JSON:Bhagavadgitabhashya: Difference between revisions

Latest revision as of 12:38, 1 July 2026

schema

1

doc

slug

"Bhagavadgitabhashya"

title

"श्रीमद्भगवद्गीताप्रस्थानम्"

type

"bhashya"

docId

"BGB"

parent

null

nextId

1175

blocks

id	"Bhagavadgitabhashya-1"
oldKey	"BGB_C01_I01"
type	"introduction"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	null
text	"श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितम्"

id	"Bhagavadgitabhashya-2"
oldKey	"BGB_C01_I02"
type	"introduction"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	null
text	"श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम्"

id	"Bhagavadgitabhashya-3"
oldKey	"BGB_C01_I03"
type	"introduction"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	null
text	"देवं नारायणं नत्वा सर्वदोषविवर्जितम् । परिपूर्णं गुरूंश्चाऽन् गीतार्थं वक्ष्यामि लेशतः ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-4"
oldKey	"BGB_C01_I04"
type	"introduction"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	null
text	"नष्टधर्मज्ञानलोककृपालुभिर्ब्रह्मरुद्रेन्द्रादिभिरर्थितो ज्ञानप्रदर्शनाय भगवान् व्यासोऽवततार ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-5"
oldKey	"BGB_C01_I05"
type	"introduction"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	null
text	"ततश्चेष्टानिष्टप्राप्तिपरिहारसाधनादर्शनाद् वेदार्थाज्ञानाच्च संसारे क्लिश्यमानानां वेदानधिकारिणां स्त्रीशूद्रादीनां च धर्मज्ञानद्वारा मोक्षो भवेदिति कृपालुः सर्ववेदार्थोपबृंहितां तदनुक्तकेवलेश्वरज्ञानदृष्टार्थयुक्तां च सर्वप्राणिनाम् अवगाह्यानवगाह्यरूपां केवलभगवत्स्वरूपपरां परोक्षार्थां महाभारतसंहिताम् अचीक्लृपत् ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-6"
oldKey	"BGB_C01_I06"
type	"introduction"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	null
text	"तच्चोक्तम् - <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narayanashtaksharakalpa-id">‘लोकेशा ब्रह्मरुद्राद्याः संसारे क्लेशिनं जनम् । वेदार्थाज्ञमधीकारवर्जितं च स्त्रियादिकम् ॥ अवेक्ष्य प्रार्थयामासुर्देवेशं पुरुषोत्तमम् । ततः प्रसन्नो भगवान् व्यासो भूत्वा च तेन च ॥ अन्यावताररूपैश्च वेदानुक्तार्थभूषितम् । केवलेनात्मबोधेन दृष्टं वेदार्थसंयुतम् ॥ वेदादपि परं चक्रे पञ्चमं वेदमुत्तमम् । भारतं पञ्चरात्रं च मूलरामायणं तथा ॥ पुराणं भागवतं चेति सम्भिन्नः शास्त्रपुङ्गवः॥’इति नारायणाष्टाक्षरकल्पे ।</span></span>"

id	"Bhagavadgitabhashya-7"
oldKey	"BGB_C01_I07"
type	"introduction"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	null
text	"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Upanarada-id">‘ब्रह्माऽपि तन्न जानाति ईषत् सर्वोऽपि जानति(ते)। बह्वर्थमृषयस्तत्तु भारतं प्रवदन्ति हि ॥’ इत्युपनारदीये।</span></span> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narada-id">‘ब्रह्माद्यैः प्रार्थितो विष्णुर्भारतं स चकार ह । यस्मिन् दशार्थाः सर्वत्र न ज्ञेयाः सर्वजन्तुभिः ॥’</span></span>इति नारदीये । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘भारतं चापि कृतवान् पञ्चमं वेदमुत्तमम् । दशावरार्थं सर्वत्र केवलं विष्णुबोधकम् ॥</span></span>"

id	"Bhagavadgitabhashya-8"
oldKey	"BGB_C01_I14"
type	"introduction"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	null
text	"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">परोक्षार्थं तु सर्वत्र वेदादप्युत्तमं तु यत् ॥’</span></span> इति स्कान्दे ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-9"
oldKey	"BGB_C01_I15"
type	"introduction"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	null
text	"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘यदि विद्याच्चतुर्वेदान् साङ्गोपनिषदान् द्विजः । न चेत् पुराणं संविद्यान्नैव स स्याद् विचक्षणः ॥’(म.भा.१.१.२६८)’</span></span>"

id	"Bhagavadgitabhashya-10"
oldKey	"BGB_C01_I16"
type	"introduction"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	null
text	"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत् । ‘बिभेत्यल्पश्रुताद् वेदो मामयं प्रचलिष्यति ।’( म.भा.आदि.१.२९३)</span></span>"

id	"Bhagavadgitabhashya-11"
oldKey	"BGB_C01_I17"
type	"introduction"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	null
text	"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">मन्वादि केचिद् ब्रुवते ह्यास्तीकादि तथाऽपरे । तथोपरिचराद्यन्ये भारतं परिचक्षते ॥(म.भा.आदि.१.६६)</span></span>"

id	"Bhagavadgitabhashya-12"
oldKey	"BGB_C01_I18"
type	"introduction"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	null
text	"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmanda-id">भारतं सर्ववेदाश्च तुलामारोपिताः पुरा । देवैर्ब्रह्मादिभिः सर्वैः ऋषिभिश्च समन्वितैः । व्यासस्यैवाज्ञया तत्र त्वत्यरिच्यत भारतम् ॥(ब्रह्माण्डपुराणे)</span></span>"

id	"Bhagavadgitabhashya-13"
oldKey	"BGB_C01_I19"
type	"introduction"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	null
text	"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘महत्त्वाद् भारवत्त्वाच्च महाभारतमुच्यते । निरुक्तमस्य यो वेद सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥’ (म.भा.१.३००)</span></span>"

id	"Bhagavadgitabhashya-14"
oldKey	"BGB_C01_I20"
type	"introduction"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	null
text	"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘यदिहास्ति तदन्यत्र यन्नेहास्ति न कुत्रचित् ’( म.भा.आदि ५.५०)</span></span>,<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘विराटोद्योगसारवान्’ ( म भा.१.८९)</span></span> इत्यादितद्वाक्यपर्यालोचनया, ऋषिसम्प्रदायात्, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘को ह्यन्यः पुण्डरीकाक्षान्महाभारतकृद् भवेत्’ ( वायुप्रोक्तवचनम्)</span></span> इत्यादिपुराणग्रन्थान्तरगतवाक्यान्यथानुपपत्त्या, नारदाध्ययनादिलिङ्गैश्चावसीयते ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-15"
oldKey	"BGB_C01_I21"
type	"introduction"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	null
text	"कथमन्यथा भारतनिरुक्तिज्ञानमात्रेण सर्वपापक्षयः ? प्रसिद्धश्च सोऽर्थः ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-16"
oldKey	"BGB_C01_I22"
type	"introduction"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	null
text	"कथं चान्यस्य न कर्तुं शक्यते? ग्रन्थान्तरगतत्वाच्च नाविद्यमानस्तुतिः । न च कर्तुरेव । इतरत्रापि साम्यात् ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-17"
oldKey	"BGB_C01_I24"
type	"introduction"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	null
text	"तत्र च सर्वभारतार्थसंग्रहां वासुदेवार्जुनसंवादरूपां भारतपारिजातमधुभूतां गीताम् उपनिबबन्ध ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-18"
oldKey	"BGB_C01_I25"
type	"introduction"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	null
text	"तच्चोक्तम्–"

id	"Bhagavadgitabhashya-19"
oldKey	"BGB_C01_I26"
type	"introduction"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	null
text	"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahakaurma-id">‘भारतं सर्वशास्त्रेषु भारते गीतिका वरा । विष्णोः सहस्रनामापि ज्ञेयं पाठ्यं च तद् द्वयम् ॥’</span></span> इति महाकौर्मे ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-20"
oldKey	"BGB_C01_I27"
type	"introduction"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	null
text	"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘स हि धर्मः सुपर्याप्तो ब्रह्मणः पदवेदने।’(म.भा.१३.१६.१२.)</span></span> इत्यादि च ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-21"
oldKey	"BGB_C01_I28"
type	"introduction"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	null
text	"तत्र सेनयोर्मध्ये बान्धवादिमोहजालसंवृतं विषीदन्तम् अर्जुनं भगवानुवाच ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-22"
oldKey	"BGB_C01_V01"
type	"verse"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	"shloka"
text	"धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः । मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय ॥ १ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-23"
oldKey	"BGB_C01_V02"
type	"verse"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	"shloka"
text	"दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा । आचार्यमुपसंगम्य राजा वचनमब्रवीत्॥२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-24"
oldKey	"BGB_C01_V03"
type	"verse"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	"shloka"
text	"पश्यैतां पाण्डुपुत्राणाम् आचार्य महतीं चमूम् । व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता॥३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-25"
oldKey	"BGB_C01_V04"
type	"verse"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	"shloka"
text	"अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि । युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः॥४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-26"
oldKey	"BGB_C01_V05"
type	"verse"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	"shloka"
text	"धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् । पुरुजित् कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः॥ ५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-27"
oldKey	"BGB_C01_V06"
type	"verse"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	"shloka"
text	"युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् । सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः॥ ६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-28"
oldKey	"BGB_C01_V07"
type	"verse"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	"shloka"
text	"अस्माकं तु विशिष्टा ये तान् निबोध द्विजोत्तम । नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान् ब्रवीमि ते ॥ ७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-29"
oldKey	"BGB_C01_V08"
type	"verse"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	"shloka"
text	"भवान् भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिंजयः । अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च ॥ ८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-30"
oldKey	"BGB_C01_V09"
type	"verse"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	"shloka"
text	"अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः । नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ॥ ९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-31"
oldKey	"BGB_C01_V10"
type	"verse"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	"shloka"
text	"अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् । पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ॥ १० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-32"
oldKey	"BGB_C01_V11"
type	"verse"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	"shloka"
text	"अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः । भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ॥ ११ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-33"
oldKey	"BGB_C01_V12"
type	"verse"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	"shloka"
text	"तस्य संजनयन् हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः । सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान्॥ १२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-34"
oldKey	"BGB_C01_V13"
type	"verse"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	"shloka"
text	"ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः । सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत्॥१३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-35"
oldKey	"BGB_C01_V14"
type	"verse"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	"shloka"
text	"ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ । माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः ॥१४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-36"
oldKey	"BGB_C01_V15"
type	"verse"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	"shloka"
text	"पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनञ्जयः । पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः ॥१५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-37"
oldKey	"BGB_C01_V16"
type	"verse"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	"shloka"
text	"अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ॥ १६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-38"
oldKey	"BGB_C01_V17"
type	"verse"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	"shloka"
text	"काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः । धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः॥ १७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-39"
oldKey	"BGB_C01_V18"
type	"verse"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	"shloka"
text	"द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते । सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान् दध्मुः पृथक् पृथक्॥ १८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-40"
oldKey	"BGB_C01_V19"
type	"verse"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	"shloka"
text	"स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् । नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन्॥१९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-41"
oldKey	"BGB_C01_V20"
type	"verse"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	"shloka"
text	"अथ व्यवस्थितान् दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः । प्रवृत्ते शस्त्रसम्पाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः ॥ २०॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-42"
oldKey	"BGB_C01_V21"
type	"verse"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	"shloka"
text	"हृषीकेशं तदा वाक्यम् इदमाह महीपते ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-43"
oldKey	"BGB_C01_V22"
type	"verse"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	"shloka"
text	"यावदेतान् निरीक्षेऽहं योद्धुकामान् अवस्थितान् । कैर्मया सह योद्धव्यम् अस्मिन् रणसमुद्यमे ॥२२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-44"
oldKey	"BGB_C01_V23"
type	"verse"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	"shloka"
text	"योत्स्यमानान् अवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः । धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षवः ॥ २३॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-45"
oldKey	"BGB_C01_V24"
type	"verse"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	"shloka"
text	"एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत । सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ॥ २४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-46"
oldKey	"BGB_C01_V25"
type	"verse"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	"shloka"
text	"भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् । उवाच पार्थ पश्यैतान् समवेतान् कुरूनिति॥२५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-47"
oldKey	"BGB_C01_V26"
type	"verse"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	"shloka"
text	"तत्रापश्यत् स्थितान् पार्थः पितॄन् अथ पितामहान् । आचार्यान् मातुलान् भ्रातॄन् पुत्रान् पौत्रान् सखींस्तथा॥ २६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-48"
oldKey	"BGB_C01_V27"
type	"verse"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	"shloka"
text	"श्वशुरान् सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि । तान् समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान् बन्धून् अवस्थितान्॥ २७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-49"
oldKey	"BGB_C01_V28"
type	"verse"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	"shloka"
text	"कृपया परयाऽऽविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत् । दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम्॥ २८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-50"
oldKey	"BGB_C01_V29"
type	"verse"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	"shloka"
text	"सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति । वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते॥२९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-51"
oldKey	"BGB_C01_V30"
type	"verse"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	"shloka"
text	"गाण्डीवं स्रंसते हस्तात् त्वक् चैव परिदह्यते । न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः॥३० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-52"
oldKey	"BGB_C01_V31"
type	"verse"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	"shloka"
text	"निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव । नच श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे॥ ३१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-53"
oldKey	"BGB_C01_V32"
type	"verse"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	"shloka"
text	"न काङ्‍क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च । किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा॥३२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-54"
oldKey	"BGB_C01_V33"
type	"verse"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	"shloka"
text	"येषामर्थे काङ्‍‍क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च । त इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च॥३३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-55"
oldKey	"BGB_C01_V34"
type	"verse"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	"shloka"
text	"आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः । मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः सम्बन्धिनस्तथा ॥३४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-56"
oldKey	"BGB_C01_V35"
type	"verse"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	"shloka"
text	"एतान् न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन । अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते॥३५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-57"
oldKey	"BGB_C01_V36"
type	"verse"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	"shloka"
text	"निहत्य धार्तराष्ट्रान् नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन । पापमेवाश्रयेद् अस्मान् हत्वैतान् आततायिनः॥३६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-58"
oldKey	"BGB_C01_V37"
type	"verse"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	"shloka"
text	"तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान् स्वबान्धवान् । स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव॥३७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-59"
oldKey	"BGB_C01_V38"
type	"verse"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	"shloka"
text	"यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः । कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम्॥३८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-60"
oldKey	"BGB_C01_V39"
type	"verse"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	"shloka"
text	"कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापाद् अस्मान्निवर्तितुम् । कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन॥३९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-61"
oldKey	"BGB_C01_V40"
type	"verse"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	"shloka"
text	"कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः । धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नम् अधर्मोऽभिभवत्युत॥४० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-62"
oldKey	"BGB_C01_V41"
type	"verse"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	"shloka"
text	"अधर्माभिभवात् कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः । स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसंकरः॥४१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-63"
oldKey	"BGB_C01_V42"
type	"verse"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	"shloka"
text	"संकरो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च । पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः॥४२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-64"
oldKey	"BGB_C01_V43"
type	"verse"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	"shloka"
text	"दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसंकरकारकैः । उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः॥ ४३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-65"
oldKey	"BGB_C01_V44"
type	"verse"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	"shloka"
text	"उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन । नरके नियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम॥ ४४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-66"
oldKey	"BGB_C01_V45"
type	"verse"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	"shloka"
text	"अहो बत महत् पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् । यद् राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः॥ ४५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-67"
oldKey	"BGB_C01_V46"
type	"verse"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	"shloka"
text	"यदि मामप्रतीकारम् अशस्त्रं शस्त्रपाणयः । धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत्॥४६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-68"
oldKey	"BGB_C01_V47"
type	"verse"
parent	"BGB_C01"
chapter	"BGB_C01"
verseType	"shloka"
text	"एवमुक्त्वाऽर्जुनः सङ्ख्ये रथोपस्थ उपाविशत् । विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः॥४७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-69"
oldKey	"BGB_C02_V01"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"तं तथा कृपयाऽऽविष्टम् अश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् । विषीदन्तमिदं वाक्यम् उवाच मधुसूदनः॥१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-70"
oldKey	"BGB_C02_V02"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् । अनार्यजुष्टम् अस्वर्ग्यम् अकीर्तिकरमर्जुन॥२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-71"
oldKey	"BGB_C02_V03"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत् त्वय्युपपद्यते । क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप॥३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-72"
oldKey	"BGB_C02_V04"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"कथं भीष्ममहं सङ्ख्ये द्रोणं च मधुसूदन । इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन॥४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-73"
oldKey	"BGB_C02_V05"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"गुरूनहत्वा हि महानुभावान् श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके । हत्वाऽर्थकामांस्तु गुरूनिहैव भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान् ॥५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-74"
oldKey	"BGB_C02_V06"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः । यानेव हत्वा न जिजीविषामस्तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः ॥ ६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-75"
oldKey	"BGB_C02_V07"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः पृच्छामि त्वां धर्मसम्मूढचेताः । यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम्॥७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-76"
oldKey	"BGB_C02_V08"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद् यच्छोकम् उच्छोषणम् इन्द्रियाणाम् । अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ॥८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-77"
oldKey	"BGB_C02_V09"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तपः । न योत्स्य इति गोविन्दम् उक्त्वा तूष्णीं बभूव ह॥९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-78"
oldKey	"BGB_C02_V10"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत । सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः॥१० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-79"
oldKey	"BGB_C02_V11"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"अशोच्यान् अन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे । गतासून् अगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः॥११ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-80"
oldKey	"BGB_C02_V11_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"प्रज्ञावादान् स्वमनीषोत्थवचनानि । कथमशोच्याः? गतासून् ॥११ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-81"
oldKey	"BGB_C02_V12"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः । न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम्॥१२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-82"
oldKey	"BGB_C02_V12_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"किमिति? न त्वेवाहम् ॥ ईश्वरनित्यत्वस्याप्रस्तुतत्वाद् दृष्टान्तत्वेनाह – न त्वेति ॥ यथाऽहं नित्यः सर्ववेदान्तेषु प्रसिद्धः; एवं त्वमेते जनाधिपाश्च नित्याः ॥ १२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-83"
oldKey	"BGB_C02_V13"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"देहिनोऽस्मिन् यथा देहे कौमारं यौवनं जरा । तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति॥१३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-84"
oldKey	"BGB_C02_V13_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"देहिनो भाव एतद्भवति; तदेवासिद्धमिति चेद्, न- देहिनोऽस्मिन् ॥ यथा कौमारादिशरीरभेदेऽपि देही तदीक्षिता सिद्धः; एवं देहान्तरप्राप्तावपि, ईक्षितृत्वात् ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-85"
oldKey	"BGB_C02_V13_B02"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"न हि जडस्य शरीरस्य कौमाराद्यनुभवः सम्भवति, मृतस्यादर्शनात् । मृतस्य वाय्वाद्यपगमाद् अनुभवाभावः, ‘अहं मनुष्यः’ इत्याद्यनुभवाच्चैतत् सिद्धमिति चेद्, न । सत्येवाविशेषे देहे सुप्त्यादौ ज्ञानादिविशेषादर्शनात् ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-86"
oldKey	"BGB_C02_V13_B03"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"समश्चाभिमानो मनसि । काष्ठादिवच्च ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-87"
oldKey	"BGB_C02_V13_B04"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"श्रुतेश्च । प्रामाण्यं च प्रत्यक्षादिवत् । न च बौद्धादिवत् । अपौरुषेयत्वात्। न ह्यपौरुषेये पौरुषेयाज्ञानादयः कल्पयितुं शक्याः । विना च कस्यचिद् वाक्यस्यापौरुषेयत्वं सर्वसमयाभिमतधर्माद्यसिद्धिः । यश्च तौ नाङ्गीकुरुते नासौ समयी, अप्रयोजकत्वात् ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-88"
oldKey	"BGB_C02_V13_B05"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"माऽस्तु धर्मोऽनिरूप्यत्वाद् इति चेद्, न । सर्वाभिमतस्य प्रमाणं विना निषेद्धुमशक्यत्वात् । न च सिद्धिरप्रामाणिकस्येति चेत् - न । सर्वाभिमतेरेव प्रमाणत्वात् ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-89"
oldKey	"BGB_C02_V13_B06"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"अन्यथा सर्ववाचिकव्यवहारासिद्धेश्च । न च ‍‘मया श्रुतम्’ इति तव ज्ञातुं शक्यम् । अन्यथा वा प्रत्युत्तरं स्यात् । भ्रान्तिर्वा तव स्यात् ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-90"
oldKey	"BGB_C02_V13_B07"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"सर्वदुःखकारणत्वं वा स्यात् । एको वाऽन्यथा स्यात् ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-91"
oldKey	"BGB_C02_V13_B08"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"रचितत्वे च धर्मप्रमाणस्य कर्तुरज्ञानादिदोषशङ्का स्यात् । न चादोषत्वं स्ववाक्येनैव सिध्यति ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-92"
oldKey	"BGB_C02_V13_B09"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"न च येन केनचिद् अपौरुषेयम् इत्युक्तमआ उक्तवाक्यसमम् । अनादिकालपरिग्रहसिद्धत्वात् । अतः प्रामाण्यं श्रुतेः । अतः कुतर्कैः धीरस्तत्र न मुह्यति ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-93"
oldKey	"BGB_C02_V13_B10"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"अथवा- जीवनाशं देहनाशं वाऽपेक्ष्य शोकः? न तावज्जीवनाशम् , नित्यत्वाद् इत्याह – न त्वेवेति ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-94"
oldKey	"BGB_C02_V13_B11"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"नापि देहनाशमित्याह – देहिन इति ॥ यथा कौमारादिदेहहानेन जरादिप्राप्तावशोकः, एवं जीर्णादिदेहहानेन देहान्तरप्राप्तावपि ॥ १३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-95"
oldKey	"BGB_C02_V14"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः । आगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत ॥ १४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-96"
oldKey	"BGB_C02_V14_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"तथाऽपि तद्दर्शनाभावादिना शोक इति चेद्? नेत्याह – मात्रास्पर्शा इति ॥ मीयन्त इति मात्राः = विषयाः, तेषां स्पर्शाः = सम्बन्धाः । त एव शीतोष्णसुखदुःखदाः । देहे शीतोष्णादिसम्बन्धाद्धि शीतोष्णाद्यनुभव आत्मनः। ततश्च सुखदुःखे । नह्यात्मनः स्वतो दुःखादिः सम्भवति । कुतः? आगमापायित्वात् । यद्यात्मनः स्वतः स्युः सुप्तावपि स्युः । अतो ‘यतो मात्रास्पर्शा जाग्रदादावेव ते सन्ति; नान्यदा’ इति तदन्वयव्यतिरेकित्वात् तन्निमित्ता एव, नात्मनः स्वतः ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-97"
oldKey	"BGB_C02_V14_B02"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"आत्मनश्च तैर्विषयविषयिभावसम्बन्धाद् अन्यः सम्बन्धो नास्ति । न चाऽगमापायित्वेऽपि प्रवाहरूपेणापि नित्यत्वमस्ति । सुप्तिप्रलयादावभावाद् इत्याह – अनित्या इति ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-98"
oldKey	"BGB_C02_V14_B03"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"अत आत्मनो देहाद्यात्मभ्रम एव सुखदुःखकारणम् । अतस्तद्विमुक्तस्य बन्धुमरणादिदुःखं न संभवति । अतोऽभिमानं परित्यज्य तान् शीतोष्णादीन् तितिक्षस्व ॥ १४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-99"
oldKey	"BGB_C02_V15"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ । समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते॥१५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-100"
oldKey	"BGB_C02_V15_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"अतः प्रयोजनमाह – यं हीति ॥ यम् एते मात्रास्पर्शा न व्यथयन्ति । पुरि शयमेव सन्तम् । शरीरसम्बन्धाभावे सर्वेषामपि व्यथाभावात् पुरुषम् इति विशेषणम् । कथं न व्यथयन्ति? समदुःखसुखत्वात् । तत् कथम् ? धैर्येण ॥ १५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-101"
oldKey	"BGB_C02_V16"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः । उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ॥१६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-102"
oldKey	"BGB_C02_V16_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"‘नित्य आत्मा’ इत्युक्तम् । किम् आत्मैव नित्यः, आहोस्विद् अन्यदपि ? अन्यदपि । तत् किम् इति ? आह – <span class="gr-prateeka">नासत इति ॥</span> <span class="gr-moola">असतः</span> कारणस्य <span class="gr-moola">सतः</span> ब्रह्मणश्च <span class="gr-moola">अभावो न विद्यते</span>।"

id	"Bhagavadgitabhashya-103"
oldKey	"BGB_C02_V16_B02"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"‘प्रकृतिः पुरुषश्चैव नित्यौ कालश्च सत्तम।’ इति वचनात् श्रीविष्णुपुराणे । पृथग् ‘विद्यते’ इत्यादरार्थः ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-104"
oldKey	"BGB_C02_V16_B03"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"असतः कारणत्वं च – <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘सदसद्रूपया चासौ गुणमय्याऽगुणो विभुः’ (भाग.१.२.३१)</span> इति भागवते । <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘असतः सदजायत’ (ऋ.१०.७२.२)</span> इति च । अव्यक्तेश्च । सम्प्रदायतश्चैतत् सिद्धम् इत्याह – उभयोरपीति ॥ अन्तो निर्णयः॥१६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-105"
oldKey	"BGB_C02_V17"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"अविनाशि तु तद् विद्धि येन सर्वमिदं ततम् । विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित् कर्तुमर्हति॥१७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-106"
oldKey	"BGB_C02_V17_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"किं बहुना ! यद् देशतोऽनन्तं तन्नित्यमेव, वेदाद्यन्यदपीत्याह – अविनाशीति ॥ नापि शापादिना विनाश इत्याह – विनाशमिति ॥ अव्ययं च तद् ॥ १७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-107"
oldKey	"BGB_C02_V18"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः । अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद् युध्यस्व भारत॥१८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-108"
oldKey	"BGB_C02_V18_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"भवतु देहस्यापि कस्यचिन्नित्यत्वम् इति । नेत्याह – अन्तवन्त इति ॥ अस्तु तर्हि दर्पणनाशात् प्रतिबिम्बनाशवत् आत्मनाशः ? इत्यत आह – नित्यस्येति ॥ ‘शरीरिणः’ इति ईश्वरव्यावृत्तये । न च नैमित्तिकनाश इत्याह – अनाशिन इति ॥ कुतः ? अप्रमेयेश्वरसरूपत्वात् । न ह्युपाधिबिम्बसन्निध्यनाशे प्रतिबिम्बनाशः, सति च प्रदर्शके । स्वयमेवात्र प्रदर्शकः, चित्त्वात् । नित्यश्चोपाधिः कश्चिदस्ति ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-109"
oldKey	"BGB_C02_V18_B02"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavad-id">‘प्रतिपत्तौ विमोक्षस्य नित्योपाध्या स्वरूपया । <br/>चिद्रूपया युतो जीवः केशवप्रतिबिम्बकः ॥’</span> इति भगवद्वचनात् ॥१८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-110"
oldKey	"BGB_C02_V19"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् । उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते॥१९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-111"
oldKey	"BGB_C02_V19_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"व्यवहारस्तु भ्रान्त इत्याह – य एनमिति ॥ कुतः? उक्तहेतुभ्यो नायं हन्ति, न हन्यते ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-112"
oldKey	"BGB_C02_V19_B02"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"न हि प्रतिबिम्बस्य क्रिया । स हि बिम्बक्रिययैव क्रियावान् । <span class="gr-reference gr-ref-Shruthi-id">‘ध्यायतीव’ (बृ.उ.६.३.७)</span> इति श्रुतेश्च ॥ १९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-113"
oldKey	"BGB_C02_V20"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"न जायते म्रियते वा कदाचिन्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः । अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे॥२०॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-114"
oldKey	"BGB_C02_V20_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"अत्र मन्त्रवर्णोऽप्यस्तीत्याह – <span class="gr-prateeka">न जायत इति ॥</span> न चेश्वरज्ञानवत् भूत्वा भविता । तद्धि – <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruthi-id">‘तदैक्षत’ (छां.उ.६.२.३)</span></span> । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘देशतः कालतो योऽसाववस्थातः स्वतोऽन्यतः । अविलुप्तावबोधात्मा.........’॥ (भाग.३.७.५)</span></span> इत्यादिश्रुतिस्मृतिसिद्धम् ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-115"
oldKey	"BGB_C02_V20_B02"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"कुतः? अजादिलक्षणेश्वरसरूपत्वात् । शाश्वतः सदैकरूपः । पुरं = देहम् अणतीति पुराणः । तथाऽपि न हन्यते हन्यमानेऽपि देहे ॥२० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-116"
oldKey	"BGB_C02_V21"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् । कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम् ॥२१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-117"
oldKey	"BGB_C02_V21_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"अतो य एवं वेद स कथं कं घातयति, हन्ति वा ? अविनाशिनं नैमित्तिकनाशरहितम् । नित्यं स्वाभाविकनाशरहितम् । अथवा- अविनाशिनं दोषयोगरहितम्, नित्यं सदा भाविनम् इति सर्वत्र विवेकः । दोषयुक्तपुरुषादिषु नष्टशब्दप्रयोगात् ॥ २१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-118"
oldKey	"BGB_C02_V22"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि । तथा शरीराणि विहाय जीर्णान्यन्यानि संयाति नवानि देही ॥ २२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-119"
oldKey	"BGB_C02_V22_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"देहात्मविवेकानुभवार्थं दृष्टान्तमाह – वासांसीति ॥ २२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-120"
oldKey	"BGB_C02_V23"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः । नचैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥२३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-121"
oldKey	"BGB_C02_V23_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"स्वतः प्रायो निमित्तैश्चाविनाशिनोऽपि केनचिद् निमित्तविशेषेण स्यात् ककच्छेदवत्, इत्यतो विशेषनिमित्तानि निषेधति – नैनमिति ॥२३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-122"
oldKey	"BGB_C02_V24"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"अच्छेद्योऽयम् अदाह्योऽयम् अक्लेद्योऽशोष्य एव च । नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥२४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-123"
oldKey	"BGB_C02_V24_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"वर्तमाननिषेधात् स्याद् उत्तरत्र? इत्यत आह – <span class="gr-prateeka">अच्छेद्य इति ॥</span> वर्तमानादर्शनाद् युक्तम् अयोग्यत्वम् इति सूचयति वर्तमानापदेशेन । कुतोऽयोग्यता? नित्यसर्वगतादिविशेषणेश्वरसरूपत्वात् । <span class="gr-prateeka">‘शाश्वतः’</span> इत्येकरूपत्वमात्रम् उक्तम् । ‘स्थाणु’शब्देन नैमित्तिकम् अन्यथात्वं निवारयति । नित्यत्वं सर्वगतत्वविशेषणम् । अन्यथा पुनरुक्तेः । ऐक्योक्तावपि अनुक्तविशेषणोपादानाद् नेश्वरैक्ये पुनरुक्तिः । युक्ताश्च बिम्बधर्माः प्रतिबिम्बेऽविरोधे ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-124"
oldKey	"BGB_C02_V24_B02"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"तत्ता च -<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव’(ऋ.६.४७.१८)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘आभास एव च’ ( ब्र.सू.२.३.५०)</span></span> इत्यादिश्रुतिस्मृतिसिद्धा । न चांशत्वविरोधः । तस्यैवांशत्वात् । न चैकरूपैवांशता । प्रमाणं चोभयविधवचनमेव । न चांशस्य प्रतिबिम्बत्वं कल्प्यम्, गाध्यादिष्वपि अंशबाहुरूप्यदृष्टेः, इतरत्रादृष्टेः । स्थाणुत्वेऽपि <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘ऐक्षत’(छां.उ.६.२.३)</span></span> इत्याद्यविरुद्धम् ईश्वरस्य । उभयविधवाक्याद् , अचिन्त्यशक्तेश्च । न च माययैकम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘त्वयीश्वरे ब्रह्मणि नो विरुध्यते’ (भाग.१०.४.१९)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id">‘न योगित्वाद् ईश्वरत्वाद्’ (बृ.उ.भा.५.८.१२.उ. वाराहवचनम् )</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘चित्रं न चैतत् त्वयि कार्यकारणे’ (भाग. ५.१८.५.)</span></span> इत्याद्यैश्वर्येणैव विरुद्धधर्माविरोधोक्तेः ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-125"
oldKey	"BGB_C02_V24_B03"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"महातात्पर्याच्च । मोक्षो हि महापुरुषार्थः। ‘तत्रापि मोक्ष एवार्थः’ । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘अन्तेषु रेमिरे धीरा न ते मध्येषु रेमिरे ।<br/>अन्तप्राप्तिं सुखं प्राहुर्दुःखमन्तरमन्तयोः ॥’(म.भा.१२.३१७.३४)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanioshat-id">‘पुण्यचितो लोकः क्षीयते’"(छा.उ. ८.१.६)</span> इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः । स च विष्णुप्रसादादेव सिध्यति । <span class="gr-reference gr-ref-Vishnupurana-id">‘वासुदेवमनाराध्य को मोक्षं समवाप्नुयात्।’(विष्णु.१.४.१८)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘तुष्टे तु तत्र किमलभ्यमनन्त ईशे’ (भाग.७.६.२५)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘तत्प्रसादाद् अवाप्नोति परां सिद्धिं न संशयः।’</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘येषां स एव भगवान् दययेद् अनन्तः सर्वात्मना श्रितपदो यदि निर्व्यलीकम् ।<br/>ते वै विदन्त्यतितरन्ति च देवमायां नैषां ममाहमिति धीः श्वसृगालभक्ष्ये ॥’ (भाग.२. ७ .४२)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘तस्मिन् प्रसन्ने किमिहास्त्यलभ्यं धर्मार्थकामैरलमल्पकास्ते’<br/>‘ऋते यदस्मिन् भव ईश जीवाः तापत्रयेणोपहता न शर्म ।<br/>आत्मन् लभन्ते भगवन् तवाङ्घ्रिच्छायांशविद्यामत आश्रयेम॥’ (भाग.३.६.१८)</span> , ‘ऋते भवत्प्रसादाद्धि कस्य मोक्षो भवेदिह ।’ <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘तमेवं विद्वान्.....’</span> इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः । स चोत्कर्षज्ञानादेव भवति । लोकप्रसिद्धेः । लोकसिद्धमविरुद्धम् अत्राप्यङ्गीकार्यम् ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-126"
oldKey	"BGB_C02_V24_B04"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"‘अहल्याजारत्वाद्यपि दोषकृतोऽपि ते बहुतरो लेपो नासीद्’ इत्युत्कर्षमेव वक्ति । बहुनरकफलो ह्यसौ । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘तस्य न लोम च न क्षीयते(मीयते)’(कौ.उ.३.२)</span> इति श्रुत्यन्तराच्च । ‘यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम्’ (१५.१९) इति तदुक्तेश्च ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-127"
oldKey	"BGB_C02_V24_B05"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सत्यं सत्यं पुनस्सत्यं शपथैश्चापि कोटिभिः । <br/> विष्णुमाहात्म्यलेशस्य विभक्तस्य च कोटिधा ॥</span> <span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">पुनश्चानन्तधा तस्य पुनश्चापि ह्यनन्तधा ।<br/>नैकांशसममाहात्म्याः श्रीशेषब्रह्मशङ्कराः ॥’</span> इति नारदीये । अन्योत्कर्ष ऐक्यं च - <span class="gr-reference gr-ref-Vishnupurana-id">‘तथैव सर्वशास्त्रेषु महाभारतमुत्तमम् ।<br/> को ह्यन्यः पुण्डरीकाक्षान्महाभारतकृद् भवेत् ॥’(वि.पु.३.४.५)</span> इत्यादिग्रन्थान्तरसिद्धोत्कर्षमहाभारतविरुद्धम् । तत्र हि - <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘नास्ति नारायणसमं न भूतं न भविष्यति ।<br/> एतेन सत्यवाक्येन सर्वार्थान् साधयाम्यहम् ॥’(म.भा.१.१.१८)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘यस्य प्रसादजो ब्रह्मा रुद्रश्च क्रोधसम्भवः ।’ (म.भा.१२.३४१.१२)</span> , ‘न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः’ (११.४३) इत्यादिषु साधारणप्रश्नावसर एव महान्तम् उत्कर्षं विष्णोर्वक्ति । अन्यत्र यत्किञ्चिदुक्तावप्यसाधारण एवावसरे । तद्धि अग्न्यादेरपि वेदादावस्ति- <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘त्वमग्न इन्द्रो वृषभः सतामसि त्वं विष्णुरुरुगायो नमस्यः’ (ऋ.२.१.३)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘विश्वस्माद् इन्द्र उत्तरः’(ऋ.१०.८६.१)</span> इत्यादिषु ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-128"
oldKey	"BGB_C02_V24_B06"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"तद्ग्रन्थविरोधाच्च । तथा हि स्कान्दे शैवे - <span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘यदन्तरं व्याघ्रहरीन्द्रयोर्वने यदन्तरं मेरुगिरीन्द्रविन्ध्ययोः ।<br/>यदन्तरं सूर्यसुरेड्यबिम्बयोस्तदन्तरं रुद्रमहेन्द्रयोरपि ॥<br/>यदन्तरं सिंहगजेन्द्रयोर्वने यदन्तरं सूर्यशशाङ्कयोर्दिवि ।<br/>यदन्तरं जाह्नविसूर्यकन्ययोः तदन्तरं ब्रह्मगिरीशयोरपि ॥<br/>यदन्तरं प्रलयजवारिविप्लुषोः यदन्तरं स्तम्बहिरण्यगर्भयोः ।<br/>स्फुलिङ्गसंवर्तकयोर्यदन्तरं तदन्तरं विष्णुहिरण्यगर्भयोः ॥<br/>अनन्तत्वान्महाविष्णोस्तदन्तरमनन्तकम् ।<br/>माहात्म्यसूचनार्थाय ह्युदारणमीरितम् ॥<br/>तत्समो ह्यधिको वाऽपि नास्ति कश्चित् कदाचन ।<br/>एतेन सत्यवाक्येन तमेव प्रविशाम्यहम् ॥’</span> इत्याद्याह । तत्रैव शिवं प्रति मार्कण्डेयवचनम् - <span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘संसारार्णवनिर्मग्न इदानीं मुक्तिमेष्यसि।’</span> इत्यादि । पाद्मे शैवे मार्कण्डेयकथाप्रबन्धे शिवान्निषिध्य विष्णोरेव मुक्तिमाह - <span class="gr-reference gr-ref-Padmapurana-id">‘अहं भोगप्रदो वत्स मोक्षदस्तु जनार्दनः’</span> इत्यादि । समब्राह्मविरोधाच्च । वेदश्च इतिहासाद्यविरोधेन योज्यः । ‘यदि विद्याद्’ इति वचनात् । अनिर्णयाच्चेन्द्रादिशङ्कयाऽन्यथा । तत्रापीष्टसिद्धिः । नामवैशेष्यात् । अतो भगवदुत्कर्ष एव सर्वागमानां महातात्पर्यम् ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-129"
oldKey	"BGB_C02_V24_B07"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"तथाऽपि स्वतः प्रामाण्यात् सन्नेवोच्यते । अविरोधात् । न च प्रमाणसिद्ध(दृष्ट)स्यान्यत्रादृष्ट्याऽपह्नवो युक्तः । धर्मवैचित्र्याद् अर्थानाम् । स्वतः प्रामाण्यानङ्गीकारे मानोक्तावप्यदोषत्वं च साधयेद् इत्यतिप्रसङ्गः । अनन्यापेक्षया च तत्परत्वं सिद्धमागमानाम् । <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘नारायणपरा वेदाः’ (भाग.२.५.१५)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Kathopanishat-id">‘सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति’ (कठ.२.१५)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘वासुदेवपरा वेदाः’ (भाग.१.२.२९)</span> इति । न चैतद् विरुद्धम् । ईश्वरनियमात् । अनादौ च तत् सिद्धं <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘द्रव्यं कर्म च कालश्च’ ( भाग.२.१०.१२)</span> इत्यादौ । प्रयोजकत्वं तु पूर्वोक्तन्यायेन । अतः सिद्धमेतत् । तच्चानन्यापेक्षा अचिन्त्यशक्तित्व एव युक्तम् । अतो न मायामयमेकम् ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-130"
oldKey	"BGB_C02_V24_B08"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"अचलत्वं तु <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘अप्रहर्षमनानन्दम्’(म.भा.१२.१९१.८)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘अदुःखमसुखम्’(म.भा.१२.२५६.२१)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Mandukyopanishat-id">‘(न)अप्रज्ञम्’ (माण्डूक-२.१)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-taitiriyopanishat-id">‘असद्वा’ (तै.उ.२.७)</span> इत्यादिवत् । क्रियादृष्टेः । <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘तपो मे हृदयं ब्रह्म तनुर्विद्या क्रियाऽऽकृतिः’ (भाग.६.४.४६)</span> इत्याद्युक्तेः । अतश्च न मायामयं सर्वम् । ऐश्वर्यादिवाचिभगशब्देनैव सम्बोधनाच्च <span class="gr-reference gr-ref-taitiriyopanishat-id">‘तं त्वा भग’( तै. उ.१.४)</span> इत्यादौ । स्वरूपत्वान्न मायामयत्वं युक्तम् । <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘विज्ञानशक्तिरहमासम् अनन्तशक्तेः’ ( भाग.३.१०.२४)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘मय्यनन्तगुणेऽनन्ते गुणतोऽनन्तविग्रहे’ (भाग.६.४.४८)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Shwetashwataropanishat-id">‘पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च’ ( श्वे.उ.६.८)</span> इत्यादिवचनात् ॥२४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-131"
oldKey	"BGB_C02_V25"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयम् अविकार्योऽयमुच्यते । तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि॥२५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-132"
oldKey	"BGB_C02_V25_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"अत एवाव्यक्तादिरूपः ॥ २५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-133"
oldKey	"BGB_C02_V26"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् । तथाऽपि त्वं महाबाहो नैनं शोचितुमर्हसि॥२६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-134"
oldKey	"BGB_C02_V26_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"अस्त्वेवम् आत्मनो नित्यत्वम्; तथाऽपि देहसंयोगवियोगात्मक-जनिमृती स्त एव? इत्यत आह – अथ चेति ॥ २६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-135"
oldKey	"BGB_C02_V27"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च । तस्माद् अपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि॥२७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-136"
oldKey	"BGB_C02_V27_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"कुतोऽशोकः ? नियतत्वादित्याह – जातस्येति ॥ २७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-137"
oldKey	"BGB_C02_V28"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत । अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना॥२८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-138"
oldKey	"BGB_C02_V28_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"तदेव स्पष्टयति – अव्यक्तादीनीति ॥ २८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-139"
oldKey	"BGB_C02_V29"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"आश्चर्यवत् पश्यति कश्चिदेनम्- आश्चर्यवद् वदति तथैव चान्यः । आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति श्रुत्वाऽप्येनं वेद न चैव कश्चित्॥ २९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-140"
oldKey	"BGB_C02_V30"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"देही नित्यम् अवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत । तस्मात् सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुम् अर्हसि॥३० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-141"
oldKey	"BGB_C02_V29_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"‘देहयोगवियोगस्य नियतत्वाद्, आत्मनश्चेश्वरसरूपत्वात्, सर्वथाऽनाशाद् न शोकः कार्यः’ इत्युपसंहर्तुम् ऐश्वरं सामर्थ्यं पुनर्दर्शयति – आश्चर्यवदिति ॥ दुर्लभत्वेनेत्यर्थः । तद्धि आश्चर्यं लोके । दुर्लभोऽपीश्वरसरूपत्वात् सूक्ष्मत्वाच्चाऽऽत्मनस्तद्द्रष्टा॥२९-३० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-142"
oldKey	"BGB_C02_V31"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"स्वधर्ममपि चाऽवेक्ष्य न विकम्पितुम् अर्हसि । धर्म्याद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत् क्षत्रियस्य न विद्यते॥३१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-143"
oldKey	"BGB_C02_V32"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारम् अपावृतम् । सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम्॥३२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-144"
oldKey	"BGB_C02_V33"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"अथ चेत् त्वमिमं धर्म्यं संग्रामं न करिष्यसि । ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापम् अवाप्स्यसि॥३३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-145"
oldKey	"BGB_C02_V34"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम् । सम्भावितस्य चाकीर्तिर्मरणाद् अतिरिच्यते॥३४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-146"
oldKey	"BGB_C02_V35"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"भयाद् रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः । येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम्॥३५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-147"
oldKey	"BGB_C02_V36"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"अवाच्यवादांश्च बहून् वदिष्यन्ति तवाहिताः । निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम् ॥३६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-148"
oldKey	"BGB_C02_V37"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् । तस्माद् उत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः॥३७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-149"
oldKey	"BGB_C02_V38"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ । ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापम् अवाप्स्यसि॥३८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-150"
oldKey	"BGB_C02_V39"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"एषा तेऽभिहिता साङ्ख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां शृणु । बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि॥३९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-151"
oldKey	"BGB_C02_V40"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते । स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥४० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-152"
oldKey	"BGB_C02_V39_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"<span class="gr-moola">साङ्ख्यम्</span> ज्ञानम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-vyasasmruti-id">‘शुद्धात्मतत्त्वविज्ञानं साङ्ख्यमित्यभिधीयते॥’</span></span> इति भगवद्वचनाद् व्यासस्मृतौ । <span class="gr-moola">योग</span> उपायः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘दृष्टा योगाः प्रयुक्ताश्च पुंसां श्रेयःप्रसिद्धये’ (भाग.४.१८.३)</span></span>इति प्रयोगाद् भागवते । नेतरौ साङ्ख्ययोगौ उपादेयत्वेन विवक्षितौ कुत्रचित् सामस्त्येन, ‘कर्मयोग’ इत्यादिप्रयोगाच्च । निन्दितत्वाच्च इतरयोः मोक्षधर्मेषु भिन्नमतत्वमुक्त्वा पञ्चरात्रस्तुत्या । वेदानां त्वेकार्थत्वान्न विरोधः । पार्थक्यं तु साङ्ख्याद्यपेक्षया युक्तम् । तत्रैव चित्रशिखण्डिशास्त्रे पञ्चरात्रमूले वेदैक्योक्तेश्च । एवमेव सर्वत्र साङ्ख्ययोगशब्दार्थ उपादेयो वर्णनीयः । युक्तेश्च । ज्ञानं हि जैवमुक्तम् । उपायश्च वक्ष्यते । ‘बुध्यतेऽनया’ इति <span class="gr-moola">बुद्धिः</span> । साङ्ख्यविषयो यया वाचा बुध्यते सा वाग् <span class="gr-moola">अभिहिता</span> इत्यर्थः ॥ ३९-४० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-153"
oldKey	"BGB_C02_V41"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन । बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम्॥४१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-154"
oldKey	"BGB_C02_V41_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"‘योग इमां बुद्धिं शृणु’ इत्युक्तम्; बह्व्यो हि बुद्धयो मतभेदात्; तत् कथम् एकत्र निष्ठां करोमि ? इत्यत आह – व्यवसायात्मिकेति ॥ सम्यग् युक्तिनिर्णीतानां मतानाम् ऐक्यमेव इत्यर्थः ॥ ४१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-155"
oldKey	"BGB_C02_V42"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः । वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः॥४२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-156"
oldKey	"BGB_C02_V43"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् । क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति॥४३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-157"
oldKey	"BGB_C02_V44"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयाऽपहृतचेतसाम् । व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते॥४४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-158"
oldKey	"BGB_C02_V44_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"स्युरवैदिकानि मतानि अव्यवसायात्मकानि; न तु वैदिकानि । तेऽपि हि केचित् कर्माणि स्वर्गादिफलान्येवाऽऽहुः इत्यत आह – <span class="gr-prateeka">यामिमामिति ॥</span> <span class="gr-moola">‘यामाहुस्तया’</span> इत्यन्वयः । मोक्षफलम् अपेक्ष्य स्वर्गादिपुष्पयुक्तां <span class="gr-moola">वाचं प्रवदन्ति</span>। <span class="gr-moola">वेदवादरताः</span> कर्मादिवाचकवेदवादरताः; वेदैर्यन्मुखत उच्यते तत्रैव रताः । <span class="gr-moola">नान्यदस्तीति वादिनः ।</span> >,<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘परोक्षविषया वेदाः’</span></span>,<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Aitreyopanishat-id">‘परोक्षप्रिया इव हि देवाः’(ऐ.उ.३.१४)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘मां विधत्तेऽभिधत्ते’(भाग.११.२१.४३)</span></span> इत्यादिभिः पारोक्ष्येण हि प्रायो भगवन्तं वदन्ति । <span class="gr-moola">भोगैश्वर्यगतिं प्रति</span> तत्प्राप्तिं प्रति । तत्प्राप्तिफला एव वेदा इति वदन्तीत्यर्थः । तेषां सम्यग् युक्तिनिर्णयात्मिका बुद्धिः <span class="gr-moola">समाधौ</span> समाध्यर्थे <span class="gr-moola">न विधीयते</span> । सम्यङ् निर्णीतार्थानां हीश्वरे मनःसमाधानं सम्यग् भवति । तद्धि मोक्षसाधनम् । उक्तं चैतदन्यत्र– >, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘न तस्य तत्त्वग्रहणाय साक्षाद् वरीयसीरपि वाचः समासन् । स्वप्ने निरुक्त्या गृहमेधिसौख्यं न यस्य हेयानुमितं स्वयं स्यात् ॥’(भाग.५.११.३)</span></span> इति ॥ ४२-४४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-159"
oldKey	"BGB_C02_V45"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन । निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान्॥४५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-160"
oldKey	"BGB_C02_V45_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"तां योगबुद्धिमाह - त्रैगुण्यविषया इत्यादिना इतरद् अपोद्य । वेदानां परोक्षार्थत्वात् त्रिगुणसम्बन्धि स्वर्गादि प्रतीतितोऽर्थ इव भाति (भवति) । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘परोक्षवादी वेदोऽयम्’</span> इति ह्युक्तम् । अतः प्रातीतिकेऽर्थे भ्रान्तिं मा कुरु इत्यर्थः । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘वादो विषयकत्वं (विषयकृत्त्वं) च मुखतो वचनं स्मृतम् ।’</span> इत्यभिधानम् । न तु वेदपक्षो निषिध्यते । <span class="gr-reference gr-ref-kalkipurana-id">‘वेदे रामायणे चैव पुराणे भारते तथा ।<br/> आदावन्ते च मध्ये च विष्णुः सर्वत्र गीयते॥’(कल्कि.३५.३२),</span> <span class="gr-reference gr-ref-Kathopanishat-id">‘सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति.......।’(कठ.१.२.१५),</span> <span class="gr-reference gr-ref-Manusmruti-id">‘वेदोऽखिलो धर्ममूलं स्मृतिशीले च तद्विदाम् । <br/> आचारश्चैव साधूनाम् आत्मनस्तुष्टिरेव च ॥’(मनु.२.६)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘वेदप्रणिहितो धर्मो ह्यधर्मस्तद्विपर्ययः ।(भाग.६.१.४०)</span> ’ इति वेदानां सर्वात्मना विष्णुपरत्वोक्तेः । तद्विहितस्य तद्विरुद्धस्य च धर्माधर्मत्वोक्तेः ॥ ४५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-161"
oldKey	"BGB_C02_V46"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"यावानर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके । तावान् सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः॥४६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-162"
oldKey	"BGB_C02_V46_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"तथाऽपि काम्यकर्मिणां फलं ज्ञानिनां न भवतीति साम्यमेव? इत्यत आह – यावानर्थ इति ॥ यथा यावान् अर्थः प्रयोजनम् उदपाने कूपे भवति, तावान् सर्वतः सम्प्लुतोदके अन्तर्भवत्येव, एवं सर्वेषु वेदेषु यत् फलं तद् विजानतो ऽपि ज्ञानिनो ब्राह्मणस्य फलेऽन्तर्भवति । ‘ब्रह्म अणति’ इति ब्राह्मणः =अपरोक्षज्ञानी । स हि ब्रह्म गच्छति । ‘विजानतः’ इति ज्ञानफलत्वं तस्य दर्शयति ॥ ४६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-163"
oldKey	"BGB_C02_V47"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन । मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि॥४७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-164"
oldKey	"BGB_C02_V47_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"कामात्मनां निन्दा कृता कथमेषाम् ? <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘स्वर्गकामो यजेत’</span> इत्यादौ कामस्यापि विहितत्वाद् इत्यत आह - कर्मण्येवेति ॥ ‘ते’ इत्युपलक्षणार्थम् । तव ज्ञानिनोऽपि न फलकामकर्तव्यता; किम्वन्येषाम् ! न ‘त्वस्ति केषाञ्चिद्, न तेऽस्ति’ इति । स हि ज्ञानी नरांश इन्द्रश्च । मोहादिस्त्वभिभवादेः । यदि तेषां शुद्धसत्त्वानां न स्याज्ज्ञानम्, क्व अन्येषाम् ? उपदेशादेश्च सिद्धं ज्ञानं तेषाम् । <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘....पार्थार्ष्टिषेण....।’(भाग.२.७.४५)</span> इत्यादिज्ञानिगणनाच्च । कामनिषेध एवात्र । फलानि ह्यस्वातन्त्र्येण भवन्ति । न हि कर्मफलानि कर्माभावे यत्नतोऽपि भवन्ति । भवन्ति च काम्यकर्मिणो विपर्ययप्रयत्नेऽपि अविरोधे ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-165"
oldKey	"BGB_C02_V47_B02"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"अतः कर्माकरणे एव प्रत्यवायः, न तु ज्ञानादिनाऽकामनया वा फलाप्राप्तौ । अतः कर्मण्येवाधिकारः । अतस्तदेव कार्यम्; न तु कामेन ज्ञानादिनिषेधेन वा फलप्राप्तिः । कामवचनानां तु तात्पर्यं भगवतैवोक्तम्- <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘रोचनार्थं फलश्रुतिः’(भाग.११.३.४७)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘यथा भैषज्यरोचनम्’(भाग.११.२१.२३)</span> इत्यादौ भागवते । अत एव ‘कामी यजेत’ इत्यर्थः; न तु ‘कामी भूत्वा’ इत्यर्थः । <span class="gr-reference gr-ref-Manusmruti-id">‘निष्कामं ज्ञानपूर्वं च’(मनु.१२.८९)</span> इति वचनात्, वक्ष्यमाणेभ्यश्च । <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘वसन्ते वसन्ते ज्योतिषा यजेत’</span> इत्यादिभ्यश्च । अतो मा कर्मफलहेतुर्भूः । कर्मफलं तत्कृतौ हेतुर्यस्य स कर्मफलहेतुः, स मा भूः । तर्हि न करोमि? इत्यत आह– मा त इति ॥ कर्माकरणे च स्नेहो माऽस्त्वित्यर्थः । अन्य(था)फलाभावेऽपि मत्प्रसादाख्यफलभावात् । इच्छा च तस्य युक्ता <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘वृणीमहे ते परितोषणाय’(भाग.४.३०.४०)</span> इत्यादिमहदाचारात् । अनिन्दनात्, विशेषत इतरनिन्दनाच्च। सामान्यं विशेषो बाधत इति च प्रसिद्धम्– ‘सर्वान् आनय, नैकं मैत्रम्’ इत्यादौ । अतः - <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘नैकात्मतां मे स्पृहयन्ति केचिद्.....’(भाग.३.२६.३४)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘भक्तिमन्विच्छन्तः’</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Sutra-id">‘ब्रह्मजिज्ञासा’(ब्र,सू.१.१.१)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyaka-id">‘विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत.....’,(बृ.उ.६.४.२१)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘द्रष्टव्यः.....’</span> इत्यादिवचनेभ्यः, स्वार्थसेवकं प्रति न तथा स्नेहः, ‘किं ददामि’ इत्युक्ते सेवादियाचकं प्रति बहुतरः स्नेह इति लौकिकन्यायाच्च भक्तिज्ञानादिप्रार्थना कार्येति सिद्धम् ॥४७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-166"
oldKey	"BGB_C02_V48"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय । सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते॥४८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-167"
oldKey	"BGB_C02_V48_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"पूर्वश्लोकोक्तं स्पष्टयति – योगस्थ इति ॥ योगस्थः उपायस्थः । सङ्गं फलस्नेहं त्यक्त्वा । तत एव सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा । स एव च मयोक्तो योगः ॥ ४८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-168"
oldKey	"BGB_C02_V49"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद् धनञ्जय । बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः॥४९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-169"
oldKey	"BGB_C02_V49_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"इतश्च योगाय युज्यस्व इत्याह – दूरेणेति ॥ बुद्धियोगाद् ज्ञानलक्षणाद् उपायाद् । दूरेण अतीव । अतो बुद्धौ शरणं ज्ञाने स्थितिम् । फलं कर्मकृतौ हेतुर्येषां ते फलहेतवः ॥ ४९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-170"
oldKey	"BGB_C02_V50"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते । तस्माद् योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम्॥५० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-171"
oldKey	"BGB_C02_V50_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"ज्ञानफलमाह – बुद्धियुक्त इति ॥ सुकृतमप्यप्रियं मानुष्यादिफलं जहाति, न बृहत्फलमपि उपासनादिनिमित्तम् । <span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyaka-id">‘न हास्य (न तस्य)कर्म क्षीयते’(बृ.१.४.१५)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyaka-id">‘अविदित्वाऽस्मिन् लोके जुहोति यजते तपस्तप्यते बहूनि वर्षसहस्राणि अन्तवदेवास्य तद् भवति’(बृ.३.८.१०)</span> इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः । अतः कर्मक्षयश्रुतिरज्ञानिविषया सर्वत्र । उभयक्षयश्रुतिरप्यनिष्टविषया । नहीष्टपुण्यक्षये किञ्चित् प्रयोजनम् । न चेष्टनाशो ज्ञानिनो युक्तः । इष्टाश्च केचिद्विषयाः - <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘स यदि पितृलोककामो भवति सङ्कल्पादेवास्य पितरः समुत्तिष्ठन्ति’(छां.उ.८.२.१)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘प्रजापतेः सभां वेश्म प्रपद्ये यशोऽहं भवामि ब्राह्मणानाम्’(छां.उ.८.४.१)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘स्त्रीभिर्वा यानैर्वा’(छां.उ.८.१२.३)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyaka-id">‘अस्माद्ध्येवात्मनो यद्यत् कामयते तत्तत् सृजते’(बृह. १.४.१५)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Taittariyopanishat-id">‘कामान्नी कामरूप्यनुसञ्जरन्’(तै.उ. ३.१०.५)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘स एकधा भवति’(छां.उ.७.२६.२)</span> इत्यादिश्रुतिभ्यः । बहुत्वेऽप्यात्मसुखस्य पुनरिष्टत्वात् कर्मसुखे न विरोधः । अनुभवशक्तिश्चेश्वरप्रसादात् । श्रुतेश्च । न च शरीरपातात् पूर्वमेतत् - <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘स तत्र पर्येति’(छां.८.१२.३)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Taittariyopanishat-id">‘एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य’(तै.उ. ३.१०.५)</span> इत्याद्युत्तरत्र श्रवणात् ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-172"
oldKey	"BGB_C02_V50_B02"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"न चैकीभूत एव ब्रह्मणा सः । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘मग्नस्य हि परेऽज्ञाने (परे ज्ञाने) किं नु दुःखतरं भवेत्’(म.भा.१२.२९०.७९)</span> इत्यादिनिन्दनाद् मोक्षधर्मे । परिहारे पृथग् भोगाभिधानाच्च । शुकादीनां पृथग्दृष्टेश्च । <span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘जगद्व्यापारवर्जम्’(ब्र.सू.४.४.१७)</span> इत्यैश्वर्यमर्यादोक्तेश्च । ‘इदं ज्ञानमु(म)पाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः’(१४.२) इति च । उपाधिनाशे नाशाच्च प्रतिबिम्बस्य । न चैकीभूतस्य पृथग्ज्ञाने मानं पश्यामः । ‘आसं दुःखी, नाऽसम्’ इति ज्ञानविरोधाच्चेश्वरस्य । अनेन रूपेणेति च । भेदाभावात् ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-173"
oldKey	"BGB_C02_V50_B03"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"न च प्रतिबिम्बस्य बिम्बैक्यं लोके पश्यामः । उपाधिनाशे मानं वा । ‘मग्नस्य हि परेऽज्ञाने’ इति दुःखात्मकत्वोक्तेश्च । ‘यावदात्मभावित्वाद्’ इत्युपाधिनित्यताभिधानाच्च। अतोऽन्यवचनं प्रतीयमानमप्यौपचारिकम् ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-174"
oldKey	"BGB_C02_V50_B04"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"दृष्टाश्च ते भगवतो भिन्ना नारदेन । प्रतिशाखं च <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘स एकधा’(छा.उ.७.२६.८)</span> इत्यादिषु भेदेन प्रतीयन्ते । विरोधे तु युक्तिमतामेव बलवत्त्वम् । युक्तयश्चात्रोक्ताः - ‘मग्नस्य हि’ इत्यादयः। अतो जले जलैकीभाववत् एकीभावः । उक्तं च - <span class="gr-reference gr-ref-Kathopanishat-id">‘यथोदकं शुद्धे शुद्धम्’(कठ.उ.२.१.१५)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Atharvanopanishat-id">‘यथा नद्यः’(आथ.उ.३.२.८)</span> इत्यादौ । तत्राऽप्यन्योन्यात्मकत्वे वृद्ध्यसम्भवः । अस्ति चेषत् समुद्रेऽपि द्वारि । महत्त्वाद् अन्यत्रादृष्टिः । <span class="gr-reference gr-ref-Mahakourma-id">‘ता एवापो ददौ तस्य स ऋषिः शंसितव्रतः’</span> इति महाकौर्मे समर्थानां भेदज्ञानाच्च । <span class="gr-reference gr-ref-Narada-id">‘नैव तत् प्राप्नुवन्त्येते ब्रह्मेशानादयः सुराः ।<br/> यत् ते पदं हि कैवल्यम्’</span> इति निषेधाच्च, नारदीये । सविचारश्च निर्णयः कृतो मोक्षधर्मेषु । बलवांश्च सविचारो निर्णयो वाक्यमात्रात् । अतो <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘यत्र नान्यत् पश्यति’(छां.७.२४.१)</span> इत्याद्यपि तदधीनसत्तादिवाचि । अन्यथा कथम् ऐश्वर्यादि स्यात्? न च तन्मायामयम् इत्युक्तम् । अन्यथा कथं तत्रैव <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘स एकधा’(छां.७.२६.२)</span> इत्यादि ब्रूयात् ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-175"
oldKey	"BGB_C02_V50_B05"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"न च – <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘न वै सशरीरस्य....’(छां.८.१२.१)</span> इत्यादिविरोधः । वैलक्षण्यात् तच्छरीराणाम् । अभौतिकानि हि तानि नित्योपाधिविनिर्मितानीश्वरशक्त्या । तथाचोक्तम्– <span class="gr-reference gr-ref-Narayanashtaksharakalpa-id">‘शरीरं जायते तेषां षोडश्या कलयैव तु’</span> इत्यादि नारायणाष्टाक्षरकल्पे । वदन्ति च लौकिकवैलक्षण्येऽभावशब्दम्- ‘अप्रहर्षमनानन्दम्’, ‘सुखदुःखबाह्यः’ इत्यादिषु । निरुक्त्यभावाच्च न तानि शरीराणि । तथा हि श्रुतिः - <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘अशारीतीँ.... तच्छरीरमभवद्’</span> इति । न हि तानि शीर्णानि भवन्ति । ‘सर्गेऽपि नोपजायन्ते’(१४.२) इत्यादिवचनात् । साम्यात् प्रयोगः । प्रयोगाच्च - <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘अनिन्द्रिया अनाहारा अनिष्पन्दाः सुगन्धिनः’(कुम्भ-म.भा.१२.३३६.२९)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘देहेन्द्रियासुहीनानां वैकुण्ठपुरवासिनाम्’(भाग.७.१.३४)</span> इत्यादि दृष्टदेहेष्वेव ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-176"
oldKey	"BGB_C02_V50_B06"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"न चैषाऽन्या गौणी मुक्तिः । <span class="gr-reference gr-ref-Adityapurana-id">‘बहुनाऽत्र किमुक्तेन यावच्छ्वेतं न गच्छति ।<br/>योगी तावन्न मुक्तः स्याद् एष शास्त्रस्य निर्णयः ॥’</span> इत्यादित्यपुराणे तदन्यमुक्तिनिषेधात् । ये त्वत्रैव भगवन्तं प्रविशन्ति तेऽपि पश्चात् तत्रैव यान्ति । योग्यत्वं चात्र विवक्षितम् । युधिष्ठिरप्रश्न इतरनिन्दनाच्च । सायुज्यं च ग्रहवत् । तदुक्तेश्च - <span class="gr-reference gr-ref-Narayanashtaksharakalpa-id">‘भुञ्जते पुरुषं प्राप्य यथा देवग्रहादयः ।<br/> तथा मुक्तावुत्तमायां बाह्यान् भोगांस्तु भुञ्जते ॥’</span> इति नारायणाष्टाक्षरकल्पे । अतोऽनिष्टस्यैव वियोगः ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-177"
oldKey	"BGB_C02_V50_B07"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"सोऽस्त्येव सर्वात्मना– <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अदुःखम्’</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सर्वदुःखविवर्जिताः’</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अशोकमहिमम्’</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">‘यत्र गत्वा न शोचति’(ब्राह्म.२३७.११)</span> इत्यादिभ्यः । विशेषवचनाभावाच्च । येषां त्वीषद् दृश्यते ते न सायुज्यं प्राप्ताः । सामीप्याद्येव तेषाम् । अतः प्रारब्धकर्मशेषभावात् तद् भुक्त्वा सायुज्यं गच्छन्ति । तच्चोक्तम्- <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सङ्कर्षणादयः सर्वे स्वाधिकाराद् अनन्तरम् ।<br/>प्रविशन्ति परं देवं विष्णुं नास्त्यत्र संशयः ॥’</span> इति व्यासयोगे । अतोऽनिष्टस्य सर्वात्मना वियोगः । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘परब्रह्मत्वमिच्छामि परमात्मन् (परब्रह्मन्)जनार्दन’</span> । इत्यादिना ब्रह्मादिभिरपि प्रार्थितत्वात् । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘न मोक्षसदृशं किञ्चिद् अधिकं वा सुखं क्वचित् ।<br/> ऋते वैष्णवमानन्दं वाङ्मनोगोचरं महत् ॥’</span> इत्यादेश्च ब्रह्मादिपदादपि अधिकतमं सुखं च मोक्ष इति सिद्धम् । अतो योगाय युज्यस्व । ज्ञानोपायाय । तद्धि कर्मकौशलम् ॥ ५० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-178"
oldKey	"BGB_C02_V51"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः । जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम्॥५१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-179"
oldKey	"BGB_C02_V51_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"तदुपायमाह - कर्मजमिति ॥ कर्मजं फलं त्यक्त्वा , अकामनया ईश्वराय समर्प्य, बुद्धियुक्ताः सम्यग्ज्ञानिनो भूत्वा पदं गच्छन्ति । सयोगकर्म ज्ञानसाधनम् ; तन्मोक्षसाधनमिति भावः ॥ ५१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-180"
oldKey	"BGB_C02_V52"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति । तदा गन्ताऽसि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च॥५२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-181"
oldKey	"BGB_C02_V52_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"कियत्पर्यन्तम् अवश्यं कर्तव्यानि मुमुक्षुणैवं कर्माणीति ? आह- <span class="gr-prateeka">यदेति ॥</span> <span class="gr-moola">निर्वेदं</span> नितरां लाभम् । प्रयोगात् - <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id">‘तस्माद् ब्राह्मणः पाण्डित्यं निर्विद्य बाल्येन तिष्ठासेत् ।’(बृह.उ.३.५.१)</span></span> इत्यादि । न हि तत्र वैराग्यमुपपद्यते । तथा सति ‘पाण्डित्याद्’ इति स्यात् । न च ज्ञानिनां भगवन्महिमादिश्रवणे विरक्तिर्भवति । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘आत्मारामा हि मुनयो निर्ग्राह्या अप्युरुक्रमे । कुर्वन्त्यहैतुकीं भक्तिम् इत्थम्भूतगुणो हरिः ॥’</span></span> इति वचनात् । अनुष्ठानाच्च शुकादीनाम् । न च तेषां (फलं) सुखं नास्ति । तस्यैव महत्सुखत्वात् तेषाम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘या निर्वृतिस्तनुभृतां तव पादपद्मध्यानाद् भवज्जनकथाश्रवणेन वा स्यात् । सा ब्रह्मणि स्वमहिमन्यपि नाथ मा भूत् किम्वन्तकासिलुलितात् पततां विमानात् ॥’(भाग.४.९.१०)</span></span> इत्यादिवचनात् । तेषामप्युपासनादिफलस्य साधितत्वात् ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-182"
oldKey	"BGB_C02_V52_B02"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"तारतम्याधिगतेश्च । तथा हि- यदि तारतम्यं न स्यात्, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘नाऽत्यन्तिकं विगणयन्त्यपि ते प्रसादम्’(भाग.३.१६.४८)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘नैकात्मतां मे स्पृहयन्ति केचित्’(भाग.३.२६.३४)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘एकत्व(मित्युत)मप्युत । दीयमानं न गृह्णन्ति’(भाग.३.३०.१३)</span></span> इति मुक्तिमप्यनिच्छतामपि मोक्ष एव फलम्, तमिच्छतामपि स (एव) भवति सुप्रतीकादीनामिति कथम् अनिच्छतां स्तुतिरुपपन्ना स्यात् ? वचनाच्च <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘यथा भक्तिविशेषोऽत्र दृश्यते पुरुषोत्तमे । तथा मुक्तिविशेषोऽपि ज्ञानिनां लिङ्गभेदने ॥ योगिनां भिन्नलिङ्गानाम् आविर्भूतस्वरूपिणाम् । प्राप्तानां परमानन्दं तारतम्यं सदैव हि ॥’</span></span> इति (इत्याद्युक्तेः )। <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘न त्वाम् अतिशयिष्यन्ति मुक्तावपि कथञ्चन । मद्भक्तियोगाज्ज्ञानाच्च सर्वान् अतिशयिष्यसि ॥’</span></span> इति च । साम्यवचनं तु प्राचुर्यविषयम्, दुःखाभावविषयं च । तच्चोक्तम्-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narayanashtaksharakalpa-id">‘दुःखाभावः परानन्दो लिङ्गभेदः समा(मो) मताः(तः) । तथाऽपि परमानन्दो ज्ञानभेदात्तु भिद्यते ॥’</span></span>इति नारायणाष्टाक्षरकल्पे । अतो न वैराग्यं श्रुतादौ अत्र विवक्षितम् । न च सङ्कोचे मानं किञ्चिद् विद्यमान इतरत्र प्रयोगे । महद्भिः श्रवणीयस्य श्रुतस्य च वेदादेः फलं प्राप्स्यसीत्यर्थः ॥५२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-183"
oldKey	"BGB_C02_V53"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला ॥ समाधावचला बुद्धिस्तदा योगम् अवाप्स्यसि॥ ५३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-184"
oldKey	"BGB_C02_V53_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"तदेव स्पष्टयति - श्रुतिविप्रतिपन्नेति ॥ पूर्वं श्रुतिभिः= वेदैर्विप्रतिपन्ना= विरुद्धा सती यदा वेदार्थानुकूलेन तत्त्वनिश्चयेन विपरीतवाग्भिरपि निश्चला भवति; ततश्च समाधावचला , ब्रह्मप्रत्यक्षदर्शनेन भेरीताडनादावपि परमानन्दमग्नत्वात्; तदा योगमवाप्स्यसि उपायसिद्धो भवसीत्यर्थः ॥ ५३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-185"
oldKey	"BGB_C02_V54"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव । स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम्॥५४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-186"
oldKey	"BGB_C02_V54_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"स्थिता प्रज्ञा= ज्ञानं यस्य स स्थितप्रज्ञः । भाष्यतेऽनयेति <span class="gr-moola">भाषा</span>, लक्षणमित्यर्थः । उक्तं लक्षणम् अनुवदति लक्षणान्तरं पृच्छामीति ज्ञापयितुम् - <span class="gr-prateeka">समाधिस्थस्येति ॥</span> कम्= ब्रह्माणम्, ईशम्= रुद्रं च वर्तयतीति केशवः । तथाहि निरुक्तिः कृता हरिवंशेषु रुद्रेण कैलासयात्रायाम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Harivamsha-id">‘हिरण्यगर्भः कः प्रोक्त ईशः शङ्कर एव च । सृष्ट्यादिना वर्तयति तौ यतः केशवो भवान् ॥’</span></span> इति वचनान्तराच्च । <span class="gr-moola">किमासीत ?</span> किं प्रत्यासीत ? न चार्जुनो न जानाति तल्लक्षणादिकम् - <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘जानन्ति पूर्वराजानो देवर्षयस्तथैव हि । तथाऽपि धर्मान् पृच्छन्ति वार्तायै गुह्यवित्तये । न ते गुह्याः प्रतीयन्ते पुराणेष्वल्पबुद्धिनाम् ॥’</span></span> इति वचनात् ॥५४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-187"
oldKey	"BGB_C02_V55"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"प्रजहाति यदा कामान् सर्वान् पार्थ मनोगतान् । आत्मन्येवाऽत्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते॥५५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-188"
oldKey	"BGB_C02_V55_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"गमनादिप्रवृत्तिर्नात्यभिसन्धिपूर्विका मत्तादिप्रवृत्तिवत् इति <span class="gr-moola">‘या निशा’</span> इत्यादिना दर्शयिष्यन्, तल्लक्षणं प्रथमत आह - <span class="gr-prateeka">प्रजहातीति ॥</span> एवं परमानन्दतृप्तः किमर्थं प्रवृत्तिं करोति? इति प्रश्नाभिप्रायः । ‘प्रारब्धकर्मणा ईषत्तिरोहितब्रह्मणो वासनया प्रायोऽल्पाभिसन्धिप्रवृत्तयः सम्भवन्ति’ इत्याशयवान् परिहरति । प्रायः सर्वान् <span class="gr-moola">कामान् प्रजहाति</span> । शुकादीनामपि ईषद्दर्शनात् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘त्वत्पादभक्तिमिच्छन्ति ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः’</span></span> इत्युक्तेः ताम् इच्छन्ति । यदा तु इन्द्रादीनाम् अग्रहो दृश्यते तदाऽभिभूतं तेषां ज्ञानम् । तच्चोक्तम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘आधिकारिकपुंसां तु बृहत्कर्मत्वकारणात् । उद्भवाभिभवौ ज्ञाने ततोऽन्येभ्यो विलक्षणाः ॥’</span></span> इति । अत एव वैलक्षण्याद् अनधिकारिणाम् आग्रहादि चेद् अस्ति न ते ज्ञानिन इत्यवगन्तव्यम् ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-189"
oldKey	"BGB_C02_V55_B02"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"न चात्र समाधिं कुर्वतो लक्षणमुच्यते । ‘यः सर्वत्रानभिस्नेहः’(२.५७) इति स्नेहनिषेधात् । न हि समाधिं कुर्वतस्तस्य शुभाशुभप्राप्तिरस्ति । असम्प्रज्ञातसमाधेः । सम्प्रज्ञाते त्वविरोधः । तथाऽपि न तत्रैवेति नियमः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Smruthi-id">‘कामादयो न जायन्ते ह्यपि विक्षिप्तचेतसाम् । ज्ञानिनां ज्ञाननिर्धूतमलानां देवसंश्रयात् ॥’</span></span> इति स्मृतेः । मनोगता हि कामाः । अतस्तत्रैव तद्विरुद्धज्ञानोत्पत्तौ युक्तं हानं तेषामिति दर्शयति -<span class="gr-prateeka">मनोगतानिति ॥</span> विरोधश्चोच्यते - ‘रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते’ (भ.गी.२.५९) इति । न चैतददृष्ट्याऽपलपनीयम् । पुरुषवैशेष्यात् । <span class="gr-moola">आत्मना</span> परमात्मना । परमात्मन्येव स्थितः सन् । आत्माख्ये तस्मिन् स्थितस्य तत्प्रसादादेव तुष्टिर्भवति । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narayanashtaksharakalpa-id">‘विषयांस्तु परित्यज्य रामे स्थितिमतस्ततः । देवाद् भवति वै तुष्टिर्नान्यथा तु कदाचन ॥’</span></span> इत्युक्तं हि नारायणाष्टाक्षरकल्पे । अतो नाऽत्मा जीवः ॥५५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-190"
oldKey	"BGB_C02_V56"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः । वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते॥५६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-191"
oldKey	"BGB_C02_V56_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"तदेव स्पष्टयत्युत्तरैस्त्रिभिः श्लोकैः । एतान्येव ज्ञानोपायानि च । तच्चोक्तम् - <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘तद्वै जिज्ञासुभिः साध्यं ज्ञानिनां यत्तु लक्षणम् ।’</span></span> इति । शोभनाध्यासो रागः ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘रसो रागस्तथा रक्तिः शोभनाध्यास उच्यते ।’</span></span> इत्यभिधानम् ॥५६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-192"
oldKey	"BGB_C02_V57"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत् प्राप्य शुभाशुभम् । नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥५७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-193"
oldKey	"BGB_C02_V58"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥५८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-194"
oldKey	"BGB_C02_V58_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"सर्वत्रानभिस्नेहत्वात् शुभाशुभं प्राप्य नाभिनन्दति न द्वेष्टि ॥५७, ५८॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-195"
oldKey	"BGB_C02_V59"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः । रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते॥५९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-196"
oldKey	"BGB_C02_V59_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"न चैतल्लक्षणं ज्ञानम् अयत्नतोऽपि भवतीत्याहोत्तर(त्तरैः)श्लोकैः । निराहारत्वेन विषयभोगसामर्थ्याभाव एव भवति । इतरविषयाकाङ्क्षाभावो वा । रसाकाङ्क्षादिर्न निवर्तते । स त्वपरोक्षज्ञानादेव निवर्तत इत्याह - विषया इति ॥ <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘इन्द्रियाणि जयन्त्याशु निराहारा मनीषिणः ।<br/>वर्जयित्वा तु रसनाम् असौ रस्ये च वर्धते’॥(भाग.११.८.१९)</span> इति वचनाद् भागवते । रसशब्दस्य रागवाचकत्वाच्च ॥५९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-197"
oldKey	"BGB_C02_V60"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः । इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः॥६० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-198"
oldKey	"BGB_C02_V60_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"अपरोक्षज्ञानरहितज्ञानिनोऽपि साधारणयत्नवतोऽपि मनो हरन्ति इन्द्रियाणि । पुरुषस्य शरीराभिमानिनः । को दोषस्ततः ? प्रमाथीनि प्रमथनशीलानि पुरुषस्य ॥ ६० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-199"
oldKey	"BGB_C02_V61"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः । वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥६१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-200"
oldKey	"BGB_C02_V61_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"तर्ह्यशक्यान्येवेत्यत आह - तानीति ॥ बहुयत्नवतः शक्यानि । अतो यत्नं कुर्यादित्याशयः । युक्तो मयि मनोयुक्तः । अहमेव परः= सर्वस्माद् उत्कृष्टो यस्य स मत्परः । फलमाह - वशे हीति ॥६१॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-201"
oldKey	"BGB_C02_V62_I01"
type	"introduction"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"रागादिदोषकारणमाह परिहाराय श्लोकद्वयेन"

