
+{{Bhashyam
-<p>अज्ञता चाल्पशक्तित्वं दुःखित्वं स्वल्पकर्तृता ।  सर्वज्ञतादीशगुणविरुद्धा ह्यनुभूतिगाः ॥13॥</p>
+| verse_id = UK_C01
-</div>
+| id       = UK_C01_B12
+| text     = अज्ञता चाल्पशक्तित्वं दुःखित्वं स्वल्पकर्तृता ।<br/> सर्वज्ञतादीशगुणविरुद्धा ह्यनुभूतिगाः ॥13॥
+}}
-<div class="bhashya" id="UK_C01_B13" data-verse="UK_C01">
+{{Bhashyam
-<p>सार्वज्ञादिगुणा विष्णोः श्रुतिषु प्रतिपादिताः ।  <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘सत्यः सो अस्य महिमे’(ऋ.सं.८.३.४)</span></span>त्यादिवाक्यान्मृषा न च ॥14॥</p>
+| verse_id = UK_C01
-</div>
+| id       = UK_C01_B13
+| text     = सार्वज्ञादिगुणा विष्णोः श्रुतिषु प्रतिपादिताः ।<br/> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘सत्यः सो अस्य महिमे’(ऋ.सं.८.३.४)</span></span>त्यादिवाक्यान्मृषा न च ॥14॥
+}}
-<div class="bhashya" id="UK_C01_B14" data-verse="UK_C01">
+{{Bhashyam
-<p>न च वेदोक्तमिथ्यात्वे मानं तन्मानताऽपि न ।  अतोऽज्ञासम्भवादेव नाधिकार्यैक्यवादिनाम् ॥15॥</p>
+| verse_id = UK_C01
-</div>
+| id       = UK_C01_B14
+| text     = न च वेदोक्तमिथ्यात्वे मानं तन्मानताऽपि न ।<br/> अतोऽज्ञासम्भवादेव नाधिकार्यैक्यवादिनाम् ॥15॥
+}}
-<div class="bhashya" id="UK_C01_B15" data-verse="UK_C01">
+{{Bhashyam
-<p>अतो नाज्ञातमिति च विषयो विषयान्तरे ।  अज्ञाभावात् फलं कस्य योगः शशनृशृङ्गयोः ॥16॥</p>
+| verse_id = UK_C01
-</div>
+| id       = UK_C01_B15
+| text     = अतो नाज्ञातमिति च विषयो विषयान्तरे ।<br/> अज्ञाभावात् फलं कस्य योगः शशनृशृङ्गयोः ॥16॥
+}}
-<div class="bhashya" id="UK_C01_B16" data-verse="UK_C01">
+{{Bhashyam
-<p>दुर्घटत्वं भूषणं चेत् स्यादविद्यात्वमात्मनः ।  अन्धन्तमोऽप्यलङ्कारो नित्यदुःखं शिरोमणिः ॥17॥</p>
+| verse_id = UK_C01
-</div>
+| id       = UK_C01_B16
+| text     = दुर्घटत्वं भूषणं चेत् स्यादविद्यात्वमात्मनः ।<br/> अन्धन्तमोऽप्यलङ्कारो नित्यदुःखं शिरोमणिः ॥17॥
+}}
-<div class="bhashya" id="UK_C01_B17" data-verse="UK_C01">
+{{Bhashyam
-<p>अतो <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘परो मात्रये’(ऋ.सं.७.९९)</span></span>ति पूर्वश्रुतिनिदर्शितः ।   <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shwetashwatropanishat-id">‘अन्यमीश’(श्वे.उ.४.७)</span></span>मिति श्रुत्या भिन्नजीवदृशं गतः ॥ भिन्नत्वेनात्मसादृश्यदो <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Atharvanopanishat-id">‘यदे’(आथ.उ.३.१.३)</span></span>ति श्रुतेः सदा ॥18॥</p>
+| verse_id = UK_C01
-</div>
+| id       = UK_C01_B17
+| text     = अतो <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘परो मात्रये’(ऋ.सं.७.९९)</span></span>ति पूर्वश्रुतिनिदर्शितः ।<br/>  <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shwetashwatropanishat-id">‘अन्यमीश’(श्वे.उ.४.७)</span></span>मिति श्रुत्या भिन्नजीवदृशं गतः ॥ भिन्नत्वेनात्मसादृश्यदो <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Atharvanopanishat-id">‘यदे’(आथ.उ.३.१.३)</span></span>ति श्रुतेः सदा ॥18॥
+}}
-<div class="bhashya" id="UK_C01_B18" data-verse="UK_C01">
+{{Bhashyam
-<p>मायावादतमोव्याप्तमिति तत्त्वदृशा जगत् ।  भातं सर्वज्ञसूर्येण प्रीतये श्रीपतेः सदा ॥19॥</p>
+| verse_id = UK_C01
-</div>
+| id       = UK_C01_B18
+| text     = मायावादतमोव्याप्तमिति तत्त्वदृशा जगत् ।<br/> भातं सर्वज्ञसूर्येण प्रीतये श्रीपतेः सदा ॥19॥
+}}
-<div class="bhashya" id="UK_C01_B19" data-verse="UK_C01">
+{{Bhashyam
-<p>नमोऽमन्दनिजानन्दसान्द्रसुन्दरमूर्तये ।  इन्दिरापतये नित्याऽनन्दभोजनदायिने ॥20॥</p>
+| verse_id = UK_C01
-</div>
+| id       = UK_C01_B19
+| text     = नमोऽमन्दनिजानन्दसान्द्रसुन्दरमूर्तये ।<br/> इन्दिरापतये नित्याऽनन्दभोजनदायिने ॥20॥
+}}
 <div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितम् उपाधिखण्डनं समाप्तम् ॥</div>