id	"Bhagavadgitabhashya-202"
oldKey	"BGB_C02_V62"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"ध्यायतो विषयान् पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते । सङ्गात् सञ्जायते कामः कामात् क्रोधोऽभिजायते ॥ ६२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-203"
oldKey	"BGB_C02_V63"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"क्रोधाद् भवति सम्मोहः सम्मोहात् स्मृतिविभ्रमः । स्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशाद् विन(प्रण)श्यति ॥६३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-204"
oldKey	"BGB_C02_V63_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"<span class="gr-moola">सम्मोहः</span> अकार्येच्छा । तथाहि मोहशब्दार्थ उक्त उपगीतासु - <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘मोहसंज्ञितम् । अधर्मलक्षणं चैव नियतं पापकर्मसु’</span></span> इति । तथा चान्यत्र - <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सम्मोहोऽधर्मकामिता’</span></span> इति । <span class="gr-moola">स्मृतिविभ्रमः</span> प्रतिषेधादिबुद्धि(स्मृति)नाशः । <span class="gr-moola">बुद्धिनाशः</span> सर्वात्मना दोषबुद्धिनाशः । <span class="gr-moola">विनश्यति</span> नरकाद्यनर्थं प्राप्नोति । तथा ह्युक्तम् - <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अधर्मकामिनः शास्त्रे विस्मृतिर्जायते यदा । दोषादृष्टेस्तत्कृतेश्च नरकं प्रतिपद्यते ॥’</span></span> इति ॥ ६२, ६३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-205"
oldKey	"BGB_C02_V64_I01"
type	"introduction"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"इन्द्रियजयफलमाहोत्तराभ्यां श्लोकाभ्याम् ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-206"
oldKey	"BGB_C02_V64"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयान् इन्द्रियैश्चरन् । आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति॥६४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-207"
oldKey	"BGB_C02_V64_B02"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"विषयान् अनुभवन्नपि विधेय आत्मा= मनो यस्य सः, जितात्मेत्यर्थः । प्रसादं मनःप्रसादम् ॥ ६४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-208"
oldKey	"BGB_C02_V65"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते । प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठति॥६५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-209"
oldKey	"BGB_C02_V65_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"कथं प्रसादमात्रेण सर्वदुःखहानिः ? <span class="gr-moola">प्रसन्नचेतसो हि बुद्धिः पर्यवतिष्ठति</span> । ब्रह्मापरोक्ष्येण सम्यक् स्थितिं करोति । प्रसादो नाम स्वतोऽपि प्रायो विषय-अगतिः ॥ ६५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-210"
oldKey	"BGB_C02_V66"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना । न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम्॥६६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-211"
oldKey	"BGB_C02_V66_I01"
type	"introduction"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"प्रसादाभावे दोषमाहोत्तरश्लोकाभ्याम् ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-212"
oldKey	"BGB_C02_V66_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"न हि प्रसादाभावे युक्तिः = चित्तनिरोधः । अयुक्तस्य च बुद्धिः सम्यग्ज्ञानं नास्ति । तदेवोपपादयति - न चायुक्तस्येति ॥ शान्तिः मुक्तिः । ‘शान्तिर्मोक्षोऽथ निर्वाणम्’ इत्यभिधानात् ॥ ६६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-213"
oldKey	"BGB_C02_V67"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते । तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि॥६७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-214"
oldKey	"BGB_C02_V67_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"कथम् अयुक्तस्य भावना न भवति ? आह - इन्द्रियाणामिति ॥ अनुविधीयते क्रियते ननु ; ईश्वरेण इन्द्रियाणाम् अनु ! ‘बुद्धिर्ज्ञानम्’ इत्यादि वक्ष्यमाणत्वात् । प्रज्ञां प्रज्ञानम् । उत्पत्स्यदपि निवारयतीत्यर्थः । उत्पन्नस्याऽप्यभिभवो भवति ॥ ६७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-215"
oldKey	"BGB_C02_V68"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"तस्माद् यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥६८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-216"
oldKey	"BGB_C02_V68_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"तस्मात् सर्वात्मना निगृहीतेन्द्रिय एव ज्ञानीति निगमयति - तस्मादिति ॥ ६८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-217"
oldKey	"BGB_C02_V69"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी । यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः॥६९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-218"
oldKey	"BGB_C02_V69_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"उक्तलक्षणं पिण्डीकृत्याऽह - या निशेति ॥ या सर्वभूतानां निशा परमेश्वरस्वरूपलक्षणा, यस्यां सुप्तानीव न किञ्चिज्जानन्ति, तस्याम् इन्द्रियसंयमयुक्तो ज्ञानी जागर्ति । सम्यग्= आपरोक्ष्येण पश्यति परमात्मानमित्यर्थः । यस्यां विषयलक्षणायां भूतानि जाग्रति तस्यां निशायामिव सुप्तः प्रायो न जानाति । मत्तादिवत् गमनादिप्रवृत्तिः । तदुक्तम् - <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘देहं तु तं न चरमम्’</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘देहोऽपि दैववशगः’(भाग.३.२९.३७)</span> इति श्लोकाभ्याम् । मननयुक्तो मुनिः । ‘पश्यत’ इति अस्य साधनमाह ॥ ६९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-219"
oldKey	"BGB_C02_V70"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"आपूर्यमाणम् अचलप्रतिष्ठं समुद्रम् आपः प्रविशन्ति यद्वत् । तद्वत् कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी॥ ७० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-220"
oldKey	"BGB_C02_V70_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"तेन विषयानुभवप्रकारमाह - आपूर्यमाणमिति ॥ यो विषयैरापूर्यमाणोऽपि अचलप्रतिष्ठो भवति= नोत्सेकं प्राप्नोति, न च प्रयत्नं करोति, न चाभावे शुष्यति । न हि समुद्रः सरित्प्रवेश-अप्रवेशनिमित्तवृद्धि-शोषौ बहुतरौ प्राप्नोति, प्रयत्नं वा करोति, स मुक्तिम् आप्नोति इत्यर्थः ॥ ७० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-221"
oldKey	"BGB_C02_V71"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"विहाय कामान् यः सर्वान् पुमांश्चरति निःस्पृहः । निर्ममो निरहङ्कारः स शान्तिमधिगच्छति॥७१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-222"
oldKey	"BGB_C02_V71_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"एतदेव प्रपञ्चयति - विहायेति ॥ कामान् विषयान् निःस्पृहतया विहाय यश्चरति भक्षयति । ‘भक्षयामि’इत्य(त्याद्य)हङ्कारममकारवर्जितश्च । स हि पुमान् । स एव च मुक्तिम् अधिगच्छति इत्यर्थः ॥ ७१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-223"
oldKey	"BGB_C02_V72"
type	"verse"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	"shloka"
text	"एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति । स्थित्वाऽस्याम् अन्तकालेऽपि ब्रह्म निर्बाणम् ऋच्छति॥७२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-224"
oldKey	"BGB_C02_V72_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"उपसंहरति - एषेति ॥ ब्राह्मी स्थितिः ब्रह्मविषया स्थितिः = लक्षणम् । अन्तकालेऽपि अस्यां स्थित्वा एव ब्रह्म गच्छति । अन्यथा जन्मान्तरं प्राप्नोति । ‘यं यं वाऽपि’(भ.गी.८.६) इति वक्ष्यमाणत्वात् । ज्ञानिनामपि सति प्रारब्धकर्मणि शरीरान्तरं युक्तम् । <span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘भोगेन त्वितरे’(ब्र.सू.४.१.१९)</span> इति ह्युक्तम् । सन्ति हि बहुशरीरफलानि कर्माणि कानिचित् । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सप्तजन्मनि विप्रः स्याद्’</span> इत्यादेः । दृष्टेश्च ज्ञानिनामपि बहुशरीरप्राप्तेः । तथा ह्युक्तम् - <span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">‘स्थितप्रज्ञोऽपि यस्तूर्ध्वः प्राप्य रुद्रपदं ततः ।<br/>साङ्कर्षणं ततो मुक्तिम् अगाद् विष्णुप्रसादतः‍॥’</span> इति गारुडे । <span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">‘महादेव परे जन्मंस्तव मुक्तिर्निरूप्यते’।</span> इति नारदीये । निश्चितफलं च ज्ञानम् - <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘तस्य तावदेव चिरम्’(छां.उ.६.१४.२)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘यदु(दि) च नार्चिषमेवाभिसम्भवति’(छां.उ.४.१५.५)</span> इत्यादिश्रुतिभ्यः ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-225"
oldKey	"BGB_C02_V72_B02"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"न च कायव्यूहापेक्षा । <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘तद्यथैषीकातूलम्’(छां.उ.५.२४.३)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘तद्यथा(तद्वक्ष्यामि यथा) पुष्करपलाशे’(छां.उ.४.१४.३)</span> , ‘ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि’(४.३७) इत्यादिवचनेभ्यः । प्रारब्धे त्वविरोधः । प्रमाणाभावाच्च । न च तत् शास्त्रं प्रमाणम्- <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अक्षपादकणादानां साङ्ख्ययोगजटाभृताम् । <br/>मतमालम्ब्य ये वेदं दूषयन्त्यल्पचेतसः ॥’</span> इति निन्दनात् । यत्र तु स्तुतिस्तत्र शिवभक्तानां स्तुतिपरत्वमेव ; न सत्यत्वम् । न हि तेषामपि इतरग्रन्थविरुद्धार्थे प्रामाण्यम् । तथा ह्युक्तम्- <span class="gr-reference gr-ref-Varaha-id">‘एष मोहं सृजाम्याशु यो जनान् मोहयिष्यति ।<br/> त्वं च रुद्र महाबाहो मोहशास्त्राणि कारय ।<br/> अतथ्यानि वितथ्यानि दर्शयस्व महाभुज । <br/> प्रकाशं कुरु चात्मानम् अप्रकाशं च मां कुरु ॥’</span> इति वाराहे । <span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">‘कुत्सितानि च मिश्राणि रुद्रो विष्णुप्रचोदितः ।<br/> चकार शास्त्राणि विभुर्ऋषयस्तत्प्रचोदिताः । <br/> दधीच्याद्याः पुराणानि तच्छास्त्रसमयेन तु ।<br/> चक्रुर्वेदैस्तु ब्राह्माणि वैष्णवान् विष्णुवेदतः ।<br/> पञ्चरात्रं भारतं च मूलरामायणं तथा ।<br/> तथा पुराणं भागवतं विष्णुवेद इतीरितः ।<br/> अतः शैवपुराणानि योग्यान्यन्याविरोधतः॥‌’</span> इति च नारदीये । अतो ज्ञानिनां भवत्येव मुक्तिः । भीष्मादीनां तु तस्मिन् क्षणे मुक्त्यभावः । ‘स्मरंस्त्यजति’ इति वर्तमानापदेशो हि कृतः ।तच्चोक्तम्- <span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">‘ज्ञानिनां कर्मयुक्तानां कायत्यागक्षणो यदा ।<br/>विष्णुमाया तदा तेषां मनो बाह्यं करोति हि ॥’</span> इति गारुडे । नचान्येषां तदा स्मृतिर्भवति - <span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">‘बहुजन्मविपाकेन भक्तिज्ञानेन ये हरिम् ।<br/>भजन्ति तत्स्मृतिं त्वन्ते देवो याति न चान्यथा ॥’</span> इत्युक्तेर्ब्रह्मवैवर्ते ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-226"
oldKey	"BGB_C02_V72_B03"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"निर्बाणम् अशरीरम् । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘कायो बाणं शरीरं च’</span> इत्यभिधानात् । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘एतद्बाणमवष्टभ्य’</span> इति प्रयोगाच्च । निर्बाणशब्दप्रतिपादनम्- ‘अनिन्द्रियाः’ इत्यादिवत् । कथम् अन्यथा सर्वपुराणादिप्रसिद्धाकृतिर्भगवत उपपद्येत ? न चान्यद् भगवत उत्तमं ब्रह्म - <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘ब्रह्मेति परमात्मेति भगवानिति शब्द्यते’(भाग.१.२.११)</span> इति भागवते । <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘भगवन्तं परं ब्रह्म’(भाग.३.२५.१०)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘परं ब्रह्म जनार्दनः’</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘परमं यो महद् ब्रह्म’(म.भा.१३..९)</span> , ‘यस्मात् क्षरमतीतोऽहम् अक्षरादपि चोत्तमः’(१५.१८), <span class="gr-reference gr-ref-Manusmruti-id">‘योऽसावतीन्द्रियग्राह्यः’(म.स्मृ.१.१)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">‘नास्ति नारायणसमं न भूतं न भविष्यति’(गरुड.३,१.१८)</span> , ‘न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यः’(११.४३) इत्यादिभ्यः । न च तस्य ब्रह्मणोऽशरीरत्वाद् एतत् कल्प्यम् । तस्यापि शरीरश्रवणात्- <span class="gr-reference gr-ref-Atharvanopanishat-id">‘आनन्दरूपममृतम्’(आथ.४.१०,मु.उ.२.२.८)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishat-id">‘सुवर्णज्योतीः’(भृगुवल्लि.१५,तै.उ.३.१०.६)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘दहरोऽस्मिन्नन्तर आकाशः’(छां.उ.८.१.२)</span> इत्यादिषु । यदि रूपं न स्यात्, ‘आनन्दम्’ इत्येव स्यात् ; न तु ‘आनन्दरूपम्’ इति । कथं च सुवर्णरूपत्वं स्याद् अरूपस्य ? कथं च दहरत्वम्? दहरस्थश्च- <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘केचित् स्वदेहे’</span> इत्यादौ रूपवान् उच्यते । <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘सहस्रशीर्षा पुरुषः’(ऋ.सं,मं.१०.सू.९०.मं.१)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Atharvanopanishat-id">‘रुग्मवर्णं कर्तारम्’(मु.उ.३.१.३)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Shwetashwatropanishat-id">‘आदित्यवर्णं तमसः परस्तात्’(श्वे.उ.३.८)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Shwetashwatropanishat-id">‘सर्वतः पाणिपादं तत्’(श्वे.उ.३.१६)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Shwetashwatropanishat-id">‘विश्वतश्चक्षुरुत’(श्वे.उ.३.३)</span> इत्यादिवचनाद्, विश्वरूपाध्यायादेश्च रूपवान् अवसीयते।"

id	"Bhagavadgitabhashya-227"
oldKey	"BGB_C02_V72_B04"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"अतिपरिपूर्णतम-ज्ञान-ऐश्वर्य-वीर्य-आनन्द-श्री-शक्त्यादिमांश्च भगवान् । <span class="gr-reference gr-ref-Shwetashwatropanishat-id">‘पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च।’(श्वे.उ.६.८)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Atharvanopanishat-id">‘यः सर्वज्ञः...’(आथ.१.९,मु.उ.१.१.९)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishat-id">‘आनन्दं ब्रह्मणः’(तै.उ.ब्रह्मवल्लि.९)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Bruhadarnyakopanishat-id">‘एतस्यैवाऽनन्दस्य अन्यानि भूतानि मात्राम् उपजीवन्ति’ (बृह. ४,३.३२)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अनादिमध्यान्तम् अनन्तवीर्यम्’</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सहस्रलक्षामितकान्तिकान्तम्’</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘मय्यनन्तगुणेऽनन्ते गुणतोऽनन्तविग्रहे’(भाग.६.५,४८)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘विज्ञानशक्तिरहमासम् अनन्तशक्तेः’(भाग.०३.१०.२४)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Mandukyopanishat-id">‘तुर्यं (तु) तत् सर्वदृक् सदा’(माण्डूक्य.उ.२.४)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘आत्मानम् अन्यं च स वेद विद्वान्’(भाग.११.११.७)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘अन्यतमो मुकुन्दात् को नाम लोके भगवत्पदार्थः’(भाग.१.१८.२१)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Bruhannaradiya-id">‘ऐश्वर्यस्य समग्रस्य’(बृहन्नारदीय.१,४६.१७)</span> । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अतीव परिपूर्णं ते सुखं ज्ञानं च सौभगम् ।<br/>यच्चात्ययुक्तं स्मर्तुं वा शक्तः कर्तुमतः परः ॥’</span> इत्यादिभ्यः ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-228"
oldKey	"BGB_C02_V72_B05"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C02"
chapter	"BGB_C02"
verseType	null
text	"तानि च सर्वाण्यन्योन्यस्वरूपाणि - <span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id">‘विज्ञानमानन्दं ब्रह्म’(बृह. ३,९.३५)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishat-id">‘आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्’(तै.उ.३.६.१,भृगुवल्लि.२)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishat-id">‘सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म’(तै.उ.२.१,ब्रह्मवल्लि.२)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Atharvanopanishat-id">‘यस्य ज्ञानमयं तपः’(आथ.१.९)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishat-id">‘समा भग प्रविश स्वाहा’(तै.उ.१.४.२,शिक्षावल्लि.११)</span> । <span class="gr-reference gr-ref-Sruti-id">‘न तस्य प्राकृता मूर्तिर्मांसमेदोऽस्थिसम्भवा ।<br/>न योगित्वादीश्वरत्वात् सत्यरूपाच्युतो विभुः ॥’,<br/> ‘सद्देहः सुखगन्धश्च ज्ञानभाः सत्पराक्रमः ।<br/>ज्ञानज्ञानः सुखसुखः स विष्णुः परमोऽक्षरः ॥’</span> इति पैङ्गिखिलेषु । <span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarta-id">‘देहोऽयं मे सदानन्दो नायं प्रकृतिनिर्मितः ।<br/>परिपूर्णश्च सर्वत्र तेन नारायणोऽस्म्यहम्॥’</span> इत्यादि ब्रह्मवैवर्ते । तदेव लीलया चासौ परिच्छिन्नादिरूपेण दर्शयति मायया । <span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘न च गर्भेऽवसद् देव्या न चापि वसुदेवतः ।<br/>न चापि राघवाज्जातो न चापि जमदग्नितः ।<br/>नित्यानन्दोऽव्ययोऽप्येवं क्रीडतेऽमोघदर्शनः ॥’</span> इति पाद्मे । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘न वै स आत्माऽऽत्मवताम् अधीश्वरो भुङ्क्ते हि दुःखं भगवान् वासुदेवः’ ।<br/>‘सर्गादेरीशिताऽजः परमसुखनिधिर्बोधरूपोऽप्यबोधम् ।<br/> लोकानां दर्शयन् यो मुनिसुतहृतात्मप्रियार्थे जगाम॥’</span> <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘स ब्रह्मवन्द्यचरणो जनमोहनाय (नरवत् प्रलापी) स्त्रीसङ्गिनाम् इति रतिं प्रथयंश्चचार।’</span> <span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘पूर्तेरचिन्त्यवीर्यो यो यश्च दाशरथिः स्वयम् ।<br/>रुद्रवाक्यम् ऋतं कर्तुम् अजितो जितवत् स्थितः ॥<br/>योऽजितो विजितो भक्त्या गाङ्गेयं न जघान ह ।<br/>न चाम्बा ग्राहयामास करुणः कोऽपरस्ततः ॥’</span> इत्यादिभ्यश्च स्कान्दे । न तत्र संसारसमानधर्मा निरूप्याः । यत्र च परावरभेदोऽवगम्यते तत्र अज्ञबुद्धिम् अपेक्ष्य अवरत्वं विश्वरूपमपेक्ष्यान्यत्र । तच्चोक्तम् - <span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">‘परिपूर्णानि रूपाणि समान्यखिलरूपतः ।<br/>तथाऽप्यपेक्ष्य मन्दानां दृष्टिं त्वाम् ऋषयोऽपि हि ।<br/>परावरं वदन्त्येव ह्यभक्तानां विमोहनम् (ने) ॥’</span> इति गारुडे । न चात्र किञ्चिदुपचारादिति(चरितादि) वाच्यम् । अचिन्त्यशक्तेः, पदार्थवैचित्र्याच्चेत्युक्तम् । <span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">‘कृष्णरामादिरूपाणि परिपूर्णानि सर्वदा ।<br/>न चाणुमात्रं भिन्नानि तथाऽप्यस्मान् विमोहसि ॥’</span> इत्यादेश्च नारदीये । तस्मात् सर्वदा सर्वरूपेषु अपरिगणितानन्तगुणगणं नित्यनिरस्ताशेषदोषं च नारायणाख्यं परं ब्रह्म अपरोक्षज्ञानी ऋच्छति इति सिद्धम् ॥७२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-229"
oldKey	"BGB_C03_V01"
type	"verse"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	"shloka"
text	"ज्यायसी चेत् कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन । तत् किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव ॥ १ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-230"
oldKey	"BGB_C03_I01"
type	"introduction"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	null
text	"आत्मस्वरूपं ज्ञानसाधनं चोक्तं पूर्वत्र । ज्ञानसाधनत्वेन अकर्म विनिन्द्य कर्म विधीयत उत्तराध्याये ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-231"
oldKey	"BGB_C03_V02"
type	"verse"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	"shloka"
text	"व्यामिश्रेणैव वाक्येन बुद्धिं मोहयसीव मे । तदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम् ॥ २ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-232"
oldKey	"BGB_C03_V02_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	null
text	"कर्मणो ज्ञानम् अत्युत्तमम् इत्यभिहितं भगवता- ‘दूरेण ह्यवरं कर्म’ (२.४९.) इत्यादौ । एवं चेत् किमिति<span class="gr-prateeka">कर्मणि घोरे</span> युद्धाख्ये नियोजयसि निवृत्तधर्मान् विनेत्याह-<span class="gr-prateeka">ज्यायसीति ॥ कर्मणः</span> सकाशाद् <span class="gr-prateeka">बुद्धिर्ज्यायसी चेत् ते</span> तव मता<span class="gr-prateeka">तत्</span> तर्हि ॥ १-२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-233"
oldKey	"BGB_C03_V03"
type	"verse"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	"shloka"
text	"श्रीभगवानुवाच"

id	"Bhagavadgitabhashya-234"
oldKey	"BGB_C03_V03_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	null
text	"‍‘ज्यायस्त्वेऽपि बुद्धेः, आधिकारिकत्वात् त्वं कर्मण्यप्यधिकृत इति तत्र नियोक्ष्यामि’ इत्याशयवान् भगवानाह-<span class="gr-prateeka">लोक इति ॥</span>"

id	"Bhagavadgitabhashya-235"
oldKey	"BGB_C03_V03_B02"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	null
text	"द्विविधा अपि जनाः सन्ति- गृहस्थादिकर्मत्यागेन ज्ञाननिष्ठाः सनकादिवत्, तत्स्था एव ज्ञाननिष्ठाश्च जनकादिवत् । मद्धर्मस्था एवेत्यर्थः ।<span class="gr-prateeka">सांख्यानां</span> ज्ञानिनां सनकादीनाम् ।<span class="gr-prateeka">योगिनाम्</span> उपायिनां जनकादीनाम् । ज्ञाननिष्ठा अप्याधिकारिकत्वाद् ईश्वरेच्छया लोकसंग्रहार्थत्वाच्च ये कर्मयोग्या भवन्ति तेऽपि योगिनः ।<span class="gr-prateeka">निष्ठा</span> स्थितिः । त्वं तु जनकादिवत् सकर्मैव ज्ञानयोग्यः, न तु सनकादिवत् तत्त्यागेनेत्यर्थः। सन्ति हीश्वरेच्छयैव कर्मकृतः प्रियव्रतादयोऽपि ज्ञानिन एव । तथा ह्युक्तम् ‘ईश्वरेच्छया विनिवेशितकर्माधिकारः’ इति ॥ ३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-236"
oldKey	"BGB_C03_V04"
type	"verse"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	"shloka"
text	"न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यं पुरुषोऽश्नुते । न च संन्यसनादेव सिद्धिं समधिगच्छति ॥ ४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-237"
oldKey	"BGB_C03_V04_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	null
text	"इतश्च नियोक्ष्यामीत्याह- न कर्मणामिति ॥ कर्मणां युद्धादीनाम् अनारम्भेण नैष्कर्म्यं निष्कर्मतया काम्यकर्मपरित्यागेन प्राप्यत इति मोक्षं, नाश्नुते । ज्ञानमेव तत्साधनं, न तु कर्माकरणमित्यर्थः । कुतः ? पुरुषत्वात् । सर्वदा स्थूलेन सूक्ष्मेण वा पुरेण युक्तो ननु जीवः ! यदि कर्माकरणेन मुक्तिः स्यात् स्थावराणां च ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-238"
oldKey	"BGB_C03_V04_B02"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	null
text	"न चाकरणे कर्माभावान्मुक्तिर्भवति । प्रतिजन्म कृतानाम् अनन्तानां कर्मणां भावात् । न च सर्वाणि कर्माणि भुक्तानि । एकस्मिन् शरीरे बहूनि हि कर्माणि करोति । तानि चैकैकानि बहुजन्मफलानि कानिचित् । तत्र चैकैकानि कर्माणि भुञ्जन् प्राप्नोत्येव शेषेण मानुष्यम् । ततश्च बहुशरीरफलानि कर्माणी-त्यसमाप्तिः । तच्चोक्तम्- <span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">‘जीवंश्चतुर्दशादूर्ध्वं पुरुषो नियमेन तु ।<br/>स्त्री वाऽप्यनूनदशकं देहं मानुषमार्जते ॥<br/>चतुर्दशोर्ध्वजीवीनि संसारश्चादिवर्जितः।<br/>अतोऽवित्त्वा परं देवं मोक्षाशा का महामुने ॥’</span> इति ब्राह्मे । यदि सादिः स्यात् संसारः पूर्वकर्माभावाद् अतत्प्राप्तिः। अबन्धकत्वं त्वकामेनैव भवति । तच्च वक्ष्यते ‘अनिष्टमिष्टम्’ (१८.१२) इति ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-239"
oldKey	"BGB_C03_V04_B03"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	null
text	"ननु निष्कामकर्मणः फलाभावान्मोक्षः स्मृतः - <span class="gr-reference gr-ref-Manave-id">‘निष्कामं ज्ञानपूर्वं तु निवृत्तमिति चोच्यते ।<br/>निवृत्तं सेवमानस्तु ब्रह्माभ्येति सनातनम् ॥’ इति मानवे ।</span> अतस्तत्साम्याद् अकरणेऽपि भवति इत्यत आह- न चेति ॥ सन्न्यासः काम्यकर्मपरित्यागः । ‘काम्यानां कर्मणां न्यासम्’ (१८.२) इति वक्ष्यमाणत्वात् । अकामकर्मणाम् अन्तःकरणशुध्या ज्ञानान्मोक्षो भवति । तच्चोक्तम्- <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘कर्मभिश्शुद्धसत्त्वस्य वैराग्यं जायते हृदि ।’</span> इति भागवते । विरक्तानामेव च ज्ञानमित्युक्तम् । - <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘न तस्य तत्वग्रहणाय साक्षाद् वरीयसीरपि वाचस्समासन् ।<br/>स्वप्ने निरुक्त्या गृहमेध(धि)सौख्यं न यस्य हेयानुमितं स्वयं स्यात् ॥’ (भाग. ५-११-३)</span> इति । न तु फलाभावात् । कर्माभावात् । अतो न कर्मत्याग एव मोक्षसाधनम् ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-240"
oldKey	"BGB_C03_V04_B04"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	null
text	"यत्याश्रमस्तु प्रायत्यार्थो भगवत्तोषार्थश्च । अप्रयतत्वमेव हि प्रायो गृहस्थादीनाम् , इतरकर्मोद्योगात् । अप्रयतानां च न ज्ञानम् । तथाहि श्रुतिः - <span class="gr-reference gr-ref-Kathopanishat-id">‘नाशान्तो नासमाहितः’(कठ.1.3.10)</span> इति । महांश्च यत्याश्रमे तोषो भगवतः । तथा ह्याह - <span class="gr-reference gr-ref-Narayanashtaksharakalpa-id">‘यत्याश्रमं तुरीयं तु दीक्षां मम सुतोषणीम्’</span> इति नारायणाष्टाक्षरकल्पे । आधिकारिकास्तु तत्स्था एव प्रायत्ये समर्थाः । स एव च महान् भगवत्तोषः । तच्चोक्तम् - <span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘देवादीनामादिराज्ञां महोद्योगेऽपि नो मनः ।<br/>विष्णोश्चलति तद्भोगोऽप्यतीव हरितोष(णम्)णः॥’</span> इति पाद्मे ॥४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-241"
oldKey	"BGB_C03_V05"
type	"verse"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	"shloka"
text	"न हि कश्चित् क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् । कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः ॥ ५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-242"
oldKey	"BGB_C03_V05_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	null
text	"न तु कर्माणि सर्वात्मना त्यक्तुं शक्यानीत्याह-<span class="gr-prateeka">न हीति</span> ॥५॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-243"
oldKey	"BGB_C03_V06"
type	"verse"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	"shloka"
text	"कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् । इन्द्रियार्थान् विमूढात्मा मिथ्याचारस्स उच्यते ॥ ६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-244"
oldKey	"BGB_C03_V07"
type	"verse"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	"shloka"
text	"यस्त्विन्द्रियाणि मनसा नियम्याऽरभतेऽर्जुन । कर्मेन्द्रियैः कर्मयोगम् असक्तः स विशिष्यते ॥ ७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-245"
oldKey	"BGB_C03_V07_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	null
text	"तथाऽपि शक्तितस्त्यागः कार्य इत्याह-<span class="gr-prateeka">कर्मेन्द्रियाणीति ॥</span> मन एव प्रयोजकमिति दर्शयितुमन्वयव्यतिरेकावाह-<span class="gr-prateeka">मनसा स्मरन् मनसा नियम्येति ॥ कर्मयोगं</span> स्ववर्णाश्रमोचितम्, न तु गृहस्थकर्मैवेति नियमः । सन्न्यासादिविधानात्, सामान्यवचनाच्च ॥ ६-७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-246"
oldKey	"BGB_C03_V08"
type	"verse"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	"shloka"
text	"नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः । शरीरयात्राऽपि च ते न प्रसिध्येदकर्मणः ॥ ८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-247"
oldKey	"BGB_C03_V08_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	null
text	"अतो नियतं स्ववर्णाश्रमोचितं कर्म कुरु ॥ ८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-248"
oldKey	"BGB_C03_V09"
type	"verse"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	"shloka"
text	"यज्ञार्थात् कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः । तदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर ॥ ९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-249"
oldKey	"BGB_C03_V09_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	null
text	"‘कर्मणा बध्यते जन्तुः’ इति कर्म बन्धकं स्मृतम् ? इत्यत आह-<span class="gr-prateeka">यज्ञार्थादिति ॥</span> कर्म बन्धनं यस्य लोकस्य स<span class="gr-prateeka">कर्मबन्धनः</span> ।<span class="gr-prateeka">यज्ञो</span> विष्णुः । यज्ञार्थं सङ्गरहितं कर्म न बन्धकमित्यर्थः ।<span class="gr-prateeka">‘मुक्तसङ्गः’</span> इति विशेषणात् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id">‘कामान् यः कामयते’ (मुं. ४. १-२)</span></span> इति श्रुतेश्च । ‘अनिष्टमिष्टम्’ (१८.१२) इति वक्ष्यमाणत्वाच्च । ‘एतान्यपि तु कर्माणि’ (१८.६) इति च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brihadaranyakopanishat-id">‘तस्मान्नेष्टि-याजुकः स्यात्’ (बृ.१.५.२)</span></span> इति च । विशेषवचनत्वे समेऽपि विशेषणं परिशिष्यते ॥ ९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-250"
oldKey	"BGB_C03_V10"
type	"verse"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	"shloka"
text	"सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः । अनेन प्रसविष्यध्वम् एष वोऽस्त्विष्टकामधुक् ॥ १० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-251"
oldKey	"BGB_C03_V11"
type	"verse"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	"shloka"
text	"देवान् भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः । परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यथ ॥ ११ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-252"
oldKey	"BGB_C03_V12"
type	"verse"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	"shloka"
text	"इष्टान् भोगान् हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः । तैर्दत्तानप्रदायैभ्यो यो भुङ्क्ते स्तेन एव सः॥१२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-253"
oldKey	"BGB_C03_V13"
type	"verse"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	"shloka"
text	"यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः । भुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात्॥१३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-254"
oldKey	"BGB_C03_V13_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	null
text	"अत्रार्थवादमाह-<span class="gr-prateeka">सहयज्ञा इति</span> ॥ १०-१३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-255"
oldKey	"BGB_C03_V14"
type	"verse"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	"shloka"
text	"अन्नाद् भवन्ति भूतानि पर्जन्याद् अन्नसम्भवः । यज्ञाद् भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः ॥ १४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-256"
oldKey	"BGB_C03_V14_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	null
text	"हेत्वन्तरमाह-<span class="gr-prateeka">अन्नादिति ॥</span> यज्ञः पर्जन्यान्नत्वात् तत्कारणमुच्यते । पूर्वयज्ञविवक्षायां तस्य चक्रप्रवेशो न भवति । तद्धि आपाद्यं कर्मविधये । न तु साम्यमात्रेणेदानीं कार्यम् ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-257"
oldKey	"BGB_C03_V14_B02"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	null
text	"मेघचक्राभिमानी च पर्जन्यः । तच्च<span class="gr-prateeka">यज्ञाद् भवति</span> । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Manusmriti-id">‘अग्नौ प्रास्ताऽऽहुतिः सम्यग् आदित्यमुपतिष्ठति । आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः ॥’ (म.स्मृ. ३.७६)इति स्मृतेः(तेश्च) ।</span></span> उभयवचनाद् आदित्यात् समुद्राच्चाविरोधः । अतश्च यज्ञात् पर्जन्योद्भवः सम्भवति ।<span class="gr-prateeka">यज्ञो</span> देवतामुद्दिश्य द्रव्यपरित्यागः,<span class="gr-prateeka">कर्म</span> इतरक्रिया ॥ १४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-258"
oldKey	"BGB_C03_V15"
type	"verse"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	"shloka"
text	"कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् । तस्मात् सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ॥ १५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-259"
oldKey	"BGB_C03_V15_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	null
text	"कर्म ब्रह्मणो जायते । ‘एष ह्येव साधु कर्म कारयति’(कौ.3.9), ‘बुद्धिर्ज्ञानम्’(गी.10.4) इत्यादिभ्यः । न च मुख्ये सम्भाव्यमाने पारम्पर्येणौपचारिकं कल्प्यम् । न च जडानां स्वतः प्रवृत्तिः सम्भवति । ‘एतस्य वा अक्षरस्य’ इत्यादिसर्वनियमनश्रुतेश्च । ‘द्रव्यं कर्म च’ इत्यादेश्च अचिन्त्यशक्तिश्चोक्ता । जीवस्य च प्रतिबिम्बस्य बिम्बपूर्वैव चेष्टा । ‘न कर्तृत्वम्’ इत्यादिनिषेधाच्च ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-260"
oldKey	"BGB_C03_V15_B02"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	null
text	"अक्षराणि प्रसिद्धानि । तेभ्यो ह्यभिव्यज्यते परं ब्रह्म । अन्यथानादिनिधनमचिन्त्यं परिपूर्णमपि ब्रह्म को जानाति? न च रूढिं विना योगाङ्गीकारो युक्तः ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-261"
oldKey	"BGB_C03_V15_B03"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	null
text	"परामर्शाच्च ‘तस्मात् सर्वगतं ब्रह्म’ (३.१५) इति । न ह्येकशब्देन द्विरुक्तेन भेदश्रुतिं विना वस्तुद्वयं कुत्रचिदुच्यते ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-262"
oldKey	"BGB_C03_V15_B04"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	null
text	"तानि चाक्षराणि नित्यानि । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘वाचा विरूप नित्यया’(ऋ. ८.६४.६)</span></span>, ‘अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयम्भुवा’, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutrani-id">‘अत एव च नित्यत्वम्’ (ब्र.सू. १-३-२९)</span></span> इत्यादिश्रुतिस्मृति-भगवद्वचनेभ्यः । दोषाश्चोक्ताः सकर्तृकत्वे ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-263"
oldKey	"BGB_C03_V15_B05"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	null
text	"न चाबुद्धिपूर्वमुत्पन्नानि । तत्प्रमाणाभावात् । निःश्वसित-शब्दस्त्वक्लेशाभिप्रायः, नाबुद्धिपूर्वाभिप्रायः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Taittariyopanishat-id">‘सोऽकामयत’ (तै. २.११)</span></span> इत्यादेश्च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brihdaranyakopanishat-id">‘इष्टं हुतम्’ (बृ. ६.१.२)</span></span> इत्यादिरूपप्रपञ्चेन सहाभिधानाच्च । महातात्पर्यविरोधाच्च । तच्चोक्तं पुरस्तात् (गी.भा. २.२४)। न ह्यस्वातन्त्र्येणोत्पत्तिकर्तुः प्राधान्यम् । अस्वातन्त्र्यं च तदमतिपूर्वकत्वेन भवति । यथा रोगादीनां पुरुषस्य तज्जत्वेऽपि उत्पत्तिवचनान्यभिव्यक्त्यर्थानि , अभिमानिदेवताविषयाणि च । ‘नित्या’ इत्युक्त्वा ‘उत्सृष्टा’ इति वचनात् । अभिव्यञ्जके कर्तृवचनं चास्ति । ‘कृत्स्नं शतपथं चक्रे’ (मोक्षधर्मे) इति । कथमादित्यस्था वेदाः तेनैव क्रियन्ते ? वचनमात्राच्च निर्णयात्मक-शारीरकोक्तं बलवत् ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-264"
oldKey	"BGB_C03_V15_B06"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	null
text	"शास्त्रं योनिः प्रमाणमस्येति तु शास्त्रयोनित्वम् । ‘जन्माद्यस्य यतः’ इत्युक्ते प्रमाणं हि तत्रापेक्षितं, न तु तस्य जातत्वं वेदकारणत्वं वा । न हि वेदकारणत्वं जगत्कारणत्वे हेतुः । न हि विचित्रजगत्सृष्टेर्वेदसृष्टिरशक्या सृज्यत्वे । न च सर्वज्ञत्वे । यदि वेदस्रष्टा सर्वज्ञः किमिति न जगत्स्रष्टा ? तस्माद् वेदप्रमाणकत्वमेवात्र विवक्षितम् । अतो नित्यान्यक्षराणि । यत एवं परम्परया यज्ञाभिव्यङ्ग्यं ब्रह्म तस्मात् तद् नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ॥ १५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-265"
oldKey	"BGB_C03_V16"
type	"verse"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	"shloka"
text	"एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः । अघायुरिन्द्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति॥१६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-266"
oldKey	"BGB_C03_16_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	null
text	"तानि चाक्षराणि भूताभिव्यङ्ग्यानीति चक्रम् । तदेतत् जगच्चक्रं यो नानुवर्तयति, स तद्विनाशकत्वाद् अघायुः । पापनिमित्तमेव यस्याऽयुः सोऽघायुः ॥ १६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-267"
oldKey	"BGB_C03_V17"
type	"verse"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	"shloka"
text	"यस्त्वात्मरतिरेव स्याद् आत्मतृप्तश्च मानवः । आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते ॥ १७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-268"
oldKey	"BGB_C03_V17_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	null
text	"तर्ह्यतीव मनःसमाधानमपि न कार्यमित्यत आह -<span class="gr-prateeka">यस्त्विति ॥</span> रमणं परदर्शनादिनिमित्तं सुखम् । तृप्तिरन्यत्रालम्बुद्धिः । सन्तोषस्तज्जनकं सुखम् । ‘सन्तोषस्तृप्तिकारणम्’ इत्यभिधानात् । परमात्मदर्शनादिनिमित्तं सुखं प्राप्तः । अन्यत्र सर्वात्मनालम्बुद्धिं च ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-269"
oldKey	"BGB_C03_V17_B02"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	null
text	"महच्च तत् सुखम् । तेनैवान्यत्रालम्बुद्धिरिति दर्शयति । आत्मन्येव च सन्तुष्टः, इति तत्स्थ एव सन् सन्तुष्ट इत्यर्थः । नान्यत् किमपि सन्तोषकारणम् इत्यवधारणम् । आत्मना तृप्तः । न ह्यात्मन्यलम्बुद्धिर्युक्ता । तद्वाचित्वं च ‘वयं तु न वितृप्याम उत्तमश्लोकविक्रमैः’ (भाग. १.१.१९) इति प्रयोगात् सिद्धम् । अध्याहारस्त्वगतिका गतिः ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-270"
oldKey	"BGB C03 V17 B03"
type	"bhashya"
parent	null
chapter	null
verseType	null
text	"‘आत्मरतिरेव’ इत्यवधारणाद् असम्प्रज्ञातसमाधिस्थस्यैव कार्यं न विद्यते । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pancharatra-id">‘स्थितप्रज्ञस्यापि कार्यो देहादिर्दृश्यते यदा ।स्वधर्मो मम तुष्ट्यर्थः सा हि सर्वैरपेक्षिता ॥’</span></span> इति वचनाच्च पञ्चरात्रे । अन्यदाऽन्यरतिरपीषत् सर्वस्य भवति । न च तत्रालम्बुद्धिमात्रमुक्तम् । ‘आत्मतृप्तः’ इति पृथगभिधानात् । कर्तृशब्दः कालावच्छेदेऽपि चायं प्रसिद्धो ‘यो भुङ्क्ते स तु न ब्रूयात्’ इत्यादौ ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-271"
oldKey	"BGB C03 V17 B04"
type	"bhashya"
parent	null
chapter	null
verseType	null
text	"अतोऽसम्प्रज्ञातसमाधावेवैतत् । ‘मानवः’ इति ज्ञानिन एवासम्प्रज्ञातसमाधिर्भवतीति दर्शयति ‘मनु अवबोधने’ इति धातोः । परमात्मरतिश्चात्र विवक्षिता । ‘विष्णावेव रतिर्यस्य क्रिया तस्यैव नास्ति हि ।’इति वचनात् ॥ १७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-272"
oldKey	"BGB_C03_V18"
type	"verse"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	"shloka"
text	"नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन । न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः ॥ १८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-273"
oldKey	"BGB_C03_V18_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	null
text	"तस्य ‘कर्मकाले वक्तव्योऽहम्’ इति कञ्चित् प्रत्युक्त्वा तत्कृतावात्मरत्यधिकः समो वाऽर्थो नास्ति । न च सन्ध्याद्यकृतौ कश्चिद्दोषोऽस्ति ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-274"
oldKey	"BGB C03 V18 B02"
type	"bhashya"
parent	null
chapter	null
verseType	null
text	"न चैतदपहाय सर्वभूतेषु कश्चित् प्रयोजनाश्रयः । अर्थो येन दर्शनादिना भवति सोऽर्थ<span class="gr-prateeka">व्यपाश्रयः</span> ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-275"
oldKey	"BGB C033 V18 B03"
type	"bhashya"
parent	null
chapter	null
verseType	null
text	"ज्ञानमात्रेण प्रत्यवायो यद्यपि न भवति । तद् अर्जुनस्यापि समम् इति न तस्य कर्मोपदेशोपयोग्येतद् भवति । ईषत् प्रारब्धानर्थसूचकं च तद् भवति महच्चेद् वृत्रहत्यादिवत् ॥ १८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-276"
oldKey	"BGB_C03_V19"
type	"verse"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	"shloka"
text	"तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर । असक्तो ह्याचरन् कर्म परमाप्नोति पूरुषः ॥ १९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-277"
oldKey	"BGB_C03_V19_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	null
text	"यतोऽसम्प्रज्ञातसमाधेरेव कार्याभावः, तस्मात् कर्म समाचर ॥१९॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-278"
oldKey	"BGB_C03_V20"
type	"verse"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	"shloka"
text	"कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः । लोकसङ्ग्रहमेवापि सम्पश्यन् कर्तुमर्हसि॥२० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-279"
oldKey	"BGB_C03_V20_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	null
text	"आचारोऽप्यस्तीत्याह- कर्मणैवेति ॥ कर्मणा सह कर्म कुवन्त एवेत्यर्थः । कर्म कृत्वैव ततो ज्ञानं प्राप्य वा ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-280"
oldKey	"BGB_C03_V20_B02"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	null
text	"न तु ज्ञानं विना । प्रसिद्धं हि तेषां ज्ञानित्वं भारतादिषु । <span class="gr-reference gr-ref-Taittariya-Aranyaka-id">‘तमेवं विद्वान्’ (तै.आ. ३.१२)</span> इत्यादिश्रुतिभ्यश्च । अत्रापि कर्मणां ज्ञानसाधनत्वोक्तेश्च ‘बुद्धियुक्ताः’ (२.५१) इति ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-281"
oldKey	"BGB_C03_V20_B03"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	null
text	"गत्यन्तरं च <span class="gr-reference gr-ref-Taittariya-Aranyaka-id">‘नान्यः पन्थाः’ (तै.आ.३.१२)</span> इत्यस्य नास्ति । इतरेषां ज्ञानद्वाराऽप्यविरोधः । यत्र च तीर्थाद्येव मुक्तिसाधनमुच्यते- <span class="gr-reference gr-ref-Pramanashloka-id">‘ब्रह्मज्ञानेन वा मुक्तिः प्रयागमरणेन वा ।<br/> अथवा स्नानमात्रेण गोमत्यां कृष्णसन्निधौ ॥’</span> इत्यादौ, तत्र पापादिमुक्तिः, स्तुतिपरता च ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-282"
oldKey	"BGB_C03_V20_B04"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	null
text	"तत्रापि हि कुत्रचिद् ब्रह्मज्ञानसाधनत्वमेवोच्यतेऽन्यथा मुक्तिं निषिध्य <span class="gr-reference gr-ref-Pramanashloka-id">- ‘ब्रह्मज्ञानं विना मुक्तिर्न कथञ्चिदपीष्यते ।<br/> प्रयागादेस्तु या मुक्तिर्ज्ञानोपायत्वमेव हि ॥’</span> इत्यादौ । न च तीर्थस्तुतिवाक्यानि तत्प्रस्तावेऽप्युक्तं ज्ञाननियमं घ्नन्ति । यथा कञ्चिद् दक्षं भृत्यं प्रति उक्तानि ‘अयमेव हि राजा किं राज्ञा’ इत्यादीनि । यथाऽऽह भगवान् - <span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">‘यानि तीर्थादिवाक्यानि कर्मादिविषयाणि च ।<br/> स्तावकान्येव तानि स्युरज्ञानां मोहकानि वा ।<br/>भवेन्मोक्षस्तु मद्दृष्टेर्नान्यतस्तु कथञ्चन ॥’</span> इति नारदीये । अतोऽपरोक्षज्ञानादेव मोक्षः । कर्म तु तत्साधनमेव ॥ २० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-283"
oldKey	"BGB_C03_V21"
type	"verse"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	"shloka"
text	"यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः । स यत् प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥ २१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-284"
oldKey	"BGB_C03_V21_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	null
text	"<span class="gr-prateeka">स यद्</span> वाक्यादिकं <span class="gr-prateeka">प्रमाणं कुरुते</span>, यदुक्तप्रकारेण तिष्ठतीत्यर्थः ॥ २१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-285"
oldKey	"BGB_C03_V22"
type	"verse"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	"shloka"
text	"न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन । नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि॥२२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-286"
oldKey	"BGB_C03_V23"
type	"verse"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	"shloka"
text	"यदि ह्यहं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतन्द्रितः । मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः॥२३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-287"
oldKey	"BGB_C03_V24"
type	"verse"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	"shloka"
text	"उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्यां कर्म चेदहम् । सङ्करस्य च कर्ता स्याम् उपहन्यामिमाः प्रजाः ॥२४॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-288"
oldKey	"BGB_C03_V25"
type	"verse"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	"shloka"
text	"सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत । कुर्याद् विद्वान् तथाऽसक्तश्चिकीर्षुर्लोकसङ्ग्रहम्॥ २५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-289"
oldKey	"BGB_C03_V26"
type	"verse"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	"shloka"
text	"न बुद्धिभेदं जनयेद् अज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् । जोषयेत् सर्वकर्माणि विद्वान् युक्तः समाचरन्॥ २६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-290"
oldKey	"BGB_C03_V27"
type	"verse"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	"shloka"
text	"प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः । अहङ्कारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते॥२७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-291"
oldKey	"BGB_C03_V27_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	null
text	"विद्वदविदुषोः कर्मभेदमाह-<span class="gr-prateeka">प्रकृतेरिति॥</span> <span class="gr-prateeka">प्रकृतेर्गुणैः</span> इन्द्रियादिभिः । प्रकृतिमपेक्ष्य गुणभूतानि हि तानि । तत्सम्बन्धीनि च । न हि प्रतिबिम्बस्य क्रिया ॥ २७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-292"
oldKey	"BGB_C03_V28"
type	"verse"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	"shloka"
text	"तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः । गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते॥२८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-293"
oldKey	"BGB_C03_V28_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	null
text	"कर्मभेदस्य गुणभेदस्य च<span class="gr-prateeka">तत्त्ववित् । गुणा</span> इन्द्रियादीनि ।<span class="gr-prateeka">गुणेषु</span> विषयेषु ॥ २८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-294"
oldKey	"BGB_C03_V29"
type	"verse"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	"shloka"
text	"प्रकृतेर्गुणसम्मूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु । तानकृस्नविदो मन्दान् कृत्स्नविन्न विचालयेत्॥२९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-295"
oldKey	"BGB_C03_V29_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	null
text	"प्रकृतेर्गुणेषु इन्द्रियादिषु सम्मूढाः । इन्द्रियाद्यभिमानाद्धि विषयादिसङ्गः । गुणकर्मसु विषयेषु कर्मसु च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramanashloka-id">‘शब्दाद्या इन्द्रियाद्याश्च सत्त्वाद्याश्च शुभानि च । अप्रधानानि च गुणा निगद्यन्ते निरुक्तिगैः ॥’</span></span> इत्यभिधानात् । सत्त्वाद्यङ्गीकारे- ‘गुणा गुणेषु’ इत्ययुक्तं स्यात् ॥ २९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-296"
oldKey	"BGB_C03_V30"
type	"verse"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	"shloka"
text	"मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा । निराशीर्निर्ममो भूत्वा युदध्यस्व विगतज्वरः॥३० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-297"
oldKey	"BGB_C03_V30_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	null
text	"अतः सर्वाणि कर्माणि<span class="gr-prateeka">मय्येव सन्न्यस्य</span> भ्रान्त्या जीवेऽध्यारोपितानि मय्येव विसृज्य ‘भगवानेव सर्वाणि कर्माणि करोति’ इति, मत्पूजेति च । आत्मानं मामधिकृत्य यच्चेतः तद् अध्यात्मचेतः । सन्न्यासस्तु भगवान् करोतीति । निर्ममत्वं नाहं करोमीति ॥ ३० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-298"
oldKey	"BGB_C03_V31"
type	"verse"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	"shloka"
text	"ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः । श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः ॥ ३१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-299"
oldKey	"BGB_C03_V32"
type	"verse"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	"shloka"
text	"ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् । सर्वज्ञानविमूढांस्तान् विद्धि नष्टानचेतसः॥३२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-300"
oldKey	"BGB_C03_V32_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	null
text	"फलमाह-<span class="gr-prateeka">ये म इति ॥</span> ये त्वेवं निवृत्तकमिणस्तेऽपि मुच्यन्ते ज्ञानद्वारा । किमु अपरोक्षज्ञानिनः ? न तु साधनान्तरमुच्यते ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narayanashtaksharakalpa-id">‘निवृत्तादीनि कर्माणि ह्यपरोक्षेशदृष्टये । अपरोक्षेशदृष्टिस्तु मुक्तौ किञ्चिन्न मार्गते । सर्वं तदन्तराधाय मुक्तये साधनं भवेत् । न किञ्चिदन्तराधाय निर्वाणायापरोक्षदृक् ॥’</span></span> इति नारायणाष्टाक्षरकल्पे । अत एव समुच्चयनियमोऽपि निराकृतः ॥ ३१-३२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-301"
oldKey	"BGB_C03_V33"
type	"verse"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	"shloka"
text	"सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि । प्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति॥३३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-302"
oldKey	"BGB_C03_V33_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	null
text	"एवं चेत् किमिति ते मतं नानुतिष्ठन्ति लोकाः इत्यत आह - सदृशमिति । प्रकृतिः पूर्वसंस्कारः ॥ ३३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-303"
oldKey	"BGB_C03_V34"
type	"verse"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	"shloka"
text	"इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ । तयोर्न वशमागच्छेत् तौ ह्यस्य परिपन्थिनौ॥ ३४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-304"
oldKey	"BGB_C03_V34_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	null
text	"तथाऽपि शक्तितो निग्रहः कार्यः । निग्रहात् सद्यः प्रयोजना-भावेऽपि भवत्येवातिप्रयत्नत इत्याशयवानाह-<span class="gr-prateeka">इन्द्रियस्येति ॥</span> तथा ह्युक्तम् - <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramanashloka-id">‘संस्कारो बलवानेव ब्रह्माद्या अपि तद्वशाः । तथाऽपि सोऽन्यथाकर्तुं शक्यतेऽतिप्रयत्नतः ॥’ इति ॥ ३४ ॥</span></span>"

id	"Bhagavadgitabhashya-305"
oldKey	"BGB_C03_V35"
type	"verse"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	"shloka"
text	"श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात् स्वनुष्ठितात् । स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः॥३५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-306"
oldKey	"BGB_C03_V35_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	null
text	"तथाऽप्युग्रं युद्धकर्म ? इत्यत आह-<span class="gr-prateeka">श्रेयानिति</span> ॥ ३५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-307"
oldKey	"BGB_C03_V36"
type	"verse"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	"shloka"
text	"अथ केन प्रयुक्तोऽयं पापं चरति पूरुषः । अनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः ॥ ३६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-308"
oldKey	"BGB_C03_V36_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	null
text	"बहवः कर्मकारणाः सन्ति, क्रोधादयः कामश्च । तत्र को बलवान् ? इति पृच्छति- अथेति ॥ अथेत्यर्थान्तरं ‘तयोर्न वशमागच्छेत्’ इति प्रश्नप्रापकम् ॥ ३६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-309"
oldKey	"BGB_C03_V37"
type	"verse"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	"shloka"
text	"काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः । महाशनो महापाप्मा विध्येनमिह वैरिणम्॥३७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-310"
oldKey	"BGB_C03_V37_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	null
text	"यस्तु बलवान् प्रवर्तकः स<span class="gr-prateeka">एष कामः</span> ।<span class="gr-prateeka">क्रोधो</span> ऽप्येष एव तज्जन्यत्वात् । ‘कामात् क्रोधोऽभिजायते’ (२.६२) इति ह्युक्तम् । यत्रापि गुरुनिन्दादिनिमित्तः क्रोधस्तत्रापि भक्तिनिमित्त-अनिन्दा-कामनिमित्त एव । ये त्वन्यथा वदन्ति ते शङ्करान्न सूक्ष्मं जानन्ति । उक्तं च ‘ऋते कामं न कोपाद्या जायन्ते हि कथञ्चन’ इति ।<span class="gr-prateeka">महाशनः</span> । महद्धि कामभोग्यम् । महाब्रह्महत्यादिकारणत्वान् <span class="gr-prateeka">महापाप्मा</span> । सर्वपुरुषार्थविरोधित्वाद् वैरी ॥ ३७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-311"
oldKey	"BGB_C03_V38"
type	"verse"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	"shloka"
text	"धूमेनाव्रियते वह्निर्यथाऽऽदर्शो मलेन च । यथोल्बेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम् ॥ ३८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-312"
oldKey	"BGB_C03_V38_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	null
text	"कथं विरोधी सः ? इदमनेनावृतम् । यथा धूमेनाग्निरावृतः प्रकाश-रूपोऽप्यन्येषां न सम्यग्दर्शनाय तथा परमात्मा । यथाऽऽदर्शो मलेनावृतोऽन्याभिव्यक्तिहेतुर्न भवति, तथाऽन्तःकरणं परमात्मा-देर्व्यक्तिहेतुर्न भवति कामेनावृतम् । यथोल्बेनावृत्य बद्धो भवति गर्भस्तथा कामेन जीवः ॥ ३८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-313"
oldKey	"BGB_C03_V39"
type	"verse"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	"shloka"
text	"आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा । कामरूपेण कौन्तेय दुष्पूरेणानलेन च॥३९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-314"
oldKey	"BGB_C03_V39_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	null
text	"शास्त्रतो जातमपि ज्ञानं परमात्माऽपरोक्ष्याय न प्रकाशते ; कामेनावृतं ज्ञानिनोऽपि, किमु अल्पज्ञानिनः ! <span class="gr-prateeka">कामरूपेण</span>कामाख्येन नित्यवैरिणा ।<span class="gr-prateeka">दुष्पूरेण</span> दुःखेन हि कामः पूर्यते । न हीन्द्रादिपदं सुखेन लभ्यते । यद्यपीन्द्रादिपदं प्राप्तम्, पुनर्ब्रह्मादिपदमिच्छतीत्यलम्बुद्धिर्नास्तीती <span class="gr-prateeka">अनलः</span>। उक्तं च- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramanashloka-id">‘ज्ञानस्य ब्रह्मणश्चाग्नेर्धूमो बुद्धेर्मलं तथा । आदर्शस्याथ जीवस्य गर्भोल्बोपि हि कामकः ॥’ इति ॥३९ ॥</span></span>"

id	"Bhagavadgitabhashya-315"
oldKey	"BGB_C03_V40"
type	"verse"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	"shloka"
text	"इन्द्रियाणि मनोबुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते । एतैर्विमोहयत्येष ज्ञानमावृत्य देहिनम्॥४० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-316"
oldKey	"BGB_C03_V40_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	null
text	"वधार्थं शत्रोरधिष्ठानमाह-<span class="gr-prateeka">इन्द्रियाणीति ॥</span> <span class="gr-prateeka">एतैर्ज्ञानमावृत्य</span> बुध्यादिभिर्हि विषयैः ज्ञानमावृतं भवति ॥ ४० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-317"
oldKey	"BGB_C03_V41"
type	"verse"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	"shloka"
text	"तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ । पाप्मानं प्रजहि ह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम्॥४१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-318"
oldKey	"BGB_C03_V41_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	null
text	"हृताधिष्ठानो हि शत्रुर्नश्यति ॥ ४१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-319"
oldKey	"BGB_C03_V42"
type	"verse"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	"shloka"
text	"इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः । मनसस्तु परा बुद्धिर्यो बुद्धेः परतस्तु सः॥ ४२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-320"
oldKey	"BGB_C03_V43"
type	"verse"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	"shloka"
text	"एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा संस्तभ्यात्मानमात्मना । जहि शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम्॥४३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-321"
oldKey	"BGB_C03_V43_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C03"
chapter	"BGB_C03"
verseType	null
text	"शत्रुहनन आयुधरूपं ज्ञानं वक्तुं ज्ञेयमाह- इन्द्रियाणीति ॥ ‘असङ्गज्ञानासिमादाय तराति पारम्’ इति ह्युक्तम् । शरीराद् इन्द्रियाणि पराणि उत्कृष्टानि । न केवलं बुद्धेः परः । श्रुत्युक्त-प्रकारेणाव्यक्तादपि । <span class="gr-reference gr-ref-Shruthi-id">‘अव्यक्तात् पुरुषः परः’</span> इति हि श्रुतिः । न च तत्रतत्रोक्तैकदेशज्ञानमात्रेण भवति मुक्तिः । सार्वत्रिक-गुणोपसंहारो हि भगवता गुणोपसंहारपादेऽभिहितः । <span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutrani-id">‘आनन्दादयः प्रधानस्य’ (ब्र.सू. ३-३-१२)</span> इत्यादिना । तथा चान्यत्र- <span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">‘अपौरुषेयवेदेषु विष्णुवेदेषु चैव हि ।<br/>सर्वत्र ये गुणाः प्रोक्ताः सम्प्रदायागताश्च ये ॥<br/>सर्वैस्तैः सह विज्ञाय ये पश्यन्ति परं हरिम् ।<br/>तेषामेव भवेन्मुक्तिर्नान्यथा तु कथञ्चन ॥’</span> इति गारुडे । तस्मादव्यक्तादपि परत्वेन ज्ञेयः । न चात्र जीव उच्यते । ‘रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते’(२.५९) इत्युक्तत्वात् । ‘अविहाय परं मत्तो जयः कामस्य वै कुतः’ इति च । अतः परमात्मज्ञानमेवात्र विवक्षितम् । आत्मानं मनः । आत्मना बुध्या ॥ ४२-४३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-322"
oldKey	"BGB_C04_I01"
type	"introduction"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	null
text	"बुद्धेः परस्य माहात्म्यम्, कर्मभेदः, ज्ञानमाहात्म्यं चोच्यतेऽस्मिन् अध्याये ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-323"
oldKey	"BGB_C04_V01"
type	"verse"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	"shloka"
text	"इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम् । विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेऽब्रवीत्॥१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-324"
oldKey	"BGB_C04_V02"
type	"verse"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	"shloka"
text	"एवं परम्पराप्राप्तमिमं राजर्षयो विदुः । स कालेनेह महता योगो नष्टः परन्तप॥२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-325"
oldKey	"BGB_C04_V03"
type	"verse"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	"shloka"
text	"स एवायं मया तेऽद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः । भक्तोऽसि मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम्॥३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-326"
oldKey	"BGB_C04_V03_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	null
text	"पूर्वानुष्ठितश्चायं धर्म इत्याह -<span class="gr-prateeka">इममिति ॥</span> १-३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-327"
oldKey	"BGB_C04_V04"
type	"verse"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	"shloka"
text	"अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः । कथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति॥४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-328"
oldKey	"BGB_C04_V05"
type	"verse"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	"shloka"
text	"बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन । तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप ॥ ५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-329"
oldKey	"BGB_C04_V05_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	null
text	"‘मयि सर्वाणि’(३.३०) इत्युक्तं तन्माहात्म्यमादितो ज्ञातुं पृच्छति -<span class="gr-prateeka">अपरमिति ॥</span> ४-५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-330"
oldKey	"BGB_C04_V06"
type	"verse"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	"shloka"
text	"अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन् । प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय सम्भवाम्यात्ममायया॥६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-331"
oldKey	"BGB_C04_V07"
type	"verse"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	"shloka"
text	"यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत । अभ्युत्थानमधर्मस्य तदाऽऽत्मानं सृजाम्यहम्॥७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-332"
oldKey	"BGB_C04_V07_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	null
text	"न तर्ह्यनादिर्भवान् ? इत्यत आह - अजोऽपीति ॥ अव्यय आत्मा= देहोऽपीति अव्ययात्मा । ‘अनन्तं विश्वतो मुखम्’(११.११) इति हि रूपविशेषणमुत्तरत्र । <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘एतन्नानावताराणां निधानं बीजमव्ययम्’ (भाग.१.३.५)</span> इति च । <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘जगृहे.....’(भाग.१.३.१)</span> इति तु व्यक्तिः । युक्तयस्तूक्ताः । आत्मानादित्वं तु सर्वसमम् ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-333"
oldKey	"BGB_C04_V07_B02"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	null
text	"कथमनादिनित्यस्य जनिः? प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय । प्रकृत्या जातेषु वसुदेवादिषु । तथैव (तयैव) तेषां जात इव प्रतीयत इत्यर्थः । न तु स्वतन्त्रामधिष्ठायेत्याह - स्वामिति ॥ <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘द्रव्यं कर्म च...’ (भाग.२.५.१४)</span> इति ह्युक्तम् । सा हि तत्रोक्ता । ततः सर्वसृष्टेः । आत्ममायया आत्मज्ञानेन । प्रकृतेः पृथगभिधानात् । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘केतुः केतश्चितिश्चित्तं मतिः क्रतुर्मनीषा माया’</span> इति ह्यभिधानम् । सृष्टिकारणया तेषां शरीरादि सृष्ट्वा विमोहिकयाऽजात एव जात इव प्रतीयते वा । उक्तं च– ‘महदादेस्तु माता या श्रीर्भूमिरिति कल्पिता । विमोहिका च दुर्गाख्या ताभिर्विष्णुरजोऽपि हि । जातवत् प्रथते ह्यात्मचिद्बलान्मूढचेतसाम् ॥’ इति । ईश्वरः ईशेभ्योऽपि वरः । तच्चोक्तम्- <span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">‘ईशेभ्यो ब्रह्मरुद्रश्रीशेषादिभ्यो यतो भवान् ।<br/>वरोऽत ईश्वराख्या ते मुख्या नान्यस्य कस्यचित् ॥’</span> इति ब्रह्मवैवर्ते । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘समर्थ ईश इत्युक्तस्तद्वरत्वात्त्वमीश्वरः’ इति च</span> ॥ ६,७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-334"
oldKey	"BGB_C04_V08"
type	"verse"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	"shloka"
text	"परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् । धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे॥८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-335"
oldKey	"BGB_C04_V08_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	null
text	"न जन्मनैव परित्राणादिकं कार्यमिति नियमः । तथाऽपि लीलया स्वभावेन च यथेष्टचारी । तथाह्युक्तम्– <span class="gr-reference gr-ref-------------------id">‘देवस्यैष स्वभावोऽयम्’।</span> <span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutrani-id">‘लोकवत् तु लीलाकैवल्यम्’ ।</span> <span class="gr-reference gr-ref-------------id">‘क्रीडतो बालकस्येव चेष्टां तस्य निशामय’ ।(विष्णुपुराण.१.२.१८)</span> <span class="gr-reference gr-ref-------id">‘.....अरिभयादिव स्वयं पुराद् व्यवात्सीद् यदनन्तवीर्यः’ (भाग.३.२.१६)।</span> <span class="gr-reference gr-ref--------id">‘पूर्णोऽयमस्यात्र न किञ्चिदाप्यं तथाऽपि सर्वाः कुरुते प्रवृत्तीः ।<br/>अतो विरुद्धेषुमिमं वदन्ति परावरज्ञा मुनयः प्रशान्ताः ॥’</span> इत्याद्यृग्वेदखिलेषु॥ ८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-336"
oldKey	"BGB_C04_V09"
type	"verse"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	"shloka"
text	"जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः । त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन॥ ९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-337"
oldKey	"BGB_C04_V09_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	null
text	"पृथङ् मुक्त्युक्तिः सर्वज्ञाननियमदर्शनार्थम् ; न तु तावन्मात्रेण मुक्तिरित्युक्तम् । <span class="gr-reference gr-ref----------id">‘वेदाद्युक्तं तु सर्वं यो ज्ञात्वोपास्ते सदा हि माम् ।<br/>तस्यैव दर्शनपथं यामि नान्यस्य कस्यचित् ॥’</span> इत्युक्तेश्च महाकौर्मे । अत्रोक्तस्यैतज्ज्ञात्वैव जन्म नैतीति गतिः । इतरवाक्यानां नान्या गतिः । ‘नान्यस्य कस्यचित्’ इति विशेषणात् । ‘तत्त्वतः’ इति विशेषणाच्च सर्वज्ञानमापतति । यत्रैवं भवति यत्र तत्त्वत इति विशेषणे न विरोधः । उक्तं च– <span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘एकं च तत्त्वतो ज्ञातुं विना सर्वज्ञतां नरः ।<br/>न समर्थो महेन्द्रोऽपि तस्मात् सर्वत्र जिज्ञसेत्’</span> ॥ इति स्कान्दे ॥९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-338"
oldKey	"BGB_C04_V10"
type	"verse"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	"shloka"
text	"वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः । बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः॥१० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-339"
oldKey	"BGB_C04_V10_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	null
text	"सन्ति च तथा मुक्ता इत्याह– वीतरागेति ॥ मन्मयाः मत्प्रचुराः । सर्वत्र मां विना न किञ्चित् पश्यन्तीत्यर्थः ॥ १० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-340"
oldKey	"BGB_C04_V11"
type	"verse"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	"shloka"
text	"ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् । मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः॥११ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-341"
oldKey	"BGB_C04_V11_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	null
text	"न च मद्भजनमात्रेण मुक्तिर्भवत्यन्यदेवतादिरूपेण । तथाऽपि सर्वेषामानुरूप्येण फलं ददामीत्याह - ये यथेति ॥ भजामि सेवयामि फलदानेन; न तु गुणभावेन । कथमयं विशेषः? इत्यत आह - मम वर्त्मेति ॥ अन्यदेवता यजन्तोऽपि मम वर्त्मैवानुवर्तन्ते । सर्वकर्मकर्तृत्वाद् भोक्तृत्वाच्च मम ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-342"
oldKey	"BGB_C04_V11_B02"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	null
text	"‘योऽप्यन्यदेवताभक्ताः’(९.२३) इति हि वक्ष्यति । <span class="gr-reference gr-ref--------id">‘यो देवानां नामधा एक एव’(ऋ.सं.८ अ.३ अ.१७ व,६ अनु)</span> इति हि श्रुतिः । स भगवानेव च तत्राभिधीयते । <span class="gr-reference gr-ref--------id">‘अजस्य नाभावध्येकमर्पितम्’(ऋ.सं.८ अ.३ अ.१७ व)</span> इत्यादि तल्लिङ्गात् ॥ ११ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-343"
oldKey	"BGB_C04_V12"
type	"verse"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	"shloka"
text	"काङ्क्षन्तः कर्मणां सिद्धिं यजन्त इह देवताः । क्षिप्रं हि मानुषे लोके सिद्धिर्भवति कर्मजा॥१२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-344"
oldKey	"BGB_C04_V12_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	null
text	"कुतो मम वर्त्मानुवर्तन्ते ? क्षिप्रं हि ॥ अत एव हि फलप्राप्तिः । <span class="gr-reference gr-ref-----------id">‘तस्मात्ते धनसनयः’(छा.१.३.९)</span> इति हि श्रुतिः ॥ १२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-345"
oldKey	"BGB_C04_V13"
type	"verse"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	"shloka"
text	"चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः । तस्य कर्तारमपि मां विध्यकर्तारमव्ययम्॥१३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-346"
oldKey	"BGB_C04_V13_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	null
text	"अहमेव हि कर्तेत्याह - चातुर्वर्ण्यमिति ॥ चतुर्वर्णसमुदायः । सात्त्विको हि ब्राह्मणः । सात्त्विकराजसः क्षत्रियः । राजसतामसो वैश्यः । तामसः शूद्रः इति गुणविभागः । कर्मविभागस्तु ‘शमो दमः’(१८.४२) इत्यादिना वक्ष्यते । क्रियाया वैलक्षण्यात् कर्ताऽप्यकर्ता । तथाहि श्रुतिः– <span class="gr-reference gr-ref--------id">‘विश्वकर्मा विमनाः...’(ऋ.सं.८ अ.३ अ.१५ व,८२ सू)</span> इत्यादि । <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘.....तनुर्विद्या क्रियाऽऽकृतिः।’(भाग.६.४.४६)</span> इत्यादि च । साधितं चैतत् पुरस्तात् ॥ १३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-347"
oldKey	"BGB_C04_V14"
type	"verse"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	"shloka"
text	"न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा । इति मां योऽभिजानाति कर्मभिर्न स बध्यते॥१४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-348"
oldKey	"BGB_C04_V14_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	null
text	"अत एव न मां कर्माणि लिम्पन्ति । इतश्च न लिम्पन्तीत्याह - न मे कर्मफले स्पृहा ॥ इच्छामात्रं त्वस्ति; न तु तत्राभिनिवेशः । तच्चोक्तम्– <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘आकाङ्क्षन्नपि देवोऽसौ नेच्छते लोकवत् परः ।<br/>नह्याग्रहस्तस्य विष्णोर्ज्ञानं कामो हि तस्य तु ॥’</span> इति । न च केचिन्मुक्ता भवन्तीति क्रमेण सर्वमुक्तिः । तथाहि श्रुतिः- <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘ज्ञात्वा तमेवं मनसा हृदा च भूयो न मृत्युमुपयाति विद्वान्’</span> इति, <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘कथं वा इति, अनन्ता वा इत्यनन्तवत् इति होवाच’</span> इति ॥ १४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-349"
oldKey	"BGB_C04_V15"
type	"verse"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	"shloka"
text	"एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः । कुरु कर्मैव तस्मात्त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम्॥१५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-350"
oldKey	"BGB_C04_V15_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	null
text	"एवं ज्ञात्वा कर्मकरण आचारोऽप्यस्तीत्याह - एवमिति ॥ पूर्वतरं कर्म पूर्वभावीत्यर्थः ॥ १५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-351"
oldKey	"BGB_C04_V16"
type	"verse"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	"shloka"
text	"किं कर्म किमकर्मेति कवयोऽप्यत्र मोहिताः । तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात्॥१६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-352"
oldKey	"BGB_C04_V16_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	null
text	"कर्म कुर्वित्युक्तम् । तस्य कर्मणो दुर्ज्ञेयत्वमाह सम्यग् वक्तुम् -<span class="gr-prateeka">किं कर्मेति ॥</span> १६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-353"
oldKey	"BGB_C04_V17"
type	"verse"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	"shloka"
text	"कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः । अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः॥१७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-354"
oldKey	"BGB_C04_V17_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	null
text	"न केवलं तज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसे, ज्ञात्वैवेत्याशयवानाह - कर्मण इति ॥ तच्चोक्तम्– <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अज्ञात्वा भगवान् कस्य कर्माकर्मविकर्मकम् ।<br/> दर्शनं याति हि मुने कुतो मुक्तिश्च तद् विना ॥’</span> इति । अकर्म कर्माकरणम् । कर्माकर्मान्यद् विकर्म । निषिद्धम् । बन्धकत्वात् । ततो विविच्य कर्मादि बोद्धव्यमित्यादि । न च शापादिना । कवयोऽप्यत्र मोहिताः । अशक्यं चैतज्ज्ञातुमित्याह - गहनेति ॥ १७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-355"
oldKey	"BGB_C04_V18"
type	"verse"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	"shloka"
text	"कर्मण्यकर्म यः पश्येद् अकर्मणि च कर्म यः । स बुद्धिमान् मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत्॥१८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-356"
oldKey	"BGB_C04_V18_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	null
text	"कर्मादिस्वरूपमाह - कर्मणीति ॥ कर्मणि क्रियमाणे सति अकर्म यः पश्येत् - विष्णोरेव कर्म, नाहं चित्प्रतिबिम्बः किञ्चित् करोमि इति । अकर्मणि सुप्त्यादावकरणावस्थायां परमेश्वरस्य यः कर्म पश्यति- ‘अयमेव परमेश्वरः सर्वदा सर्वसृष्ट्यादि करोति’ इति । स बुद्धिमान् ज्ञानी । स एव च युक्तो योगयुक्तः । सर्वाकरणात् स एव च कृत्स्नकर्मकृत् कृत्स्नफलत्वात् ॥ १८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-357"
oldKey	"BGB_C04_V19"
type	"verse"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	"shloka"
text	"यस्य सर्वे समारम्भाः कामसङ्कल्पवर्जिताः । ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः॥१९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-358"
oldKey	"BGB_C04_V19_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	null
text	"एतदेव प्रपञ्चयति - यस्य इत्यादिना श्लोकपञ्चकेन । उक्तप्रकारेण ज्ञानाग्निदग्धकर्माणम् ॥ १९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-359"
oldKey	"BGB_C04_V20"
type	"verse"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	"shloka"
text	"त्यक्त्वा कर्मफलाऽसङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयः । कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किञ्चित् करोति सः॥२० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-360"
oldKey	"BGB_C04_V20_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	null
text	"न च कामसङ्कल्पाभावेनालम् । आसङ्गं स्नेहं च त्यक्त्वा । ज्ञानस्वरूपमाह पुनः - नित्यतृप्त इति ॥ नित्यतृप्तनिराश्रयेश्वरसरूपोऽस्मीति तथाविधः ॥ २० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-361"
oldKey	"BGB_C04_V21"
type	"verse"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	"shloka"
text	"निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः । शारीरं केवलं कर्म कुर्वन् नाऽप्नोति किल्बिषम्॥२१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-362"
oldKey	"BGB_C04_V21_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	null
text	"कामादित्यागोपायमाह - निराशीरिति ॥ यतचित्तात्मा भूत्वा निराशीः इत्यर्थः । आत्मा मनः । परिग्रहत्यागः अनभिमानम् । ‘नैव किञ्चित् करोति’(४.२०) इत्यस्याभिप्रायमाह - नाऽप्नोति किल्बिषमिति ॥ २१॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-363"
oldKey	"BGB_C04_V22"
type	"verse"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	"shloka"
text	"यदृच्छालाभसन्तुष्टो द्वन्द्वातीतो विमत्सरः । समः सिद्धावसिद्धौ च कृत्वाऽपि न निबध्यते॥२२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-364"
oldKey	"BGB_C04_V22_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	null
text	"यतचित्तात्मनो लक्षणमाह - यदृच्छालाभेति ॥ कथं द्वन्द्वातीतत्वमित्यत आह - समः सिद्धाविति ॥ २२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-365"
oldKey	"BGB_C04_V23"
type	"verse"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	"shloka"
text	"गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः । यज्ञायाऽचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते॥२३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-366"
oldKey	"BGB_C04_V23_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	null
text	"उपसंहरति- गतसङ्गस्येति ॥ गतसङ्गस्य फलस्नेहरहितस्य । मुक्तस्य शरीराद्यनभिमानिनः । ज्ञानावस्थितचेतसः परमेश्वरज्ञानिनः ॥ २३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-367"
oldKey	"BGB_C04_V24"
type	"verse"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	"shloka"
text	"ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् । ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्म कर्म समाधिना॥२४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-368"
oldKey	"BGB_C04_V24_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	null
text	"ज्ञानावस्थितचेतस्त्वं स्पष्टयति - ब्रह्मार्पणमिति ॥ सर्वमेतद् ब्रह्मेत्युच्यते । तदधीनसत्ताप्रतीतित्वात् । न तु तत्स्वरूपत्वात् । उक्तं हि- <span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘त्वदधीनं यतः सर्वमतः सर्वो भवानिति ।<br/>वदन्ति मुनयः सर्वे न तु सर्वस्वरूपतः ॥’</span> इति पाद्मे । <span class="gr-reference gr-ref-------id">‘सर्वं तत्प्रज्ञानेत्रम्’ (ऐत.२.५.३)</span> इति च । <span class="gr-reference gr-ref-------id">‘एतं ह्येव बह्वृचाः..’(ऐत.२.७.३.७)</span> इत्यादि च । समाधिना सह ब्रह्मैव कर्म ॥२४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-369"
oldKey	"BGB_C04_V25"
type	"verse"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	"shloka"
text	"दैवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते । ब्रह्माग्नावपरे यज्ञं यज्ञेनैवोपजुह्वति॥२५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-370"
oldKey	"BGB_C04_V26"
type	"verse"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	"shloka"
text	"श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति । शब्दादीन् विषयानन्य इन्द्रियाग्निषु जुह्वति॥२६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-371"
oldKey	"BGB_C04_V26_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	null
text	"यज्ञभेदानाह - दैवमित्यादिना ॥ दैवं भगवन्तम् । स एव तेषां यज्ञः । भगवदुपासनं यज्ञमिति क्रियाविशेषणम् । नान्यत् तेषामस्ति यतीनां केषाञ्चित् । यज्ञं भगवन्तम् । <span class="gr-reference gr-ref--------id">‘यज्ञेन यज्ञम्.....’(ऋ.८अ.४अ.१९व. ९०सू.१६मं)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘यज्ञो विष्णुर्देवता..’</span> इत्यादिश्रुतिभ्यः । यज्ञेन प्रसिद्धेनैव । यज्ञं प्रति यज्ञेन जुह्वतीति सर्वत्र समम्- <span class="gr-reference gr-ref--------id">‘तं यज्ञम्....’(ऋ.८अ.४अ.१८व.)</span> इत्यादौ । उक्तं च- <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘विष्णुं रुद्रेण पशुना ब्रह्मा ज्येष्ठेन सूनुना । <br/> अयजन्मानसे यज्ञे पितरं प्रपितामहः ॥’</span> इति ॥ २५,२६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-372"
oldKey	"BGB_C04_V27"
type	"verse"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	"shloka"
text	"सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे । आत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति ज्ञानदीपिते॥२७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-373"
oldKey	"BGB_C04_V27_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	null
text	"आत्मसंयमाख्योपायाग्नौ ॥ २७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-374"
oldKey	"BGB_C04_V28"
type	"verse"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	"shloka"
text	"द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथाऽपरे । स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयश्शंसितव्रताः॥२८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-375"
oldKey	"BGB_C04_V28_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	null
text	"द्रव्यं जुह्वतीति <span class="gr-moola">द्रव्ययज्ञाः</span> । तपः परमेश्वरार्पणबुध्या तत्र जुह्वतीति <span class="gr-moola">तपोयज्ञा</span> इत्यादि । ‘इदं तपो हविः तद् ब्रह्माग्नौ जुहोमि तत्पूजार्थम्’ इति होमः । तदर्पण एव च होमबुद्धिः ॥ २८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-376"
oldKey	"BGB_C04_V29"
type	"verse"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	"shloka"
text	"अपाने जुह्वनि प्राणं प्राणेऽपानं तथाऽपरे । प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः॥२९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-377"
oldKey	"BGB_C04_V29_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	null
text	"<span class="gr-moola">अपरे प्राणायामपरायणाः प्राणम् अपाने जुह्वति, अपानं</span> च <span class="gr-moola">प्राणे</span> । कुम्भकस्था एव भवन्तीत्यर्थः ॥ २९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-378"
oldKey	"BGB_C04_V30"
type	"verse"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	"shloka"
text	"अपरे नियताऽहाराः प्राणान् प्राणेषु जुह्वति । सर्वेऽप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषाः॥३० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-379"
oldKey	"BGB_C04_V31"
type	"verse"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	"shloka"
text	"यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम् । नायं लोकोऽस्त्ययज्ञस्य कुतोऽन्यः कुरुसत्तम॥३१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-380"
oldKey	"BGB_C04_V31_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	null
text	"नियताहारत्वेनैव प्राणशोषात् प्राणान् प्राणेषु जुह्वति । <span class="gr-reference gr-ref-------------id">‘यच्छेद् वाङ्मनसी प्राज्ञः’(काठ.१.७.१३)</span> इत्यादिश्रुत्युक्तप्रकारेण वा । अन्यदपि ग्रन्थान्तरे सिद्धम्- <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘यदस्याल्पाशनं तेन प्राणाः प्राणेषु वै हुताः’</span> इति ॥ ३०, ३१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-381"
oldKey	"BGB_C04_V32"
type	"verse"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	"shloka"
text	"एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे । कर्मजान्विद्धि तान् सर्वान् एवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे॥३२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-382"
oldKey	"BGB_C04_V32_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	null
text	"ब्रह्मणः परमात्मनो मुखे । ‘अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च’(९.२४) इति हि वक्ष्यति । मानसवाचिककायिककर्मजा एव हि ते सर्वे । एवं ज्ञात्वा तानि कर्माणि कृत्वा विमोक्ष्यसे । युद्धं परित्यज्य यद् मोक्षार्थं करिष्यसि तदपि कर्म । अतो विहितं न त्याज्यमिति भावः ॥ ३२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-383"
oldKey	"BGB_C04_V33"
type	"verse"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	"shloka"
text	"श्रेयान् द्रव्यमयाद् यज्ञाद् ज्ञानयज्ञः परन्तप । सर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते॥३३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-384"
oldKey	"BGB_C04_V33_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	null
text	"अखिलम् उपासनाद्यङ्गयुक्तम् । ज्ञानफलमेवेत्यर्थः ॥ ३३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-385"
oldKey	"BGB_C04_V34"
type	"verse"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	"shloka"
text	"तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्रेन सेवया । उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्वदर्शिनः॥३४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-386"
oldKey	"BGB_C04_V34_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	null
text	"इदानीमपि ज्ञान्येव । तथाऽप्यभिभवान्मोहः । मा तूक्ता ॥ ३४॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-387"
oldKey	"BGB_C04_V35"
type	"verse"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	"shloka"
text	"यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पाण्डव । येन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि॥३५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-388"
oldKey	"BGB_C04_V35_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	null
text	"येन ज्ञानेन मय्यात्मभूते सर्वभूतानि अथो तस्मादेव मोहनाशात् पश्यसि॥ ३५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-389"
oldKey	"BGB_C04_V36"
type	"verse"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	"shloka"
text	"अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः । सर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं सन्तरिष्यसि॥३६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-390"
oldKey	"BGB_C04_V36_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	null
text	"करणभूतं ज्ञानं स्तौति पुनः श्लोकत्रयेण ॥ ३६॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-391"
oldKey	"BGB_C04_V37"
type	"verse"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	"shloka"
text	"यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात् कुरुतेऽर्जुन । ज्ञानाग्निस्सर्वकर्माणि भस्मसात् कुरुते तथा॥३७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-392"
oldKey	"BGB_C04_V38"
type	"verse"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	"shloka"
text	"न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते । तत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनाऽत्मनि विन्दति॥३८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-393"
oldKey	"BGB_C04_V39"
type	"verse"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	"shloka"
text	"श्रद्धावाल्लँभते ज्ञानं मत्परः संयतेन्द्रियः । ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिम् अचिरेणाधिगच्छति॥३९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-394"
oldKey	"BGB_C04_V39_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	null
text	"तत्साधनं विरोधिफलं च तदुत्तरैरुक्त्वोपसंहरति-"

id	"Bhagavadgitabhashya-395"
oldKey	"BGB_C04_V40"
type	"verse"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	"shloka"
text	"अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति । नायं लोकोऽस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः॥४० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-396"
oldKey	"BGB_C04_V41"
type	"verse"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	"shloka"
text	"योगसंन्यस्तकर्माणं ज्ञानसञ्छिन्नसंशयम् । आत्मवन्तं न कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय॥४१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-397"
oldKey	"BGB_C04_V42"
type	"verse"
parent	"BGB_C04"
chapter	"BGB_C04"
verseType	"shloka"
text	"तस्माद् अज्ञानसम्भूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनाऽऽत्मनः । छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत॥४२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-398"
oldKey	"BGB_C05_I01"
type	"introduction"
parent	"BGB_C05"
chapter	"BGB_C05"
verseType	null
text	"तृतीयाध्यायोक्तमेव कर्मयोगं प्रपञ्चयत्यनेनाध्यायेन -‘यदृच्छालाभसन्तुष्टः’(४.२२) इत्यादि संन्यासम् , ‘कुरु कर्मैव’(४.१५) इत्यादि कर्मयोगं च।"

id	"Bhagavadgitabhashya-399"
oldKey	"BGB_C05_V01"
type	"verse"
parent	"BGB_C05"
chapter	"BGB_C05"
verseType	"shloka"
text	"संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि । यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम्॥१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-400"
oldKey	"BGB_C05_V01_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C05"
chapter	"BGB_C05"
verseType	null
text	"नियमनादिना सकललोककर्षणात् कृष्णः ।तच्चोक्तम्- <span class="gr-reference gr-ref----------id">‘यतः कर्षसि देवेश नियम्य सकलं जगत् ।<br/>अतो वदन्ति मुनयः कृष्णं त्वां ब्रह्मवादिनः ॥’ इति महाकौर्मे ।</span> संन्यासशब्दार्थं भगवानेव वक्ष्यति । अयं प्रश्नाभिप्रायः(शयः) - ‘यदि संन्यासः श्रेयः अधिकः स्यात्, तर्हि संन्यासस्येेषद्(स्यैतद्)विरोधि युद्धम्’ इति ॥१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-401"
oldKey	"BGB_C05_V02"
type	"verse"
parent	"BGB_C05"
chapter	"BGB_C05"
verseType	"shloka"
text	"संन्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ । तयोस्तु कर्मसंन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते॥२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-402"
oldKey	"BGB_C05_V02_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C05"
chapter	"BGB_C05"
verseType	null
text	"नायं संन्यासो यत्याश्रमः । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘द्वन्द्वत्यागात्तु संन्यासान्मत्पूजैव गरीयसी ॥’</span> इति वचनात् । <span class="gr-reference gr-ref-Mahanarayanopanishat-id">‘तानि वा एतान्यवराणि तपांसि न्यास एवात्यरेचयत्’(म.ना.उ.१६.१२)</span> । इति च । <span class="gr-reference gr-ref-Naradapurana-id">‘संन्यासस्तु तुरीयो यो निष्क्रियाख्यः सधर्मकः ।<br/>न तस्मादुत्तमो धर्मो लोके कश्चन विद्यते ॥<br/>तद्भक्तोऽपि हि यद् गच्छेत् तद्गृहस्थो न धार्मिकः ।<br/>मद्भक्तिश्च विरक्तिस्तदधिकारो निगद्यते ।<br/>यदाऽधिकारो भवति ब्रह्मचार्यपि प्रव्रजेत् ॥’</span> इति नारदीये । ‘ब्रह्मचर्यादेव प्रव्रजेत्’ । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘यदहरेव विरजेत्’(जा.उ.४.१)</span> इति च । <span class="gr-reference gr-ref-Brahme-id">‘संन्यासे तु तुरीये वै प्रीतिर्मम गरीयसी (महीयसी) ।<br/>येषामत्राधिकारो न, तेषां कर्मेति निश्चयः ॥’</span> इत्यादेश्च ब्राह्मे । अतो नात्राऽश्रमः संन्यास उक्तः ॥२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-403"
oldKey	"BGB_C05_V03"
type	"verse"
parent	"BGB_C05"
chapter	"BGB_C05"
verseType	"shloka"
text	"ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्‍क्षति । निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते॥३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-404"
oldKey	"BGB_C05_V03_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C05"
chapter	"BGB_C05"
verseType	null
text	"संन्यासशब्दार्थमाह - ज्ञेय इति ॥ संन्यासस्य निःश्रेयसकरत्वं ज्ञापयितुं तच्छब्दार्थं स्मारयति - ज्ञेय इति ॥ ३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-405"
oldKey	"BGB_C05_V04"
type	"verse"
parent	"BGB_C05"
chapter	"BGB_C05"
verseType	"shloka"
text	"साङ्ख्ययोगौ पृथग्बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः । एकमप्यास्थितः सम्यग् उभयोर्विन्दते फलम्॥४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-406"
oldKey	"BGB_C05_V04_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C05"
chapter	"BGB_C05"
verseType	null
text	"संन्यासो हि ज्ञानान्तरङ्गत्वेनोक्तः- <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘न तस्य तत्त्वग्रहणाय’(भाग.५.११.३)</span> इत्यादौ । अतः कथं सोऽवमः? इत्यत आह - साङ्ख्ययोगाविति ॥ उभयोरप्यन्तरङ्गत्वेनाविरोधः । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अग्निमुग्धो हवै धूमतान्तः स्वं लोकं न प्रतिजानाति’(तै.)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘मा वः पदव्यः पितरस्मदाश्रिता या यज्ञशालासनधूमवर्त्मनाम्’(भाग.४.४.२१)</span> इत्यादि काम्यकर्मविषयमिति भावः । ये त्वन्यथा वदन्ति ते बालाः ॥ ४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-407"
oldKey	"BGB_C05_V05"
type	"verse"
parent	"BGB_C05"
chapter	"BGB_C05"
verseType	"shloka"
text	"यत् साङ्ख्यैः प्राप्यते स्थानं तद् योगैरपि गम्यते । एकं साङ्ख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति॥५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-408"
oldKey	"BGB_C05_V05_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C05"
chapter	"BGB_C05"
verseType	null
text	"‘एकमपि’(५.४) इत्यस्याभिप्रायमाह - यत् साङ्ख्यैरिति ॥ योगिभिरपि ज्ञानद्वारा ज्ञानफलं प्राप्यत इत्यर्थः ॥ ५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-409"
oldKey	"BGB_C05_V06"
type	"verse"
parent	"BGB_C05"
chapter	"BGB_C05"
verseType	"shloka"
text	"संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः । योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म न चिरेणाधिगच्छति॥६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-410"
oldKey	"BGB_C05_V06_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C05"
chapter	"BGB_C05"
verseType	null
text	"इतश्च संन्यासाद् योगो वर इत्याह - <span class="gr-prateeka">संन्यासस्त्विति ॥</span> योगाभावे मोक्षादिफलं न भवति । अतः कामजयादिदुःखमेव तस्य । मोक्षाद्येव हि फलम् । अन्यत् फलम् अल्पत्वाद् अफलमेवेत्याशयः । तच्चोक्तम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘विना मोक्षफलं यत्तु न तत्फलमुदीर्यते’ ।</span></span> इति पाद्मे । यत्तु महत्फलयोग्यं तस्याल्पं फलमेव न भवति । यथा पद्मरागस्य तण्डुलमुष्टिः । महाफलश्च योगयुक्तश्चेत् संन्यास इत्याह - <span class="gr-prateeka">योगयुक्त इति ॥</span> <span class="gr-moola">मुनिः</span> संन्यासी । तथाचोक्तम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘स हि लोके मुनिर्नाम यः कामक्रोधवर्जितः।’</span></span> इति ॥ ६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-411"
oldKey	"BGB_C05_V07"
type	"verse"
parent	"BGB_C05"
chapter	"BGB_C05"
verseType	"shloka"
text	"योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः । सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते ॥ ७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-412"
oldKey	"BGB_C05_V07_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C05"
chapter	"BGB_C05"
verseType	null
text	"एतदेव प्रपञ्चयति - योगयुक्त इति ॥ सर्वभूतात्मभूतः परमेश्वरः । <span class="gr-reference gr-ref---------id">‘यच्चाऽप्नोति’(म.भा)</span> इत्यादेः । स आत्मभूतः स्वसमीपं प्रति आदानादिकर्ता यस्य सः सर्वभूतात्मभूतात्मा ॥ ७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-413"
oldKey	"BGB_C05_V08"
type	"verse"
parent	"BGB_C05"
chapter	"BGB_C05"
verseType	"shloka"
text	"नैव किञ्चित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित् । पश्यन् शृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन् अश्नन् गच्छन् स्वपन् श्वसन् ॥८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-414"
oldKey	"BGB_C05_V09_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C05"
chapter	"BGB_C05"
verseType	null
text	"संन्यासं स्पष्टयति पुनः श्लोकद्वयेन ॥ ८, ९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-415"
oldKey	"BGB_C05_V09"
type	"verse"
parent	"BGB_C05"
chapter	"BGB_C05"
verseType	"shloka"
text	"प्रलपन् विसृजन् गृह्णन् उन्मिषन् निमिषन्नपि । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन्॥९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-416"
oldKey	"BGB_C05_V10"
type	"verse"
parent	"BGB_C05"
chapter	"BGB_C05"
verseType	"shloka"
text	"ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः । लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा॥१० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-417"
oldKey	"BGB_C05_V10_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C05"
chapter	"BGB_C05"
verseType	null
text	"संन्यासयोगयुक्त एव च कर्मणा न लिप्यत इत्याह- ब्रह्मणीति ॥ साधननियमोपचारत्वनिवृत्त्यर्थं पुनःपुनः फलकथनम् ॥ १० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-418"
oldKey	"BGB_C05_V11"
type	"verse"
parent	"BGB_C05"
chapter	"BGB_C05"
verseType	"shloka"
text	"कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिन्द्रियैरपि । योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वाऽऽत्मशुद्धये॥११ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-419"
oldKey	"BGB_C05_V11_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C05"
chapter	"BGB_C05"
verseType	null
text	"एवं चाऽचार इत्याह - कायेनेति ॥ ११ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-420"
oldKey	"BGB_C05_V12"
type	"verse"
parent	"BGB_C05"
chapter	"BGB_C05"
verseType	"shloka"
text	"युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम् । अयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निबध्यते॥१२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-421"
oldKey	"BGB_C05_V12_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C05"
chapter	"BGB_C05"
verseType	null
text	"पुनर्युक्त्यादिनियमनार्थं युक्तायुक्तफलमाह - युक्त इति ॥ युक्तो योगयुक्तः॥ १२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-422"
oldKey	"BGB_C05_V13"
type	"verse"
parent	"BGB_C05"
chapter	"BGB_C05"
verseType	"shloka"
text	"सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्याऽस्ते सुखं वशी । नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन्॥१३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-423"
oldKey	"BGB_C05_V13_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C05"
chapter	"BGB_C05"
verseType	null
text	"पुनः संन्यासशब्दार्थं स्पष्टयति - सर्वकर्माणीति ॥ ‘मनसा’ इति विशेषणाद् अभिमानत्यागः ॥ १३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-424"
oldKey	"BGB_C05_V14"
type	"verse"
parent	"BGB_C05"
chapter	"BGB_C05"
verseType	"shloka"
text	"न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः । न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते॥१४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-425"
oldKey	"BGB_C05_V15"
type	"verse"
parent	"BGB_C05"
chapter	"BGB_C05"
verseType	"shloka"
text	"नाऽदत्ते कस्यचित्पापं न चैव सुकृतं विभुः । अज्ञानेनाऽवृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः॥१५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-426"
oldKey	"BGB_C05_V15_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C05"
chapter	"BGB_C05"
verseType	null
text	"न च करोति वस्तुत इत्याह - न कर्तृत्वमिति ॥ प्रभुर्हि जीवो जडमपेक्ष्य ॥ १४, १५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-427"
oldKey	"BGB_C05_V16"
type	"verse"
parent	"BGB_C05"
chapter	"BGB_C05"
verseType	"shloka"
text	"ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः । तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम्॥१६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-428"
oldKey	"BGB_C05_V16_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C05"
chapter	"BGB_C05"
verseType	null
text	"ज्ञानमेवाज्ञाननाशकमित्याह - ज्ञानेनेति ॥ प्रथमज्ञानं परोक्षम् ॥ १६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-429"
oldKey	"BGB_C05_V17"
type	"verse"
parent	"BGB_C05"
chapter	"BGB_C05"
verseType	"shloka"
text	"तद्बुद्धयस्तदात्मानः तन्निष्ठास्तत्परायणाः । गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः॥१७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-430"
oldKey	"BGB_C05_V17_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C05"
chapter	"BGB_C05"
verseType	null
text	"अपरोक्षज्ञानाव्यवहितसाधनमाह - तद्बुद्धय इति ॥ १७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-431"
oldKey	"BGB_C05_V18"
type	"verse"
parent	"BGB_C05"
chapter	"BGB_C05"
verseType	"shloka"
text	"विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि । शुनि चैव श्वपाके च पण्डितास्समदर्शिनः॥१८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-432"
oldKey	"BGB_C05_V18_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C05"
chapter	"BGB_C05"
verseType	null
text	"परमेश्वरस्वरूपाणां सर्वत्र साम्यदर्शनं चापरोक्षज्ञानसाधनमित्याशयवानाह - विद्येति ॥ १८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-433"
oldKey	"BGB_C05_V19"
type	"verse"
parent	"BGB_C05"
chapter	"BGB_C05"
verseType	"shloka"
text	"इहैव तैर्जितस्सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः । निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद् ब्रह्मणि ते स्थिताः॥१९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-434"
oldKey	"BGB_C05_V20_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C05"
chapter	"BGB_C05"
verseType	null
text	"तदेव स्तौति - इहैवेति ॥ १९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-435"
oldKey	"BGB_C05_V20"
type	"verse"
parent	"BGB_C05"
chapter	"BGB_C05"
verseType	"shloka"
text	"न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम् । स्थिरबुद्धिरसंमूढो ब्रह्मविद्ब्रह्मणि स्थितः॥२० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-436"
oldKey	"BGB_C05_V21"
type	"verse"
parent	"BGB_C05"
chapter	"BGB_C05"
verseType	"shloka"
text	"बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत्सुखम् । स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्नुते॥२१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-437"
oldKey	"BGB_C05_V21_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C05"
chapter	"BGB_C05"
verseType	null
text	"पुनर्योगस्याऽधिक्यं स्पष्टयति - बाह्यस्पर्शेष्विति ॥ कामरहित आत्मनि यत् सुखं विन्दति स एव ब्रह्मयोगयुक्तात्मा चेत् तदेव अक्षयं सुखं विन्दति । ब्रह्मविषयो योगो= ब्रह्मयोगः । ध्यानादियुक्तस्यैव आत्मसुखमक्षयम् । अन्यथा नेत्यर्थः ॥ २१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-438"
oldKey	"BGB_C05_V22"
type	"verse"
parent	"BGB_C05"
chapter	"BGB_C05"
verseType	"shloka"
text	"ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते । आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः॥२२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-439"
oldKey	"BGB_C05_V22_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C05"
chapter	"BGB_C05"
verseType	null
text	"संन्यासार्थं कामभोगं निन्दयति - ये हीति ॥ २२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-440"
oldKey	"BGB_C05_V23"
type	"verse"
parent	"BGB_C05"
chapter	"BGB_C05"
verseType	"shloka"
text	"शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक्शरीरविमोक्षणात् । कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः॥२३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-441"
oldKey	"BGB_C05_V23_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C05"
chapter	"BGB_C05"
verseType	null
text	"तत्परित्यागं प्रशंसयति - शक्नोतीति ॥ कामक्रोधोद्भवं वेगं सोढुं शक्नोति, शरीरविमोक्षणात् प्राक्, यथा मनुष्यशरीरे सोढुं सुकरं तथा नान्यत्रेति भावः । ब्रह्मलोकादिस्तु जितकामानामेव भवति ॥ २३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-442"
oldKey	"BGB_C05_V24"
type	"verse"
parent	"BGB_C05"
chapter	"BGB_C05"
verseType	"shloka"
text	"योऽन्तः सुखोऽन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव यः । स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति॥२४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-443"
oldKey	"BGB_C05_V24_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C05"
chapter	"BGB_C05"
verseType	null
text	"ज्ञानिलक्षणं प्रपञ्चयत्युत्तरश्लोकैः-"

id	"Bhagavadgitabhashya-444"
oldKey	"BGB_C05_V24_B02"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C05"
chapter	"BGB_C05"
verseType	null
text	"आरामः परदर्शनादिनिमित्तं सुखम् । अत्र तु परमात्मदर्शनादिनिमित्तं तत् । सुखं तूपद्रवक्षये व्यक्तम् । अत्र तु कामादिक्षये व्यक्तमात्मनः सुखम् । स्वयञ्ज्योतिष्ट्वाद् भगवतः। तद्व्यक्तेरन्तर्ज्योतिः । सर्वेषामन्तर्ज्योतिष्ट्वेऽपि व्यक्तेर्विशेषः । असम्प्रज्ञातसमाधीनां बाह्यादर्शनात् । दर्शनेऽप्यकिञ्चित्करादेवशब्दः । उक्तं चैतत्- <span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">‘दर्शनस्पर्शसम्भाषाद् यत् सुखं जायते नृणाम् ।<br/>आरामः स तु विज्ञेयः सुखं कामक्षयोदितम् ॥’</span> इति नारदीये । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘स्वज्योतिष्ट्वान्महाविष्णोरन्तर्ज्योतिस्तु तत्स्थितः’</span> । इति च । अन्तःसुखत्वादेः कारणमाह - ब्रह्मणि भूत इति ॥ २४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-445"
oldKey	"BGB_C05_V25"
type	"verse"
parent	"BGB_C05"
chapter	"BGB_C05"
verseType	"shloka"
text	"लभन्ते ब्रह्मनिर्बा(वा)णम् ऋषयः क्षीणकल्मषाः । छिन्नद्वैधाऽऽयतात्मानः सर्वभूतहिते रताः॥२५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-446"
oldKey	"BGB_C05_V25_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C05"
chapter	"BGB_C05"
verseType	null
text	"पापक्षयाच्चैतद् भवतीत्याह - लभन्त इति ॥ क्षीणकल्मषा भूत्वा छिन्नद्वैधाऽऽयतात्मानः । द्वेधा भावो = द्वैधम् । संशयो विपर्ययो वा तच्चोक्तम्- <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘विपर्ययः संशयो वा यद् द्वैधं त्वकृतात्मनाम् ।<br/> ज्ञानासिना तु तच्छित्त्वा मुक्तसङ्गः परं व्रजेत् ॥’</span> इति च। छिन्नद्वैधास्त एवायतात्मानः = दीर्घमनसः सर्वज्ञा इत्यर्थः । तत एव छिन्नद्वैधाः । तच्चोक्तम्- <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘क्षीणपापा माहाज्ञाना (महद् ज्ञात्वा) जायन्ते गतसंशयाः’ ।</span> इति । छिन्नद्वैधाः, यतात्मान इति वा ॥२५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-447"
oldKey	"BGB_C05_V26"
type	"verse"
parent	"BGB_C05"
chapter	"BGB_C05"
verseType	"shloka"
text	"कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम् । अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम्॥२६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-448"
oldKey	"BGB_C05_V26_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C05"
chapter	"BGB_C05"
verseType	null
text	"सुलभं च तेषां ब्रह्मेत्याह - कामक्रोधेति ॥ अभितः सर्वतः ॥ २६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-449"
oldKey	"BGB_C05_V27"
type	"verse"
parent	"BGB_C05"
chapter	"BGB_C05"
verseType	"shloka"
text	"स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः । प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ॥२७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-450"
oldKey	"BGB_C05_V28"
type	"verse"
parent	"BGB_C05"
chapter	"BGB_C05"
verseType	"shloka"
text	"यतेन्द्रियमनोबुद्धिः मुनिर्मोक्षपरायणः । विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः॥२८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-451"
oldKey	"BGB_C05_V28_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C05"
chapter	"BGB_C05"
verseType	null
text	"ध्यानप्रकारमाह - स्पर्शानित्यादिना ॥ बाह्यान् स्पर्शान् बहिः कृत्वा = श्रोत्रादीनि योगेन नियम्येत्यर्थः । चक्षुः भ्रुवोरन्तरे कृत्वा = भ्रुवोर्मध्यमवलोकयन् इत्यर्थः । उक्तं च - <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘नासाग्रे वा भ्रुवोर्मध्ये DfyanI (ज्ञानी) चक्षुर्निधापयेत्’</span> । इति । प्राणापानौ समौ कृत्वा कुम्भके स्थित्वेत्यर्थः ॥ २७, २८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-452"
oldKey	"BGB_C05_V29"
type	"verse"
parent	"BGB_C05"
chapter	"BGB_C05"
verseType	"shloka"
text	"भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् । सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति॥२९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-453"
oldKey	"BGB_C05_V29_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C05"
chapter	"BGB_C05"
verseType	null
text	"ध्येयमाह - भोक्तारमिति ॥ २९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-454"
oldKey	"BGB_C06_I01"
type	"introduction"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	null
text	"ज्ञानान्तरङ्गं समाधियोगमाहानेनाऽध्यायेन ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-455"
oldKey	"BGB_C06_V01"
type	"verse"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	"shloka"
text	"अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः । स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः॥१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-456"
oldKey	"BGB_C06_V01_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	null
text	"विवक्षितं संन्यासमाह योगेन सह - अनाश्रित इति ॥ चतुर्थाश्रमिणोऽप्यग्निः क्रिया चोक्ता ‘दैवमेव’(४.२५) इत्यादौ । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अग्निर्ब्रह्म च तत्पूजा क्रिया न्यासाश्रमे स्मृता’</span> । इति च । तस्माद् निरग्निरक्रियः संन्यासी योगी च न भवत्येव ॥१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-457"
oldKey	"BGB_C06_V02"
type	"verse"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	"shloka"
text	"यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डव । न ह्यसंन्यस्तसङ्कल्पो योगी भवति कश्चन॥२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-458"
oldKey	"BGB_C06_V02_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	null
text	"संन्यासोऽपि योगान्तर्भूत इत्याह - यं संन्यासमिति ॥ कामसङ्कल्पाद्यपरित्यागे कथमुपायवान् स्यादित्याशयः ॥ २ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-459"
oldKey	"BGB_C06_V03"
type	"verse"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	"shloka"
text	"आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते । योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते॥३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-460"
oldKey	"BGB_C06_V03_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	null
text	"कियत्कालं कर्म कर्तव्यम् ? इत्यत आह - आरुरुक्षोर्मुनेरिति ॥ योगमारुरुक्षोः उपायसम्पूर्तिमिच्छोः । योगारूढस्य सम्पूर्णोपायस्य । अपरोक्षज्ञानिन इत्यर्थः । कारणं परमसुखकारणम् । अपरोक्षज्ञानिनोऽपि समाध्यादिफलमुक्तम् । तस्य सर्वोपशमेन समाधिरेव कारणं प्राधान्येनेत्यर्थः । तथाऽपि यदा भोक्तव्योपरमः तदैव सम्यगसम्प्रज्ञातसमाधिर्जायते । अन्यदा तु भगवच्चरितादौ स्थितिः । तच्चोक्तम्- <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ये त्वां पश्यन्ति भगवंस्त एव सुखिनः परम् ।<br/> तेषामेव तु(च) सम्यक् च(तु) समाधिर्जायते नृणाम् ।<br/> भोक्तव्यकर्मण्यक्षीणे जपेन कथयाऽपि वा ।<br/> वर्तयन्ति महात्मानसः त्वद्भक्ताः तत्परायणाः ॥’</span> इति ॥३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-461"
oldKey	"BGB_C06_V04"
type	"verse"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	"shloka"
text	"यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते । सर्वसङ्कल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते॥४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-462"
oldKey	"BGB_C06_V04_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	null
text	"योगारूढस्य लक्षणमाह - यदेति ॥ सम्यगननुषङ्गः तस्यैव भवति । उक्तं च - <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘स्वतो दोषलयो दृष्ट्या त्वितरेषां प्रयत्नतः’</span> । इति ॥ ४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-463"
oldKey	"BGB_C06_V05"
type	"verse"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	"shloka"
text	"उद्धरेदात्मनाऽऽत्मानं नाऽत्मानमवसादयेत् । आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः॥५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-464"
oldKey	"BGB_C06_V05_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	null
text	"स च योगारोहः प्रयत्नेन कर्तव्य इत्याह - उद्धरेदित्यादिना ॥ ५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-465"
oldKey	"BGB_C06_V06"
type	"verse"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	"shloka"
text	"बन्धुरात्माऽऽत्मनस्तस्य येनाऽत्मैवाऽत्मना जितः । अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेताऽत्मैव शत्रुवत्॥६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-466"
oldKey	"BGB_C06_V06_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	null
text	"कस्य बन्धुरात्मा इत्यत आह- बन्धुरात्मेति ॥ आत्मा मनः । आत्मनः जीवस्य । आत्मना मनसा । आत्मानं जीवम् । आत्मैव मनः । आत्मना बुद्ध्या, जीवेनैव वा । स हि बुद्ध्या विजयति । उक्तं च- <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘मनः परं कारणमामनन्ति’(भाग.११.२३.४३)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Vishnupurana-id">‘मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः।’(वि.पु.६.७.२८)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘उद्धरेन्मनसा जीवं न जीवमवसादयेत् ।<br/>जीवस्य बन्धुः शत्रुश्च मन एव न संशयः ॥’</span> <span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarta-id">‘जीवेन बुध्या हि यदा मनो जितं तदा बन्धुः शत्रुरन्यत्र चास्य ।<br/>ततो जयेद् बुद्धिबलो नरस्तद् देवे च भक्त्या मधुकैटभारौ ॥’</span> इत्यादि ब्रह्मवैवर्ते । अनात्मनः अजितात्मनः पुरुषस्य, अजितमनस्कस्य । सदपि मनोऽनुपकारि इत्यनात्मा । सन्नपि भृत्यो यस्य न भृत्यपदे वर्तते स ह्यभृत्यः । तस्यात्मा= मन एव शत्रुवत् शत्रुत्वे वर्तते ॥ ६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-467"
oldKey	"BGB_C06_V07"
type	"verse"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	"shloka"
text	"जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः । शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः॥७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-468"
oldKey	"BGB_C06_V08"
type	"verse"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	"shloka"
text	"ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूढस्थो विजितेन्द्रियः । युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्ठाश्मकाञ्चनः॥८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-469"
oldKey	"BGB_C06_V08_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	null
text	"जितात्मनः फलमाह - जितात्मन इति ॥ जितात्मा हि प्रशान्तो भवति । न तस्य मनः प्रायो विषयेषु गच्छति । तदा च परमात्मा सम्यग् हृदि आहितः सन्निहितो भवति, अपरोक्षज्ञानी स भवतीत्यर्थः । अपरोक्षज्ञानिनो लक्षणं स्पष्टयति - शीतोष्णेत्यादिना ॥ शीतोष्णादिषु कूटस्थः । ‘ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा’, ‘विजितेन्द्रियः’ इति कूटस्थत्वे हेतुः । विज्ञानं विशेषज्ञानम् । अपरोक्षज्ञानं वा । तच्चोक्तम्- <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सामान्यैर्ये त्वविज्ञेया विशेषा मम गोचराः ।<br/>देवादीनां तु तज्ज्ञानं विज्ञानमिति कीर्तितम् ॥’ ‘श्रवणान्मननाच्चैव यज्ज्ञानमुपजायते । <br/> तज्ज्ञानं, दर्शनं विष्णोर्विज्ञानं शम्भुरब्रवीत् । <br/> विज्ञानं ज्ञानमङ्गादेर्विशिष्टं दर्शनं तथा ॥’</span> इत्यादि । कूटस्थः निर्विकारः । कूटवत् स्थित इति व्युत्पत्तेः । कूटम् = आकाशः । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘कूटं खं विदलं व्योम सन्धिराकाश उच्यते’</span> । इत्यभिधानात् । योगी योगं कुर्वन् । युक्तः योगसम्पूर्णः । एवम्भूतो योगानुष्ठाता योगसम्पूर्ण उच्यत इत्यर्थः ॥ ७-८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-470"
oldKey	"BGB_C06_V09"
type	"verse"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	"shloka"
text	"सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु । साधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते॥९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-471"
oldKey	"BGB_C06_V09_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	null
text	"स एव च सर्वस्माद् विशिष्यते, साधुपापादिषु समबुद्धिः । जीवचितः परमात्मनः सर्वस्य तन्निमित्तकत्वस्य च सर्वत्रैकरूप्येण । चिद्रूपा एव हि जीवाः । विशेषस्त्वन्तःकरणकृतः । सर्वेषां च साधुत्वादिकं सर्वमीश्वरकृतमेव, स्वतो न किञ्चिदपि । उक्तं चैतत् सर्वम्- <span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">‘स्वतः सर्वेऽपि चिद्रूपाः सर्वदोषविवर्जिताः ।<br/>जीवास्तेषां तु ये दोषास्त उपाधिकृता मताः ॥<br/> सर्वं चेश्वरतस्तेषां न किञ्चित् स्वत एव तु ।<br/> समा एव ह्यतः सर्वे वैषम्यं भ्रान्तिसम्भवम् ॥<br/> एवं समा नृजीवास्तु विशेषो देवतादिषु । <br/> स्वाभाविकस्तु नियमादत एव सनातनः (नियमाद्धरेरेव सदा(ना)तनः) ॥<br/>असुरादेस्तथा दोषा नित्याः स्वाभाविका अपि ।<br/> गुणदोषौ मनुष्याणां (मानुषाणां) नित्यौ स्वाभाविकौ मतौ । <br/>गुणैकमात्ररूपास्तु देवा एव सदा मताः ॥’</span> इति ब्राह्मे ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-472"
oldKey	"BGB_C06_V09_B02"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	null
text	"न तु साधुपापादीनां पूजासाम्यम् । तत्र दोषस्मृतेः । <span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">‘समानां विषमा पूजा विषमाणां समा तथा ।<br/> क्रियते येन देवोऽपि स पदाद् भ्रश्यते पुमान् ॥’ इति ब्राह्मे (पाद्मे) ।</span> ‘वित्तं बन्धुर्वयः कर्म विद्या चैव तु पञ्चमी । एतानि मान्यस्थानानि गरीयो (यद्यदुत्तरम्) ह्युत्तरोत्तरम् ॥(म.स्मृ.२.१३६) इति मानवे(वामने) । <span class="gr-reference gr-ref-BrahmaVaivarta-id">‘गुणानुसारिणीं पूजां समां दृष्टिं च यो नरः ।<br/> सर्वभूतेषु कुरुते तस्य विष्णुः प्रसीदति ।<br/>वैषम्यमुत्तमत्वं तु ददाति नरसञ्चयात् । <br/>पूजा या विषमा दृष्टिः समा साम्यं विदुःखजम् ॥’ इति ब्रह्मवैवर्ते ।</span> सुहृदादिषु शास्त्रोक्तपूजादिकृतिः अन्यूनाधिका या साऽपि समा। तदप्याह- <span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">‘यथा सुहृत्सु कर्तव्यं पितृशत्रुसुतेषु च ।<br/>तथा करोति पूजादि समबुद्धिः स उच्यते ॥’ इति गारुडे</span> ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-473"
oldKey	"BGB_C06_V09_B03"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	null
text	"प्रत्युपकारनिरपेक्षयोपकारकृत् सुहृत् । क्लेशस्थानं निरूप्य यो रक्षां करोति स मित्रम् । अरिः वधादिकर्ता(कृत्) । कर्तव्ये उपकारे अपकारे च य उदास्ते स उदासीनः । कर्तव्यमुभयमपि यः करोति स मध्यमः(स्थः) । अवासितकृत्(अवाञ्चितकृत्) द्वेष्यः । आह चैतत्- <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘द्वेष्योऽवासितकृत्(अवाञ्चितकृत्) कार्यमात्रकारी तु मध्यमः ।<br/>प्रियकृत् प्रियो निरूप्यापि क्लेशं यः परिरक्षति ।<br/>स मित्रमुपकारं तु अनपेक्ष्योपकारकृत् ।<br/>यस्ततः स सुहृत् प्रोक्तः शत्रुश्चापि वधादिति(कृत्) ॥’</span> इति ॥९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-474"
oldKey	"BGB_C06_V10"
type	"verse"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	"shloka"
text	"योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः । एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः॥१० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-475"
oldKey	"BGB_C06_V11"
type	"verse"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	"shloka"
text	"शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः । नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चै(चे)लाजिनकुशोत्तरम्॥११ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-476"
oldKey	"BGB_C06_V11_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	null
text	"समाधियोगप्रकारमाह - योगी युञ्जीत इत्यादिना ॥ युञ्जीत समाधियोगयुक्तं कुर्यात् । आत्मानं मनः ॥ १०-११ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-477"
oldKey	"BGB_C06_V12"
type	"verse"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	"shloka"
text	"तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः । उपविश्याऽसने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये॥१२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-478"
oldKey	"BGB_C06_V13"
type	"verse"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	"shloka"
text	"समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः । सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन्॥१३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-479"
oldKey	"BGB_C06_V14"
type	"verse"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	"shloka"
text	"प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः । मनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः॥१४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-480"
oldKey	"BGB_C06_V14_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	null
text	"योगं समाधियोगं युञ्ज्यात् ॥ १२-१४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-481"
oldKey	"BGB_C06_V15"
type	"verse"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	"shloka"
text	"युञ्जन्नेवं सदाऽऽत्मानं योगी नियतमानसः । शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति॥१५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-482"
oldKey	"BGB_C06_V15_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	null
text	"निर्वाणपरमां शरीरत्यागोत्तरकालीनाम् ॥ १५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-483"
oldKey	"BGB_C06_V16"
type	"verse"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	"shloka"
text	"नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः । न चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन॥१६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-484"
oldKey	"BGB_C06_V16_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	null
text	"अनशनादिनिषेधोऽशक्तस्य । उक्तं हि- <span class="gr-reference gr-ref-Narada-id">‘निद्राशनभयश्वासचेष्टातन्द्रा(न्द्र्या)दिवर्जनम् ।<br/>कृत्वाऽऽनिमीलिताक्षस्तु शक्तो ध्यायन् (प्रसिध्यति) प्रसीदति॥’ इति नारदीये</span> ॥ १६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-485"
oldKey	"BGB_C06_V17"
type	"verse"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	"shloka"
text	"युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु । युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा॥१७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-486"
oldKey	"BGB_C06_V17_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	null
text	"युक्ताहारविहारस्य सोपायाहारादेः । यावता श्रमाद्यभावो भवति तावदाहारादेः इत्यर्थः ॥ १७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-487"
oldKey	"BGB_C06_V18"
type	"verse"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	"shloka"
text	"यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते । निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा॥१८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-488"
oldKey	"BGB_C06_V18_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	null
text	"आत्मनि भगवति ॥ १८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-489"
oldKey	"BGB_C06_V19"
type	"verse"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	"shloka"
text	"यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता । योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः॥१९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-490"
oldKey	"BGB_C06_V19_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	null
text	"आत्मनो योगं भगवद्विषयं योगम् ॥ १९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-491"
oldKey	"BGB_C06_V20"
type	"verse"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	"shloka"
text	"यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया । यत्र चैवाऽत्मनाऽऽत्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति॥२० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-492"
oldKey	"BGB_C06_V20_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	null
text	"आत्मना मनसा । आत्मनि देहे । आत्मानं भगवन्तं पश्यन् ॥२०॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-493"
oldKey	"BGB_C06_V21"
type	"verse"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	"shloka"
text	"सुखमात्यन्तिकं यत्तद् बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम् । वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः॥२१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-494"
oldKey	"BGB_C06_V21_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	null
text	"तत्त्वतो भगवद्रूपात् ॥ २१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-495"
oldKey	"BGB_C06_V22"
type	"verse"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	"shloka"
text	"यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः । यस्मिन् स्थितो न दुःखेन गुरुणाऽपि विचाल्यते॥२२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-496"
oldKey	"BGB_C06_V23"
type	"verse"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	"shloka"
text	"तं विद्याद् दुःखसंयोगवियोगं योगसञ्ज्ञितम् । स निश्चयेन योक्तव्यो योगोनिर्विण्णचेतसा॥२३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-497"
oldKey	"BGB_C06_V23_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	null
text	"दुःखसंयोगो येन वियुज्यते स दुःखसंयोगवियोगः । न केवलमुत्पन्नं दुःखं नाशयति, उत्पत्तिमेव निवारयतीति दर्शयति संयोगशब्देन । निश्चयेन योक्तव्यः योक्तव्य एव (तद्) बुभूषुणेत्यर्थः ॥ २३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-498"
oldKey	"BGB_C06_V24"
type	"verse"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	"shloka"
text	"संङ्कल्पप्रभवान् कामान् त्यक्त्वा सर्वानशेषतः । मनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः॥२४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-499"
oldKey	"BGB_C06_V24_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	null
text	"सर्वान् सर्वविषयान् । अशेषतः, एकविषयोऽपि कामः स्वल्पः कादाचित्कोऽपि न कर्तव्य इत्यर्थः । मनसैव नियन्तुं शक्यते न अन्येन इति ‘एव’शब्दः ॥ २४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-500"
oldKey	"BGB_C06_V25"
type	"verse"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	"shloka"
text	"शनैः शनैरुपरमेद् बुद्ध्या धृतिगृहीतया । आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत्॥२५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-501"
oldKey	"BGB_C06_V25_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	null
text	"बुद्धेः (क)कारणत्वं मनोनिग्रहे आत्मरमणे च ॥ २५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-502"
oldKey	"BGB_C06_V26"
type	"verse"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	"shloka"
text	"यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् । ततस्ततो नियम्यैतद् आत्मन्येव वशं नयेत्॥२६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-503"
oldKey	"BGB_C06_V26_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	null
text	"यतो यतः यत्र यत्र । <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘यतो यतो धावति’(भाग.१०.१.४२)</span> इत्यादिप्रयोगात् । आत्मन्येव वशं नयेत् आत्मविषय एव वशीकुर्यादित्यर्थः ॥ २६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-504"
oldKey	"BGB_C06_V27"
type	"verse"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	"shloka"
text	"प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम् । उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम्॥२७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-505"
oldKey	"BGB_C06_V28"
type	"verse"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	"shloka"
text	"एवं युञ्जन् सदाऽऽत्मानं योगी विगतकल्मषः । सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते॥२८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-506"
oldKey	"BGB_C06_V28_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	null
text	"पूर्वश्लोकोक्तं प्रपञ्चयति - एवं युञ्जन्निति ॥ २८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-507"
oldKey	"BGB_C06_V29"
type	"verse"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	"shloka"
text	"सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चाऽत्मनि । ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः॥२९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-508"
oldKey	"BGB_C06_V29_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	null
text	"ध्येयमाह - सर्वभूतस्थमिति ॥ सर्वभूतस्थमात्मानं परमेश्वरम् । सर्वभूतानि चाऽत्मनि परमेश्वरे । तं च परमेश्वरं ब्रह्म तृणादौ ऐश्वर्यादिना साम्येन पश्यति । तच्चोक्तम्- <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘आत्मानं सर्वभूतेषु भगवन्तमवस्थितम् ।<br/>अपश्यत् सर्वभूतानि भगवत्यपि चाऽत्मनि ॥’(भाग.३.२५.४७)</span> इति । ‘समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम्।’(१३.२८) इति च ॥२९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-509"
oldKey	"BGB_C06_V30"
type	"verse"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	"shloka"
text	"यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति । तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति॥३० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-510"
oldKey	"BGB_C06_V30_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	null
text	"फलमाह - यो मामिति॥ तस्याहं न प्रणश्यामीति॥ सर्वदा योगक्षेमवहः स्यामित्यर्थः । स च मे न प्रणश्यति सर्वदा मद्भक्तो भवति । सत्यपि स्वामिनि अरक्षति अनाथः, एवं भृत्येऽप्यभजति अभृत्य इति हि प्रसिद्धिः । उक्तं च- <span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">‘सर्वदा सर्वभूतेषु समं मां यः प्रपश्यति ।<br/>अचला तस्य भक्तिस्स्याद् योगक्षेमवहोप्यहम्’</span> । इति गारुडे ॥३० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-511"
oldKey	"BGB_C06_V31"
type	"verse"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	"shloka"
text	"सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः । सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते॥३१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-512"
oldKey	"BGB_C06_V31_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	null
text	"एतदेव स्पष्टयति - सर्वभूतस्थितमिति ॥ एकत्वमास्थितः सर्वत्रैक एवेश्वर इति स्थितः । सर्वप्रकारेण वर्तमानोऽपि मय्येव वर्तते । एवमपरोक्षं पश्यतो ज्ञानफलं नियतमित्यर्थः । तथाऽपि प्रायो नाधर्मं करोति । कुर्वतस्तु महच्चेद् दुःखसूचकं भवतीत्युक्तं पुरस्तात्(गी.भा.३.१८) । आह च- <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘कदाचिदपि नाधर्मे बुद्धिर्विष्णुदृशां भवेत् ।<br/>प्रमादात्तु कृतं पापं स्वल्पं भस्मीभविष्यति ।<br/>आदिराजैः तथा देवैर्ऋषिभिः क्रियते कियत् ।<br/>बाहुल्यात् कर्मणस्तेषां दुःखसूचकमेव तत् ॥’</span> इति ॥३१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-513"
oldKey	"BGB_C06_V32"
type	"verse"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	"shloka"
text	"आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन । सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः॥३२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-514"
oldKey	"BGB_C06_V32_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	null
text	"साम्यं प्रकारान्तरेण व्याचष्टे - आत्मौपम्येनेति ॥ ३२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-515"
oldKey	"BGB_C06_V33"
type	"verse"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	"shloka"
text	"योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन । एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात् स्थितिं स्थिराम्॥३३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-516"
oldKey	"BGB_C06_V34"
type	"verse"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	"shloka"
text	"चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम् । तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम्॥३४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-517"
oldKey	"BGB_C06_V35"
type	"verse"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	"shloka"
text	"असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम् । अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते॥३५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-518"
oldKey	"BGB_C06_V35_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	null
text	"एतस्य योगस्य स्थिरां स्थितिं न पश्यामि । मनसः चञ्चलत्वात् । उक्तं च - <span class="gr-reference gr-ref-Vyasayoga-id">‘मनसश्चञ्चलत्वाद्धि स्थितिर्योगस्य वै स्थिरा ।<br/> विनाऽभ्यासं न शक्या स्याद् वैराग्याद्वा न संशयः ॥’</span> इति व्यासयोगे ॥ ३३, ३५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-519"
oldKey	"BGB_C06_V36"
type	"verse"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	"shloka"
text	"असंयताऽत्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः । वश्याऽत्मना तु यतता शक्योऽवाप्तुमुपायतः॥३६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-520"
oldKey	"BGB_C06_V36_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	null
text	"न च कदाचित् स्वयमेव मनो नियम्यते । <span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">‘शुभेच्छारहितानां च द्वेषिणां च रमापतौ ।<br/>नास्तिकानां च वै पुंसां सदा मुक्तिर्न जायते ॥’</span> इति निषेधाद् ब्राह्मे॥३६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-521"
oldKey	"BGB_C06_V37"
type	"verse"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	"shloka"
text	"अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः । अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति॥३७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-522"
oldKey	"BGB_C06_V37_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	null
text	"अयतिः अप्रयत्नः ॥ ३७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-523"
oldKey	"BGB_C06_V38"
type	"verse"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	"shloka"
text	"कच्चिन्नोभयविभ्रष्टः छिन्नाभ्रमिव नश्यति । अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि॥३८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-524"
oldKey	"BGB_C06_V39"
type	"verse"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	"shloka"
text	"एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः । त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते॥३९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-525"
oldKey	"BGB_C06_V40"
type	"verse"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	"shloka"
text	"पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते । न हि कल्याणकृत् कश्चिद् दुर्गतिं तात गच्छति॥४० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-526"
oldKey	"BGB_C06_V41"
type	"verse"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	"shloka"
text	"प्राप्य पुण्यकृतान् लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः । शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोभिजायते॥४१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-527"
oldKey	"BGB_C06_V42"
type	"verse"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	"shloka"
text	"अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम् । एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम्॥४२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-528"
oldKey	"BGB_C06_V43"
type	"verse"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	"shloka"
text	"तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् । यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन॥४३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-529"
oldKey	"BGB_C06_V44"
type	"verse"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	"shloka"
text	"पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोऽपि सः । जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते॥४४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-530"
oldKey	"BGB_C06_V44_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	null
text	"योगस्य जिज्ञासुरपि, ज्ञातव्यो मया योग इति यस्यातीवेच्छा सोऽपि । शब्दब्रह्मातिवर्तते परं ब्रह्म प्राप्नोतीत्यर्थः ॥ ४४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-531"
oldKey	"BGB_C06_V45"
type	"verse"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	"shloka"
text	"प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः । अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम्॥४५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-532"
oldKey	"BGB_C06_V45_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	null
text	"नैकजन्मनीत्याह - प्रयत्नादिति ॥ जिज्ञासुर्ज्ञात्वा प्रयत्नं करोति । एवमनेकजन्मभिः संसिद्धोऽपरोक्षज्ञानी भूत्वा परां गतिं याति । आह च- <span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">‘अतीव श्रद्धया युक्तो जिज्ञासुर्विष्णुतत्परः ।<br/>ज्ञात्वा ध्यात्वा तथा दृष्ट्वा जन्मभिर्बहुभिः पुमान् ।<br/>विशेन्नारायणं देवं नान्यथा तु कथञ्चन॥’</span> इति नारदीये ॥४५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-533"
oldKey	"BGB_C06_V46"
type	"verse"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	"shloka"
text	"तपस्विभ्योधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः । कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद् योगी भवार्जुन॥४६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-534"
oldKey	"BGB_C06_V47"
type	"verse"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	"shloka"
text	"योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना । श्रद्धावान् भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः॥४७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-535"
oldKey	"BGB_C06_V47_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C06"
chapter	"BGB_C06"
verseType	null
text	"ज्ञानिभ्यः योगज्ञानिभ्यः । तपस्विभ्यः कृच्छ्रादिचारिभ्यः ।उक्तं च- <span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id"><br/> ‘कृच्छ्रादेरपि यज्ञादेर्ध्यानयोगो विशिष्यते ।<br/>तत्रापि शेषश्रीब्रह्मशिवादिध्यानतो हरेः ।<br/>ध्यानं कोटिगुणं प्रोक्तमधिकं वा मुमुक्षुणाम् ॥’</span> इति गारुडे । <span class="gr-reference gr-ref-Narada-id">‘अज्ञात्वा ध्यायिनो ध्यानात् ज्ञानमेव विशिष्यते ।<br/>ज्ञात्वा ध्यानं ज्ञानमात्राद् ध्यानादपि तु दर्शनम् ।<br/>दर्शनाच्चैव भक्तेश्च न किञ्चित् साधनाधिकम् ॥’</span> इति नारदीये ॥ ४६, ४७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-536"
oldKey	"BGB_C07_I01"
type	"introduction"
parent	"BGB_C07"
chapter	"BGB_C07"
verseType	null
text	"साधनं प्राधान्येनोक्तम् अतीतैरध्यायैः । उत्तरैस्तु षड्भिः भगवन्माहात्म्यं प्राधान्येनाह-"

id	"Bhagavadgitabhashya-537"
oldKey	"BGB_C07_I02"
type	"introduction"
parent	"BGB_C07"
chapter	"BGB_C07"
verseType	null
text	"भगवन्महिमा विशेषत उच्यते ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-538"
oldKey	"BGB_C07_V01"
type	"verse"
parent	"BGB_C07"
chapter	"BGB_C07"
verseType	"shloka"
text	"मय्यासक्तमनाः पार्थ योगं युञ्जन् मदाश्रयः । असंशयं समग्रं मां यथा ज्ञास्यसि तच्छृणु॥१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-539"
oldKey	"BGB_C07_V01_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C07"
chapter	"BGB_C07"
verseType	null
text	"<span class="gr-moola">आसक्तमनाः</span> अतीव स्नेहयुक्तमनाः । <span class="gr-moola">मदाश्रयः</span> ‘भगवानेव मया सर्वं कारयति, स एव च मे शरणम्, तस्मिन्नेव चाहं स्थितः’ इति स्थितः । ‘असंशयम्’, ‘समग्रम्’ इति क्रियाविशेषणम् ॥ १ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-540"
oldKey	"BGB_C07_V02"
type	"verse"
parent	"BGB_C07"
chapter	"BGB_C07"
verseType	"shloka"
text	"ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः । यज्ज्ञात्वा नेह भूयोऽन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते॥२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-541"
oldKey	"BGB_C07_V02_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C07"
chapter	"BGB_C07"
verseType	null
text	"<span class="gr-moola">इदं</span> मद्विषयं ज्ञानम् । <span class="gr-moola">विज्ञानं</span> विशेषज्ञानम् ॥ २ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-542"
oldKey	"BGB_C07_V03"
type	"verse"
parent	"BGB_C07"
chapter	"BGB_C07"
verseType	"shloka"
text	"मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये । यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः॥३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-543"
oldKey	"BGB_C07_V03_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C07"
chapter	"BGB_C07"
verseType	null
text	"दौर्लभ्यं ज्ञानस्याह -<span class="gr-prateeka">मनुष्याणामिति ॥</span> ३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-544"
oldKey	"BGB_C07_V04"
type	"verse"
parent	"BGB_C07"
chapter	"BGB_C07"
verseType	"shloka"
text	"भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च । अहङ्कार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा॥४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-545"
oldKey	"BGB_C07_V04_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C07"
chapter	"BGB_C07"
verseType	null
text	"प्रतिज्ञातं ज्ञानमाह - <span class="gr-prateeka">भूमिरित्यदिना ॥</span> महतो<span class="gr-moola">हङ्कार एवान्तर्भावः ।</span>॥४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-546"
oldKey	"BGB_C07_V05"
type	"verse"
parent	"BGB_C07"
chapter	"BGB_C07"
verseType	"shloka"
text	"अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम् । जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत्॥५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-547"
oldKey	"BGB_C07_V05_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C07"
chapter	"BGB_C07"
verseType	null
text	"अपरा अनुत्तमा। वक्ष्यमाणामपेक्ष्य । जीवभूता श्रीः । जीवानां प्राणधारिणी । चिद्रूपभूता सर्वदा सती । <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘एतन्महद्भूतम्’</span> इति श्रुतेः । जगाद च- <span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">‘प्रकृती द्वे तु देवस्य जडा चैवाजडा तथा ।<br/> अव्यक्ताख्या जडा सा च सृष्ट्या भिन्नाऽष्टधा पुनः ।<br/>महान् बुद्धिर्मनश्चैव पञ्चभूतानि चेति हि ।<br/>अव(प)रा सा जडा श्रीश्च परेयं धार्यते तया ।<br/>चिद्रूपा सा त्वनन्ता च अनादिनिधना परा ।<br/>यत्समं तु प्रियं किञ्चिन्नास्ति विष्णोर्महात्मनः ।<br/>नारायणस्य महिषी माता सा ब्रह्मणोऽपि हि ।<br/>ता(आ)भ्यामिदं जगत् सर्वं हरिः सृजति भूतरा ॥’ इति</span> नारदीये ॥५॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-548"
oldKey	"BGB_C07_V06"
type	"verse"
parent	"BGB_C07"
chapter	"BGB_C07"
verseType	"shloka"
text	"एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय । अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा॥६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-549"
oldKey	"BGB_C07_V06_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C07"
chapter	"BGB_C07"
verseType	null
text	"न केवलं ते जगत् प्रकृती मद्वशे इत्येतावन्मदैश्वर्यमित्याह - अहमिति ॥ प्रभवादेः सत्ताप्रतीत्यादिकारणत्वात्, तद्भोक्तृत्वाच्च प्रभव इत्यादि । तथा च श्रुतिः- <span class="gr-reference gr-ref-Chandogya-id">‘सर्वमकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः सर्वमिदमभ्यात्तोऽवाक्यनादरः’(छा.३.२.९)</span> इति । आह च - <span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">‘स्रष्टा पाता च संहर्ता नियन्ता च प्रकाशिता ।<br/>यतः सर्वस्य तेनाहं सर्वोऽसीत्यृषिभिः स्तुतः ।<br/>सुखरूपस्य भोक्तृत्वान्न तु सर्वस्वरूपतः ।<br/>आगमिष्यत् सुखं चापि तस्यास्त्येव सदाऽपि तु ।<br/>तथाऽप्यचिन्त्यशक्तित्वाज्जातं सुखमि(म)तीव च’</span> ॥ इति नारदीये ॥६॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-550"
oldKey	"BGB_C07_V07"
type	"verse"
parent	"BGB_C07"
chapter	"BGB_C07"
verseType	"shloka"
text	"मत्तः परतरं नान्यत्किञ्चिदस्ति धनञ्जय । मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव॥७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-551"
oldKey	"BGB_C07_V07_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C07"
chapter	"BGB_C07"
verseType	null
text	"अहमेव परतरः । <span class="gr-moola">मत्तोऽन्यत् परतरं न किञ्चिद्</span> अपि । (<span class="gr-moola">इदं</span> ज्ञानम्) ॥ ७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-552"
oldKey	"BGB_C07_V08"
type	"verse"
parent	"BGB_C07"
chapter	"BGB_C07"
verseType	"shloka"
text	"रसोऽहमप्सु कौन्तेय प्रभाऽस्मि शशिसूर्ययोः । प्रणवः सर्ववेदेषु शब्दः खे पौरुषं नृषु॥८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-553"
oldKey	"BGB_C07_V09"
type	"verse"
parent	"BGB_C07"
chapter	"BGB_C07"
verseType	"shloka"
text	"पुण्यो गन्धः पृथिव्यां च तेजश्चास्मि विभावसौ । जीवनं सर्वभूतेषु तपश्चास्मि तपस्विषु॥९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-554"
oldKey	"BGB_C07_V10"
type	"verse"
parent	"BGB_C07"
chapter	"BGB_C07"
verseType	"shloka"
text	"बीजं मां सर्वभूतानां विद्धि पार्थ सनातनम् । बुद्धिर्बुद्धिमतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम्॥१० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-555"
oldKey	"BGB_C07_V11"
type	"verse"
parent	"BGB_C07"
chapter	"BGB_C07"
verseType	"shloka"
text	"बलं बलवतां (चाहं) अस्मि कामरागविवर्जितम् । धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोऽस्मि भरतर्षभ॥११ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-556"
oldKey	"BGB_C07_V11_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C07"
chapter	"BGB_C07"
verseType	null
text	"इदं ज्ञानम्। ‘रसोऽहम्’ इति (इत्यादि)विज्ञानम् । अबादयोऽपि तत एव । तथाऽपि रसादिस्वभावानां साराणां (रसानां) च स्वभावत्वे सारत्वे च विशेषतोऽपि स एव नियामकः । न त्वबादिनियमानुबद्धो रसादिः तत्सारत्वादिश्चेति दर्शयति ‘अप्सु रसः’ इत्यादिविशेषशब्दैः । भोगश्च विशेषतो रसादेरिति, उपासनार्थं च । उक्तं गीताकल्पे- <span class="gr-reference gr-ref-Geetakalpa-id">‘रसादीनां रसादित्वे स्वभावत्वे तथैव च ।<br/>सारत्वे सर्वधर्मेषु विशेषेणापि कारणम् ।<br/>सारभोक्ता च सर्वत्र यतोऽतो जगदीश्वरः ।<br/>रसादिमानिनां देहे स सर्वत्र व्यवस्थितः ।<br/>अबादयः पार्षदा एव ध्येयः स ज्ञानिनां हरिः ।<br/>रसादिसम्पत्त्या अन्येषां वासुदेवो जगत्पतिः ॥’</span> इति । <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘स्वभावो जीव एव च’(भाग.१.१०.१२),</span> <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सर्वस्वभावो नियतस्तेनैव किमुतापरम्(किमतः परम्)।’</span> , ‘न तदस्ति विना यत् स्यान्मया भूतं चराचरम्’(१०.३९) । इति च । ‘धर्माविरुद्धः’, ‘कामरागविवर्जितम्’ इत्याद्युपासनार्थम् । उक्तं च गीताकल्पे- <span class="gr-reference gr-ref-Geetakalpa-id">‘धर्माविरुद्धकामेऽसावुपास्यः काममिच्छता ।<br/>विहीने कामरागादेर्बले च बलमिच्छता ।<br/>ध्यातस्तत्र त्वनिच्छद्भिर्ज्ञानमेव ददाति सः ॥’</span> इत्यादि ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-557"
oldKey	"BGB_C07_V11_B02"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C07"
chapter	"BGB_C07"
verseType	null
text	"‘पुण्यो गन्धः’ इति भोगापेक्षया च । तथाहि श्रुतिः - <span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyka-id">‘पुण्यमेवामुं गच्छति न ह वै देवान् पापं गच्छति’(बृ.३.६.२७)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Katha-id">‘ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके’(कठ.१.७.१)</span> इत्यादिका । ऋतं च पुण्यम्- <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ऋतं सत्यं तथा धर्मः सुकृतं चाभिधीयते’</span> इत्यभिधानात् । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ऋतं तु मानसो धर्मः सत्यं स्यात् सम्प्रयोगगः’</span> इति च । न च <span class="gr-reference gr-ref-Atharvana-id">‘अनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति’(आथ.३.१.१)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘अन्यो निरन्नोऽपि बलेन भूयान्’(भाग.११.११.६)</span> इत्यादिविरोधः । स्थूलानशनोक्तेः । आह च सूक्ष्माशनम्- <span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyaka-id">‘प्रविविक्ताऽहारतर इवैष भवत्यस्माच्छारीरादात्मनः’(बृ.६.२.३)</span> इति । न चात्र जीव उच्यते । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘शारीरादात्मनः’</span> इति भेदाभिधानात् । स्वप्नादिश्च शारीर एव - <span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">‘शारीरस्तु त्रिधा भिन्नो जाग्रदादिष्ववस्थितेः’</span> इति वचनाद् गारुडे । ‘अस्मात्’ इतीश्वरव्यावृत्त्यर्थम्- <span class="gr-reference gr-ref-Narada-id">‘शारीरौ तावुभौ ज्ञेयौ जीवश्चेश्वरसंज्ञितः ।<br/>अनादिबन्धनस्त्वेको नित्यमुक्तस्तथाऽपरः ॥’</span> इति वचनान्नारदीये । भेदश्रुतेश्च । सति गत्यन्तरे पुरुषभेद एव कल्प्यः, न त्ववस्थाभेदः । आह च - <span class="gr-reference gr-ref-Geetakalpa-id">‘प्रविविक्तभुग् यतो ह्यस्माच्छारीरात् पुरुषोत्तमः ।<br/>अतोऽभोक्ता च भोक्ता च स्थूलाभोगात् स एव तु ॥’</span> इति गीताकल्पे ॥ ८-१० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-558"
oldKey	"BGB_C07_V12"
type	"verse"
parent	"BGB_C07"
chapter	"BGB_C07"
verseType	"shloka"
text	"ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये । मत्त एवेति तान् विद्धि न त्वहं तेषु ते मयि॥१२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-559"
oldKey	"BGB_C07_V12_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C07"
chapter	"BGB_C07"
verseType	null
text	"‘न त्वहं तेषु’ इति तदनाधारत्वमुच्यते । उक्तं च- <span class="gr-reference gr-ref-Geetakalpa-id">‘तदाश्रितं जगत् सर्वं नासौ कुत्रचिदाश्रितः’ ।</span> इति गीताकल्पे ॥ १२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-560"
oldKey	"BGB_C07_V13"
type	"verse"
parent	"BGB_C07"
chapter	"BGB_C07"
verseType	"shloka"
text	"त्रिभिर्गुणमयैर्भावैरेभिः सर्वमिदं जगत् । मोहितं नाभिजानाति मामेभ्यः परमव्ययम्॥१३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-561"
oldKey	"BGB_C07_V13_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C07"
chapter	"BGB_C07"
verseType	null
text	"तर्हि कथमेवं न ज्ञायसे ? इत्यत आह - त्रिभिरिति ॥ तादात्म्यार्थे मयट् । तच्चोक्तम्- <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘तादात्म्यार्थे विकारार्थे प्राचुर्यार्थे मयट् त्रिधा’।</span> इति । नहि गुणकार्यभूता माया । ‘गुणमयी’ इति च वक्ष्यति । सिद्धं च कार्यस्यापि तादात्म्यम्- <span class="gr-reference gr-ref-Vyasayoga-id">‘तादात्म्यं कार्यधर्मादेः संयोगो भिन्नवस्तुनोः’ ।</span> इति व्यासयोगे । भावैः पदार्थैः । सर्वे भावा दृश्यमाना गुणमया एत इति दर्शयति- एभिरिति \| ज्ञानिव्यावृत्त्यर्थम् ‘इदम्’ इति । गुणमयदेहादिकं दृष्ट्वा ईश्वरदेहोऽपि तादृश इति मायामोहित इत्यर्थः । जगाद च व्यासयोगे- <span class="gr-reference gr-ref-Vyasayoga-id">‘गौणान् ब्रह्मादिदेहादीन् दृष्ट्वा विष्णोरपीदृशः । <br/>देहादिरिति मन्वानो मोहितोऽज्ञो जनो भृशम् ॥’ इति ।</span> एभ्यः गुणमयेभ्यः । ‘गुणेभ्यः परम्’(१४.१९) इति वक्ष्यमाणत्वात् । <span class="gr-reference gr-ref-Shvetashvataropanishat-id">‘केवलो निर्गुणश्च’(श्वे.६.११)</span> इत्यादिश्रुतिभ्यश्च । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘त्रैगुण्यवर्जितम्’(म.भा.म.श्लोक)</span> इति चोक्तम् ॥१३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-562"
oldKey	"BGB_C07_V14"
type	"verse"
parent	"BGB_C07"
chapter	"BGB_C07"
verseType	"shloka"
text	"दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया । मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते॥१४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-563"
oldKey	"BGB_C07_V14_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C07"
chapter	"BGB_C07"
verseType	null
text	"कथमनादिकाले मोहानत्ययो बहूनाम्? इत्यत आह- दैवीति ॥ अयमाशयः - माया हि एषा मोहिका । सा च सृष्ट्यादिक्रीडादि- मद्देवसम्बन्धित्वाद् अतिशक्तेर्दुरत्यया । तथाहि देवशब्दार्थं पठन्ति- ‘दिवु=क्रीडा-विजिगीषा-व्यवहार-द्युति-स्तुति-मद-मोद-स्वप्न-कान्ति-गतिषु’ इति । कथं दैवी ? मदीयत्वात् । अहं हि देव इति । अब्रवीच्च- <span class="gr-reference gr-ref-Vyasayoga-id">‘श्रीर्भूर्दुर्गेति या भिन्ना महामाया तु वैष्णवी ।<br/> तच्छक्त्यनन्तांशहीनाऽथापि तस्याश्रयात् प्रभोः ।<br/>अनन्तब्रह्मरुद्रादेर्नास्याः शक्तिकलाऽपि हि ।<br/>तेषां दुरत्ययाऽप्येषा विना विष्णुप्रसादतः ॥’</span> इति व्यासयोगे । तर्हि न कथञ्चिदत्येतुं शक्यते? इत्यत आह- मामेवेति ॥ अन्यत् सर्वं परित्यज्य मामेव ये प्रपद्यन्ते , गुर्वादिवन्दनं च मय्येव समर्पयन्ति । स एव च तत्र स्थित्वा गुर्वादिर्भवतीत्यादि पश्यन्ति । आह च नारदीये- <span class="gr-reference gr-ref-Narada-id">‘मत्सम्पत्त्या तु गुर्वादीन् भजन्ते मध्यमा नराः ।<br/> मदुपाधितया तांश्च सर्वभूतानि चोत्तमाः ॥’</span> इति । <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘आचार्यचैत्यवपुषा स्वग(तं)तिं व्यनङ्क्षि’(भाग.११.२९.६)</span> । इति च ॥१४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-564"
oldKey	"BGB_C07_V15"
type	"verse"
parent	"BGB_C07"
chapter	"BGB_C07"
verseType	"shloka"
text	"न मां दुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः । माययाऽपहृतज्ञाना आसुरं भावमाश्रिताः॥१५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-565"
oldKey	"BGB_C07_V16"
type	"verse"
parent	"BGB_C07"
chapter	"BGB_C07"
verseType	"shloka"
text	"चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोऽर्जुन । आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ॥१६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-566"
oldKey	"BGB_C07_V16_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C07"
chapter	"BGB_C07"
verseType	null
text	"तर्हि किमिति सर्वेऽपि नात्यायन्? इत्यत आह - <span class="gr-prateeka">न मामिति ॥</span> दुष्कृतित्वात् <span class="gr-moola">मूढाः</span> । अत एव <span class="gr-moola">नराधमाः</span>। अपहृतज्ञानत्वाच्च <span class="gr-moola">मूढाः</span> । अत एव <span class="gr-moola">आसुरं भावमाश्रिताः</span> । स च वक्ष्यते- ‘प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च’(१६.७) इत्यादिना । अपहारः= अभिभवः । उक्तं चैतद् व्यासयोगे- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vyasayoga-id">‘ज्ञानं स्वभावो जीवानां मायया ह्यभिभूयते’।</span></span> इति । असुषु रता असुराः । तच्चोक्तं नारदीये- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narada-id">‘ज्ञानप्रधाना देवास्तु असुरास्तु रता असौ’ ।</span></span>। इति ॥ १५, १६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-567"
oldKey	"BGB_C07_V17"
type	"verse"
parent	"BGB_C07"
chapter	"BGB_C07"
verseType	"shloka"
text	"तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते । प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमहं स च मम प्रियः॥१७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-568"
oldKey	"BGB_C07_V18"
type	"verse"
parent	"BGB_C07"
chapter	"BGB_C07"
verseType	"shloka"
text	"उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम् । आस्थितः स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमां गतिम्॥१८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-569"
oldKey	"BGB_C07_V18_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C07"
chapter	"BGB_C07"
verseType	null
text	"एकस्मिन्नेव भक्तिरित्येकभक्तिः । तच्चोक्तं गारुडे- <span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">‘मय्येव भक्तिर्नान्यत्र एकभक्तिः स उच्यते।’</span> इति ॥ १७, १८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-570"
oldKey	"BGB_C07_V19"
type	"verse"
parent	"BGB_C07"
chapter	"BGB_C07"
verseType	"shloka"
text	"बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानावान्मां प्रपद्यते । वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः॥१९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-571"
oldKey	"BGB_C07_V19_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C07"
chapter	"BGB_C07"
verseType	null
text	"<span class="gr-moola">बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान्</span> भवति । तच्चोक्तं ब्राह्मे- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">‘जन्मभिर्बहुभिः ज्ञात्वा ततो मां प्रतिपद्यते’।</span></span> इति ॥ १९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-572"
oldKey	"BGB_C07_V20"
type	"verse"
parent	"BGB_C07"
chapter	"BGB_C07"
verseType	"shloka"
text	"कामैस्तैस्तैर्हृतज्ञानाः प्रपद्यन्तेऽन्यदेवताः । तं तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया॥२० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-573"
oldKey	"BGB_C07_V20_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C07"
chapter	"BGB_C07"
verseType	null
text	"प्रकृत्या स्वभावेन,- <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘स्वभावः प्रकृतिश्चैव संस्कारो वासनेति च’।</span> इत्यभिधानात् ॥ २० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-574"
oldKey	"BGB_C07_V21"
type	"verse"
parent	"BGB_C07"
chapter	"BGB_C07"
verseType	"shloka"
text	"यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयाऽर्चितुमिच्छति । तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम्॥२१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-575"
oldKey	"BGB_C07_V22"
type	"verse"
parent	"BGB_C07"
chapter	"BGB_C07"
verseType	"shloka"
text	"स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते । लभते च ततः कामान् मयैव विहितान् हि तान्॥२२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-576"
oldKey	"BGB_C07_V23"
type	"verse"
parent	"BGB_C07"
chapter	"BGB_C07"
verseType	"shloka"
text	"अन्तवत्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम् । देवान् देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि॥२३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-577"
oldKey	"BGB_C07_V23_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C07"
chapter	"BGB_C07"
verseType	null
text	"<span class="gr-moola">यां यां</span> ब्रह्मादिरूपां तनुम् । उक्तं च नारदीये-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narada-id">‘अन्तो ब्रह्मादिभक्तानां मद्भक्तानामनन्तता’।</span></span> इति ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘मुक्तश्च कां गतिं गच्छेन्मोक्षश्चैव किमात्मकः’।(म.भा.शां.प.३४२.३)</span></span> इत्यादेः परिहारसन्दर्भाच्च मोक्षधर्मेषु ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarta-id">‘अवतारे महाविष्णोर्भक्तः कुत्र च मुच्यते’ ।</span></span> इत्यादेश्च ब्रह्मवैवर्ते ॥॥ २१-२३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-578"
oldKey	"BGB_C07_V24"
type	"verse"
parent	"BGB_C07"
chapter	"BGB_C07"
verseType	"shloka"
text	"अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धयः । परं भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम्॥२४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-579"
oldKey	"BGB_C07_V24_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C07"
chapter	"BGB_C07"
verseType	null
text	"को विशेषस्तवान्येभ्यः ? इत्यत आह -<span class="gr-prateeka">अव्यक्तमिति ॥</span> कार्यदेहादिवर्जितः(तम्) । तद्वानिव प्रतीयस इत्यत आह -<span class="gr-prateeka">व्यक्तिमापन्नमिति ॥</span> कार्यदेहाद्यापन्नम् । तच्चोक्तम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सदसतः परम्’</span></span> ,<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shvetashvatara-id">‘न तस्य कार्यम्(श्वे.उ.६,८)’</span></span> ,<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shvetashvatara-id">‘अपाणिपादः’(श्वे.उ.३,१९)</span></span> ,<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘आनन्ददेहं पुरुषं मन्यन्ते गौणदेहिकम्’</span></span> इत्यादौ । <span class="gr-moola">भावं</span> याथार्थ्यम् । (तच्चा)तथाऽब्रवीत्-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘याथातथ्यमजानन्तः परं तस्य विमोहिताः’</span></span> । इति ॥ २४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-580"
oldKey	"BGB_C07_V25"
type	"verse"
parent	"BGB_C07"
chapter	"BGB_C07"
verseType	"shloka"
text	"नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः । मूढोऽयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम्॥२५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-581"
oldKey	"BGB_C07_V25_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C07"
chapter	"BGB_C07"
verseType	null
text	"अज्ञानं च मदिच्छयेत्याह -<span class="gr-prateeka">नाहमिति ॥</span> योगेन= सामर्थ्योपायेन, मायया च । मयैव <span class="gr-moola">मूढो नाभिजानाति</span> । तथाऽऽह पाद्मे- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘आत्मनः प्रावृतिं चैव लोकचित्तस्य बन्धनम् । स्वसामर्थ्येन देव्या च कुरुते स महेश्वरः ॥’</span></span> इति ॥२५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-582"
oldKey	"BGB_C07_V26"
type	"verse"
parent	"BGB_C07"
chapter	"BGB_C07"
verseType	"shloka"
text	"वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन । भविष्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चन॥२६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-583"
oldKey	"BGB_C07_V26_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C07"
chapter	"BGB_C07"
verseType	null
text	"न च मां माया बध्नातीत्याह -<span class="gr-prateeka">वेदेति ॥</span> न <span class="gr-moola">कश्चन</span> अतिसमर्थोऽपि स्वसामर्थ्यात् ॥ २६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-584"
oldKey	"BGB_C07_V27"
type	"verse"
parent	"BGB_C07"
chapter	"BGB_C07"
verseType	"shloka"
text	"इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन भारत । सर्वभूतानि संमोहं सर्गे यान्ति परन्तप॥२७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-585"
oldKey	"BGB_C07_V27_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C07"
chapter	"BGB_C07"
verseType	null
text	"<span class="gr-moola">द्वन्द्वमोहेन</span> सुखदुःखादिविषयमोहेन । इच्छाद्वेषयोः प्रवृद्धयोर्न हि किञ्चिज्ज्ञातुं शक्यम् । कारणान्तरमेतत् । <span class="gr-moola">सर्गे</span> सर्गकालं आरभ्यैव । शरीरे हि सति (सन्ति) इच्छादयः । पूर्वं त्वज्ञानमात्रम् ॥ २७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-586"
oldKey	"BGB_C07_V28"
type	"verse"
parent	"BGB_C07"
chapter	"BGB_C07"
verseType	"shloka"
text	"येषां त्वन्तगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम् । ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ता भजन्ते मां दृढव्रताः॥२८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-587"
oldKey	"BGB_C07_V28_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C07"
chapter	"BGB_C07"
verseType	null
text	"विपरीताश्च केचित् सन्तीत्याह - <span class="gr-prateeka">येषामिति ॥</span> २८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-588"
oldKey	"BGB_C07_V29"
type	"verse"
parent	"BGB_C07"
chapter	"BGB_C07"
verseType	"shloka"
text	"जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये । ते ब्रह्म तद्विदुः कृत्स्नमध्यात्मं कर्म चाखिलम्॥२९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-589"
oldKey	"BGB_C07_V30"
type	"verse"
parent	"BGB_C07"
chapter	"BGB_C07"
verseType	"shloka"
text	"साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः । प्रयाणकालेऽपि च मां ते विदुर्युक्तचेतसः॥३० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-590"
oldKey	"BGB_C07_V30_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C07"
chapter	"BGB_C07"
verseType	null
text	"‘जरामरणमोक्षाय’ इत्यन्यकामनिवृत्त्यर्थम् । मोक्षे सक्तिस्तुत्यर्थं वा । न विधिः । <span class="gr-reference gr-ref-Narada-id">‘मुमुक्षोरमुमुक्षुस्तु वरो ह्येकान्तभक्तिभाक्’ ।</span> इतीतरस्तुतेः नारदीये । <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">‘नात्यन्तिकम्’(भाग.३.१६.४८)</span> इति च । <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">‘देवानां गुणलिङ्गानाम् आनुश्राविककर्मणाम् ।<br/> सत्त्व एवैकमनसो वृत्तिः स्वाभाविकी तु या ।<br/>अनिमित्ता भगवति भक्तिः सिद्धेर्गरीयसी ।<br/> जरयत्याशु या कोशं निगीर्णमनलो यथा ॥’(भाग.३.२६.३२-३३)</span> इति भागवते लक्षणाच्च । <span class="gr-reference gr-ref-Githakalpa-id">आह च- ‘सर्वे वेदास्तु देवार्था देवा नारायणार्थकाः ।<br/>नारायणस्तु मोक्षार्थे मोक्षो नान्यार्थ इष्यते ।<br/>एवं मध्यमभक्तानाम् एकान्तानां न कस्यचित् ।<br/>अर्थे नारायणो देवस्त्वन्यत् सर्वं तदर्थकम् ॥’</span> इति गीताकल्पे । त एव च विदुः । <span class="gr-reference gr-ref-Atharvana-id">‘यमेवैष वृणुते’(आथ.४.१.३)</span> इति श्रुतेः ॥ २९, ३० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-591"
oldKey	"BGB_C08_I01"
type	"introduction"
parent	"BGB_C08"
chapter	"BGB_C08"
verseType	null
text	"मरणकालकर्तव्य-गत्याद्यस्मिन्नध्याये उपदिशति-"

id	"Bhagavadgitabhashya-592"
oldKey	"BGB_C08_I02"
type	"introduction"
parent	"BGB_C08"
chapter	"BGB_C08"
verseType	null
text	"उक्तव्याख्यानपूर्वकं ब्रह्मप्राप्तिरुच्यते ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-593"
oldKey	"BGB_C08_V01"
type	"verse"
parent	"BGB_C08"
chapter	"BGB_C08"
verseType	"shloka"
text	"किं तद्ब्रह्म किमध्यात्मं किं कर्म पुरुषोत्तम । अधिभूतं च किं प्रोक्तमधिदैवं किमुच्यते॥१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-594"
oldKey	"BGB_C08_V02"
type	"verse"
parent	"BGB_C08"
chapter	"BGB_C08"
verseType	"shloka"
text	"अधियज्ञः कथं कोऽत्र देहेऽस्मिन् मधुसूदन । प्रयाणकाले च कथं ज्ञेयोऽसि नियतात्मभिः॥२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-595"
oldKey	"BGB_C08_V03"
type	"verse"
parent	"BGB_C08"
chapter	"BGB_C08"
verseType	"shloka"
text	"अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते । भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसंज्ञितः॥३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-596"
oldKey	"BGB_C08_V03_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C08"
chapter	"BGB_C08"
verseType	null
text	"परमक्षरं (परं) ब्रह्म । वेदादिशङ्कानि(व्या)वृत्त्यर्थम् एतत् । आत्मन्यधि यत् तद् <span class="gr-moola">अध्यात्मम्</span> । आत्माऽधिकारे यत् तदिति वा । तथा हि- जैवस्वभावः । स्वाख्यो भाव इति व्युत्पत्त्या जीवो वा <span class="gr-moola">स्वभावः</span> । सर्वदा अस्त्येवैकप्रकारेणेति भावः । अन्तःकरणादिव्यावृत्त्यर्थो ‘भाव’शब्दः । न ह्येकप्रकारेण स्थितिरन्तःकरणादेः, विकारित्वात् । स्वशब्दः ईश्वरव्यावृत्त्यर्थः । भूतानाम्= जीवानाम्, भावानाम्= जडपदार्थानां चोद्भवकरेश्वरक्रिया <span class="gr-moola">विसर्गः</span> । विशेषेण सर्जनम् = विसर्ग इत्यर्थः ॥ १-३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-597"
oldKey	"BGB_C08_V04"
type	"verse"
parent	"BGB_C08"
chapter	"BGB_C08"
verseType	"shloka"
text	"अधिभूतं क्षरो भावः पुरुषश्चाधिदैवतम् ॥ अधियज्ञोऽहमेवात्र देहे देहभृतां वर॥ ४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-598"
oldKey	"BGB_C08_V04_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C08"
chapter	"BGB_C08"
verseType	null
text	"भूतानि = सशरीरान् जीवान् अधिकृत्य यत् तद् अधिभूतम् । क्षरो भावः विनाशी कार्यः पदार्थः । अव्यक्तान्तर्भावेऽपि तस्याप्यन्यथाभावाख्यो विनाशोऽस्त्येव । तच्चोक्तम्- <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अव्यक्तं परमे व्योम्नि (व्योमन्) निष्क्रिये सम्प्रलीयते।’</span> इति । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘तस्मादव्यक्तमुत्पन्नं त्रिगुणं द्विजसत्तम।’</span> इति च । <span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘विकारोऽव्यक्तजन्म हि’</span> इति च स्कान्दे । पुरि शयनात् पुरुषो जीवः । स च सङ्कर्षणो ब्रह्मा वा । स सर्वदेवानधिकृत्य वर्तते पतिरिति अधिदैवतम् । देवाधिकारस्थ इति वा । देवान् इन्द्रियाण्यपेक्ष्य(भावरत्नकोशे स्वीकृतं भाष्यवाक्यम्)।"

id	"Bhagavadgitabhashya-599"
oldKey	"BGB_C08_V04_B02"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C08"
chapter	"BGB_C08"
verseType	null
text	"सर्वयज्ञभोक्तृत्वादेः अधियज्ञः । अन्योऽधियज्ञोऽग्न्यादिः प्रसिद्धः इति ‘देहे’ इति विशेषणम् । ‘भोक्तारं यज्ञतपसाम्’(५.२९), ‘त्रैविद्या माम्’(९.२०), ‘येऽप्यन्यदेवताभक्ताः’(९.२३), <span class="gr-reference gr-ref-bruhadaranyaka-id">‘एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि ददतो मनुष्याः प्रशंसन्ति यजमानं देवाः।’(बृ.५.८.९)</span> इत्यादेः । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘कुतो ह्यस्य ध्रुवः(वं) स्वर्गः कुतो नैःश्रेयसं परम्।’(म.भा.शां.प.३४२.२)</span> इत्यादिपरिहाराच्च मोक्षधर्मे ॥ भगवान् चेत्, तद्भोक्तृत्वादेरधियज्ञत्वं सिद्धमिति ‘कथम्’ इत्यस्य परिहारः पृथङ् नोक्तः । सर्वप्राणिदेहस्थरूपेण अधियज्ञः ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-600"
oldKey	"BGB_C08_V04_B03"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C08"
chapter	"BGB_C08"
verseType	null
text	"‘अत्र’ इति स्वदेहनिवृत्त्यर्थम् । न हि तत्रेश्वरस्य नियन्तृत्वं पृथगस्ति । नात्रोक्तं ब्रह्म भगवतोऽन्यत् । ‘ते ब्रह्म’(७.२९) इत्युक्त्वा ‘साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः’(७.३०) इति परामर्शात् । तस्यैव च प्रश्नात् । ‘साधियज्ञम्’ इति भेदप्रतीतेः तन्निवृत्त्यर्थम् ‘अधियज्ञोऽहम्’ इत्युक्तम् । ‘माम्’ इत्यभेदप्रतीतेः ‘अक्षरम्’ इत्येवोक्तम् । आह च गीताकल्पे- <span class="gr-reference gr-ref-Geetakalpa-id">‘देहस्थविष्णुरूपाणि अधियज्ञ इतीरितः ।<br/>कर्मेश्वरस्य सृष्ट्याख्यं तच्चापीच्छाद्यमुच्यते ।<br/>अधिभूतं जडं प्रोक्तमध्यात्मं जीव उच्यते ।<br/>हिरण्यगर्भोऽधिदैवं देवः सङ्कर्षणोऽपि वा ।<br/>ब्रह्म नारायणो देवः सर्वदेवेश्वरेश्वरः ॥’ इति ।<br/> ‘यथाप्रतीतं वा सर्वमत्र वै न विरुध्यते ॥’</span> इति च । स्कान्दे च - <span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘आत्माभिमानाधिकारस्थितमध्यात्ममुच्यते ।<br/>देहाद् बाह्यं विनाऽतीव बाह्यत्वादधिदैवतम् ।<br/>देवाधिकारगं सर्वं महाभूताधिकारगम् ।<br/>तत्कारणं तथा कार्यमधिभूतं तदन्तिकात्’॥</span> इति । <span class="gr-reference gr-ref-Mahakoorma-id">महाकौर्मे च - ‘अध्यात्मं देहपर्यन्तं केवलात्मोपकारकम् ।<br/> ‘सदेहजीवभूतानि यत् तेषामुपकारकृत् ।<br/>अधिभूतं तु मायान्तं देवानामधिदैवतम् ॥’</span> इति ॥४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-601"
oldKey	"BGB_C08_V05"
type	"verse"
parent	"BGB_C08"
chapter	"BGB_C08"
verseType	"shloka"
text	"अन्तकाले च मामेव स्मरन् मुक्त्वा कलेवरम् । यः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः॥५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-602"
oldKey	"BGB_C08_V05_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C08"
chapter	"BGB_C08"
verseType	null
text	"मद्भावं मयि सत्ताम् । निर्दुःखनिरतिशयानन्दात्मिकाम् । तच्चोक्तम्- <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘मुक्तानां च गतिर्ब्रह्मन् क्षेत्रज्ञ इति कल्पितः।’(म.भा.शां.प.३४२.४२)</span> इति मोक्षधर्मे ॥ ५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-603"
oldKey	"BGB_C08_V06"
type	"verse"
parent	"BGB_C08"
chapter	"BGB_C08"
verseType	"shloka"
text	"यं यं वाऽपि स्मरन् भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् । तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः॥६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-604"
oldKey	"BGB_C08_V07"
type	"verse"
parent	"BGB_C08"
chapter	"BGB_C08"
verseType	"shloka"
text	"तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युध्य च । मय्यर्पितमनोबुद्धिर्मामेवैष्यस्यसंशयम्॥७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-605"
oldKey	"BGB_C08_V07_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C08"
chapter	"BGB_C08"
verseType	null
text	"स्मरन् त्यजतीति भिन्नकालीनत्वेऽप्यविरोध इति मन्दमतेः शङ्का मा भूदिति ‘अन्ते’ इति विशेषणम् । सुमतेर्नैव शङ्काऽवकाशः । ‘स्मरन् त्यजति’ इत्येककालीनत्वप्रतीतेः । दुर्मतेः दुःखान्न स्मरन् त्यजतीति भविष्यति शङ्का । <span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘त्यजन् देहं न कश्चित्तु मोहमाप्नोत्यसंशयम्’ ।</span> इति स्कान्दे । <span class="gr-reference gr-ref-bruhadaranyaka-id">‘तस्य हैतस्य हृदयस्याग्रं प्रद्योतते । <br/>तेन प्रद्योतेनैष आत्मा निष्क्रामति॥’(बृ.६.४.२)</span> इति हि श्रुतिः । ‘सदा तद्भावभावितः’ इति अन्तकालस्मरणोपायमाह । भावः= अन्तर्गतं मनः । तथाऽभिधानात् । भावितत्वम्= तिवासितत्वम् । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘भावना त्वतिवासना’</span> इत्यभिधानात् ॥ ६, ७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-606"
oldKey	"BGB_C08_V08"
type	"verse"
parent	"BGB_C08"
chapter	"BGB_C08"
verseType	"shloka"
text	"अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिना । परमं पुरुषं दिव्यं याति पार्थानुचिन्तयन्॥८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-607"
oldKey	"BGB_C08_V08_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C08"
chapter	"BGB_C08"
verseType	null
text	"सदा तद्भावभावितत्वं स्पष्टयति - अभ्यासेति ॥ अभ्यास एव योगो अभ्यासयोगः । दिव्यं पुरुषं पुरिशयं पूर्णं च । <span class="gr-reference gr-ref-bruhadaranyaka-id">‘स वा अयं पुरुषः सर्वासु पूर्षु पुरिशयो। <br/> नैनेन किञ्चनानावृतं नैनेन किञ्चनासंवृतम् ॥’(बृ.४.५.१८)</span> इति श्रुतेः । दिव्यं सृष्ट्यादिक्रीडादियुक्तम् । <span class="gr-reference gr-ref-Dhathu-id">‘दिवु = क्रीडा-.......’</span> इति धातोः ॥८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-608"
oldKey	"BGB_C08_V09"
type	"verse"
parent	"BGB_C08"
chapter	"BGB_C08"
verseType	"shloka"
text	"कविं पुराणमनुशासितारम् अणोरणीयांसमनुस्मरेद् यः। सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूपम् आदित्यवर्णं तमसः परस्तात्॥ ९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-609"
oldKey	"BGB_C08_V09_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C08"
chapter	"BGB_C08"
verseType	null
text	"ध्येयमाह- <span class="gr-prateeka">कविमिति ॥</span> <span class="gr-moola">कविं</span> सर्वज्ञम् ,<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Atharvana-id">‘यः सर्वज्ञः...’(आथ.१.१०)</span></span> इति श्रुतिः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-brahma-id">‘त्वं कविः सर्ववेदनात्’</span></span> इति च ब्राह्मे । <span class="gr-moola">धातारं</span> धारणपोषणकर्तारम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Dhathu-id">‘डुधाञ्= धारणपोषणयोः’</span></span> इति धातोः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘धाता विधाता परमोत सन्दृक्’(कृ.य.का.५.प्र.७.अनु.४)</span></span> इति च श्रुतिः ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘ब्रह्मा स्थाणुः’</span></span> इत्यारभ्य <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘तस्य प्रसादादिच्छन्ति तदादिष्टफलं गतिम्।’(म.भा.शां.प.३३४.३४-३९)</span></span> इति च मोक्षधर्मे । <span class="gr-moola">तमसः</span> अव्यक्तात् परतः स्थितम्- <span class="gr-prateeka">तमसः परस्तादिति ॥</span> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">अव्यक्तं वै तमः, परस्ताद्धि स ततः’</span></span> इति पिप्पलादशाखायाम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘मृत्युर्वा व तमः’</span></span> , <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-bruhadaranyaka-id">मृत्युर्वै ज्योतिरमृतम्’(बृ.३.३.२९)</span></span> इति श्रुतेः ॥९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-610"
oldKey	"BGB_C08_V10"
type	"verse"
parent	"BGB_C08"
chapter	"BGB_C08"
verseType	"shloka"
text	"प्रयाणकाले मनसाऽचलेन भक्त्या युक्तो योगबलेन चैव । भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्यक् स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥ १० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-611"
oldKey	"BGB_C08_V10_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C08"
chapter	"BGB_C08"
verseType	null
text	"वायुजयादियोगयुक्तानां मृतिकालकर्तव्यमाह विशेषतः - प्रयाणकाल इति ॥ वायुजयादिरहितानामपि ज्ञानभक्तिवैराग्यसम्पूर्णानां भवत्येव मुक्तिः । तद्वतां तु ईषज्ज्ञानाद्यसम्पूर्णानामपि निपुणानां तद्बलात् कथञ्चिद् भवतीति विशेषः । उक्तं च भागवते- <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘पानेन ते देवकथासुधायाः प्रवृद्धभक्त्या विशदाशया ये ।<br/>वैराग्यसारं प्रतिलभ्य बोधं यथाऽञ्जसा त्वाऽऽपुरकुण्ठधिष्ण्यम् ॥ <br/>तथाऽपरे (परे) त्वात्मसमाधियोगबलेन जित्वा प्रकृतिं बलिष्ठाम् ।<br/>त्वामेव धीराः पुरुषं विशन्ति तेषां श्रमः स्यान्नतु सेवया ते।’(भाग.३.६.२४-२५)</span> इति ॥ <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘ये तु तद्भाविता लोके ह्येकान्तित्वं समास्थिताः ।<br/> एतदभ्यधिकं तेषां यत्ते तं (तत् तेजः) प्रविशन्त्युत ॥’(म.भा.शां.प.३४२.४५)</span> इति च मोक्षधर्मे । <span class="gr-reference gr-ref-Vyasayoga-id">‘सम्पूर्णानां भवेन्मोक्षो विरक्तिज्ञानभक्तिभिः ।<br/>नियमेन तथाऽपीरजयादियुतयोगिनाम् ।<br/>वश्यत्वान्मनसस्त्वीषत् पूर्वमप्याप्यते ध्रुवम् ॥’</span> इति च व्यासयोगे ।॥१० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-612"
oldKey	"BGB_C08_V11"
type	"verse"
parent	"BGB_C08"
chapter	"BGB_C08"
verseType	"shloka"
text	"यदक्षरं वेदविदो वदन्ति विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः । यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं सङ्ग्रहेण प्रवक्ष्ये ॥ ११ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-613"
oldKey	"BGB_C08_V11_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C08"
chapter	"BGB_C08"
verseType	null
text	"तदेव सध्येयं प्रपञ्चयति - यदक्षरमित्यादिना ॥ प्राप्यते मुमुक्षुभिरिति पदं स्वरूपम् । <span class="gr-reference gr-ref-Dhathu-id">‘पद= गतौ’</span> इति धातोः । <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘तद् विष्णोः परमं पदम्’(ऋ.मं.१.सू.२२.मं.७)</span> इति श्रुतेश्च । <span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">‘गीयसे पदमित्येव मुनिभिः पद्यसे यतः।’</span> इति वचनान्नारदीये ॥११ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-614"
oldKey	"BGB_C08_V12"
type	"verse"
parent	"BGB_C08"
chapter	"BGB_C08"
verseType	"shloka"
text	"सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हृदि निरुध्य च । मूर्ध्न्याधायाऽत्मनः प्राणम् आस्थितो योगधारणाम्॥१२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-615"
oldKey	"BGB_C08_V13"
type	"verse"
parent	"BGB_C08"
chapter	"BGB_C08"
verseType	"shloka"
text	"ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन् मामनुस्मरन् । यः प्रयाति त्यजन् देहं स याति परमां गतिम्॥१३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-616"
oldKey	"BGB_C08_V13_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C08"
chapter	"BGB_C08"
verseType	null
text	"ब्रह्मनाडीं विना यद्यन्यत्र गच्छति तर्हि विना मोक्षं स्थानान्तरं प्राप्नोतीति सर्वद्वाराणि संयम्य । <span class="gr-reference gr-ref-Vyasayoga-id">‘निर्गच्छन् चक्षुषा सूर्यं दिशः श्रोत्रेण चैव हि’ इत्यादिवचनात् व्यासयोगे, मोक्षधर्मे च ।</span> हृदि नारायणे । <span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘ह्रियते त्वया जगद् यस्माद्धृदित्येव प्रभाष्यसे’</span> इति हि पाद्मे । न हि मूर्ध्नि प्राणे (प्राणस्थितेः) हृदि मनसः स्थितिः सम्भवति । <span class="gr-reference gr-ref-Vyasayoga-id">‘यत्र प्राणो मनस्तत्र तत्र जीवः परस्तथा।’</span> इति व्यासयोगे । योगधारणामास्थितः योगभरण एवाभियुक्त इत्यर्थः ॥ १२, १३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-617"
oldKey	"BGB_C08_V14"
type	"verse"
parent	"BGB_C08"
chapter	"BGB_C08"
verseType	"shloka"
text	"अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः । तस्याहं सुलभः पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिनः॥१४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-618"
oldKey	"BGB_C08_V14_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C08"
chapter	"BGB_C08"
verseType	null
text	"<span class="gr-moola">नित्ययुक्तस्य</span> नित्योपायवतः । <span class="gr-moola">योगिनः</span> परिपूर्णयोगस्य ॥ १४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-619"
oldKey	"BGB_C08_V15"
type	"verse"
parent	"BGB_C08"
chapter	"BGB_C08"
verseType	"shloka"
text	"मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम् । नाऽप्नुवन्ति महात्मानः संसिद्धिं परमां गताः॥१५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-620"
oldKey	"BGB_C08_V15_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C08"
chapter	"BGB_C08"
verseType	null
text	"तत्प्राप्तिं स्तौति - <span class="gr-prateeka">माम् इति ॥</span> ‘परमां (सं)सिद्धिं गता हि ते’ इति तत्र हेतुः ॥ १५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-621"
oldKey	"BGB_C08_V16"
type	"verse"
parent	"BGB_C08"
chapter	"BGB_C08"
verseType	"shloka"
text	"आब्रह्मभवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन । मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते॥१६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-622"
oldKey	"BGB_C08_V16_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C08"
chapter	"BGB_C08"
verseType	null
text	"महामेरुस्थब्रह्मसदनमारभ्य न पुनरावृत्तिः । तच्चोक्तं नारायणगोपालकल्पे- <span class="gr-reference gr-ref-Narayanagopalakalpa-id">‘आ मेरुब्रह्मसदनाद् आजनान्न जनिर्भुवि ।<br/>तथाऽप्यभावः सर्वत्र प्राप्यैव वसुदेवजम् ॥’</span> इति ॥१६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-623"
oldKey	"BGB_C08_V17"
type	"verse"
parent	"BGB_C08"
chapter	"BGB_C08"
verseType	"shloka"
text	"सहस्रयुगपर्यन्तम् अहर्यद्ब्रह्मणो विदुः । रात्रिं युगसहस्रान्तां तेऽहोरात्रविदो जनाः॥१७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-624"
oldKey	"BGB_C08_V18"
type	"verse"
parent	"BGB_C08"
chapter	"BGB_C08"
verseType	"shloka"
text	"अव्यक्ताद्व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे । रात्र्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसञ्ज्ञके॥१८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-625"
oldKey	"BGB_C08_V19"
type	"verse"
parent	"BGB_C08"
chapter	"BGB_C08"
verseType	"shloka"
text	"भूतग्रामः स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते । रात्र्यागमेऽवशः पार्थ प्रभवत्यहरागमे॥१९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-626"
oldKey	"BGB_C08_V20"
type	"verse"
parent	"BGB_C08"
chapter	"BGB_C08"
verseType	"shloka"
text	"परस्तस्मात्तु भावोऽन्योऽव्यक्तो व्यक्तात्सनातनः । यः स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति॥२० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-627"
oldKey	"BGB_C08_V20_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C08"
chapter	"BGB_C08"
verseType	null
text	"‘मां प्राप्य न पुनरावृत्तिः’ इति स्थापयितुम् अव्यक्ताख्यात्मसामर्थ्यं दर्शयितुं प्रलयादि दर्शयति - सहस्रयुगेत्यादिना ॥ सहस्रशब्दोऽत्रानेकवाची । ब्रह्म परम् । <span class="gr-reference gr-ref-Shruthi-id">‘सा विश्वरूपस्य रजनी’</span> इति हि श्रुतिः । द्विपरार्धप्रलय एवात्र विवक्षितः । ‘अव्यक्ताद् व्यक्तयः सर्वाः’(८.१८) इत्युक्तेः । उक्तं च महाकौर्मे- <span class="gr-reference gr-ref-Mahakourma-id">‘अनेकयुगपर्यन्तम् अहर्विष्णोस्तथा निशा ।<br/>रात्र्यादौ लीयते सर्वमहरादौ च जायते ॥’</span> इति । ‘यः स सर्वेषु भूतेषु’ इति वाक्यशेषाच्च ॥ १७-२० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-628"
oldKey	"BGB_C08_V21"
type	"verse"
parent	"BGB_C08"
chapter	"BGB_C08"
verseType	"shloka"
text	"अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तः तमाहुः परमां गतिम् । यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम॥२१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-629"
oldKey	"BGB_C08_V21_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C08"
chapter	"BGB_C08"
verseType	null
text	"<span class="gr-moola">अव्यक्तः</span> भगवान् । ‘यं प्राप्य न निवर्तन्ते’ इति ‘मामुपेत्य’(८.१६) इत्युक्तस्य परामर्शात् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">‘अव्यक्तं परमं विष्णुः’</span></span> इति प्रयोगाच्च गारुडे । <span class="gr-moola">धाम</span> स्वरूपम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘तेजः स्वरूपं च गृहं प्राज्ञैर्धामेति गीयते’</span></span> इत्यभिधानात्॥ २१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-630"
oldKey	"BGB_C08_V22"
type	"verse"
parent	"BGB_C08"
chapter	"BGB_C08"
verseType	"shloka"
text	"पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया । यस्यान्तःस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम्॥२२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-631"
oldKey	"BGB_C08_V22_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C08"
chapter	"BGB_C08"
verseType	null
text	"परमसाधनमाह- <span class="gr-prateeka">पुरुष इति ॥</span> २२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-632"
oldKey	"BGB_C08_V23"
type	"verse"
parent	"BGB_C08"
chapter	"BGB_C08"
verseType	"shloka"
text	"यत्र काले त्वनावृत्तिमावृत्तिं चैव योगिनः । प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ॥२३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-633"
oldKey	"BGB_C08_V23_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C08"
chapter	"BGB_C08"
verseType	null
text	"यत्कालाद्यभिमानिदेवतागता आवृत्त्यनावृत्ती गच्छन्ति ता आह - <span class="gr-prateeka">यत्रेत्यादिना ॥</span> ‘काले’ इत्युपलक्षणम् । अग्न्यादेरपि वक्ष्यमाणत्वात् ॥२३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-634"
oldKey	"BGB_C08_V24"
type	"verse"
parent	"BGB_C08"
chapter	"BGB_C08"
verseType	"shloka"
text	"अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् । तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः॥२४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-635"
oldKey	"BGB_C08_V25"
type	"verse"
parent	"BGB_C08"
chapter	"BGB_C08"
verseType	"shloka"
text	"धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम् । तत्र चान्द्रमसं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते॥२५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-636"
oldKey	"BGB_C08_V26"
type	"verse"
parent	"BGB_C08"
chapter	"BGB_C08"
verseType	"shloka"
text	"शुक्लकृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते मते । एकया यात्यनावृत्तिम् अन्ययाऽऽवर्तते पुनः॥२६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-637"
oldKey	"BGB_C08_V26_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C08"
chapter	"BGB_C08"
verseType	null
text	"ज्योतिः अर्चिः । <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘ते अर्चिषमभिसम्भवन्ति’(छा.५.४.१)</span> इति हि श्रुतिः । तथा च नारदीये- <span class="gr-reference gr-ref-Narada-id">‘अग्निं प्राप्य ततश्चार्चिः ततश्चाप्यहरादिकम्।’</span> इति । अभिमानिदेवताश्च अग्न्यादयः । कथमन्यथा <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘अह्न आपूर्यमाणपक्षम्’</span> इति युज्येत । <span class="gr-reference gr-ref-Brahme-id">‘दिवादिदेवताभिस्तु पूजितो ब्रह्म याति हि।’</span> इति च ब्राह्मे । मासाभिमानिभ्यो अयनाभिमानिनी च पृथक् । तच्चोक्तं गारुडे- <span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">‘पूजितस्त्वयनेनासौ मासैः परिवृतेन हि’</span> इति । तच्चोक्तं ब्रह्मवैवर्ते- <span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarta-id">‘साह्ना मध्यन्दिनेनाथ शुक्लेन च स पूर्णिमा ।<br/>सविष्वा चायनेनासौ पूजितः केशवं व्रजेत् ॥’</span> इति ॥ २४-२६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-638"
oldKey	"BGB_C08_V27"
type	"verse"
parent	"BGB_C08"
chapter	"BGB_C08"
verseType	"shloka"
text	"नैते सृती पार्थ जानन् योगी मुह्यति कश्चन । तस्मात् सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भवार्जुन ॥२७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-639"
oldKey	"BGB_C08_V28"
type	"verse"
parent	"BGB_C08"
chapter	"BGB_C08"
verseType	"shloka"
text	"वेदेषु यज्ञेषु तपस्सु चैव दानेषु यत्पुण्यफलं प्रदिष्टम् । अत्येति तत्सर्वमिदं विदित्वा योगी परं स्थानमुपैति चाद्यम् । ॥२८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-640"
oldKey	"BGB_C08_V28_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C08"
chapter	"BGB_C08"
verseType	null
text	"एते सृती सोपाये ज्ञात्वाऽनुष्ठाय न मुह्यति । तच्चाह स्कान्दे- <span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘सृती ज्ञात्वा तु सोपाये अनुष्ठाय च साधनम् ।<br/>न कश्चित् मोहमाप्नोति न चान्या तत्र वै गतिः ॥’</span> इति ॥ २७-२८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-641"
oldKey	"BGB_C09_I01"
type	"introduction"
parent	"BGB_C09"
chapter	"BGB_C09"
verseType	null
text	"सप्तमाध्यायोक्तं स्पष्टयत्यस्मिन्नध्याये-"

id	"Bhagavadgitabhashya-642"
oldKey	"BGB_C09_I02"
type	"introduction"
parent	"BGB_C09"
chapter	"BGB_C09"
verseType	null
text	"सप्तमोक्तं प्रपञ्चयति ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-643"
oldKey	"BGB_C09_V01"
type	"verse"
parent	"BGB_C09"
chapter	"BGB_C09"
verseType	"shloka"
text	"इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे । ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात्॥१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-644"
oldKey	"BGB_C09_V02"
type	"verse"
parent	"BGB_C09"
chapter	"BGB_C09"
verseType	"shloka"
text	"राजविद्या राजगुह्यं पवित्रमिदमुत्तमम् । प्रत्यक्षावगमं धर्म्यं सुसुखं कर्तुमव्ययम्॥२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-645"
oldKey	"BGB_C09_V03"
type	"verse"
parent	"BGB_C09"
chapter	"BGB_C09"
verseType	"shloka"
text	"अश्रद्दधानाः पुरुषा धर्मस्यास्य परन्तप । अप्राप्य मां निवर्तन्ते मृत्युसंसारवर्त्मनि॥३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-646"
oldKey	"BGB_C09_V03_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C09"
chapter	"BGB_C09"
verseType	null
text	"राजविद्या प्रधानविद्या । प्रत्यक्षं ब्रह्म अवगम्यते येन तत् प्रत्यक्षावगमम् । अक्षेषु = इन्द्रियेषु प्रति प्रति स्थित इति प्रत्यक्षः । तथा च श्रुतिः- <span class="gr-reference gr-ref-Bruhadarnyaka-id">‘यः प्राणे तिष्ठन् प्राणादन्तरो यं प्राणो न वेद यस्य प्राणः शरीरम्, यः प्राणमन्तरो यमयत्येष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः’(बृ.५.७.१६) ।<br/>‘यो वाचि (विज्ञाने) तिष्ठन्’(बृ.५.७.१७), ‘यः चक्षुषि तिष्ठन्’(बृ.५.७.१८)</span> इत्यादेः । <span class="gr-reference gr-ref-Chandogya-id">‘य एषोऽन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यते’(छा.४.१५.१)</span> इति च । <span class="gr-reference gr-ref-Mahanarayana-id">‘अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषः अङ्गुष्ठं च समाश्रितः’(म.ना.१६(१५).५)</span> इति च । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabarata-id">‘त्वं मनस्त्वं चन्द्रमास्त्वं चक्षुरादित्यः(त्यम्)’(गी.प्रे. म.भा.शां.प.३३८.४)</span> इत्यादेश्च मोक्षधर्मे । <span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘स प्रत्यक्षः, प्रति प्रति हि सोऽक्षेष्वक्षवान् स भवति हि, य एवं विद्वान् प्रत्यक्षं वेद’</span> इति सामवेदे (वारुणशाखायाम्) बाभ्रव्यशाखायाम् । धर्मो=भगवान्, तद्विषयं धर्म्यम् । सर्वं जगद् धत्त इति धर्मः । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabarata-id">‘पृथिवी (धरणी) धर्ममूर्धनि’(कुम्भ-म.भा.१२.३६०.१२)</span> इति प्रयोगान्मोक्षधर्मे । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabarata-id">‘भारभृत् कथितो योगी’ इति च ।</span> <span class="gr-reference gr-ref-Taittareeyaranyaka-id">‘भर्ता सन् भ्रियमाणो बिभर्ति’(तै.आ.३.१४)</span> इति च श्रुतिः । <span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘धर्मो वा इदमग्र आसीन्न पृथिवी न वायुर्नाकाशो न ब्रह्मा न रुद्रो (नेन्द्रो) न देवा न ऋषयः सोऽध्यायत्’</span> इति च सामवेदे बाभ्रव्यशाखायाम् । ‘प्रत्यक्षावगम’शब्देन अपरोक्षज्ञानसाधनत्वमुक्तम् ॥ १-३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-647"
oldKey	"BGB_C09_V04"
type	"verse"
parent	"BGB_C09"
chapter	"BGB_C09"
verseType	"shloka"
text	"मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना । मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थितः॥४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-648"
oldKey	"BGB_C09_V04_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C09"
chapter	"BGB_C09"
verseType	null
text	"तज्ज्ञानाद्याह- <span class="gr-prateeka">मयेति ॥</span> तर्हि किमिति न दृश्यत इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">अव्यक्तमूर्तिनेति ॥</span> ४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-649"
oldKey	"BGB_C09_V05"
type	"verse"
parent	"BGB_C09"
chapter	"BGB_C09"
verseType	"shloka"
text	"न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम् । भूतभृन्न च भूतस्थो ममाऽत्मा भूतभावनः॥५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-650"
oldKey	"BGB_C09_V05_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C09"
chapter	"BGB_C09"
verseType	null
text	"मत्स्थत्वेऽपि यथा पृथिव्यां स्पृष्ट्वा स्थितानि, न तथा मयीत्याह- न चेति ॥ <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘न दृश्यश्चक्षुषा चासौ न स्पृश्यः स्पर्शनेन च।’(कुम्भ-म.भा.१२.३४७.२१)</span> इति मोक्षधर्मे । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘सञ्ज्ञासञ्ज्ञ’(कुम्भ-म.भा.१२.३४६.४)</span> इति च । ममाऽत्मा देह एव भूतभावनः । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘महाविभूते माहात्म्यशरीर’(कुम्भ-म.भा.१२.३४६.४)</span> इति हि मोक्षधर्मे ॥५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-651"
oldKey	"BGB_C09_V06"
type	"verse"
parent	"BGB_C09"
chapter	"BGB_C09"
verseType	"shloka"
text	"यथाऽऽकाशस्थितो नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान् । तथा सर्वाणि भूतानि मत्स्थानीत्युपधारय॥६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-652"
oldKey	"BGB_C09_V06_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C09"
chapter	"BGB_C09"
verseType	null
text	"‘मत्स्थानि’(९.४), ‘न च मत्स्थानि’(९.५) इत्यस्य दृष्टान्तमाह- <span class="gr-prateeka">यथाऽऽकाशस्थित इति ॥</span> न हि आकाशस्थितो(ऽपि) वायुः स्पर्शाद्याप्नोति ॥ ६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-653"
oldKey	"BGB_C09_V07"
type	"verse"
parent	"BGB_C09"
chapter	"BGB_C09"
verseType	"shloka"
text	"सर्वभूतानि कौन्तेय प्रकृतिं यान्ति मामिकाम् । कल्पक्षये पुनस्तानि कल्पादौ विसृजाम्यहम्॥७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-654"
oldKey	"BGB_C09_V07_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C09"
chapter	"BGB_C09"
verseType	null
text	"ज्ञानप्रदर्शनार्थं प्रलयादि प्रपञ्चयति- <span class="gr-prateeka">सर्वभूतानीत्यादिना ॥</span>७॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-655"
oldKey	"BGB_C09_V08"
type	"verse"
parent	"BGB_C09"
chapter	"BGB_C09"
verseType	"shloka"
text	"प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य विसृजामि पुनः पुनः । भूतग्राममिमं कृत्स्नमवशं प्रकृतेर्वशात्॥८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-656"
oldKey	"BGB_C09_V08_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C09"
chapter	"BGB_C09"
verseType	null
text	"प्रकृत्यवष्टम्भस्तु यथा कश्चित् समर्थोऽपि पादेन गन्तुम्, लीलया दण्डमवष्टभ्य गच्छति ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘सर्वभूतगुणैर्युक्तं नैवं त्वं ज्ञातुमर्हसि।’(कुम्भ-म.भा.शां.प.३४७.४५)</span></span> इति च मोक्षधर्मे । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘सर्वभूतगुणैर्युक्तं दैवं मां (त्वं) ज्ञातुमर्हसि।’(मोक्षधर्मे)</span></span> इति च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘विदित्वा सप्त सूक्ष्माणि षडङ्गं च महेश्वरम्(त्वां च मूर्तितः) । प्रधानविनियोगस्थः परं ब्रह्माधिगच्छति(त्वामेव विशते बुधः) ॥’(कुम्भ-म.भा.१३.४५.४११)</span></span> इति च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘न कुत्रचिच्छक्तिरनन्तरूपा विहन्यते तस्य महेश्वरस्य । तथाऽपि मायामधिरुह्य देवः प्रवर्तते सृष्टिविलापनेषु ॥’</span></span> इति ऋग्वेदखिलेषु । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘मय्यनन्तगुणेनन्ते गुणतोनन्तविग्रहे।’</span></span> इति भागवते । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Atharvanaveda-id">‘अथ कस्मादुच्यते परं ब्रह्म इति, (बृ)बृंहति (बृ)बृंहयति ।’</span></span> इति च आथर्वणे । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते।’</span></span> इति च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘विष्णोर्नु कं वीर्याणि प्रवोचं यः पार्थिवानि विममे रजांसि’(ऋ.मं.१.अनु.१५४.मं.१)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘न ते विष्णो जायमानो न जातो देव महिम्नः परमन्तमाप’(ऋ.मं.७.अनु.९९.मं.२)</span></span> इत्यादेश्च । प्रकृतेर्वशादवशम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘त्वमेवैतत्सर्जने सर्वकर्मण्यनन्तशक्तोऽपि स्वमाययैव । मायावशं चावशं लोकमेतत् तस्मात् स्रक्ष्यस्यत्सि पासीश विष्णो ॥’</span></span> इति गौतमखिलेषु ॥ ८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-657"
oldKey	"BGB_C09_V09"
type	"verse"
parent	"BGB_C09"
chapter	"BGB_C09"
verseType	"shloka"
text	"न च(तु) मां तानि कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय । उदासीनवदासीनम् असक्तं तेषु कर्मसु॥९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-658"
oldKey	"BGB_C09_V09_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C09"
chapter	"BGB_C09"
verseType	null
text	"उदासीनवत्, न तु उदासीनः । तदर्थमाह- असक्तमिति ॥ <span class="gr-reference gr-ref-Chandogya-id">‘अवाक्यनादरः’(छा.३.३४.२)</span> इति (हि) श्रुतिः । <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">‘द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च ।<br/>यदनुग्रहतः सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया॥’(भाग.२.१०.११)</span> इति भागवते । यस्य असक्त्यैव सर्वकर्मशक्तिः कुतस्तस्य सर्वकर्मबन्ध इति भावः । <span class="gr-reference gr-ref-Shruthi-id">‘न कर्मणा वर्धते नो कनीयान्’</span> इति श्रुतिः। यः कर्माणि(पि) निया(य)मयति कथं च (तत्) तं कर्म बध्नाति ॥९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-659"
oldKey	"BGB_C09_V10"
type	"verse"
parent	"BGB_C09"
chapter	"BGB_C09"
verseType	"shloka"
text	"मयाऽध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम् । हेतुनाऽनेन कौन्तेय जगद्विपरिवर्तते॥१० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-660"
oldKey	"BGB_C09_V10_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C09"
chapter	"BGB_C09"
verseType	null
text	"उदासीनवदिति चेत् स्वयमेव प्रकृतिः सूयते? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">मयेति ॥</span> प्रकृतिसूतिद्रष्टा कर्ता (च) अहमेवेत्यर्थः । तथा च श्रुतिः- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruthi-id">‘यतः प्रसूता जगतः प्रसूती तोयेन जीवान् व्यससर्ज भूम्याम्।’(म.ना.१.४)</span></span>इति ॥१० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-661"
oldKey	"BGB_C09_V11"
type	"verse"
parent	"BGB_C09"
chapter	"BGB_C09"
verseType	"shloka"
text	"अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम् । परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम्॥११ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-662"
oldKey	"BGB_C09_V11_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C09"
chapter	"BGB_C09"
verseType	null
text	"तर्हि कथं केचित् त्वामवजानन्ति ? का च तेषां गतिः ? इत्यत आह - अवजानन्तीत्यादिना ॥ मानुषीं तनुं मूढानां मानुषवत् प्रतीताम् तनुं, न तु मनुष्यरूपाम् । उक्तं च मोक्षधर्मे- <span class="gr-reference gr-ref-Mokshadharma-id">‘यत्किञ्चिदिह लोकेऽस्मिन् देहबद्धं विशाम्पते ।<br/>सर्वं पञ्चभिराविष्टं भूतैरीश्वरबुद्धिजैः ॥ <br/>ईश्वरो हि जगत्स्रष्टा प्रभुर्नारायणो विराट् ।<br/>भूतान्तरात्मा विज्ञेयः सगुणो निर्गुणोऽपि च ।<br/>भूतप्रलयमव्यक्तं शुश्रूषुर्नृपसत्तम’।(कुम्भ-म.भा.१२.३५७.११-१३)</span> इति । अवतारप्रसङ्गे चैतदुक्तम् । अतो नावताराः (च) पृथक् शङ्क्याः । <span class="gr-reference gr-ref-Mokshadharma-id">‘रूपाण्यनेकान्यसृजत् प्रादुर्भावभवाय सः ।<br/>वाराहं नारसिंहं च वामनं मानुषं तथा ॥’(कुम्भ-म.भा.१२.३५९.३६-३७)</span> इति तत्रैव प्रथमसर्गकाल एवावताररूपविभक्त्युक्तेश्च । अतो न तेषां मानुषत्वादिर्विना भ्रान्तिम् । ‘भूतं महद् ईश्वरं च’ इति भूतमहेश्वरम् । तथा हि (सामवेदे)बाभ्रव्यशाखायाम्- <span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘अनाद्यनन्तं परिपूर्णरूपम् ईशं वराणामपि देववीर्यम्।’</span> इति । <span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyaka-id">‘अस्य महतो भूतस्य निःश्वसितम्।’(बृ.४.४.१०)</span> इति च । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘ब्रह्म पुरोहित ब्रह्म कायिक महाराजिक।’(गी.प्रे-म.भा.१२.३३८.४)</span> इति च मोक्षधर्मे ॥११ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-663"
oldKey	"BGB_C09_V12"
type	"verse"
parent	"BGB_C09"
chapter	"BGB_C09"
verseType	"shloka"
text	"मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः । राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृतिं मोहिनीं श्रिताः॥१२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-664"
oldKey	"BGB_C09_V12_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C09"
chapter	"BGB_C09"
verseType	null
text	"तेषां फलमाह - <span class="gr-prateeka">मोघाशा इति ॥</span> वृथाशाः । भगवद्द्वेषिभिः आशासितं(आमुष्मिकम्) न किञ्चिदाप्यते । यज्ञादिकर्माणि च वृथैव तेषां, ज्ञानं च । केनापि ब्रह्मरुद्रादिभक्त्याद्युपायेन न कश्चित् पुरुषार्थ आमुष्मिकः तैराप्यत इत्यर्थः । वक्ष्यति च - ‘तानहं द्विषतः क्रूरान्’(१६.१९) इत्यादि । मोक्षधर्मे च - <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘कर्मणा मनसा वाचा यो द्विष्याद् विष्णुमव्ययम् । मज्जन्ति पितरस्तस्य नरके शाश्वतीस्समाः । यो द्विष्याद् विबुधश्रेष्ठं देवं नारायणं हरिम् (प्रभुम्) । कथं स न भवेद् द्वेष्य आलोकान्तस्य कस्यचित् ॥(कथं नाम भवेद् द्वेष्य आात्मा लोकस्य कस्यचित्)’(गी.प्रे-म.भा.१२.३४६.६-७)</span></span> इति । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘सर्वोत्कृष्टो(ष्टे) ज्ञानभक्ती ह(हि) यस्य नारायणे पुष्करविष्टराद्ये । सर्वावमो(मे) द्वेषयुतश्च तस्मिन् भ्रूणानन्तघ्नोऽ(प्य)स्य समो न चैव ॥’</span></span> इति च सामवेदे शाण्डिल्यशाखायाम् ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-665"
oldKey	"BGB_C09_V12_B02"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C09"
chapter	"BGB_C09"
verseType	null
text	"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘द्वेषाच्चेद्यादयो नृपाः’(भाग.७.१.३२)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘वैरेण यन्नृपतयः शिशुपालपौण्ड्रसाल्वादयो गतिविलासविलोकनाद्यैः । ध्यायन्त आकृतधियः शयनासनादौ तत्साम्यमीयु(मापु)रनुरक्तधियः पुनः किम्॥’(भाग.११.५.४९)</span></span> इत्यादि तु भगवतो भक्तप्रियत्वज्ञापनार्थम्, (नित्यध्यानस्तुत्यर्थं च ।) स्वभक्तस्य कदाचिच्छापबलाद् द्वेषिणोऽपि भक्तिफलमेव भगवान् ददातीति ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-666"
oldKey	"BGB_C09_V12_B03"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C09"
chapter	"BGB_C09"
verseType	null
text	"भक्ता एव हि ते पूर्वं शिशुपालादयः । शापबलादेव च द्वेषिणः । तत्प्रश्नपूर्वं पार्षदत्वादिकथनाच्च(तत्प्रश्ने पूर्वपार्षदत्वशापादिकथनाच्च) एतज्ज्ञायते । अन्यथा किमिति तदप्रस्तुतमुच्यते । भगवतः साम्यकथनं तु द्वेषिणामपि द्वेषमनिरूप्य पूर्वतनभक्तिफलमेव ददातीति ज्ञापयितुम् । ‘न मे भक्तः प्रणश्यति’(९.३१) इति च वक्ष्यति । न च <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘भावो (हि) भव(भाव)कारणम्’ (भाग.१०.८४.४७)</span> इत्यादिविरोधः । द्वेषभाविनां द्वेष एव भवतीति हि युक्तम् । अन्यथा गुरुद्वेषिणामपि गुरुत्वं भवतीत्याद्यनिष्टम् आपद्येत । न च आकृतधीत्वेऽविशेषः । तेषामेव हिरण्यकशिप्वादीनां पापप्रतीतेः- <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘हिरण्यकशिपुश्चापि भगवन्निन्दया तमः ।<br/> विविक्षुरत्यगात् सूनोः प्रह्लादस्यानुभावतः ॥’(भाग.४.२१.४६)</span> इति । <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘यदनिन्दत् पिता मह्यम्’(भाग.७.१०.१६)</span> इत्यारभ्य <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘तस्मात् पिता मे पूयेत दुरन्ताद् दुस्तरादघात्’ (भाग.७.१०.१८)</span> इति प्रह्लादेन भगवतो वरयाचनाच्च । बहुषु ग्रन्थेषु च निषेधः, कुत्रचिदेव तदुक्तिरिति विशेषः । यस्मिन् तदुच्यते तत्रैव निषेध उक्तः । महातात्पर्यविरोधश्चोक्तः पुरस्तात् । अयुक्तिमद्भ्यो युक्त्तिमन्त्येव बलवन्ति वाक्यानि । युक्तयश्चोक्ता अन्येषाम् । न चैषां काचिद् गतिः । साम्येऽपि वाक्ययोर्लोकानुकूलाननुकूलयोर्लोकानुकूलमेव बलवत् । लोकानुकूलं च भक्तप्रियत्वम्, नेतरत् । उक्तं च तेषां पूर्वभक्तत्वम्- <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘मन्येसुरान् भागवतान् त्र्यधीशे संरम्भमार्गाभिनिविष्टचित्तान् ।’(भाग.३.२.२४)</span> इत्यादि । अतो न भगवद्द्वेषिणां काचिद् गतिरिति सिद्धम् । द्वेषकारणमाह- राक्षसीमिति ॥ १२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-667"
oldKey	"BGB_C09_V13"
type	"verse"
parent	"BGB_C09"
chapter	"BGB_C09"
verseType	"shloka"
text	"महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः । भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम्॥१३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-668"
oldKey	"BGB_C09_V14"
type	"verse"
parent	"BGB_C09"
chapter	"BGB_C09"
verseType	"shloka"
text	"सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढव्रताः । नमस्यन्तश्च मां भक्त्या नित्ययुक्ता उपासते॥१४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-669"
oldKey	"BGB_C09_V14_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C09"
chapter	"BGB_C09"
verseType	null
text	"नेतरे द्विषन्तीति दर्शयितुं देवानाह - <span class="gr-prateeka">महात्मान इति ॥</span> १३, १४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-670"
oldKey	"BGB_C09_V15"
type	"verse"
parent	"BGB_C09"
chapter	"BGB_C09"
verseType	"shloka"
text	"ज्ञानयज्ञेन चाप्यन्ये यजन्तो मामुपासते । एकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतो मुखम्॥१५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-671"
oldKey	"BGB_C09_V15_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C09"
chapter	"BGB_C09"
verseType	null
text	"सर्वत्रैक एव नारायणः स्थित इति <span class="gr-moola">एकत्वेन । पृथक्त्वेन</span> सर्वतो वैलक्षण्येन । <span class="gr-moola">बहुधा</span> तस्य रूपम् ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘आभाति शुक्लमिव लोहितमिवाथो नीलमथार्जुनम्’(आभाति शुक्लमिव लोहितमिव अथो कृष्णमायसमर्कवर्णम् इति कुम्भ-म.भा.५.४४.२६)</span></span>इति हि सनत्सुजा(तीये)ते । ‘दैवमेवापरे’(४.२५) इत्युक्तप्रकारेण बहवो वा बहुधा ॥१५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-672"
oldKey	"BGB_C09_V16"
type	"verse"
parent	"BGB_C09"
chapter	"BGB_C09"
verseType	"shloka"
text	"अहं क्रतुरहं यज्ञः स्वधाऽहमहमौषधम् । मन्त्रोऽहमहमेवाज्यम् अहमग्निरहं हुतम्॥१६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-673"
oldKey	"BGB_C09_V16_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C09"
chapter	"BGB_C09"
verseType	null
text	"प्रतिज्ञातं विज्ञानमाह - <span class="gr-prateeka">अहं क्रतुरित्यादिना ॥</span> क्रतवोऽग्निष्टोमादयः । <span class="gr-moola">यज्ञो</span> देवतामुद्दिश्य द्रव्यपरित्यागः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘उद्दिश्य देवान् द्रव्याणां त्यागो यज्ञ इतीरितः’</span></span> इत्यभिधानात् ॥ १६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-674"
oldKey	"BGB_C09_V17"
type	"verse"
parent	"BGB_C09"
chapter	"BGB_C09"
verseType	"shloka"
text	"पिताऽहमस्य जगतो माता धाता पितामहः । वेद्यं पवित्रमोङ्कार ऋक्साम यजुरेव च॥१७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-675"
oldKey	"BGB_C09_V18"
type	"verse"
parent	"BGB_C09"
chapter	"BGB_C09"
verseType	"shloka"
text	"गतिर्भर्ता प्रभुः साक्षी निवासः शरणं सुहृत् । प्रभवः प्रलयः स्थानं निधानं बीजमव्ययम्॥१८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-676"
oldKey	"BGB_C09_V18_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C09"
chapter	"BGB_C09"
verseType	null
text	"गम्यते मुमुक्षुभिरिति गतिः । तथाहि सामवेदेषु वसिष्ठशाखायाम्- <span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘अथ कस्मादुच्यते गतिरिति । ब्रह्मैव गतिः, तद्धि गम्यते पापविमुक्तैः’</span> इति । साक्षादीक्षत इति साक्षी । तथाहि बाष्कलशाखायाम्- <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘स साक्षादिदमद्राक्षीद् यदद्राक्षीत् तत् साक्षिणः साक्षित्वम्’</span> इति । शरणम् आश्रयः संसारभीतस्य । <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘परमं यः परायणम्’</span> इति ह्युक्तम् । <span class="gr-reference gr-ref-Mahanarayanopanishat-id">‘नारायणं महाज्ञेयं विश्वात्मानं परायणम्’</span> इति च । संहारकाले प्रकृत्या जगदत्र निधीयत इति निधानम् । तथाहि ऋग्वेदखिलेषु- <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘अपश्यमप्यये मायया विश्वकर्मण्यदो जगन्निहितं शुभ्रचक्षुः’</span> इति ॥१८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-677"
oldKey	"BGB_C09_V19"
type	"verse"
parent	"BGB_C09"
chapter	"BGB_C09"
verseType	"shloka"
text	"तपाम्यहमहं वर्षं निगृह्णाम्युत्सृजामि च । अमृतं चैव मृत्युश्च सदसच्चाहमर्जुन॥१९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-678"
oldKey	"BGB_C09_V19_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C09"
chapter	"BGB_C09"
verseType	null
text	"सत् कार्यम् । असत् कारणम् । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सदभिव्यक्तरूपत्वात् कार्यमित्युच्यते बुधैः ।<br/>असदव्यक्तरूपत्वात् कारणं चापि शब्दितम्॥’</span> ॥ इति ह्यभिधानम् । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharatha-id">‘असच्च सच्चैव यद् विश्वं सदसतः परम्’(गी.प्रे.म.भा.१.१.२३)</span> इति च भारते ॥१९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-679"
oldKey	"BGB_C09_V20"
type	"verse"
parent	"BGB_C09"
chapter	"BGB_C09"
verseType	"shloka"
text	"त्रैविद्या मां सोमपा पूतपापाः यज्ञैरिष्ट्वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते । ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोकं अश्नन्तिदिव्यान् दिवि देवभोगान् ॥२०॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-680"
oldKey	"BGB_C09_V21"
type	"verse"
parent	"BGB_C09"
chapter	"BGB_C09"
verseType	"shloka"
text	"ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालं क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति । एवं त्रयीधर्ममनुप्रपन्ना गतागतं कामकामा लभन्ते॥ २१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-681"
oldKey	"BGB_C09_V20_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C09"
chapter	"BGB_C09"
verseType	null
text	"तथाऽपि मद्भजनमेवान्यदेवताभजनाद् वरमिति दर्शयति- <span class="gr-prateeka">त्रैविद्या इत्यादिना ॥</span> २०-२१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-682"
oldKey	"BGB_C09_V21_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C09"
chapter	"BGB_C09"
verseType	null
text	"अनन्याः अन्यदचिन्तयित्वा । तथाहि गौतमखिलेषु- <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘सर्वं परित्यज्य मनोगतं यद् विना देवं केवलं शुद्धमाद्यम् ।<br/>ये चिन्तयन्तीह तमेव धीरा अनन्यास्ते देवमेवाविशन्ति ॥’</span> इति । <span class="gr-reference gr-ref-Mokshadharma-id">‘कामं कालेन महता एकान्तित्वात् समाहितैः ।<br/>शक्यो द्रष्टुं स भगवान् प्रभासन्दृश्यमण्डलः॥’</span> ॥ इति मोक्षधर्मे । नित्यमभितः= सर्वतो युक्तानाम् ॥२२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-683"
oldKey	"BGB_C09_V22"
type	"verse"
parent	"BGB_C09"
chapter	"BGB_C09"
verseType	"shloka"
text	"येऽप्यन्यदेवता भक्ता यजन्ते श्रद्धयाऽन्विताः । तेऽपि मामेव कौन्तेय यजन्त्यविधिपूर्वकम्॥२३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-684"
oldKey	"BGB_C09_V22_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C09"
chapter	"BGB_C09"
verseType	null
text	"तर्हि ‘अहं क्रतुः’(९.१६) इत्याद्यसत्यमित्यत आह - <span class="gr-prateeka">येऽपीति ॥</span> २३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-685"
oldKey	"BGB_C09_V23"
type	"verse"
parent	"BGB_C09"
chapter	"BGB_C09"
verseType	"shloka"
text	"अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च । न तु मामभिजानन्ति तत्त्वेनातश्च्यवन्ति ते॥२४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-686"
oldKey	"BGB_C09_V23_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C09"
chapter	"BGB_C09"
verseType	null
text	"कारणमाहाविधिपूर्वकत्वे - <span class="gr-prateeka">अहं हीति ॥</span> २४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-687"
oldKey	"BGB_C09_V24"
type	"verse"
parent	"BGB_C09"
chapter	"BGB_C09"
verseType	"shloka"
text	"यान्ति देवव्रता देवान् पितॄन् यान्ति पितॄव्रताः । भूतानि यान्ति भूतेज्या यान्ति मद्याजिनोऽपि माम् ॥॥ २५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-688"
oldKey	"BGB_C09_V24_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C09"
chapter	"BGB_C09"
verseType	null
text	"फलं विविच्याह - <span class="gr-prateeka">यान्तीति ॥</span> २५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-689"
oldKey	"BGB_C09_V25"
type	"verse"
parent	"BGB_C09"
chapter	"BGB_C09"
verseType	"shloka"
text	"पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति । तदहं भक्त्युपहृतम् अश्नामि प्रयतात्मनः॥२६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-690"
oldKey	"BGB_C09_V25_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C09"
chapter	"BGB_C09"
verseType	null
text	"दुर्बलैस्त्वं पूजयितुमशक्यः ? महत्त्वाद्, इत्याशङ्क्याह - पत्रमिति ॥ न त्वविहितपत्रादि । तस्यापराधत्वोक्तेर्वाराहादौ । भक्त्यैवाहं (तुष्ट) तृप्य इति भावः । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharatha-id">‘भक्तप्रियं सकललोकनमस्कृतं च’(म.भा.१११)</span> इति च भारते <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">‘एतावानेव लोकेऽस्मिन् पुंसः स्वार्थः परः स्मृतः ।<br/>एकान्तभक्तिर्गोविन्दे यत् सर्वत्रात्मदर्शनम्॥’(एतावानेव लोकेऽस्मिन् पुंसां धर्मः परः स्मृतः। भक्तियोगो भगवति तन्नामग्रहणादिभिः ॥भाग.६.३.२२ )</span> (इति भागवते) ॥२६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-691"
oldKey	"BGB_C09_V26"
type	"verse"
parent	"BGB_C09"
chapter	"BGB_C09"
verseType	"shloka"
text	"यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोषि ददासि यत् । यत्तपस्यसि कौन्तेय तत् कुरुष्व मदर्पणम्॥२७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-692"
oldKey	"BGB_C09_V27"
type	"verse"
parent	"BGB_C09"
chapter	"BGB_C09"
verseType	"shloka"
text	"शुभाशुभफलैरेवं मोक्ष्यसे कर्मबन्धनैः । संन्यासयोगयुक्तात्मा विमुक्तो मामुपैष्यसि॥२८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-693"
oldKey	"BGB_C09_V27_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C09"
chapter	"BGB_C09"
verseType	null
text	"अतो यत् करोषि ॥ २७, २८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-694"
oldKey	"BGB_C09_V28"
type	"verse"
parent	"BGB_C09"
chapter	"BGB_C09"
verseType	"shloka"
text	"समोऽहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योऽस्ति न प्रियः । ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्यहम् ॥२९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-695"
oldKey	"BGB_C09_V28_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C09"
chapter	"BGB_C09"
verseType	null
text	"तर्हि स्नेहादिमत्त्वाद् अल्पभक्तस्यापि कस्यचित् बहु फलं ददासि । विपरीतस्यापि कस्यचित् विपरीतम् ? इत्यत आह - <span class="gr-prateeka">समोऽहमिति ॥</span> तर्हि न भक्तिप्रयोजनम् ? इत्यत आह - <span class="gr-prateeka">ये भजन्तीति ॥</span> <span class="gr-moola">मयि ते तेषु चाप्यहम्</span> इति । मम ते वशाः, तेषामहं वश इति । उक्तं च पैङ्गिखिलेषु- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘ये वै भजन्ते परमं पुमांसं तेषां वशः स तु ते तद्वशाश्च ।’</span></span> इति । तद्वशा एव ते सर्वदा । तथाऽपि बुद्धिपूर्वकत्वाबुद्धिपूर्वकत्वेन भेदः । उद्धवादिवत्, शिशुपालादिवच्च । तच्चोक्तं तत्रैव-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘अबुद्धिपूर्वाद् यो वशस्तस्य ध्यानात् पुनर्वशो भवते बुद्धिपूर्वम्’</span></span> इति ॥ २९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-696"
oldKey	"BGB_C09_V29"
type	"verse"
parent	"BGB_C09"
chapter	"BGB_C09"
verseType	"shloka"
text	"अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक् । साधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः॥३० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-697"
oldKey	"BGB_C09_V29_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C09"
chapter	"BGB_C09"
verseType	null
text	"न भवत्येव प्रायशस्तद्भक्तो सुदुराचारः । तथाऽपि बहुपुण्येन यदि कथञ्चित् भवति तर्हि साधुरेव स मन्तव्यः ॥ ३० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-698"
oldKey	"BGB_C09_V30"
type	"verse"
parent	"BGB_C09"
chapter	"BGB_C09"
verseType	"shloka"
text	"क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं निगच्छति । कौन्तेय प्रतिजानीहि न मे भक्तः प्रणश्यति॥३१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-699"
oldKey	"BGB_C09_V31"
type	"verse"
parent	"BGB_C09"
chapter	"BGB_C09"
verseType	"shloka"
text	"मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येऽपि स्युः पापयोनयः । स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेऽपि यान्ति परां गतिम्॥३२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-700"
oldKey	"BGB_C09_V32"
type	"verse"
parent	"BGB_C09"
chapter	"BGB_C09"
verseType	"shloka"
text	"किं पुनर्ब्राह्मणाः पुण्या भक्ता राजर्षयस्तथा । अनित्यमसुखं लोकमिमं प्राप्य भजस्व माम्॥३३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-701"
oldKey	"BGB_C09_V33"
type	"verse"
parent	"BGB_C09"
chapter	"BGB_C09"
verseType	"shloka"
text	"मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु । मामेवैष्यसि युक्त्वैवम् आत्मानं मत्परायणः॥३४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-702"
oldKey	"BGB_C09_V33_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C09"
chapter	"BGB_C09"
verseType	null
text	"कुतः ? क्षिप्रं भवति धर्मात्मा । देवदेवांशादिष्वेव च (ए)तद् भवति । उक्तं च (सामवेदे)शाण्डिल्यशाखायाम्- <span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘नाविरतो दुश्चरितान्नाभक्तो नासमाहितः ।<br/>सम्यग् भक्तो भवेत् कश्चिद् वासुदेवेऽमलाशयः ।<br/>देवर्षयस्तदंशाश्च भवन्ति क्व च ज्ञानतः ॥’</span> इति । अतोन्यः कश्चिद् भवति चेत्, डाम्भिकत्वेन सोऽनुमेयः । साधारणपापानां तु सत्सङ्गात् महत्यपि कथञ्चिद् भक्तिर्भवति । साधारणभक्तिर्वेतरेषाम् । <span class="gr-reference gr-ref-Vishupurana-id">‘शठमतिरुपयाति योऽर्थतृष्णां तमधमचेष्टमवैहि नास्य(भक्तम्)भक्तिः’।</span> इति हि श्रीविष्णुपुराणे । <span class="gr-reference gr-ref-Vishupurana-id">‘सा श्रद्दधानस्य विवर्धमाना विरक्तिमन्यत्र करोति पुंसाम्’</span> इति च । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘वेदाः स्वधीता मम लोकनाथ तप्तं तपो नानृतमुक्तपूर्वम् ।<br/>पूजां गुरूणां सततं करोमि परस्य गुह्यं न च भिन्नपूर्वम् ।<br/>गुप्तानि चत्वारि यथागमं मे शत्रौ च मित्रे च समोऽस्मि नित्यम् ।<br/>तं चापि देवं शरणं प्रपन्नः एकान्तभावेन भजाम्यजस्रम् ।<br/>एतैरुपायैः परिशुद्धसत्त्वः कस्मान्न पश्येयमनन्तमेनम् ॥’</span> इति मोक्षधर्मे। आचारस्य ज्ञानसाधनत्वोक्तेश्च । ज्ञानाभावे च सम्यग्भक्त्यभावात् । तथाहि गौतमखिलेषु- <span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘विना ज्ञानं कुतो भक्तिः कुतो भक्तिं विना च तत्।’</span> इति । <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘भक्तिः परे स्वेऽनुभवो विरक्तिरन्यत्र चैतत् त्रिक एककालम्’(भाग.११.२.४२)</span> इति च भागवते ॥ ३१-३४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-703"
oldKey	"BGB_C10_I01"
type	"introduction"
parent	"BGB_C10"
chapter	"BGB_C10"
verseType	null
text	"उपासनार्थं विभूतीर्विशेषकारणत्वं च केषाञ्चिदनेन अध्यायेनाह-"

id	"Bhagavadgitabhashya-704"
oldKey	"BGB_C10_V01"
type	"verse"
parent	"BGB_C10"
chapter	"BGB_C10"
verseType	"shloka"
text	"भूय एव महाबाहो शृृणु मे परमं वचः । यत्तेऽहं प्रीयमाणाय वक्ष्यामि हितकाम्यया॥१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-705"
oldKey	"BGB_C10_V01_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C10"
chapter	"BGB_C10"
verseType	null
text	"<span class="gr-moola">प्रीयमाणाय</span> श्रुत्वा सन्तोषं प्राप्नुवते ॥ १ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-706"
oldKey	"BGB_C10_V02"
type	"verse"
parent	"BGB_C10"
chapter	"BGB_C10"
verseType	"shloka"
text	"न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः । अहमादिर्हि देवानां महर्षीणां च सर्वशः॥२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-707"
oldKey	"BGB_C10_V02_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C10"
chapter	"BGB_C10"
verseType	null
text	"<span class="gr-moola">प्रभवं</span> प्रभावम् । <span class="gr-moola">मदीयां</span> जगदुत्पत्तिं वा । तद्वशत्वात् तस्येत्युच्यते । यद्यस्ति तर्हि देवादयोऽपि जानन्ति सर्वज्ञत्वात्, अतो नास्तीति भावः । ‘अहमादिर्हि’ इति तु उत्पत्तिरपि यस्य वशा, कुतस्तस्य जनिरिति ज्ञापनार्थम् । ‘अहं सर्वस्य जगतः प्रभवः प्रलयः’(७.३) इति चोक्तम् । उक्तं चैतत् सर्वमन्यत्रापि- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-TaittariyaBrahmana-id">‘को अद्धा वेद क इह प्रवोचत् कुत आ जाता कुत इयं विसृष्टिः । अर्वाग् देवा अस्य विसर्जनेन अथा को वेद यत आ बभूव ॥’(तै.ब्रा.२.८९.५,ऋ.म.१०.सू.१२९.मं.६)</span></span> इति । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘न तत्प्रभावमृषयश्च देवा विदुः कुतोऽन्येऽल्पधृतिप्रमाणाः।’</span></span> इति ऋग्वेदखिलेषु । अन्यस्तु अर्थो ‘यो मामजम्’(१०.०३) इति वाक्यादेव ज्ञायते ॥२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-708"
oldKey	"BGB_C10_V03"
type	"verse"
parent	"BGB_C10"
chapter	"BGB_C10"
verseType	"shloka"
text	"यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम् । असंमूढः स मर्त्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते॥३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-709"
oldKey	"BGB_C10_V03_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C10"
chapter	"BGB_C10"
verseType	null
text	"अनः= चेष्टयिता आदिश्च सर्वस्य इति <span class="gr-moola">अनादिः</span> । अजत्वेन सिद्धेः इतरस्य । ॥३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-710"
oldKey	"BGB_C10_V04"
type	"verse"
parent	"BGB_C10"
chapter	"BGB_C10"
verseType	"shloka"
text	"बुद्धिर्ज्ञानमसंमोहः क्षमा सत्यं दमः शमः । सुखं दुःखं भवो भावो भयं चाभयमेव च॥४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-711"
oldKey	"BGB_C10_V05"
type	"verse"
parent	"BGB_C10"
chapter	"BGB_C10"
verseType	"shloka"
text	"अहिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोऽयशः । भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः॥५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-712"
oldKey	"BGB_C10_V05_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C10"
chapter	"BGB_C10"
verseType	null
text	"तत् प्रथयति- बुद्धिरित्यादिना॥ कार्याकार्यविनिश्चयो बुद्धिः । ज्ञानं प्रतीतिः । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ज्ञानं प्रतीतिर्बुद्धिस्तु कार्याकार्यविनिश्चयः(विनिर्णयः)।’</span> इत्यभिधानम् । दमः इन्द्रियनिग्रहः । शमः परमात्मनि निष्ठा- <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">‘शमो मन्निष्ठता बुद्धेर्दम इन्द्रियनिग्रहः ।’(भाग.११.१९.३५)</span> इति हि भागवते । तुष्टिः अलम्बुद्धिः- <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अलम्बुद्धिस्तथा तुष्टिः’</span> इत्यभिधानात् ॥ ४-५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-713"
oldKey	"BGB_C10_V06"
type	"verse"
parent	"BGB_C10"
chapter	"BGB_C10"
verseType	"shloka"
text	"महर्षयः सप्त पूर्वे चत्वारो मनवस्तथा । मद्भावा मानसा जाता येषां लोक इमाः प्रजाः॥६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-714"
oldKey	"BGB_C10_V06_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C10"
chapter	"BGB_C10"
verseType	null
text	"पूर्वे सप्तर्षयः - <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।<br/>वसिष्ठश्च महातेजाः’(कुम्भ-म.भा.१२.३४३.३०)</span> इति मोक्षधर्मोक्ताः । ते हि (सर्वे)सर्वपुराणेषूच्यन्ते । चत्वारः प्रथमाः स्वायम्भुवाद्याः । तेषां हि इमाः प्रजाः । न हि भविष्यताम् ‘इमाः प्रजाः’ इति युक्तम् । विभागः प्राधान्यं च प्राथमिकत्वादेव भवति । तच्चोक्तं गौतमखिलेषु- <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘स्वायम्भुवं स्वारोचिषं रैवतं च तथोत्तमम् । वेद यः स प्रजावान्’</span> इति । पूर्वेभ्यो ह्युत्तरा जायन्त इत्येषां (तेषां) प्राधान्यम् । अजातेषु (च) ज्यैष्ठ्यम् ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-715"
oldKey	"BGB_C10_V06_B02"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C10"
chapter	"BGB_C10"
verseType	null
text	"तापसस्य भगवदवतारत्वाद् अनुक्तिः । तच्च भागवते प्रसिद्धम् । मानसत्वं च सर्वेषां मनूनामुक्तं भागवते- <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘ततो मनून् ससर्जान्ते मनसा लोकभावनान्।(भाग.३.२१.४९)’</span> इति । अन्यपुत्रत्वं तु अपरित्यज्यापि शरीरं तद् भवति । प्रमाणं चोभयविधवाक्यान्यथाऽनुपपत्तिरेव । ‘पूर्वे’ इति विशेणाच्च एतत्सिद्धिः । मत्तो भावो येषां ते मद्भावाः । ये ते ‘ब्रह्मणो मनसा जाताः’ ते मत्त एव जाताः इति भावः ॥६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-716"
oldKey	"BGB_C10_V07"
type	"verse"
parent	"BGB_C10"
chapter	"BGB_C10"
verseType	"shloka"
text	"एतां विभूतिं योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वतः । सोविकम्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः॥७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-717"
oldKey	"BGB_C10_V08"
type	"verse"
parent	"BGB_C10"
chapter	"BGB_C10"
verseType	"shloka"
text	"अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते । इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः॥८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-718"
oldKey	"BGB_C10_V09"
type	"verse"
parent	"BGB_C10"
chapter	"BGB_C10"
verseType	"shloka"
text	"मच्चित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम् । कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च॥९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-719"
oldKey	"BGB_C10_V10"
type	"verse"
parent	"BGB_C10"
chapter	"BGB_C10"
verseType	"shloka"
text	"तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् । ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते॥१० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-720"
oldKey	"BGB_C10_V11"
type	"verse"
parent	"BGB_C10"
chapter	"BGB_C10"
verseType	"shloka"
text	"तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः । नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता॥११ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-721"
oldKey	"BGB_C10_V11_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C10"
chapter	"BGB_C10"
verseType	null
text	"सन्ति च भजन्तः केचिदित्याह- <span class="gr-prateeka">अहमित्यादिना ॥</span> ८-११ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-722"
oldKey	"BGB_C10_V12"
type	"verse"
parent	"BGB_C10"
chapter	"BGB_C10"
verseType	"shloka"
text	"परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान् । पुरुषं शाश्वतं दिव्यम् आदिदेवमजं विभुम्॥१२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-723"
oldKey	"BGB_C10_V13"
type	"verse"
parent	"BGB_C10"
chapter	"BGB_C10"
verseType	"shloka"
text	"आहुस्त्वाम् ऋषयः सर्वे देवर्षिर्नारदस्तथा । असितो देवलो व्यासः स्वयं चैव ब्रवीषि मे॥१३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-724"
oldKey	"BGB_C10_V14"
type	"verse"
parent	"BGB_C10"
chapter	"BGB_C10"
verseType	"shloka"
text	"सर्वमेतदृतं मन्ये यन्मां वदसि केशव । न हि ते भगवन्व्यक्तिं विदुर्देवा न दानवाः॥१४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-725"
oldKey	"BGB_C10_V15"
type	"verse"
parent	"BGB_C10"
chapter	"BGB_C10"
verseType	"shloka"
text	"स्वयमेवाऽत्मनाऽऽत्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम । भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते॥१५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-726"
oldKey	"BGB_C10_V15_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C10"
chapter	"BGB_C10"
verseType	null
text	"<span class="gr-moola">ब्रह्म</span> परिपूर्णम्-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘अथ कस्मादुच्यते परं ब्रह्म । बृहति(बृंहति) बृंहयति च’</span></span> इति च श्रुतिः । ‘बृह (बृंह) बृहि = वृद्धौ’ इति च पठन्ति ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘परमं यो महद् ब्रह्म’(कुम्भ-म.भा.१३.२५४.९)</span></span> इति च । विविधमासीदिति <span class="gr-moola">विभुः</span> । तथाहि वारुणशाखायाम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘विभु प्रभु प्रथमं मेहनावत इति । स ह्येव प्राभवद् विविधोऽभवत्’</span></span> इति ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Taittariyopanishat-id">‘सोऽकामयत बहु स्यां प्रजायेय’(तै.उ.२.६.)</span></span> इत्यादेश्च ॥ १२-१५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-727"
oldKey	"BGB_C10_V16"
type	"verse"
parent	"BGB_C10"
chapter	"BGB_C10"
verseType	"shloka"
text	"वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतयः । याभिर्विभूतिभिर्लोकान् इमान् त्वं व्याप्य तिष्ठसि॥१६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-728"
oldKey	"BGB_C10_V16_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C10"
chapter	"BGB_C10"
verseType	null
text	"<span class="gr-moola">विभूतयः</span> विविधभूतयः ॥ १६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-729"
oldKey	"BGB_C10_V17"
type	"verse"
parent	"BGB_C10"
chapter	"BGB_C10"
verseType	"shloka"
text	"कथं विद्यामहं योगिन् त्वां सदा परिचिन्तयन् । केषु केषु च भावेषु चिन्त्योऽसि भगवन् मया॥१७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-730"
oldKey	"BGB_C10_V18"
type	"verse"
parent	"BGB_C10"
chapter	"BGB_C10"
verseType	"shloka"
text	"विस्तरेणाऽत्मनो योगं विभूतिं च जनार्दन । भूयः कथय तृप्तिर्हि शृृण्वतो नास्ति मेऽमृतम्॥१८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-731"
oldKey	"BGB_C10_V18_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C10"
chapter	"BGB_C10"
verseType	null
text	"न जायते, अर्दयति च संसारम् इति <span class="gr-moola">जनार्दनः</span> । तथा च बाभ्रव्यशाखायाम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘स भूतः स जनार्दन इति स ह्यासीत् स नासीत् सोऽर्दयति’</span></span> इति ॥१८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-732"
oldKey	"BGB_C10_V19"
type	"verse"
parent	"BGB_C10"
chapter	"BGB_C10"
verseType	"shloka"
text	"हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतयः । प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे॥१९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-733"
oldKey	"BGB_C10_V20"
type	"verse"
parent	"BGB_C10"
chapter	"BGB_C10"
verseType	"shloka"
text	"अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः । अहमादिश्च मध्यश्च च भूतानामन्त एव च॥२० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-734"
oldKey	"BGB_C10_V21"
type	"verse"
parent	"BGB_C10"
chapter	"BGB_C10"
verseType	"shloka"
text	"आदित्यानामहं विष्णुर्ज्योतिषां रविरंशुमान् । मरीचिर्मरुतामस्मि नक्षत्राणामहं शशी॥२१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-735"
oldKey	"BGB_C10_V21_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C10"
chapter	"BGB_C10"
verseType	null
text	"विष्णुः सर्वव्यापित्व-प्रवेशित्वादेः । ‘विष्लृ= व्याप्तौ’, ‘विश= प्रवेशने’ इति हि पठन्ति । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘गतिश्च सर्वभूतानां प्रजानां चापि भारत ।<br/>व्याप्तौ मे रोदसी पार्थ कान्तिश्चाभ्यधिका मम ।<br/>अधिभूतनिविष्टश्च तदिच्छुश्चास्मि(पि) भारत ।<br/>क्रमणाच्चाप्यहं पार्थ विष्णुरित्यभिसञ्ज्ञितः॥’(कुम्भ-म.भा.१२.३५०.४२-४३)</span> इति मोक्षधर्मे ॥२१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-736"
oldKey	"BGB_C10_V22"
type	"verse"
parent	"BGB_C10"
chapter	"BGB_C10"
verseType	"shloka"
text	"वेदानां सामवेदोऽस्मि देवानामस्मि वासवः । इन्द्रियाणां मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतना॥२२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-737"
oldKey	"BGB_C10_V23"
type	"verse"
parent	"BGB_C10"
chapter	"BGB_C10"
verseType	"shloka"
text	"रुद्राणां शङ्करश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम् । वसूनां पावकश्चास्मि मेरुः शिखरिणामहम्॥२३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-738"
oldKey	"BGB_C10_V24"
type	"verse"
parent	"BGB_C10"
chapter	"BGB_C10"
verseType	"shloka"
text	"पुरोधसां च मुख्यं मां विद्धि पार्थ बृहस्पतिम् । सेनानीनामहं स्कन्दः सरसामस्मि सागरः॥२४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-739"
oldKey	"BGB_C10_V25"
type	"verse"
parent	"BGB_C10"
chapter	"BGB_C10"
verseType	"shloka"
text	"महर्षीणां भृगुरहं गिरामस्म्येकमक्षरम् । यज्ञानां जपयज्ञोऽस्मि स्थावराणां हिमालयः॥२५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-740"
oldKey	"BGB_C10_V26"
type	"verse"
parent	"BGB_C10"
chapter	"BGB_C10"
verseType	"shloka"
text	"अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः । गन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः॥२६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-741"
oldKey	"BGB_C10_V26_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C10"
chapter	"BGB_C10"
verseType	null
text	"सुखरूपः पाल्यते लीयते च जगद् अनेन इति <span class="gr-moola">कपिलः</span> । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘प्रीतिः सुखं कम् आनन्दः’</span></span> इत्याद्यभिधानात् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्म’(छा.४.१०.५)</span></span> इति च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘ऋषिं प्रसूतं कपिलं यस्तमग्रे ज्ञानैर्बिभर्ति जायमानं च पश्येत् । सुखादनन्तात् पालना(ल्लीयनाच्च)ल्लापनाच्च यं वै देवं कपिलमुदाहरन्ति॥’</span></span> इति च (सामवेदे)बाभ्रव्यशाखायाम् ॥२६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-742"
oldKey	"BGB_C10_V27"
type	"verse"
parent	"BGB_C10"
chapter	"BGB_C10"
verseType	"shloka"
text	"उच्चैःश्रवसमश्वानां विद्धि माममृतोद्भवम् । ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम्॥२७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-743"
oldKey	"BGB_C10_V28"
type	"verse"
parent	"BGB_C10"
chapter	"BGB_C10"
verseType	"shloka"
text	"आयुधानामहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुक् । प्रजनश्चास्मि कन्दर्पः सर्पाणामस्मि वासुकिः॥२८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-744"
oldKey	"BGB_C10_V29"
type	"verse"
parent	"BGB_C10"
chapter	"BGB_C10"
verseType	"shloka"
text	"अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम् । पितॄणामर्यमा चास्मि यमः संयमतामहम्॥२९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-745"
oldKey	"BGB_C10_V30"
type	"verse"
parent	"BGB_C10"
chapter	"BGB_C10"
verseType	"shloka"
text	"प्रह्लादश्चास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम् । मृगाणां च मृगेन्द्रोऽहं वैनतेयश्च पक्षिणाम्॥३० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-746"
oldKey	"BGB_C10_V31"
type	"verse"
parent	"BGB_C10"
chapter	"BGB_C10"
verseType	"shloka"
text	"पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहम् । झषाणां मकरश्चास्मि स्रोतसामस्मि जाह्नवी॥३१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-747"
oldKey	"BGB_C10_V31_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C10"
chapter	"BGB_C10"
verseType	null
text	"आनन्दरूपत्वात् पूर्णत्वात् लोकरमणत्वाच्च <span class="gr-moola">रामः</span> । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘आनन्दरूपो निष्परीमाण एष लोकश्चैतस्माद् रमते तेन रामः ।’</span></span> इति शाण्डिल्यशाखायाम् । रश्च अमश्चेति व्युत्पत्तिः ॥३१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-748"
oldKey	"BGB_C10_V32"
type	"verse"
parent	"BGB_C10"
chapter	"BGB_C10"
verseType	"shloka"
text	"सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन । अध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम्॥३२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-749"
oldKey	"BGB_C10_V33"
type	"verse"
parent	"BGB_C10"
chapter	"BGB_C10"
verseType	"shloka"
text	"अक्षराणामकारोस्मि द्वन्द्वः सामासिकस्य च । अहमेवाक्षयः कालो धाताऽहं विश्वतोमुखः॥३३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-750"
oldKey	"BGB_C10_V34"
type	"verse"
parent	"BGB_C10"
chapter	"BGB_C10"
verseType	"shloka"
text	"मृत्युः सर्वहरश्चाहम् उद्भवश्च भविष्यताम् । कीर्तिः श्रीर्वाक् च नारीणां स्मृतिर्मेधा धृतिः क्षमा ॥३४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-751"
oldKey	"BGB_C10_V35"
type	"verse"
parent	"BGB_C10"
chapter	"BGB_C10"
verseType	"shloka"
text	"बृहत्साम तथा साम्नां गायत्री छन्दसामहम् । मासानां मार्गशीर्षोऽहं ऋतूनां कुसुमाकरः॥३५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-752"
oldKey	"BGB_C10_V36"
type	"verse"
parent	"BGB_C10"
chapter	"BGB_C10"
verseType	"shloka"
text	"द्यूतं छलयतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् । जयोऽस्मि व्यवसायोऽस्मि सत्त्वं सत्त्ववतामहम्॥३६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-753"
oldKey	"BGB_C10_V37"
type	"verse"
parent	"BGB_C10"
chapter	"BGB_C10"
verseType	"shloka"
text	"वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मि पाण्डवानां धनञ्जयः । मुनीनामप्यहं व्यासः कवीनामुशना कविः॥३७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-754"
oldKey	"BGB_C10_V37_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C10"
chapter	"BGB_C10"
verseType	null
text	"आच्छादयति सर्वम्, वासयति, वसति च सर्वत्र इति वासुः । देवशब्दार्थ उक्तः पुरस्तात् (गी.भा.७.१४)। <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘छादयामि जगत् सर्वं भूत्वा सूर्य इवांशुभिः ।<br/>सर्वभूताधिवासश्च वासुदेवस्ततो ह्यहम् ॥’(कुम्भ-म.भा.१२.३५०.४१)</span> इति मोक्षधर्मे । विशिष्टः सर्वस्मात्, आ= समन्तात् स एव इति व्यासः । तथा च- (अग्निवेश्य)अग्नेयीशाखायाम्- <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘स व्यासो वीति तमप् वै विः, सोऽधस्तात् स उत्तरतः स पश्चात् स पूर्वस्मात् स दक्षिणतः स उत्तरत इति।’</span> इति । <span class="gr-reference gr-ref-Mahanarayanopanishat-id">‘यच्च किञ्चित् जगत् सर्वं दृश्यते श्रूयतेपि वा ।<br/>अन्तर्बहिश्च तत् सर्वं व्याप्य नारायणः स्थितः ॥’</span> इति च ॥३७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-755"
oldKey	"BGB_C10_V38"
type	"verse"
parent	"BGB_C10"
chapter	"BGB_C10"
verseType	"shloka"
text	"दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीषताम् । मौनं चैवास्मि गुह्यानां ज्ञानं ज्ञानवतामहम्॥३८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-756"
oldKey	"BGB_C10_V39"
type	"verse"
parent	"BGB_C10"
chapter	"BGB_C10"
verseType	"shloka"
text	"यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन । न तदस्ति विना यत्स्यात् मया भूतं चराचरम्॥३९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-757"
oldKey	"BGB_C10_V40"
type	"verse"
parent	"BGB_C10"
chapter	"BGB_C10"
verseType	"shloka"
text	"नान्तोऽस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां परन्तप । एष तूद्देशतः प्रोक्तो विभूतेर्विस्तरो मया॥४० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-758"
oldKey	"BGB_C10_V40_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C10"
chapter	"BGB_C10"
verseType	null
text	"मया विना यद् भूतं स्यात् तन्नास्ति ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘विश्वरूपः अनन्तगतेः अनन्तभागः अनन्तगः अनन्तः’(कुम्भ-म.भा.१२.३४६.४)</span></span> इत्यादि हि मोक्षधर्मे ॥ ३९,४० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-759"
oldKey	"BGB_C10_V41"
type	"verse"
parent	"BGB_C10"
chapter	"BGB_C10"
verseType	"shloka"
text	"यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा । तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोंऽशसम्भवम्॥४१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-760"
oldKey	"BGB_C10_V41_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C10"
chapter	"BGB_C10"
verseType	null
text	"‘यद्यद् विभूतिमत्’इति विस्तरः । विष्ण्वादीनि तु स्वरूपाण्येव । अन्यानि तु तेजोयुक्तानि(तेजोंऽश) । तथा च पैङ्गिखिलेषु- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘विशेषका रुद्रवैन्येन्द्रदेवराजन्याद्या अंशयुतान्यजीवाः । कृष्णव्यासौ रामकृष्णौ च रामः कपिलयज्ञप्रमुखाः स्वयं सः ॥’</span></span>इति ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘स एवैको भार्गवदाशरथिकृष्णाद्यास्तु अवंशयुता अन्यजीवाः’</span></span> इति च गौतमखिलेषु । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘ऋषयो मनवो देवा मनुपुत्रा महौजसः । कलाः सर्वे हरेरेव सप्रजापतयः स्मृताः। एते स्वांशकलाः पुंसः कृष्णस्तु भगवान् स्वयम् ॥’(भाग.१.३.२७-२८)</span></span> इति च भागवते । ऋष्यादीन् अंशयुतत्वेनोक्त्वा वराहादीन् स्वरूपत्वेनाह । तु शब्द एवार्थे । अन्यस्तु विशेषो न कुत्राप्यवगतः । अंशत्वं च तत्राप्यवगतम्- ‘उद्बबर्हात्मनः केशौ’ इति । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘मृडयन्ति’(भाग१.३.२९)</span></span> इति बहुवचनं चायुक्तम् । न हि अन्तराऽन्यदुक्त्वा पूर्वम् अपरामृश्य तत्क्रिया उच्यमाना दृष्टा कुत्रचित् ॥ ४१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-761"
oldKey	"BGB_C10_V42"
type	"verse"
parent	"BGB_C10"
chapter	"BGB_C10"
verseType	"shloka"
text	"अथवा बहुनैतेन किं ज्ञातेन तवार्जुन । विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नं एकांशेन स्थितो जगत्॥४२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-762"
oldKey	"BGB_C10_V42_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C10"
chapter	"BGB_C10"
verseType	null
text	"‘किम्’ इति वक्ष्यमाणप्राधान्यज्ञापनार्थम् । न तूक्तनिष्फलत्वज्ञापनाय । तथा सति नोच्येत ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘अज्ञात्वैनं सर्वविशेषयुक्तं देवं वरं को हि मुच्येत बन्धात्।’</span></span> इति च ऋर्ग्वेदखिलेषु । त्वं तु बहुफलप्राप्तियोग्य इति ‘तव’ इति विशेषणम् । अन्यस्तुत्यर्थत्वेन प्रसिद्धश्च एकत्र किंशब्दः - <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘रागद्वेषौ यदि स्यातां तपसा किं प्रयोजनम् । तावुभौ यदि न (रागद्वेषौ न चेत्) स्यातां तपसा किं प्रयोजनम् ॥’</span></span> इत्यादौ । प्राधान्यं च सिद्धमेकत्र दर्शनात् सर्वत्र भगवद्दर्शनस्य ‘यो मां पश्यति सर्वत्र’(६.३०) इत्यादौ ॥४२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-763"
oldKey	"BGB_C11_I01"
type	"introduction"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	null
text	"यथा श्रुते ध्यानं (कर्तुं) शक्यं तथा स्वरूपस्थितिरनेनाध्यायेनोच्यते ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-764"
oldKey	"BGB_C11_V01"
type	"verse"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	"shloka"
text	"मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसंज्ञितम् । यत्त्वयोक्तं वचस्तेन मोहोऽयं विगतो मम॥१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-765"
oldKey	"BGB_C11_V02"
type	"verse"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	"shloka"
text	"भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया । त्वत्तः कमलपत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम्॥२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-766"
oldKey	"BGB_C11_V03"
type	"verse"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	"shloka"
text	"एवमेतद्यथाऽऽत्थ त्वमात्मानं परमेश्वर । द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम॥३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-767"
oldKey	"BGB_C11_V04"
type	"verse"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	"shloka"
text	"मन्यसे यदि तच्छक्यं भयाद् द्रष्टुमिति प्रभो । योगेश्वर ततो मे त्वं दर्शयाऽत्मानमव्ययम्॥४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-768"
oldKey	"BGB_C11_V04_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	null
text	"प्रभुः समर्थः । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘नास्ति तस्मात् परं भूतं पुरुषाद्वै सनातनात्।’(कुम्भ.म.भा.१२.३४७.३१)</span> इति हि मोक्षधर्मे । ‘प्रभुरीशः समर्थश्च’ इत्यादि चाभिधानम् ॥ १-४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-769"
oldKey	"BGB_C11_V05"
type	"verse"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	"shloka"
text	"पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोथ सहस्रशः । नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च॥५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-770"
oldKey	"BGB_C11_V06"
type	"verse"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	"shloka"
text	"पश्यादित्यान्वसून् रुद्रानश्विनौ मरुतस्तथा । बहून्यदृष्टपूर्वाणि पश्याश्चर्याणि भारत॥६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-771"
oldKey	"BGB_C11_V07"
type	"verse"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	"shloka"
text	"इहैकस्थं जगत्कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम् । मम देहे गुडाकेश यच्चान्यद्द्रष्टुमिच्छसि॥७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-772"
oldKey	"BGB_C11_V08"
type	"verse"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	"shloka"
text	"न तु मां शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा । दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम्॥८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-773"
oldKey	"BGB_C11_V09"
type	"verse"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	"shloka"
text	"एवमुक्त्वा ततो राजन् महायोगेश्वरो हरिः । दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम्॥९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-774"
oldKey	"BGB_C11_V09_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	null
text	"हरिः सर्वयज्ञभागहारित्वात्- <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘इडोपहूतं गेहेषु हरे भागं क्रतुष्वहम् ।<br/>वर्णो मे हरितः श्रेष्ठस्तस्माद्धरिरिति स्मृतः’॥</span> इति हि मोक्षधर्मे ।॥९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-775"
oldKey	"BGB_C11_V10"
type	"verse"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	"shloka"
text	"अनेकवक्त्रनयनम् अनेकाद्भुतदर्शनम् । अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधम्॥१० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-776"
oldKey	"BGB_C11_V11"
type	"verse"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	"shloka"
text	"दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम् । सर्वाश्चर्यमयं देवम् अनन्तं विश्वतो मुखम्॥११ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-777"
oldKey	"BGB_C11_V11_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	null
text	"<span class="gr-moola">सर्वाश्चर्यमयं</span> सर्वाश्चर्यात्मकम् ॥ १०, ११ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-778"
oldKey	"BGB_C11_V12"
type	"verse"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	"shloka"
text	"दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता । यदि भाः सदृशी सा स्यात् भासस्तस्य महात्मनः॥१२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-779"
oldKey	"BGB_C11_V12_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	null
text	"सहस्रशब्दोऽनन्तवाची । तदपि ‘पाकशासनविक्रमः’ इत्यादिवत् प्रत्यायनार्थमेव । तथाहि ऋग्वेदखिलेषु- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘अनन्तशक्तिः परमोऽनन्तवीर्यः सोऽनन्ततेजाश्च ततस्ततोऽपि ।’</span></span> इति । महातात्पर्याच्च बाहुल्यम् । न च परिमाणोक्त्या किञ्चित् प्रयोजनम् ॥१२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-780"
oldKey	"BGB_C11_V13"
type	"verse"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	"shloka"
text	"तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा । अपश्यद्देवदेवस्य शरीरे पाण्डवस्तदा॥१३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-781"
oldKey	"BGB_C11_V14"
type	"verse"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	"shloka"
text	"ततः स विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा धनञ्जयः । प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिरभाषत॥१४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-782"
oldKey	"BGB_C11_V15"
type	"verse"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	"shloka"
text	"पश्यामि देवांस्तव देव देहे सर्वांस्तथा भूतविशेषसङ्घान् । ब्रह्माणमीशं कमलासनस्थं ऋषींश्च सर्वान् उरगांश्च दिव्यान्॥ १५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-783"
oldKey	"BGB_C11_V16"
type	"verse"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	"shloka"
text	"अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं पश्यामि त्वां सर्वतोऽनन्तरूपम् । नान्तं न मध्यं न पुनस्तवादिं पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप॥ १६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-784"
oldKey	"BGB_C11_V16_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	null
text	"‘अनेक’शब्दोऽनन्तवाची । ‘अनन्तबाहुम्’(११.१९) इति वक्ष्यति । ‘सर्वतः पाणिपादं तत्’(१३.१४) इत्यादि च । <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखो विश्वतोबाहुरुत विश्वतस्पात् ।<br/>सं बाहुभ्यां धमति सं पतत्रैर्द्यावाभूमी जनयन् देव एकः ॥’</span> इति ऋग्वेदे । <span class="gr-reference gr-ref-Yajurveda-id">‘विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखो विश्वतोहस्त उत विश्वतस्पात् ।<br/>सं बाहुभ्यां नमति सं पतत्रैर्द्यावापृथिवी जनयन् देव एकः ॥’</span> इति यजुर्वेदे च । विश्वशब्दश्चानन्तवाची- <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सर्वं समस्तं विश्वं च अनन्तं पूर्णमेव च।’</span> इत्यभिधानात् । <span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘अनन्तबाहुमनन्तपादम् अनन्तरूपं पुरुवक्त्रमेकम् ॥’</span> इति च बाभ्रव्यशाखायाम् । महत्त्वाद्युक्तिस्तु तदात्मकत्वेनापि भवति । अन्यथा ‘अनादिमत् परं ब्रह्म’(१३.१३) इत्याद्ययुक्तं स्यात् ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-785"
oldKey	"BGB_C11_V16_B02"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	null
text	"एकत्र त्वनन्तान्यस्य रूपाणि इत्यनन्तरूपः । अन्यत्र त्वपरिमाण इति । उक्तं ह्युभयमपि <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘परात् परं यन्महतो महान्तम्’,</span> <span class="gr-reference gr-ref-Yajurveda-id">‘यदेकमव्यक्तमनन्तरूपम्’(तै.आ.१०.१.१)</span> इति यजुर्वेदे अव्यक्तस्यानन्तत्वादेव महतो महत्त्वेऽपरिमेयत्वं सिध्यति । <span class="gr-reference gr-ref-Aditya-id">‘महान्तं च समावृत्य प्रधानं समवस्थितम् ।<br/>अनन्तस्य न तस्यान्तः सङ्ख्यानं चापि विद्यते ॥’</span> इत्यादित्यपुराणे । तानि चैकैकानि रूपाण्यनन्तानीति चैकत्र भवन्ति(भवति) । <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘असङ्ख्याता ज्ञानकास्तस्य देहाः सर्वे परीमाणविवर्जिताश्च’ ।</span> इति हि ऋग्वेदखिलेषु । <span class="gr-reference gr-ref-Chandogya-id">‘यावान् वाऽयमाकाशस्तावानेषोऽन्तर्हृदय आकाशः ।<br/>उभेऽस्मिन् द्यावापृथिवी अन्तरेव समाहिते ।<br/>उभावग्निश्च वायुश्च सूर्याचन्द्रमसावुभौ ॥’(छा.८.१.३)</span> इति च । <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘कृष्णस्य गर्भजगतोऽतिभरावसन्नपार्ष्णिप्रहारपरिरुग्णफणातपत्रम् ।’(भाग.१०.१४.३१)</span> इति च भागवते ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-786"
oldKey	"BGB_C11_V17"
type	"verse"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	"shloka"
text	"किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च तेजोराशिं सर्वतो दीप्तिमन्तम् । पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्तात् दीप्तानलार्कद्युतिमप्रमेयम्॥ १७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-787"
oldKey	"BGB_C11_V17_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	null
text	"‘अनलार्कद्युतिम्’ इत्युक्ते मितत्वशङ्कामपाकरोति - <span class="gr-prateeka">अप्रमेयमिति ॥</span> १७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-788"
oldKey	"BGB_C11_V18"
type	"verse"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	"shloka"
text	"त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् । त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्तासनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे॥ १८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-789"
oldKey	"BGB_C11_V19"
type	"verse"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	"shloka"
text	"अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्यम् अनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रम् । पश्यामि त्वां दीप्तहुताशवक्त्रं स्वतेजसा विश्वमिदं तपन्तम्॥ १९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-790"
oldKey	"BGB_C11_V19_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	null
text	"‘शशिसूर्यनेत्रम्’ इत्यपि ‘अहं क्रतुः’(९.१६) इत्यादिवत् । <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘तदङ्गजाः सर्वसुरादयोऽपि तस्मात् तदङ्गेति ऋषिभिः स्तुतास्ते’ ।</span> इत्यृग्वेदखिलेषु । <span class="gr-reference gr-ref-Rugveda-id">‘चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्योऽजायत’ ।(ऋ.मं.१०.सू.९०.मं.१६)</span> इति च । बहुरूपत्वाद् बह्वङ्गत्वं च तेषां युक्तम् ॥ १८, १९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-791"
oldKey	"BGB_C11_V20"
type	"verse"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	"shloka"
text	"द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः । दृष्ट्वाऽद्भुतं रूपमुग्रं तवेदं लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन्॥ २० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-792"
oldKey	"BGB_C11_V20_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘मातापित्रोरन्तरगः स एकरूपेण चान्यैः सर्वगतः स एकः’ ।</span> इति वारुणश्रुतेरेकेन रूपेण द्यावापृथिव्योरन्तरं (प्राप्तो) व्याप्तो भवति । ‘पश्य मे पार्थ रूपाणि’(११.५) इति बहूनि रूपाणि प्रतिज्ञातानि । मातापितरौ च पृथिवीद्यावौ- <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘मा नो माता पृथिवी दुर्मतौ धात्’,(ऋ.मं.५.सू.४२.मं.१६)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘मधु द्यौरस्तु नः पिता’(ऋ.मं.१.सू.९०.मं.७)</span> इत्यादिप्रयोगात् । न तु नियमतो भयप्रदं तत्स्वरूपम् । नारदस्य तदभावात् । केषाञ्चित् तथा दर्शयति भगवान् । <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘प्रीयन्ति केचित् तस्य रूपस्य दृष्टौ बिभेति कश्चिदभ्यसे सर्वतृप्तिः’</span> । इति हि वरुणशाखायाम् । न तु तं सर्वे पश्यन्ति अदृष्ट्वाऽपि तन्निरूप्य भये द्रष्टुस्तथा प्रतिभाति । तथा च गौतमखिलेषु- <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘दृष्ट्वा देवं मोदमाना अदृष्ट्वाऽप्येतद्भयाद् बिभ्यतो दृष्टवत् ते ।<br/>पश्यन्ति ते न्यस्तचक्षुर्मुखांस्तु तस्मिन्नेवैते मनसो गतत्वात्’॥</span> इति ।॥२० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-793"
oldKey	"BGB_C11_V21"
type	"verse"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	"shloka"
text	"अमी हि त्वां सुरसङ्घा विशन्ति केचिद्भीताः प्राञ्जलयो गृणन्ति । स्वस्तीत्युक्त्वा महर्षिसिद्धसङ्घाः स्तुवन्ति त्वां स्तुतिभिः पुष्कलाभिः॥ २१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-794"
oldKey	"BGB_C11_V22"
type	"verse"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	"shloka"
text	"रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या विश्वेश्विनौ मरुतश्चोष्मपाश्च । गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घाः वीक्षन्ते त्वां विस्मिताश्चैव सर्वे॥ २२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-795"
oldKey	"BGB_C11_V23"
type	"verse"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	"shloka"
text	"रूपं महत्ते बहुवक्त्रनेत्रं महाबाहो बहुबाहूरुपादम् । बहूदरं बहुदंष्ट्राकरालं दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथितास्तथाऽहम्॥ २३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-796"
oldKey	"BGB_C11_V24"
type	"verse"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	"shloka"
text	"नभःस्पृशं दीप्तमनेकवर्णं व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम् । दृष्ट्वा हि त्वा(त्वां) प्रव्यथितान्तरात्मा धृतिं न विन्दामि शमं च विष्णो॥ २४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-797"
oldKey	"BGB_C11_V25"
type	"verse"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	"shloka"
text	"दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानि दृष्ट्वैव कालानलसन्निभानि । दिशो न जाने न लभे च शर्म प्रसीद देवेश जगन्निवास॥ २५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-798"
oldKey	"BGB_C11_V26"
type	"verse"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	"shloka"
text	"अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्राः सर्वे सहैवावनिपालसङ्घैः । भीष्मो द्रोणः सूतपुत्रस्तथासौ सहास्मदीयैरपि योधमुख्यैः॥ २६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-799"
oldKey	"BGB_C11_V27"
type	"verse"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	"shloka"
text	"वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति दंष्ट्राकरालानि भयानकानि । केचिद्विलग्ना दशनान्तरेषु सन्दृश्यन्ते चूर्णितैरुत्तमाङ्गैः॥ २७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-800"
oldKey	"BGB_C11_V28"
type	"verse"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	"shloka"
text	"यथा नदीनां बहवोऽम्बुवेगाः समुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति । तथा तवामी नरलोकवीरा विशन्ति वक्त्राण्यभिविज्वलन्ति॥ २८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-801"
oldKey	"BGB_C11_V29"
type	"verse"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	"shloka"
text	"यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतङ्गा विशन्ति नाशाय समृद्धवेगाः । तथैव नाशाय विशन्ति लोकाः तवापि वक्त्राणि समृद्धवेगाः॥ २९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-802"
oldKey	"BGB_C11_V30"
type	"verse"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	"shloka"
text	"लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्ताद् लोकान् समग्रान् वदनैर्ज्वलद्भिः । तेजोभिरापूर्य जगत्समग्रं भासस्तवोग्राः प्रतपन्ति विष्णो॥ ३० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-803"
oldKey	"BGB_C11_V31"
type	"verse"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	"shloka"
text	"आख्याहि मे को भवानुग्ररूपो नमोऽस्तु ते देववर प्रसीद । विज्ञातुमिच्छामि भवन्तमाद्यं न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम्॥ ३१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-804"
oldKey	"BGB_C11_V31_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	null
text	"धर्मान्तरज्ञानार्थमेव ‘को भवान्’ इति पृच्छति । यथा कश्चित् किञ्चित् नामादिकं जानन्नपि जातिज्ञानार्थं पृच्छति ‘कस्त्वम्’ इति । यदि तमेव न जानाति तर्हि ‘विष्णो’(११.३०) इत्येव सम्बोधनं न स्यात् । ‘त्वमक्षरम्’(११.१८) इत्यादि च ॥ २१-३१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-805"
oldKey	"BGB_C11_V32"
type	"verse"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	"shloka"
text	"कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान् समाहर्तुमिह प्रवृत्तः । ऋतेऽपि त्वा न भविष्यन्ति सर्वे येऽवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः॥ ३२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-806"
oldKey	"BGB_C11_V32_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	null
text	"कालशब्दो जगद्बन्धन-च्छेदन-ज्ञानादिसर्वभगवद्धर्मवाची । ‘कल बन्धने’, ‘कल च्छेदने’, ‘कल ज्ञाने’, ‘कल कामधेनुः’ इति (हि) पठन्ति । प्रसिद्धश्च स शब्दो भगवति । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘नियतं कालपाशेन बद्धं शक्र विकत्थसे ।<br/>अयं स पुरुषः श्यामो लोकस्य हरति प्रजाः ।<br/>बद्‍ध्वा तिष्ठति मां रौद्रः पशुं(पशून्) रशनया यथा ॥’(कुम्भ-म.भा.१२.२३४.८१-८२)</span> इति हि मोक्षधर्मे विष्णुना बद्धो बलिर्वक्ति । <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘विष्णौ चाधीश्वरे चित्तं धारयन् कालविग्रहे’(भाग.११.१५.१५)</span> इति हि भागवते ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-807"
oldKey	"BGB_C11_V32_B02"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	null
text	"प्रवृद्धः परिपूर्णोऽनादिर्वा । <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘ऋतं च सत्यं चाभीद्धात्’(ऋ.मं.१०.सू.१९०.मं.१)</span> इति हि श्रुतिः । <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘एतन्महद्भूतमनन्तम्’</span> इति च । <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘प्र विष्णुरस्तु तवसस्तवीयान् त्वेषं ह्यस्य स्थविरस्य नाम’(ऋ.मं.७.सू.१००.मं.३)</span> इति च । न तु वर्धनम् । <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavatha-id">‘नासौ जजान न मरिष्यति नैधतेऽसौ।’(भाग.११.३.३९)</span> इति हि भागवते । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘यस्य दिव्यं हि तद्रूपं हीयते वर्धते न च’</span> इति मोक्षधर्मे । <span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id">‘न कर्मणा’(बृ.३.४.२३)</span> इति तु, कर्मणाऽपि न, किमु स्वयमिति । लोकान् समाहर्तुमिह विशेषेण प्रवृत्तः । भ्रात्रादींश्च ऋते इति ‘अपि’शब्दः । प्रत्यनीकत्वं तु परस्परतया । सर्वेऽपि (हि) न भविष्यन्ति । अक्षोहिण्यादिभेदेन बहुवचनं च युक्तम् ॥३२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-808"
oldKey	"BGB_C11_V33"
type	"verse"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	"shloka"
text	"तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो लभस्व जित्वा शत्रून् भुङ्क्ष्व राज्यं समृद्धम् । मयैवैते निहताः पूर्वमेव निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन्॥ ३३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-809"
oldKey	"BGB_C11_V34"
type	"verse"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	"shloka"
text	"द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं च कर्णं तथाऽन्यानपि योधवीरान् । मया हतांस्त्वं जहि मा व्यथिष्ठा युध्यस्व जेताऽसि रणे सपत्नान्॥ ३४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-810"
oldKey	"BGB_C11_V35"
type	"verse"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	"shloka"
text	"एतच्छ्रुत्वा वचनं केशवस्य कृताञ्जलिर्वेपमानः किरीटी । नमस्कृत्वा भूय एवाऽह कृष्णं सगद्गदं भीतभीतः प्रणम्य॥ ३५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-811"
oldKey	"BGB_C11_V34_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	null
text	"‘योऽस्य शिरश्छिन्नं भूमौ पातयति, तच्छिरो भेत्स्यति’ तत्पितुर्वरात् जयद्रथोऽपि विशेषेणोक्तः । सवरा वासवी शक्तिरिति कर्णः ॥३४-३५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-812"
oldKey	"BGB_C11_V36"
type	"verse"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	"shloka"
text	"स्थाने हृषीकेश तव प्रकीर्त्या जगत् प्रहृष्यत्यनुरज्यते च । रक्षांसि भीतानि दिशो द्रवन्ति सर्वे नमस्यन्ति च सिद्धसङ्घाः॥ ३६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-813"
oldKey	"BGB_C11_V36_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	null
text	"यदेतद् वक्ष्यमाणं तत् <span class="gr-moola">स्थाने</span> युक्तमेवेत्यर्थः । अग्नीषोमाद्यन्तर्यामितया जगद्धर्षणादेः(त्) हृषीकेशः । केशत्वं त्वंशूनां तन्नियत(न्तृ)त्वादेः । प्रमाणं तु ‘शशिसूर्यनेत्रम्’(११.१९) इत्यत्रोक्तम् । हृषीकाणामिन्द्रियाणामीशत्वाच्च (हृषीकेशः) । तेषां विशेषतः ईशत्वं च <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id">‘यः प्राणे तिष्ठन्’(बृ.५.७.१६)</span></span> इत्यादौ सिद्धम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘न मे हृषीकाणि पतन्त्यसत्पथे’(भाग.२.६.३३)</span></span> इत्यादिप्रयोगाच्च । इतरोऽर्थो मोक्षधर्मे सिद्धः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘सूर्याचन्द्रमसौ शश्वत् केशैर्मे अंशुसञ्ज्ञितैः । बोधयन् स्थापयंश्चैव जगदुत्पद्यते पृथक् । बोधनात् स्थापनाच्चैव जगतो हर्षसम्भवात् । अग्नीषोमकृतैरेभिः कर्मभिः पाण्डुनन्दन । हृषीकेशो महेशानो वरदो लोकभावनः॥’(कुम्भ-म.भा.१२.२४२.६६-६८) इति</span></span> ॥ ३६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-814"
oldKey	"BGB_C11_V37"
type	"verse"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	"shloka"
text	"कस्माच्च ते न नमेरन् महात्मन् गरीयसे ब्रह्मणोऽप्यादिकर्त्रे । अनन्त देवेश जगन्निवास त्वमक्षरं सदसत्तत्परं यत्॥ ३७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-815"
oldKey	"BGB_C11_V37_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	null
text	"कथं ‘स्थाने’ इति ? तदाह - कस्मादित्यादिना ॥ पूर्णश्चासौ आत्मा च इति महात्मा । आत्मशब्दश्चोक्तो भारते- <span class="gr-reference gr-ref-Mahabhata-id">‘यच्चाऽप्नोति यदादत्ते यच्चात्ति विषयानिह ।<br/>यच्चास्य सन्ततो भावः तस्मादात्मेति भण्यते ॥’</span> इति । तत्परं सदसतः परम् । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabhata-id">‘असच्च सच्चैव च यद्विश्वं सदसतः परम्’(म.भा.१.१.२३)</span> इति च भागवते ।॥३७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-816"
oldKey	"BGB_C11_V38"
type	"verse"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	"shloka"
text	"त्वमादिदेवः पुरुषः पुराणः त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् । वेत्ताऽसि वेद्यं च परं च धाम त्वया ततं विश्वमनन्तरूप॥ ३८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-817"
oldKey	"BGB_C11_V39"
type	"verse"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	"shloka"
text	"वायुर्यमोऽग्निर्वरुणः शशाङ्कः प्रजापतिस्त्वं प्रपितामहश्च । नमो नमस्तेऽस्तु सहस्रकृत्वः पुनश्च भूयोऽपि नमो नमस्ते॥ ३९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-818"
oldKey	"BGB_C11_V40"
type	"verse"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	"shloka"
text	"नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते नमोऽस्तु ते सर्वत एव सर्व । अनन्तवीर्यामितविक्रमस्त्वं सर्वं समाप्नोषि ततोऽसि सर्वः॥ ४० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-819"
oldKey	"BGB_C11_V41"
type	"verse"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	"shloka"
text	"सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तं हे कृष्ण हे यादव हे सखेति । अजानता महिमानं तवेदं मया प्रमादात् प्रणयेन वापि॥ ४१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-820"
oldKey	"BGB_C11_V42"
type	"verse"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	"shloka"
text	"यच्चापहासार्थमसत्कृतोऽसि विहारशय्यासनभोजनेषु । एकोऽथवाऽप्यच्युत तत्समक्षं तत्क्षामये त्वामहमप्रमेयम्॥ ४२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-821"
oldKey	"BGB_C11_V42_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	null
text	"एकस्त्वमेव कारयिता नान्योऽस्त्यथापि ॥ ४२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-822"
oldKey	"BGB_C11_V43"
type	"verse"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	"shloka"
text	"पिताऽसि लोकस्य चराचरस्य त्वमस्य पूज्यश्च गुरुर्गरीयान् । न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यो लोकत्रयेऽप्यप्रतिमप्रभाव॥ ४३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-823"
oldKey	"BGB_C11_V44"
type	"verse"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	"shloka"
text	"तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय कायं प्रसादये त्वामहमीशमीड्यम् । पितेव पुत्रस्य सखेव सख्युः प्रियः प्रियायार्हसि देव सोढुम्॥ ४४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-824"
oldKey	"BGB_C11_V45"
type	"verse"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	"shloka"
text	"अदृष्टपूर्वं हृषितोऽस्मि दृष्ट्वा भयेन च प्रव्यथितं मनो मे । तदेव मे दर्शय देव रूपं प्रसीद देवेश जगन्निवास॥ ४५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-825"
oldKey	"BGB_C11_V46"
type	"verse"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	"shloka"
text	"किरीटिनं गदिनं चक्रहस्तम् इच्छामि त्वां द्रष्टुमहं तथैव । तेनैव रूपेण चतुर्भुजेन सहस्रबाहो भव विश्वमूर्ते॥ ४६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-826"
oldKey	"BGB_C11_V47"
type	"verse"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	"shloka"
text	"मया प्रसन्नेन तवार्जुनेदं रूपं परं दर्शितमात्मयोगात् । तेजोमयं विश्वमनन्तमाद्यं यन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम्॥ ४७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-827"
oldKey	"BGB_C11_V48"
type	"verse"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	"shloka"
text	"न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानैः न च क्रियाभिर्न तपोभिरुग्रैः । एवंरूपः शक्य अहं नृलोके द्रष्टुं त्वदन्येन कुरुप्रवीर॥ ४८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-828"
oldKey	"BGB_C11_V49"
type	"verse"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	"shloka"
text	"मा ते व्यथा मा च विमूढभावो दृष्ट्वा रूपं घोरमीदृङ् ममेदम् । व्यपेतभीः प्रीतमनाः पुनस्त्वं तदेव मे रूपमिदं प्रपश्य॥ ४९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-829"
oldKey	"BGB_C11_V50"
type	"verse"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	"shloka"
text	"इत्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्त्वा स्वकं रूपं दर्शयामास भूयः । आश्वासयामास च भीतमेनं भूत्वा पुनः सौम्यवपुर्महात्मा॥ ५० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-830"
oldKey	"BGB_C11_V51"
type	"verse"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	"shloka"
text	"दृष्ट्वेदं मानुषं रूपं तव सौम्यं जनार्दन । इदानीमस्मि संवृत्तः सचेताः प्रकृतिं गतः॥५१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-831"
oldKey	"BGB_C11_V52"
type	"verse"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	"shloka"
text	"सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम । देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः॥५२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-832"
oldKey	"BGB_C11_V53"
type	"verse"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	"shloka"
text	"नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया । शक्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा॥५३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-833"
oldKey	"BGB_C11_V54"
type	"verse"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	"shloka"
text	"भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोऽर्जुन । ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तप॥५४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-834"
oldKey	"BGB_C11_V55"
type	"verse"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	"shloka"
text	"मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः । निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डव॥५५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-835"
oldKey	"BGB_C11_V50_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C11"
chapter	"BGB_C11"
verseType	null
text	"स्वकं रूपं तु भ्रान्ति(न्त)प्रतीत्या । अन्यथा तदपि स्वकमेव । प्रमाणानि तूक्तानि पुरस्तात् ॥ ५० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-836"
oldKey	"BGB_C12_I01"
type	"introduction"
parent	"BGB_C12"
chapter	"BGB_C12"
verseType	null
text	"अव्यक्तोपासनाद् भगवदुपासनस्योत्तमत्वं प्रदर्श्य तदुपायं प्रदर्शयत्यस्मिन्नध्याये-"

id	"Bhagavadgitabhashya-837"
oldKey	"BGB_C12_V01"
type	"verse"
parent	"BGB_C12"
chapter	"BGB_C12"
verseType	"shloka"
text	"एवं सततयुक्ता ये भक्तास्त्वां पर्युपासते । ये चाप्यक्षरमव्यक्तं तेषां के योगवित्तमाः॥१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-838"
oldKey	"BGB_C12_V02"
type	"verse"
parent	"BGB_C12"
chapter	"BGB_C12"
verseType	"shloka"
text	"मय्यावेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते । श्रद्धया परयोपेतास्ते मे युक्ततमा मताः॥२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-839"
oldKey	"BGB_C12_V01_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C12"
chapter	"BGB_C12"
verseType	null
text	"तदुपासनमपि हि मोक्षसाधनं प्रतीयते- <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘श्रियं वसाना अमृतत्वमायन् भवन्ति सत्या समिथा मितद्रौ’</span> इति । <span class="gr-reference gr-ref-Kathaka-id">‘अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तं मृत्युमुखात् प्रमुच्यते’</span> इति च । अव्यक्तं च महतः परम्- <span class="gr-reference gr-ref-Kathaka-id">‘महतः परमव्यक्तम्’</span> इत्युक्तपरामर्शोपपत्तेः । <span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘उपास्य तां श्रियमव्यक्तसञ्ज्ञां भक्त्या मर्त्यो मुच्यते सर्वबन्धैः’ ।</span> इति सामवेदे आग्निवेश्यशाखायाम् ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-840"
oldKey	"BGB_C12_V01_B02"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C12"
chapter	"BGB_C12"
verseType	null
text	"महच्च माहात्म्यं तस्याः वेदेषूच्यते । <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘चतुष्कपर्दा युवतिः सुपेशा घृतप्रतीका वयुनानि वस्ते ।<br/>तस्यां सुपर्णा वृषणा निषेदतुः यत्र देवा दधिरे भागधेयम् ’(ऋ.मं.१०.सू.११४.मं.३)</span> इति । <span class="gr-reference gr-ref-Kathakasamhita-id">‘चतुःशिखण्डा युवतिः सुपेशा घृतप्रतीका वयुनानि वस्ते ।<br/>(तस्यां सुपर्णा वृषणा निषेदतुर्यत्र देवा दधिरे भागधेयम्)’(काठकसंहिता.३१.१४,तै.ब्रा.१.२.१.२७)</span> इति च । <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘अहं रुद्रेभिर्वसुभिश्चराम्यहमादित्यैरुत विश्वदेवैः’</span> इत्यारभ्य <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘अहं राष्ट्री सङ्गमनी वसूनां चिकितुषी प्रथमा यज्ञियानाम् ।<br/>तां मा देवा व्यदधुः पुरुत्रा भूरिस्थात्रां भूर्यावेशयन्तीम् ।<br/>मया सो अन्नमत्ति यो वि पश्यति यः प्राणिति य ईं शृणोत्युक्तम् ।<br/>अमन्तवो मां त उप क्षियन्ति श्रुधि श्रुत श्रद्धिवं ते वदामि।<br/> यं कामये तं तमुग्रं कृणोमि तं ब्रह्माणं तमृषिं तं सुमेधाम् ।<br/>अहं रुद्राय धनुरातनोमि ब्रह्मद्विषे शरवे हन्त वाउ।<br/>अहं सुवे पितरमस्य मूर्धन् मम योनिरप्स्वान्तः समुद्रे ।<br/>परो दिवा पर एना पृथिव्यैतावती महिना सं बभूव’(ऋ.मं.१०.सू.१२४.मं.१-८)</span> इत्यादि च । <span class="gr-reference gr-ref-Mahanarayanopanishat-id">‘त्वया जुष्ट ऋषिर्भवति देवि त्वया ब्रह्मागतश्रीरुत(ब्रह्मा गतश्रीः) त्वया’(म.ना.१३.२)</span> इति च । इति शङ्का कस्यचिद् भवति । अतो जानन्नपि सूक्ष्मयुक्तिज्ञानार्थं पृच्छति- एवमिति ॥ एवं शब्देन दृष्टश्रुतरूपं ‘मत्कर्मकृत्’(११.५५) इत्यादिप्रकारश्च परामृश्यते ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-841"
oldKey	"BGB_C12_V01_B03"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C12"
chapter	"BGB_C12"
verseType	null
text	"अव्यक्तं प्रकृतिः <span class="gr-reference gr-ref-Kathakopanishat-id">‘महतः परमव्यक्तम्’(कठ.१.३.१२)</span> इति प्रयोगात् । <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘यत् तत् त्रिगुणमव्यक्तं नित्यं सदसदात्मकम् ।<br/> प्रधानं प्रकृतिं प्राहुरविशेषं विशेषवत् ॥’(भाग.३.२७.११)</span> इति च भागवते । अक्षरं च तत् । <span class="gr-reference gr-ref-Atharvanopanishat-id">‘अक्षरात् परतः परः’(आथ.२.१.२)</span> इति श्रुतेः ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-842"
oldKey	"BGB_C12_V01_B04"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C12"
chapter	"BGB_C12"
verseType	null
text	"परं तु ब्रह्म न हि भगवतोऽन्यत् । <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘आनन्दमानन्दमयोऽवसाने सर्वात्मके ब्रह्मणि वासुदेवे’(भाग.२.२.३४)</span> इति भागवते । रूपं चेदृशं साधितं पुरस्तात्(गी.भा.२.७२) । उपासनं च तथैव कार्यम् । <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात्’(तै.आ.३.१२.१,श्वे.उ.३.१४,ऋ.सं.मं.१०.सू.९०.मं.१)</span> इत्यारभ्य <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘तमेवं विद्वानमृत इह भवति नान्यः पन्था अयनाय विद्यते’(तै.आ.३.१२.७,चित्त्युपनिषत्)</span> इति (हि) साभ्यासा । आदित्यवर्णत्वादिश्च न वृथोपचारत्वेनाङ्गीकार्यः । तथा च सामवेदे सौकरायणश्रुतिः- <span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘‘स्थाणुर्ह वै प्राजापत्यः स प्रजापतिं पितरमेत्य उवाच- <br/>‘(मुमुक्षुभी राधुभिः) मुमुक्षुभिः साधुभिः पूतपापैः किमु ह वै तारकं तारवाच्यम् ।<br/>ध्यानं च तस्याप्तरुचेः कथं स्याद् ध्येयश्च कः पुरुषोऽलोमपादः॥’ इति ।<br/>तं होवाच-<br/> ‘एष वै विष्णुस्तारकोऽलोमपादो ध्यानं च तस्याप्तरुचेर्वदामि ।<br/>सोऽनन्तशीर्षो बहुवर्णः सुवर्णो ध्येयः स वै लोहितादित्यवर्णः ॥<br/> श्यामोऽथ वा हृदये सोऽष्टबाहुः अनन्तवीर्योऽनन्तबलः पुराणः।’ ’’</span> इति (इत्यादि)। अरूपत्वादेस्तु गतिरुक्ता (पुरस्तात्) । पुरुषभेदश्च प्रश्नादौ प्रतीयते ‘त्वां पर्युपासते, ये चाप्यक्षरमव्यक्तम्’ इत्यादौ ॥१-२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-843"
oldKey	"BGB_C12_V03"
type	"verse"
parent	"BGB_C12"
chapter	"BGB_C12"
verseType	"shloka"
text	"ये त्वक्षरमनिर्देश्यम् अव्यक्तं पर्युपासते । सर्वत्रगमचिन्त्यं च कूटस्थमचलं ध्रुवम्॥३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-844"
oldKey	"BGB_C12_V04"
type	"verse"
parent	"BGB_C12"
chapter	"BGB_C12"
verseType	"shloka"
text	"सन्नियम्येन्द्रियग्रामं सर्वत्र समबुद्धयः । ते प्राप्नुवन्ति मामेव सर्वभूतहिते रताः॥४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-845"
oldKey	"BGB_C12_V03_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C12"
chapter	"BGB_C12"
verseType	null
text	"भवन्तु त्वदुपासका एवोत्तमाः । इतरेषां तु किं फलम् ? इत्यत आह- ये त्वित्यादिना ॥ अनिर्देश्यत्वं चोक्तं भागवते मायायाः- <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘अप्रतर्क्याद् अनिर्देश्याद्(अनिर्वाच्यात्) इति केष्वपि निश्चयः’(भाग.१.१७.१९)</span> इति । ईश्वरस्तु (दे)दैवशब्देनोक्तः <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘दैवमन्येपरे’(भाग.१.१७.१८)</span> इत्यत्र । उक्तं च सामवेदे काषायणश्रुतौ <span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘नासदासीन्नो सदासीत् तदानीम्’ (ऋ.मं.१०.सू.१२९. मं.१,शत.ब्रा.१०.५.३.२, तै.ब्रा.२.८९.३)</span> इति । <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘न महाभूतं नोपभूतं तदासीत्’</span> इत्यारभ्य <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘तम आसीत् तमसा गूहमग्रे’</span> इति । <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘तमो ह्यव्यक्तमजरम- निर्देश्यमेषा ह्येव प्रकृतिः’</span> इति । सर्वगाचिन्त्यादिलक्षणा च सा ।तथाहि मोक्षधर्मे- <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘नारायणगुणाश्रयाद् अजराद् अतीन्द्रियाद् अग्राह्याद् असम्भवतः(असम्भवात्)।<br/> असत्याद् अहिंस्रात् ललामाद् द्वितीयप्रवृत्तिविशेषाद् <br/>अवैराद् अक्षयाद् अमराद् अक्षराद् अमूर्तितः सर्वस्याः सर्वकर्तुः शाश्वततमसः।’(नारायणगुणाश्रयाद् अजराद् अमराद् अतीन्द्रियाद् अग्राह्याद् असम्भवात्।<br/> सत्याद् अहिंस्यात् लवादिभिरद्वितीयाद् अप्रवृत्तिविशेषाद् <br/>अवैराद् अक्षयाद् अमराद् अजराद् अमूर्तितः सर्वव्यापिनः सर्वकर्तुः शाश्वतात् तमसः। कुम्भ-म.भा.१२.३५१.६)</span> । इति । <span class="gr-reference gr-ref-Manusmriti-id">‘आसीदिदं तमोऽभूतम् अप्रज्ञातमलक्षणम् ।<br/>अप्रतर्क्यमविज्ञेयं प्रसुप्तमिव सर्वतः ॥’(म.स्मृ.१.५)</span> इति (च) मानवे । ‘कूटस्थोऽक्षर उच्यते’(१५.१६) इति च वक्ष्यति । कूटे= आकाशे स्थिता कूटस्था । <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘(आकाशसंस्थिता) आकाशे संस्थिता त्वेषा ततः कूटस्थिता मता’</span> इति हि ऋग्वेदखिलेषु । <span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘सा सर्वगा निश्चला लोकयोनिः सा चाक्षरा विश्वगा (वी)विरजस्का’</span> इति च सामवेदे (गौतम)गौपवनशाखायाम् ॥ ३-४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-846"
oldKey	"BGB_C12_V05"
type	"verse"
parent	"BGB_C12"
chapter	"BGB_C12"
verseType	"shloka"
text	"क्लेशोऽधिकतरस्तेषाम् अव्यक्तासक्तचेतसाम् । अव्यक्ता हि गतिर्दुःखं देहवद्भिरवाप्यते॥५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-847"
oldKey	"BGB_C12_V05_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C12"
chapter	"BGB_C12"
verseType	null
text	"कथं तर्हि त्वदुपासकानामुत्तमत्वम् ? इत्यत आह - क्लेश इति ॥ अव्यक्ता गतिर्दुःखं ह्यवाप्यते । गतिः मार्गः । अव्यक्तोपासनद्वारको मत्प्राप्तिमार्गो दुःखमाप्यत इत्यर्थः । अतिशयोपासन-सर्वेन्द्रियातिनियमन-सर्वसमबुद्धि- सर्वभूतहितेरतत्व-अतिसुष्ठ्वाचार-सम्यग्विष्णुभक्त्यादिसाधनसन्दर्भम् ऋते नाव्यक्तापरोक्ष्यम् । तदृते च न विष्णुप्रसादः । सत्यपि तस्मिन् न सम्यग् भगवदुपासनम् ऋते । नर्ते च तं मोक्षः । विनाऽप्यव्यक्तोपासनं भवत्येव भगवदुपासकानां मोक्ष इति क्लेशिष्ठोऽयं मार्ग इति भावः । तथाऽप्यपरोक्षीकृताव्यक्तानां सुकरं भगवदुपासनम् इत्येव(तावत्) प्रयोजनम् । तत्रापि योऽव्यक्तापरोक्ष्ये प्रयाससः तावता प्रयासेन यदि भगवन्तमुपास्ते ऊनेन वा तदा भगवदपरोक्षमेव (भगदापरोक्ष्यमेव) भवतीति द्वितीयमधिकम् । इन्द्रियसंयमनाद्यूनभावेऽत्युपासकस्यापि देवी नातिप्रसादमेति । देवस्तु तानि साधनानि भक्तिमतः स्वयमेवाप्रयत्नेन ददातीति (चाति) सौकर्यमिति भक्तानां भगवदुपासने । इतरत्र च क्लेशोऽधिकतरः । तदेतत् सर्वं ‘पर्युपासते’(१२.३) ‘सन्नियम्य’(१२.४) ‘अधिकतरः’(१२.४) इति परि सन् तरप्शब्दैः प्रतीयते ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-848"
oldKey	"BGB_C12_V05_B02"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C12"
chapter	"BGB_C12"
verseType	null
text	"सामवेदे माधुच्छन्दसशाखायां चोक्तम्- <span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘भक्ताश्च येऽतीव विष्णावतीव जितेन्द्रियाः सम्यगाचारयुक्ताः ।<br/> उपासते तां समबुद्धयश्च तेषां देवी दृश्यते नेतरेषाम् ।<br/> दृष्टा च सा भक्तिमतीव विष्णौ दत्वोपास्तौ सर्वविघ्नान् छिनत्ति । उपास्य तं वासुदेवं विदित्वा ततस्ततः शान्तिमत्यन्तमेति ॥’</span> इति । उक्तं च सामवेदे आयास्यशाखायाम्- <span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘प्रसन्नो भविता देवः सोऽव्यक्तेन सहैव तु ।<br/>यावता तत्प्रसादो हि तावतैव न संशयः ।<br/>न तत्प्रसादमात्रेण प्रीयते स महेश्वरः ।<br/>तस्मिन् प्रीते तु सर्वस्य प्रीतिस्तु भवति ध्रुवम् ।<br/>यद्यप्युपासनाधिक्यं तथाऽपि गुणदो हि सः ।<br/>मुक्तिदश्च स एवैको नाव्यक्तादि(दे)स्तु कश्चन ॥’</span> इति । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘ममात्मभावमिच्छन्तो यतन्ते परमात्मने(ना) ।’(कुम्भ-म.भा.१२.२३५.२७)</span> इति च मोक्षधर्मे श्रीवचनम् । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘धर्मनित्ये महाबुद्धौ ब्रह्मण्ये सत्यवादिनि ।<br/>प्रश्रिते दानशीले च सदैव निवसाम्यहम् ॥’(कुम्भ-म.भा.१२.२३५.३३)</span> इति च । महतः परं तु ब्रह्मैव । तथाहि भगवता सयुक्तिकमभिहितम् । <span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘वदतीति चेन्न प्राज्ञो हि’(ब्र.सू.१.४.५)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘त्रयाणामेव चैवमुपन्यासः प्रश्नश्च’(ब्र.सू.१.४.७)</span> इत्यादि । ‘तम्’ इति पुल्लिङ्गाच्चैतत्सिद्धिः । महतः(त्) परत्वं त्वव्यक्तपरस्य भवत्येव । तथा चाग्निवेश्यशाखायाम्- <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवम्’(काठकेऽपि.१.३.१५)</span> इति । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘परो हि देवः पुरुहूतो महत्तः’</span> इति ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-849"
oldKey	"BGB_C12_V05_B03"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C12"
chapter	"BGB_C12"
verseType	null
text	"न चाव्यक्त(स्य)रूपं भगवता निषिद्धम् । भारतादौ साधितत्वात् । <span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘शरीररूपकविन्यस्तगृहीतेः’(ब्र.सू.१.४.१)</span> इत्यादौ तु साङ्ख्यप्रसिद्धं प्रधानं निषिध्य, वैदिकमव्यक्तमेवोक्तम् । तथा च सौकरायणश्रुतिः - <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘शरीररूपिका साऽशरीरस्य विष्णोः यतः प्रिया सा जगतः प्रसूतिः’</span> इति । सुव्रतानां क्षिप्रं महदैश्वर्यं ददाति देवी; न देव इति (च) विशेषः । <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘सुवर्णवर्णां पद्मकरां च देवीं सर्वेश्वरीं व्याप्तजडां च बुद्‍ध्वा ।<br/> सैवेति वै सुव्रतानां तु मासान्महाभूतिं श्रीस्तु दद्यान्न देवः॥’</span> इति ऋग्वेदखिलेषु ।॥५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-850"
oldKey	"BGB_C12_V06"
type	"verse"
parent	"BGB_C12"
chapter	"BGB_C12"
verseType	"shloka"
text	"ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः । अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते॥६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-851"
oldKey	"BGB_C12_V07"
type	"verse"
parent	"BGB_C12"
chapter	"BGB_C12"
verseType	"shloka"
text	"तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् । भवामि न चिरात्पार्थ मय्यावेशितचेतसाम्॥७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-852"
oldKey	"BGB_C12_V08"
type	"verse"
parent	"BGB_C12"
chapter	"BGB_C12"
verseType	"shloka"
text	"मय्येव मन आधत्स्व मयि बुद्धिं निवेशय । निवसिष्यसि मय्येव अत ऊर्ध्वं न संशयः॥८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-853"
oldKey	"BGB_C12_V09"
type	"verse"
parent	"BGB_C12"
chapter	"BGB_C12"
verseType	"shloka"
text	"अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोषि मयि स्थिरम् । अभ्यासयोगेन ततो मामिच्छाऽप्तुं धनञ्जय॥९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-854"
oldKey	"BGB_C12_V10"
type	"verse"
parent	"BGB_C12"
chapter	"BGB_C12"
verseType	"shloka"
text	"अभ्यासेऽप्यसमर्थोऽसि मत्कर्मपरमो भव । मदर्थमपि कर्माणि कुर्वन् सिद्धिमवाप्स्यसि॥१० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-855"
oldKey	"BGB_C12_V11"
type	"verse"
parent	"BGB_C12"
chapter	"BGB_C12"
verseType	"shloka"
text	"अथैतदप्यशक्तोऽसि कर्तुं मद्योगमाश्रितः । सर्वकर्मफलत्यागं ततः कुरु यतात्मवान्॥११ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-856"
oldKey	"BGB_C12_V11_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C12"
chapter	"BGB_C12"
verseType	null
text	"मदुपासकानां भक्तानां न कश्चित् क्लेश इति दर्शयति- ये त्वित्यादिना ॥ उक्तं च सौकरायणश्रुतौ- <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘उपासते ये पुरुषं वासुदेवम् अव्यक्तादेरीप्सितं किं नु तेषाम् ।’</span> इति । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘तेषामेकान्तिनः श्रेष्ठाः ते(ये) चैवानन्यदेवताः ।<br/>अहमेव गतिस्तेषां निराशीःकर्मकारिणाम्’॥(कुम्भ-म.भा.१२.३५०.३४)</span> इति च मोक्षधर्मे ।॥ ६-११ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-857"
oldKey	"BGB_C12_V12"
type	"verse"
parent	"BGB_C12"
chapter	"BGB_C12"
verseType	"shloka"
text	"श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासात् ज्ञानाध्यानं विशिष्यते । ध्यानात्कर्मफलत्यागः त्यागाच्छान्तिरनन्तरम्॥१२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-858"
oldKey	"BGB_C12_V12_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C12"
chapter	"BGB_C12"
verseType	null
text	"अज्ञानपूर्वादभ्यासाद् ज्ञान(मात्र)मेव विशिष्यते । ज्ञानमात्रात् सज्ञानं ध्यानम् । तथा च सामवेदेऽनभिम्लान(त)शाखायाम्- <span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘अधिकं केवलाभ्यासाद् ज्ञानं तत्सहितं ततः ।<br/>ध्यानं ततश्चापरोक्ष्यं(क्षं) ततः शान्तिर्भविष्यति ॥’</span> इति । ध्यानात् कर्मफलत्यागः इति तु स्तुतिः । अन्यथा कथम् ‘असमर्थोऽसि’(१२.१०) इत्युच्यते । ‘तयोस्तु कर्मसन्न्यासात् कर्मयोगो विशिष्यते’(५.२) इति चोक्तम् । <span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘सर्वाधिकं (ज्ञानं)ध्यानमुदाहरन्ति ध्यानाधिके ज्ञानभक्ती परात्मन् ।<br/> कर्माफलाकाङ्क्षमथो विरागः त्यागश्च न ध्यानकलाफलार्हः ॥’</span> इति च काषायणशाखायाम् । वाक्यसाम्येऽप्यसमर्थविषयत्वोक्तेः तात्पर्याभाव इतरत्र प्रतीयते । ध्यानादिप्राप्तिकारणत्वाच्च(कारणेन) त्यागस्तुतिर्युक्ता । (केवलाद्) केवलध्यानात् फलत्यागयुक्तं ध्यानमधिकम् । ध्यानयुक्तत्याग एव चात्रोक्तः । अन्यथा कथम्- ‘त्यागाच्छान्तिरनन्तरम्’ इत्युच्येत ? कथं च ध्यानादाधिक्यम् ? तथा च गौपवनशाखायाम्- <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘ध्यानात्तु केवलात् त्यागयुक्तं तदधिकं भवेत्॥’</span> इति । न हि त्यागमात्रानन्तरमेव मुक्तिर्भवति । भवति च ध्यानयुक्तात् । केवलत्यागस्तुतिरेवमपि भवति । यथा ‘अनेन युक्तो जेता, नान्यथा’ इत्युक्ते ॥१२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-859"
oldKey	"BGB_C12_V13"
type	"verse"
parent	"BGB_C12"
chapter	"BGB_C12"
verseType	"shloka"
text	"अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च । निर्ममो निरहङ्कारः समदुःखसुखः क्षमी॥१३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-860"
oldKey	"BGB_C12_V14"
type	"verse"
parent	"BGB_C12"
chapter	"BGB_C12"
verseType	"shloka"
text	"सन्तुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः । मय्यर्पितमनोबुद्धिर्यो मद्भक्तः स मे प्रियः॥१४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-861"
oldKey	"BGB_C12_V15"
type	"verse"
parent	"BGB_C12"
chapter	"BGB_C12"
verseType	"shloka"
text	"यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः । हर्षामर्षभयोद्वेगैः मुक्तो यः स च मे प्रियः॥१५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-862"
oldKey	"BGB_C12_V16"
type	"verse"
parent	"BGB_C12"
chapter	"BGB_C12"
verseType	"shloka"
text	"अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः । सर्वारम्भपरित्यागी यो मद्भक्तः स मे प्रियः॥१६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-863"
oldKey	"BGB_C12_V17"
type	"verse"
parent	"BGB_C12"
chapter	"BGB_C12"
verseType	"shloka"
text	"यो न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति । शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान् यस्स मे प्रियः॥१७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-864"
oldKey	"BGB_C12_V18"
type	"verse"
parent	"BGB_C12"
chapter	"BGB_C12"
verseType	"shloka"
text	"समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः । शीतोष्णसुखदुःखेषु समः सङ्गविवर्जितः॥१८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-865"
oldKey	"BGB_C12_V19"
type	"verse"
parent	"BGB_C12"
chapter	"BGB_C12"
verseType	"shloka"
text	"तुल्यनिन्दास्तुनिर्मौनी सन्तुष्टो येन केनचित् । अनिकेतः स्थिरमतिर्भक्तिमान् मे प्रियो नरः॥१९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-866"
oldKey	"BGB_C12_V19_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C12"
chapter	"BGB_C12"
verseType	null
text	"‘सर्वारम्भपरित्यागी’ (‘शुभाशुभपरित्यागी’) इत्यादेः सामान्यविशेष-व्याख्यानव्याख्येयभावेन अपुनरुक्तिः । ‘हर्षादिभिर्मुक्तः’ इत्युक्ते कादाचित्कमपि भवतीति ‘यो न हृष्यति’इत्युक्तम् (इत्याद्युक्तम्) । उपचारपरिहारार्थं पूर्वम् । आधिक्यज्ञापनाय भक्त्यभ्यासः । ‘ये तु सर्वाणि कर्माणि’(१२.६) इत्यादेः प्रपञ्च एषः ॥ १६-१९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-867"
oldKey	"BGB_C12_V20"
type	"verse"
parent	"BGB_C12"
chapter	"BGB_C12"
verseType	"shloka"
text	"ये तु धर्म्यामृतमिदं यथोक्तं पर्युपासते । श्रद्दधाना मत्परमा भक्तास्तेऽतीव मे प्रियाः॥२० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-868"
oldKey	"BGB_C12_V20_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C12"
chapter	"BGB_C12"
verseType	null
text	"पिण्डीकृत्योपसंहरति- <span class="gr-prateeka">ये तु धर्म्यामृतमिति ॥</span> धर्मः= विष्णुः, तद्विषयं च धर्म्यम् । ‘धर्म्यम् अमृतम्= मृत्यादिसंसारनाशकं च’ इति <span class="gr-moola">धर्म्यामृतम्</span> । श्रत्= आस्तिक्यम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘श्रन्नामास्तिक्यमुच्यते’</span></span> इति ह्यभिधानम् । तद् दधानाः <span class="gr-moola">श्रद्दधानाः</span> ॥२० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-869"
oldKey	"BGB_C13_I01"
type	"introduction"
parent	"BGB_C13"
chapter	"BGB_C13"
verseType	null
text	"पूर्वोक्तज्ञान-ज्ञेय-क्षेत्र-पुरुषान् पिण्डीकृत्य विविच्य दर्शयत्यनेनाध्यायेन । (सर्वार्थसङ्क्षेपोऽयम् )॥ १ -३॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-870"
oldKey	"BGB_C13_V01"
type	"verse"
parent	"BGB_C13"
chapter	"BGB_C13"
verseType	"shloka"
text	"प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च । एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव॥१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-871"
oldKey	"BGB_C13_V02"
type	"verse"
parent	"BGB_C13"
chapter	"BGB_C13"
verseType	"shloka"
text	"इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते । एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः॥२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-872"
oldKey	"BGB_C13_V03"
type	"verse"
parent	"BGB_C13"
chapter	"BGB_C13"
verseType	"shloka"
text	"क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत । क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम॥३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-873"
oldKey	"BGB_C13_V04"
type	"verse"
parent	"BGB_C13"
chapter	"BGB_C13"
verseType	"shloka"
text	"तत् क्षेत्रं यच्च यादृक् च यद्विकारि यतश्च यत् । स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु॥४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-874"
oldKey	"BGB_C13_V04_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C13"
chapter	"BGB_C13"
verseType	null
text	"<span class="gr-moola">‘यद्विकारि’</span> येन विकारेण युक्तम् । <span class="gr-moola">यतश्च यत्</span> यतो याति = प्रवर्तते । स च प्रवर्तकः । <span class="gr-moola">यतश्च यत्</span> इति अस्मात् प्रवर्तते क्षेत्रमिति वचनम् । <span class="gr-moola">स च य</span> इति स्वरूपमात्रम् ॥ १-४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-875"
oldKey	"BGB_C13_V05"
type	"verse"
parent	"BGB_C13"
chapter	"BGB_C13"
verseType	"shloka"
text	"ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् । ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः॥५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-876"
oldKey	"BGB_C13_V05_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C13"
chapter	"BGB_C13"
verseType	null
text	"ब्रह्मसूत्राणि =शारीरकम् ॥ ५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-877"
oldKey	"BGB_C13_V06"
type	"verse"
parent	"BGB_C13"
chapter	"BGB_C13"
verseType	"shloka"
text	"महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च । इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः॥६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-878"
oldKey	"BGB_C13_V07"
type	"verse"
parent	"BGB_C13"
chapter	"BGB_C13"
verseType	"shloka"
text	"इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः । एतत् क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम्॥७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-879"
oldKey	"BGB_C13_V07_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C13"
chapter	"BGB_C13"
verseType	null
text	"इच्छादयो विकाराः ॥ ६-७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-880"
oldKey	"BGB_C13_V08"
type	"verse"
parent	"BGB_C13"
chapter	"BGB_C13"
verseType	"shloka"
text	"अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् । आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः॥८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-881"
oldKey	"BGB_C13_V08_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C13"
chapter	"BGB_C13"
verseType	null
text	"‘स च यो यत्प्रभावश्च’ इति वक्तुं तज्ज्ञानसाधनान्याह- <span class="gr-prateeka">अमानित्वमित्यादिना ॥</span> आत्माल्पत्वं ज्ञात्वापि महत्त्वप्रदर्शनं दम्भः ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ज्ञात्वापि स्वात्मनोल्पत्वं डम्भो माहात्म्य(भावनम्)दर्शनम्’ इति ह्यभिधानम् ।</span></span> <span class="gr-moola">आर्जवं</span> मनोवाक्कायकर्म\ाम् अवैपरीत्यम् ॥ ८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-882"
oldKey	"BGB_C13_V09"
type	"verse"
parent	"BGB_C13"
chapter	"BGB_C13"
verseType	"shloka"
text	"इन्द्रियार्थेषु वैराग्यम् अनहङ्कार एव च । जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम्॥९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-883"
oldKey	"BGB_C13_V10"
type	"verse"
parent	"BGB_C13"
chapter	"BGB_C13"
verseType	"shloka"
text	"असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु । नित्यं च समचित्तत्वम् इष्टानिष्टोपपत्तिषु॥१० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-884"
oldKey	"BGB_C13_V10_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C13"
chapter	"BGB_C13"
verseType	null
text	"सक्तिः = स्नेहः । स एवातिपक्वः= अभिष्वङ्गः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘स्नेहः सक्तिः स एवातिपक्वो(क्तो)भिष्वङ्ग उच्यते।’</span></span> इति ह्यभिधानम् ॥ १०॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-885"
oldKey	"BGB_C13_V11"
type	"verse"
parent	"BGB_C13"
chapter	"BGB_C13"
verseType	"shloka"
text	"मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी । विविक्तदेशसेवित्वम् अरतिर्जनसंसदि॥११ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-886"
oldKey	"BGB_C13_V12"
type	"verse"
parent	"BGB_C13"
chapter	"BGB_C13"
verseType	"shloka"
text	"अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् । एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तम् अज्ञानं यदतोऽन्यथा॥१२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-887"
oldKey	"BGB_C13_V12_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C13"
chapter	"BGB_C13"
verseType	null
text	"<span class="gr-moola">तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम्</span> अपरोक्षज्ञानार्थं शास्त्र(ज्ञानम्)दर्शनम् ॥ ११-१२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-888"
oldKey	"BGB_C13_V13"
type	"verse"
parent	"BGB_C13"
chapter	"BGB_C13"
verseType	"shloka"
text	"ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वाऽमृतमश्नुते । अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते॥१३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-889"
oldKey	"BGB_C13_V13_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C13"
chapter	"BGB_C13"
verseType	null
text	"‘परं ब्रह्म’ इति च ‘स च यः’(१३.४) इति प्रतिज्ञातमुच्यते - अन्यद् ‘यत्प्रभावः’(१३.४) इति । आदिमद्देहादिवर्जितम् <span class="gr-moola">अनादिमत्</span> । अन्यथा ‘अनादि’ इत्येव स्यात् । ॥ १३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-890"
oldKey	"BGB_C13_V14"
type	"verse"
parent	"BGB_C13"
chapter	"BGB_C13"
verseType	"shloka"
text	"सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् । सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति॥१४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-891"
oldKey	"BGB_C13_V15"
type	"verse"
parent	"BGB_C13"
chapter	"BGB_C13"
verseType	"shloka"
text	"सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितं । असक्तं सर्वभृच्चैव(भुक्चैव) निर्गुणं गुणभोक्तृ च॥१५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-892"
oldKey	"BGB_C13_V15_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C13"
chapter	"BGB_C13"
verseType	null
text	"सर्वेन्द्रियाणि गुणांश्चाभासयतीति <span class="gr-moola">सर्वेन्द्रियगुणाभासम्</span> । इन्द्रियवर्जितत्वाद्यर्थ उक्तः पुरस्तात् ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-893"
oldKey	"BGB_C13_V16"
type	"verse"
parent	"BGB_C13"
chapter	"BGB_C13"
verseType	"shloka"
text	"बहिरन्तश्च भूतानाम् अचरं चरमेव च । सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत्॥१६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-894"
oldKey	"BGB_C13_V17"
type	"verse"
parent	"BGB_C13"
chapter	"BGB_C13"
verseType	"shloka"
text	"अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् । भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च॥१७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-895"
oldKey	"BGB_C13_V18"
type	"verse"
parent	"BGB_C13"
chapter	"BGB_C13"
verseType	"shloka"
text	"ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते । ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम्॥१८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-896"
oldKey	"BGB_C13_V19"
type	"verse"
parent	"BGB_C13"
chapter	"BGB_C13"
verseType	"shloka"
text	"इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः । मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते॥१९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-897"
oldKey	"BGB_C13_V19_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C13"
chapter	"BGB_C13"
verseType	null
text	"विकारान्तर्भावाज्ज्ञानसाधनं प्रथमत उक्तम् । बहुत्वात् साधनात्युपयोगात् प्रभावः ॥ १९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-898"
oldKey	"BGB_C13_V20"
type	"verse"
parent	"BGB_C13"
chapter	"BGB_C13"
verseType	"shloka"
text	"प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि । विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसम्भवान्॥२० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-899"
oldKey	"BGB_C13_V20_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C13"
chapter	"BGB_C13"
verseType	null
text	"‘यतश्च यत्’ इति वक्तुं प्रकृति-विकार-पुरुषान् सङ्क्षिप्याह- प्रकृतिमिति ॥ गुणाः सत्त्वादयः । तेषामत्यल्पो(ऽपि) विशेषो लयात् सर्गे इति विकाराः पृथगुक्ताः । <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘कार्याकार्यगुणास्तिस्रः यतः स्वल्पोद्भवो जनौ’ ।</span> इति (हि) माधुच्छन्दसशाखायाम् ॥२० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-900"
oldKey	"BGB_C13_V21"
type	"verse"
parent	"BGB_C13"
chapter	"BGB_C13"
verseType	"shloka"
text	"कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते । पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते॥२१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-901"
oldKey	"BGB_C13_V21_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C13"
chapter	"BGB_C13"
verseType	null
text	"कार्यं शरीरम् । ‘शरीरं कार्यमुच्यते’ इति ह्यभिधानम् । करणानि इन्द्रियाणि । भोगः अनुभवः । स हि चिद्रूपत्वाद् अनुभवति । प्रकृतिश्च जडत्वात् परिणामिनी । <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘कार्यकारणकर्तृत्वे कारणं प्रकृतिं विदुः ।<br/>भोक्तृत्वे सुखदुःखानां पुरुषं प्रकृतेः परम् ॥’(भाग.३.२७.९)</span> इति (हि) भागवते ॥२१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-902"
oldKey	"BGB_C13_V22"
type	"verse"
parent	"BGB_C13"
chapter	"BGB_C13"
verseType	"shloka"
text	"पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान् गुणान् । कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु॥२२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-903"
oldKey	"BGB_C13_V23"
type	"verse"
parent	"BGB_C13"
chapter	"BGB_C13"
verseType	"shloka"
text	"उपद्रष्टाऽनुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः । परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन् पुरुषः परः॥२३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-904"
oldKey	"BGB_C13_V23_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C13"
chapter	"BGB_C13"
verseType	null
text	"‘यतश्च यत्’(१३.४) इत्याह - <span class="gr-prateeka">उपद्रष्टेति ॥</span> <span class="gr-moola">अनुमन्ता</span> अन्वनु विशेषतो निरूपकः ॥२३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-905"
oldKey	"BGB_C13_V24"
type	"verse"
parent	"BGB_C13"
chapter	"BGB_C13"
verseType	"shloka"
text	"य (एनं)एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह । सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽपि जायते॥२४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-906"
oldKey	"BGB_C13_V24_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C13"
chapter	"BGB_C13"
verseType	null
text	"‘पुरुषः सुखदुःखानाम्’(१३.२१) इति जीव उक्तः । ‘पुरुषं प्रकृतिं च’ इति जीवेश्वरौ सहैवोच्येते । अन्यत्र महातात्पर्यविरोधः । उत्कर्षे हि महातात्पर्यम् । । तथाहि सौकरायणश्रुतिः- <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘अवाच्योत्कर्षे महत्त्वात् सर्ववाचां सर्वन्यायानां च महत्तत्परत्वम् ।<br/> विष्णोरनन्तस्य परात्परस्य तच्चापि ह्यस्त्येव न चात्र शङ्का ।<br/>अतो विरुद्धं तु यदत्र मानं तदक्षजादावथवाऽपि युक्तिः ।<br/>न तत् प्रमाणं कवयो वदन्ति न चापि युक्तिर्ह्यूनमतिर्हि दृष्टेः ॥’</span> इति । अतो युक्तिभिरप्येतदपलापो न युक्तः । अतो यया युक्त्याऽविद्यमानत्वादि कल्पयति साऽप्याभासरूपेति सदेव माहात्म्यं वेदैरुच्यत इति सिध्यति ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-907"
oldKey	"BGB_C13_V24_B02"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C13"
chapter	"BGB_C13"
verseType	null
text	"अवान्तरं च तात्पर्यं तत्रास्ति । उक्तं च तत्रैव- ‘अवान्तरं तत्परत्वं च सत्त्वे, महद्वाऽप्येकत्वात् (तु) तयोरनन्ते’ । इति । श्यामत्वाद्यभिधानाच्च । युक्तं च पुरुषमतिकल्पितयुक्त्यादेराभासत्वम् । अज्ञानसम्भवात् । न तु स्वतः प्रमाणस्य वेदस्याऽभासत्वम् । अदर्शनं च सम्भवत्येव । पुंसां बहूनामप्यज्ञानात् । तर्ह्यस्मदनधीतश्रुत्यादौ विपर्ययोऽपि स्यादिति च न वाच्यम् । यतस्तत्रैवाह- <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘नैतद्विरुद्धा वाचो नैतद्विरुद्धा युक्तयः इति ह प्रजापतिरुवाच (प्रजापतिरुवाच)’</span> इति । तद्विरुद्धं च जीवसाम्यम् ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-908"
oldKey	"BGB_C13_V24_B03"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C13"
chapter	"BGB_C13"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘आभास एव च’(ब्र.सू.२.३.५०)</span> इति चोक्तम् । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘बहवः पुरुषा ब्रह्मन् उताहो एक एव तु ।<br/>को ह्यत्र पुरुषश्रेष्ठस्तं भवान् वक्तुमर्हति ।<br/>श्रीवैशंपायन उवाच-<br/>नैतदिच्छन्ति पुरुषमेकं कुरुकुलोद्भव ।<br/>बहूनां पुरुषाणां हि यथैका योनिरुच्यते ॥<br/>तथा त्वं पुरुषं विश्वं आख्यास्यामि गुणाधिकम् ॥’(कुम्भ-म.भा.१२.३६०.१-३)</span> इति च मोक्षधर्मे । न च तत् सर्वं स्वप्नेन्द्रजाल(लादि)वत् । <span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘वैधर्म्याच्च न स्वप्नादिवत्’(ब्र.सू.२.२.२९)</span> इति हि भगवद्वचनम् । न च स्वप्नवत् एकजीवकल्पितत्वे मानं पश्यामः । विपर्यये माश्चोक्ता द्वितीये । उक्तं चायास्यशाखायाम्- <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘स्वप्नो ह वा अयं चञ्चलत्वान्न च स्वप्नो न हि विच्छेद एतदिति।’</span> इति ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-909"
oldKey	"BGB_C13_V24_B04"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C13"
chapter	"BGB_C13"
verseType	null
text	"नायं दोषः । न हीश्वरस्य जीवैक्यमुच्यते । जीवस्य हीश्वरैक्यं ध्येयम् । तदपि न निरुपाधिकम् । अतो न प्रतिबिम्बत्वविरोधि ऐक्यम् । तथा च माधुच्छन्दसश्रुतिः- <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ऐक्यं चापि प्रातिबिम्ब्येन विष्णोः जीवस्यैतद्ध्यृषयो वदन्ति’</span> इति । अहङ्ग्रहोपासने च फलाधिक्यम् अ(आ)ग्निवेश्यश्रुतिसिद्धम्- <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अहङ्ग्रहोपासकस्तस्य साम्यम् अभ्याशो ह वा अश्नुते नात्र शङ्का ।’</span> इति । <span class="gr-reference gr-ref-Vamanapurana-id">‘तदीयोऽहमिति ज्ञानम् अहङ्ग्रह इतीरितः ।’</span> इति वामने । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘तद्वशत्वात्तु सोऽस्मीति भृत्यैरेव न तु स्वतः’</span> इति च । ‘प्रातिबिम्ब्येन सोऽस्मि भृत्यश्च’ इति भावना । तथा हि आयास्यशाखायाम्- <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘भृत्यश्चाहं प्रातिबिम्ब्येन सोऽस्मीत्येवं ह्युपास्यः परमः पुमान् सः ।’</span> इति । प्रातिबिम्ब्यं च तत्साम्य(सादृश्य)मेव ॥ २४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-910"
oldKey	"BGB_C13_V25"
type	"verse"
parent	"BGB_C13"
chapter	"BGB_C13"
verseType	"shloka"
text	"ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना । अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे॥२५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-911"
oldKey	"BGB_C13_V26"
type	"verse"
parent	"BGB_C13"
chapter	"BGB_C13"
verseType	"shloka"
text	"अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वाऽन्येभ्य उपासते । तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः॥२६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-912"
oldKey	"BGB_C13_V26_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C13"
chapter	"BGB_C13"
verseType	null
text	"<span class="gr-moola">साङ्ख्येन</span> वेदोक्तभगवत्स्वरूपज्ञानेन । कर्मिणामपि श्रुत्वा ज्ञात्वा ध्यात्वा दृष्टिः । श्रावकाणां च ज्ञात्वा ध्यात्वा । साङ्ख्यानां च ध्यात्वा । तथा च गौपवनश्रुतिः- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘कर्मकृच्चापि तच्छ्रुत्वा ज्ञात्वा ध्यात्वाऽनुपश्यति । श्रावकोऽपि तथा ज्ञात्वा ध्यात्वा ज्ञान्यपि पश्यति । अन्यथा तस्य दृष्टिर्हि कथञ्चिन्नोपजायते ॥’</span></span> इति । ‘अन्ये’ इत्यशक्तानामप्युपायदर्शनार्थम् ॥ २५, २६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-913"
oldKey	"BGB_C13_V27"
type	"verse"
parent	"BGB_C13"
chapter	"BGB_C13"
verseType	"shloka"
text	"यावत्सञ्जायते किञ्चित् सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् । क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात् तद्विद्धि भरतर्षभ॥२७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-914"
oldKey	"BGB_C13_V28"
type	"verse"
parent	"BGB_C13"
chapter	"BGB_C13"
verseType	"shloka"
text	"समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् । विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति॥२८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-915"
oldKey	"BGB_C13_V29"
type	"verse"
parent	"BGB_C13"
chapter	"BGB_C13"
verseType	"shloka"
text	"समं पश्यन् हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् । न हिनस्त्यात्मनाऽऽत्मानं ततो याति परां गतिम्॥२९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-916"
oldKey	"BGB_C13_V29_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C13"
chapter	"BGB_C13"
verseType	null
text	"पुनश्च प्रकृति-पुरुष-ईश्वरस्वरूपं साम्यादिधर्मयुतमाह- <span class="gr-prateeka">यावदित्यादिना ॥</span> २७-२९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-917"
oldKey	"BGB_C13_V30"
type	"verse"
parent	"BGB_C13"
chapter	"BGB_C13"
verseType	"shloka"
text	"प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः । यः पश्यति तथाऽऽत्मानम् अकर्तारं स पश्यति॥३० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-918"
oldKey	"BGB_C13_V30_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C13"
chapter	"BGB_C13"
verseType	null
text	"आत्मानं चाकर्तारं पश्यति स पश्यति ॥ ३० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-919"
oldKey	"BGB_C13_V31"
type	"verse"
parent	"BGB_C13"
chapter	"BGB_C13"
verseType	"shloka"
text	"यदा भूतपृथग्भावम् एकस्थमनुपश्यति । तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा॥३१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-920"
oldKey	"BGB_C13_V31_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C13"
chapter	"BGB_C13"
verseType	null
text	"<span class="gr-moola">एकस्थम्</span> एकस्मिन्नेव विष्णौ स्थितम् । <span class="gr-moola">तत एव च</span> विष्णोः विस्तारम् ॥३१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-921"
oldKey	"BGB_C13_V32"
type	"verse"
parent	"BGB_C13"
chapter	"BGB_C13"
verseType	"shloka"
text	"अनादित्वान्निर्गुणत्वात् परमात्माऽयमव्ययः । शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते॥३२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-922"
oldKey	"BGB_C13_V32_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C13"
chapter	"BGB_C13"
verseType	null
text	"न च व्ययादिस्तस्येत्याह - <span class="gr-prateeka">अनादित्वादिति ॥</span> सादि हि प्रायो व्ययि, गुणात्मकं च । ‘न करोति’ इत्यादेरर्थ उक्तः पुरस्तात् । न लौकिकक्रियादिस्तस्य । अतो <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mandukyopanishat-id">‘न प्रज्ञम्’(मां.२.१)</span></span> इत्यादिवदिति ॥ ३२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-923"
oldKey	"BGB_C13_V33"
type	"verse"
parent	"BGB_C13"
chapter	"BGB_C13"
verseType	"shloka"
text	"यथा सर्वगतं सौक्ष्म्याद् आकाशं नोपलिप्यते । सर्वत्रावस्थितो देहे तथाऽऽत्मा नोपलिप्यते॥३३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-924"
oldKey	"BGB_C13_V34"
type	"verse"
parent	"BGB_C13"
chapter	"BGB_C13"
verseType	"shloka"
text	"यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः । क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत॥३४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-925"
oldKey	"BGB_C13_V35"
type	"verse"
parent	"BGB_C13"
chapter	"BGB_C13"
verseType	"shloka"
text	"क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवम् अन्तरं ज्ञानचक्षुषा । भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम्॥३५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-926"
oldKey	"BGB_C13_V35_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C13"
chapter	"BGB_C13"
verseType	null
text	"भूतेभ्यः प्रकृतेश्च मोक्षसाधनम् अमानित्वादिकम् ॥ ३५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-927"
oldKey	"BGB_C14_I01"
type	"introduction"
parent	"BGB_C14"
chapter	"BGB_C14"
verseType	null
text	"साधनं प्राधान्येनोत्तरैरध्यायैर्वक्ति-"

id	"Bhagavadgitabhashya-928"
oldKey	"BGB_C14_V01"
type	"verse"
parent	"BGB_C14"
chapter	"BGB_C14"
verseType	"shloka"
text	"परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् । यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिमितो गताः॥१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-929"
oldKey	"BGB_C14_V02"
type	"verse"
parent	"BGB_C14"
chapter	"BGB_C14"
verseType	"shloka"
text	"इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः । सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च॥२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-930"
oldKey	"BGB_C14_V03"
type	"verse"
parent	"BGB_C14"
chapter	"BGB_C14"
verseType	"shloka"
text	"मम योनिर्महद् ब्रह्म तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम् । सम्भवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत॥३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-931"
oldKey	"BGB_C14_V03_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C14"
chapter	"BGB_C14"
verseType	null
text	"<span class="gr-moola">महद् ब्रह्म</span> प्रकृतिः । सा च ‘श्रीः-भूः-दुर्गा’ इति भिन्ना । उमासरस्वत्याद्यास्तु तदंशयुता अन्यजीवाः । तथा च काषायणश्रुतिः- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘श्रीर्भूमिर्दुर्गा महती तु माया सा लोकसूतिर्जगतो बन्धिक च । उमावागाद्या अन्यजीवास्तदंशास्तदात्मना सर्ववेदेषु गीताः ॥’</span></span> इति । ‘मम योनिः’ इति गर्भाधानार्था योनिः । नतु माता । वाक्यशेषात् । तथाहि सामवेदे शार्कराक्ष्यश्रुतौ- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘विष्णोर्योनिर्गर्भसन्धारणार्था महामाया सर्वदुःखैर्विहीना । तथाऽप्यात्मानं दुःखिवन्मोहनार्थं (प्रदर्शयन्ती) प्रकाशयन्ती सह विष्णुना सा ॥’</span></span> इति ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-932"
oldKey	"BGB_C14_V03_B02"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C14"
chapter	"BGB_C14"
verseType	null
text	"अतः सीतादुःखादिकं (सर्वं) मृषाप्रदर्शनमेव । तथा कूर्मपुराणे । न चेयं भूः । तथा च सौकरायणश्रुतिः- <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘अन्या भूमिर्भूरियं तस्य छाया भूतावमा सा हि भूतैकयोनिः।’</span> इति । <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘अवाप स्वेच्छया दास्यं जगतां प्रपितामही’</span> इत्यनभिम्लात(न)श्रुतिः। मत्स्यपुराणोक्तमपि स्वेच्छयैव । महद्ब्रह्मशब्दवाच्याऽपि प्रकृतिरेव- <span class="gr-reference gr-ref-Matsyapurana-id">‘महती ब्रह्मणी द्वे तु प्रकृतिश्च महेश्वरः।’</span> इति तत्रैव ॥३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-933"
oldKey	"BGB_C14_V04"
type	"verse"
parent	"BGB_C14"
chapter	"BGB_C14"
verseType	"shloka"
text	"सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः सम्भवन्ति याः । तासां ब्रह्म महद् योनिरहं बीजप्रदः पिता॥४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-934"
oldKey	"BGB_C14_V05"
type	"verse"
parent	"BGB_C14"
chapter	"BGB_C14"
verseType	"shloka"
text	"सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः । निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम्॥५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-935"
oldKey	"BGB_C14_V06"
type	"verse"
parent	"BGB_C14"
chapter	"BGB_C14"
verseType	"shloka"
text	"तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात् प्रकाशकमनामयम् । सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ॥६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-936"
oldKey	"BGB_C14_V06_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C14"
chapter	"BGB_C14"
verseType	null
text	"बन्धप्रकारं दर्शयति साधनानुष्ठानाय - <span class="gr-prateeka">सत्त्वमित्यादिना ॥</span> ४,५, ६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-937"
oldKey	"BGB_C14_V07"
type	"verse"
parent	"BGB_C14"
chapter	"BGB_C14"
verseType	"shloka"
text	"रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम् । तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम्॥७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-938"
oldKey	"BGB_C14_V07_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C14"
chapter	"BGB_C14"
verseType	null
text	"(रज इति) तृष्णासङ्गयोः समुद्भवम् = तयोः कारणम् ॥ ७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-939"
oldKey	"BGB_C14_V08"
type	"verse"
parent	"BGB_C14"
chapter	"BGB_C14"
verseType	"shloka"
text	"तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् । प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत॥८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-940"
oldKey	"BGB_C14_V08_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C14"
chapter	"BGB_C14"
verseType	null
text	"अज्ञानं जायते यतः तद् <span class="gr-moola">अज्ञानजम्</span> । ‘प्रमादमोहौ तमसः’(१४.१७) इति वाक्यशेषात् ॥८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-941"
oldKey	"BGB_C14_V09"
type	"verse"
parent	"BGB_C14"
chapter	"BGB_C14"
verseType	"shloka"
text	"सत्त्वं सुखे सञ्जयति रजः कर्मणि भारत । ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे सञ्जयत्युत॥९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-942"
oldKey	"BGB_C14_V10"
type	"verse"
parent	"BGB_C14"
chapter	"BGB_C14"
verseType	"shloka"
text	"रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत । रजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा॥१० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-943"
oldKey	"BGB_C14_V11"
type	"verse"
parent	"BGB_C14"
chapter	"BGB_C14"
verseType	"shloka"
text	"सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन् प्रकाश उपजायते । ज्ञानं यदा तदा विद्याद् विवृद्धं सत्त्वमित्युत॥११ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-944"
oldKey	"BGB_C14_V12"
type	"verse"
parent	"BGB_C14"
chapter	"BGB_C14"
verseType	"shloka"
text	"लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा । रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ॥१२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-945"
oldKey	"BGB_C14_V13"
type	"verse"
parent	"BGB_C14"
chapter	"BGB_C14"
verseType	"shloka"
text	"अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च । तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन॥१३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-946"
oldKey	"BGB_C14_V14"
type	"verse"
parent	"BGB_C14"
chapter	"BGB_C14"
verseType	"shloka"
text	"यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत् । तदोत्तमविदां लोकान् अमलान् प्रतिपद्यते॥१४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-947"
oldKey	"BGB_C14_V15"
type	"verse"
parent	"BGB_C14"
chapter	"BGB_C14"
verseType	"shloka"
text	"रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते । तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते॥१५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-948"
oldKey	"BGB_C14_V16"
type	"verse"
parent	"BGB_C14"
chapter	"BGB_C14"
verseType	"shloka"
text	"कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम् । रजसस्तु फलं दुःखम् अज्ञानं तमसः फलम्॥१६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-949"
oldKey	"BGB_C14_V16_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C14"
chapter	"BGB_C14"
verseType	null
text	"<span class="gr-prateeka">रजसस्तु फलं दुःखमिति ॥</span> अल्पसुखं <span class="gr-moola">दुःखम्</span> । तथाहि शार्कराक्षशाखायाम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘रजसो ह्येव जायते मात्रया सुखं दुःखम्, तस्मात् तान् सुखिनो दुःखिन इत्याचक्षते ।’</span></span> इति । अन्यथा दुःखस्यातिकष्टत्वात् तमोऽधिकत्वं रजसो न स्यात् ॥ ९-१६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-950"
oldKey	"BGB_C14_V17"
type	"verse"
parent	"BGB_C14"
chapter	"BGB_C14"
verseType	"shloka"
text	"सत्त्वात् सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च । प्रमादमोहौ तमसो भवतोऽज्ञानमेव च॥१७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-951"
oldKey	"BGB_C14_V18"
type	"verse"
parent	"BGB_C14"
chapter	"BGB_C14"
verseType	"shloka"
text	"ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः । जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः॥१८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-952"
oldKey	"BGB_C14_V19"
type	"verse"
parent	"BGB_C14"
chapter	"BGB_C14"
verseType	"shloka"
text	"नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टाऽनुपश्यति । गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोऽधिगच्छति॥१९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-953"
oldKey	"BGB_C14_V19_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C14"
chapter	"BGB_C14"
verseType	null
text	"परिणामिकर्तारं गुणेभ्योऽन्यं न पश्यति । अन्यथा <span class="gr-reference gr-ref-Atharvana-id">‘यदा पश्यः पश्यते रुग्मवर्णं कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम्।’</span> इति श्रुतिविरोधः । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘नाहं कर्ता न कर्ता त्वं कर्ता यस्तु सदा प्रभुः’(कुम्भ-म.भा.१२.२३४.८४)</span> इति मोक्षधर्मे ।॥ १९-२१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-954"
oldKey	"BGB_C14_V20"
type	"verse"
parent	"BGB_C14"
chapter	"BGB_C14"
verseType	"shloka"
text	"गुणानेतानतीत्य त्रीन् देही देहसमुद्भवान् । जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोऽमृतमश्नुते॥२० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-955"
oldKey	"BGB_C14_V21"
type	"verse"
parent	"BGB_C14"
chapter	"BGB_C14"
verseType	"shloka"
text	"कैर्लिङ्गैस्त्रीन् गुणानेतान् अतीतो भवति प्रभो । किमाचारः कथं चैतांस्त्रीन् गुणान् अतिवर्तते॥२१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-956"
oldKey	"BGB_C14_V22"
type	"verse"
parent	"BGB_C14"
chapter	"BGB_C14"
verseType	"shloka"
text	"प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव । न द्वेष्टि सम्प्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति॥२२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-957"
oldKey	"BGB_C14_V22_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C14"
chapter	"BGB_C14"
verseType	null
text	"प्रायो न द्वेष्टि न काङ्क्षति । तथाहि सामवेदे भाल्लवेयशाखायाम्- <span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘रजस्तमःसत्त्वगुणान् प्रवृत्तान् प्रायो न च द्वेष्टि न चापि काङ्क्षते ।<br/>तथाऽपि सूक्ष्मं सत्त्वगुणं च काङ्क्षेद् यदि प्रविष्टं सुतमश्च जह्यात् ॥’</span> इति। <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘न हि देवा ऋषयश्च सत्त्वस्था नृपसत्तम ।<br/>हीनास्सत्त्वेन सूक्ष्मेण ततो वैकारिकाः स्मृताः ।<br/>कथं वैकारिको गच्छेत् पुरुषः पुरुषोत्तमम् ॥’(कुम्भ-म.भा.१२.३५८.७८-७९)</span> इति हि मोक्षधर्मे । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘सात्त्विकः पुरुषव्याघ्र भवेन्मोक्षार्थनिश्चितः’(कुम्भ-म.भा.१२.३५८.६९)</span> । इति च ॥ २०-२२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-958"
oldKey	"BGB_C14_V23"
type	"verse"
parent	"BGB_C14"
chapter	"BGB_C14"
verseType	"shloka"
text	"उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते । गुणा वर्तन्त इत्येव योऽवतिष्ठति नेङ्गते॥२३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-959"
oldKey	"BGB_C14_V24"
type	"verse"
parent	"BGB_C14"
chapter	"BGB_C14"
verseType	"shloka"
text	"समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः । तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः॥२४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-960"
oldKey	"BGB_C14_V25"
type	"verse"
parent	"BGB_C14"
chapter	"BGB_C14"
verseType	"shloka"
text	"मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः । सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते॥२५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-961"
oldKey	"BGB_C14_V25_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C14"
chapter	"BGB_C14"
verseType	null
text	"तुल्यत्वार्थ उक्तः पुरस्तात् ॥ २४, २५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-962"
oldKey	"BGB_C14_V26"
type	"verse"
parent	"BGB_C14"
chapter	"BGB_C14"
verseType	"shloka"
text	"मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते । स गुणान् समतीत्यैतान् ब्रह्मभूयाय कल्पते॥२६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-963"
oldKey	"BGB_C14_V26_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C14"
chapter	"BGB_C14"
verseType	null
text	"ब्रह्मवत् = प्रकृतिवत् भगवत्प्रियत्वं ब्रह्मभूयम् । नतु तावत् प्रियत्वम् । किन्तु प्रियत्वमात्रम् । <span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘बद्धा वाऽपि तु मुक्ता वा न रमावत् प्रिया हरेः’ ।</span> इति पाद्मे । भूयाय भावाय ॥२६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-964"
oldKey	"BGB_C14_V27"
type	"verse"
parent	"BGB_C14"
chapter	"BGB_C14"
verseType	"shloka"
text	"ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाऽहम् अमृतस्याव्ययस्य च । शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च॥२७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-965"
oldKey	"BGB_C14_V27_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C14"
chapter	"BGB_C14"
verseType	null
text	"<span class="gr-moola">ब्रह्मणः</span> मायायाः ॥ २७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-966"
oldKey	"BGB_C15_I01"
type	"introduction"
parent	"BGB_C15"
chapter	"BGB_C15"
verseType	null
text	"संसारस्वरूपतदत्ययोपायविज्ञानान्यस्मिन्नध्याये दर्शयति-"

id	"Bhagavadgitabhashya-967"
oldKey	"BGB_C15_I02"
type	"introduction"
parent	"BGB_C15"
chapter	"BGB_C15"
verseType	null
text	"त्रयोदशोक्तं विविच्य दर्शयति-"

id	"Bhagavadgitabhashya-968"
oldKey	"BGB_C15_V01"
type	"verse"
parent	"BGB_C15"
chapter	"BGB_C15"
verseType	"shloka"
text	"ऊर्ध्वमूलमधःशाखं अश्वत्थं प्राहुरव्ययम् । छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ॥१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-969"
oldKey	"BGB_C15_V01_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C15"
chapter	"BGB_C15"
verseType	null
text	"ऊर्ध्वो विष्णुः । ‘ऊर्ध्वपवित्रो वाजिनीवस्वमृतमस्मि द्रविणसवर्चसम्’ । इति हि श्रुतिः । ऊर्ध्वः उत्तमः सर्वतः । अधो निकृष्टम् । शाखा भूतानि । श्वोप्येकप्रकारेण न तिष्ठतीत्यश्वत्थः । तथाऽपि न प्रवाहव्ययः । पूर्वब्रह्मकाले यथा स्थितिस्तथा सर्वत्रापीत्यव्ययता । फलकारणत्वा- च्छन्दसां पर्णत्वम् । न हि कदाचिदप्यजाते पर्णे फलोत्पत्तिः ॥१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-970"
oldKey	"BGB_C15_V02"
type	"verse"
parent	"BGB_C15"
chapter	"BGB_C15"
verseType	"shloka"
text	"अधश्चोर्ध्वं प्रसृतास्तस्य शाखा गुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः । अधश्च मूलान्यनुसन्ततानि कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके ॥ २ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-971"
oldKey	"BGB_C15_V02_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C15"
chapter	"BGB_C15"
verseType	null
text	"अव्यक्तेऽपि सूक्ष्मरूपेण सन्ति शरीरादौ च भूतानि इति <span class="gr-moola">अधश्चोर्ध्वं च प्रसृताः</span> । गुणैः सत्त्वादिभिः । प्रतीतिमात्रसुखत्वात् प्रवाला विषयाः । <span class="gr-moola">मूलानि</span> भगवद्रूपादीनि । भगवानपि कर्मानुबन्धेन हि फलं ददाति । तथाहि भाल्लवेयशाखायाम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘ब्रह्म वा अस्य पृथङ् मूलम्, प्रकृतिः समूलम्, सत्त्वादयो अर्वाचीनमूलम् । भूतानि शाखाः, छन्दांसि पर्णा(त्रा)णि, देवनृतिर्यञ्चश्च शाखाः । पत्रेभ्यो हि फलं जायते । मात्राः शिफाः । मुक्तिः फलम्, अमुक्तिः फलम् । मोक्षो रसः, अमोक्षो रसः । अव्यक्ते च शाखाः, व्यक्ते च शाखा । अव्यक्ते च मूलम्, व्यक्ते च मूलम् । एषोऽश्वत्थो गुणालोलपत्रो न स्थीयते न न स्थीयते ; न ह्येष कदाचनान्यथा जायते, नान्यथा जायते ’</span></span> इति ॥ २ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-972"
oldKey	"BGB_C15_V03"
type	"verse"
parent	"BGB_C15"
chapter	"BGB_C15"
verseType	"shloka"
text	"न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो न चादिर्न च सम्प्रतिष्ठा । अश्वत्थमेनं सुविरूढमूलम् असङ्गशस्त्रेण दृढेन च्छित्त्वा॥ ३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-973"
oldKey	"BGB_C15_V03_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C15"
chapter	"BGB_C15"
verseType	null
text	"यथा स्थितिः तथा नोपलभ्यते । अन्तादिर्विष्णुः । <span class="gr-reference gr-ref-bhagavata-id">‘त्वमादिरन्तो जगतोऽस्य मध्यम्’(भा.ग.८.३.१०)</span> इति भागवते । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘अनाद्यनन्तं परं ब्रह्म न देवा ऋषयो विदुः’(कुम्भ-म.भा.१२.४३.१९)</span> इति च मोक्षधर्मे । असङ्गशस्त्रेण सङ्गराहित्यसहितेन ज्ञानेन । <span class="gr-reference gr-ref-bhagavata-id">‘ज्ञानासिनोपासनया शितेन’(भाग.११.२८.१८)</span> इति हि भागवते । छेदश्च विमर्श एव । ततश्च तस्यैवाबन्धकं भवति । तथा हि मूलस्थं ब्रह्म प्रतीयते । तच्चोक्तं तच्छ्रुतावेव- <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘विमर्शो ह्यस्य च्छेदः । स तं न बध्नाति, बध्नाति चान्यान्’</span> इति ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-974"
oldKey	"BGB_C15_V04"
type	"verse"
parent	"BGB_C15"
chapter	"BGB_C15"
verseType	"shloka"
text	"ततः परं(पदं) तत्परिमार्गितव्यं यस्मिन् गता न निवर्तन्ति भूयः । तमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी॥ ४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-975"
oldKey	"BGB_C15_V04_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C15"
chapter	"BGB_C15"
verseType	null
text	"तदर्थं च तमेव प्रपद्ये प्रपद्येत । तच्चोक्तं तत्रैव- <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘तं वै प्रपद्येत यं वै प्रपद्य न शोचति न हृष्यति न जायते न म्रियते तद् ब्रह्म मूलम्, तत् छित्सुः’</span> इति । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘नारायणेन दृष्टश्च प्रतिबुद्धो(प्रतिबद्धः) भवेत् पुमान्’(कुम्भ-म.भा.१२.३५८.७५) ।</span> इति च मोक्षधर्मे । छेदनोपायो ह्यत्राकाङ्क्षितः । न च भगवतोऽन्यः शरण्योऽस्ति ॥ ३, ४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-976"
oldKey	"BGB_C15_V05"
type	"verse"
parent	"BGB_C15"
chapter	"BGB_C15"
verseType	"shloka"
text	"निर्मानमोहा जितसङ्गदोषा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः । द्वन्द्वैर्विमुक्ताः सुखदुःखसञ्ज्ञैः गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत्॥ ५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-977"
oldKey	"BGB_C15_V05_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C15"
chapter	"BGB_C15"
verseType	null
text	"साधनान्तरमाह - <span class="gr-prateeka">निर्मानेति ॥</span> ५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-978"
oldKey	"BGB_C15_V06"
type	"verse"
parent	"BGB_C15"
chapter	"BGB_C15"
verseType	"shloka"
text	"न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः । यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम॥६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-979"
oldKey	"BGB_C15_V07_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C15"
chapter	"BGB_C15"
verseType	null
text	"स्वरूपं कथयति- <span class="gr-moola">न तदित्यादिना ॥</span> ६॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-980"
oldKey	"BGB_C15_V07"
type	"verse"
parent	"BGB_C15"
chapter	"BGB_C15"
verseType	"shloka"
text	"ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः । मनःषष्ठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति॥७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-981"
oldKey	"BGB_C15_V08"
type	"verse"
parent	"BGB_C15"
chapter	"BGB_C15"
verseType	"shloka"
text	"शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः । गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात्॥८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-982"
oldKey	"BGB_C15_V08_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C15"
chapter	"BGB_C15"
verseType	null
text	"‘कर्षति’इत्युक्ते जीवस्य स्वातन्त्र्यं प्रतीतम् । तन्निवारयति- शरीरमित्यादिना ॥ यद् यदा शरीरमवाप्नोति उत्क्रामति च जीवः तदा ईश्वरः एव एतानि गृहीत्वा संयाति । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘यत्रयत्र च संयुक्त्तो धाता गर्भं पुनः पुनः ।<br/>तत्रतत्रैव वसति न यत्र स्वयमिच्छति’(कुम्भ-म.भा.१२.२३३.१२)</span> इति हि मोक्षधर्मे । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘भावाभावावपि जानन् गरीयो जानामि श्रेयो न तु तत् करोमि ।<br/>आशासु हर्म्यासु ह्रदासु कुर्वन् यथा नियुक्तोऽस्मि तथा वहामि ॥’(कुम्भ-म.भा.१२.२३३.१०) इति च</span> । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘हत्वा जित्वाऽपि मघवन् यः कश्चित् पुरुषायते ।<br/>अकर्ता त्वेव भवति कर्ता त्वेव करोति तत् ॥’(कुम्भ-म.भा.१२.२३१.१७)</span> इति च । <span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id">‘तद्यथाऽनः सुसमाहितम् उत्सर्जद्यायात् ।<br/> एवमेवायं (श)शारीर आत्मा प्राज्ञेनात्मनाऽन्वारूढ उत्सर्जद्याति’(बृ.४.३.३५)</span> इति च श्रुतिः । <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘वाङ् मनसि सम्पद्यते, मनः प्राणे, प्राणस्तेजसि, तेजः परस्यां देवतायाम् ’(छां.६.८.६)</span> इति च । गन्धानिव सूक्ष्माणि ॥८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-983"
oldKey	"BGB_C15_V09"
type	"verse"
parent	"BGB_C15"
chapter	"BGB_C15"
verseType	"shloka"
text	"श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च । अधिष्ठाय मनश्चायं विषयानुपसेवते॥९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-984"
oldKey	"BGB_C15_V09_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C15"
chapter	"BGB_C15"
verseType	null
text	"भोगो अस्यापि साधितः पुरस्तात् । इन्द्रियद्वाराऽपि सोऽपि भुङ्क्ते ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘(यद्य) तद्य इमे वीणायां गायन्ति एतं ते गायन्ति’(छां.१.३.९)</span></span> इति च श्रुतिः । गुणान्वितमेव भुङ्क्ते । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id">‘न ह वै देवान् पापं गच्छति’(बृ.३.६.२७)</span></span> इति श्रुतेः ॥ ९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-985"
oldKey	"BGB_C15_V10"
type	"verse"
parent	"BGB_C15"
chapter	"BGB_C15"
verseType	"shloka"
text	"उत्क्रामन्तं स्थितं वाऽपि भुञ्जानं वा गुणान्वितम् । विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः॥१० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-986"
oldKey	"BGB_C15_V10_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C15"
chapter	"BGB_C15"
verseType	null
text	"तर्हि किमिति न दृश्यते ? इत्यत आह - <span class="gr-prateeka">उत्क्रामन्तमित्यादि ॥</span> १० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-987"
oldKey	"BGB_C15_V11"
type	"verse"
parent	"BGB_C15"
chapter	"BGB_C15"
verseType	"shloka"
text	"यतन्तो योगिनश्चैनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम् । यतन्तोऽप्यकृतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतसः॥११ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-988"
oldKey	"BGB_C15_V11_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C15"
chapter	"BGB_C15"
verseType	null
text	"<span class="gr-moola">यतन्तः</span> ज्ञानं प्राप्य । <span class="gr-moola">अकृतात्मानः</span> अशुद्धबुद्धयः ॥ ११ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-989"
oldKey	"BGB_C15_V12"
type	"verse"
parent	"BGB_C15"
chapter	"BGB_C15"
verseType	"shloka"
text	"यदादित्यगतं तेजो जगद् भासयतेऽखिलम् । यच्चन्द्रमासि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम्॥१२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-990"
oldKey	"BGB_C15_V12_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C15"
chapter	"BGB_C15"
verseType	null
text	"पूर्वोक्तमेव ज्ञानं प्रपञ्चयति - <span class="gr-prateeka">यदादित्यगतमित्यादिना ॥</span> १२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-991"
oldKey	"BGB_C15_V13"
type	"verse"
parent	"BGB_C15"
chapter	"BGB_C15"
verseType	"shloka"
text	"गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा । पुष्णामि चौषधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मकः॥१३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-992"
oldKey	"BGB_C15_V13_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C15"
chapter	"BGB_C15"
verseType	null
text	"<span class="gr-moola">गां</span> भूमिम् ॥ १३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-993"
oldKey	"BGB_C15_V14"
type	"verse"
parent	"BGB_C15"
chapter	"BGB_C15"
verseType	"shloka"
text	"अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः । प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम्॥१४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-994"
oldKey	"BGB_C15_V15"
type	"verse"
parent	"BGB_C15"
chapter	"BGB_C15"
verseType	"shloka"
text	"सर्वस्य चाहं हृदि संनिविष्टो मत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनं च । वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो वेदान्तकृद् वेदविदेव चाहम्॥ १५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-995"
oldKey	"BGB_C15_V15_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C15"
chapter	"BGB_C15"
verseType	null
text	"वेदनिर्णयात्मिका मीमांसा= वेदान्तः । तथाहि सामवेदे प्राचीनशाल(ला)श्रुतिः- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘स वेदान्तकृत् स कालक इति । स ह्येव युक्तिसूत्रकृत् स कालक इति’</span></span> इति ॥१५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-996"
oldKey	"BGB_C15_V16"
type	"verse"
parent	"BGB_C15"
chapter	"BGB_C15"
verseType	"shloka"
text	"द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च । क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते॥१६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-997"
oldKey	"BGB_C15_V17"
type	"verse"
parent	"BGB_C15"
chapter	"BGB_C15"
verseType	"shloka"
text	"उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः । यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः॥१७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-998"
oldKey	"BGB_C15_V18"
type	"verse"
parent	"BGB_C15"
chapter	"BGB_C15"
verseType	"shloka"
text	"यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः॥१८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-999"
oldKey	"BGB_C15_V19"
type	"verse"
parent	"BGB_C15"
chapter	"BGB_C15"
verseType	"shloka"
text	"यो मामेवमसंमूढो जानाति पुरुषोत्तमम् । स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत॥१९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1000"
oldKey	"BGB_C15_V20"
type	"verse"
parent	"BGB_C15"
chapter	"BGB_C15"
verseType	"shloka"
text	"इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ । एतद् बुद्‍ध्वा बुद्धिमान् स्यात् कृतकृत्यश्च भारत॥२० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1001"
oldKey	"BGB_C15_V20_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C15"
chapter	"BGB_C15"
verseType	null
text	"क्षरभूतानि ब्रह्मादीनि । <span class="gr-moola">कूटस्थः</span> प्रकृतिः । तथा च शार्कराक्ष्यश्रुतिः- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘प्रजापतिप्रमुखाः सर्वजीवाः क्षरोऽक्षरः पुरुषो वै प्रधानम् । तदुत्तमं चान्यमुदाहरन्ति जालाजालं मातरिश्वानमेकम् ॥’</span></span> इति॥ १६-२० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1002"
oldKey	"BGB_C16_I01"
type	"introduction"
parent	"BGB_C16"
chapter	"BGB_C16"
verseType	null
text	"पुमर्थसाधनविरोधीनि अनेनाध्यायेन दर्शयति-"

id	"Bhagavadgitabhashya-1003"
oldKey	"BGB_C16_V01"
type	"verse"
parent	"BGB_C16"
chapter	"BGB_C16"
verseType	"shloka"
text	"अभयं सत्त्वसंशुद्धिर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिः। दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम्॥ १ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1004"
oldKey	"BGB_C16_V01_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C16"
chapter	"BGB_C16"
verseType	null
text	"<span class="gr-moola">तपः</span> ब्रह्मचर्यादि । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ब्रह्मचर्यादिकं तपः’</span></span> इति ह्यभिधानम् ॥ १ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1005"
oldKey	"BGB_C16_V02"
type	"verse"
parent	"BGB_C16"
chapter	"BGB_C16"
verseType	"shloka"
text	"अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम् । दया भूतेष्वलोलुत्वं मार्दवं ह्रीरचापलम्॥२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1006"
oldKey	"BGB_C16_V02_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C16"
chapter	"BGB_C16"
verseType	null
text	"पैशुनं परोपद्रवनिमित्तदोषाणां राजादेः कथनम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘परोपद्रवहेतूनां दोषाणां पैशुनं वचः । राजादेस्तु मदाद्भीतेरदृष्टिर्दर्प उच्यते ॥’</span></span> इति ह्यभिधानम् । लौल्यं= रागः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘रागो लौल्यं तथा रक्तिः’</span></span> इत्यभिधानात् । <span class="gr-moola">अचापलं</span> स्थैर्यम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘चपलश्चञ्चलोऽस्थिरः’</span></span> इत्यभिधानात् ॥२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1007"
oldKey	"BGB_C16_V03"
type	"verse"
parent	"BGB_C16"
chapter	"BGB_C16"
verseType	"shloka"
text	"तेजः क्षमा धृतिः शौचम् अद्रोहो नातिमानिता । भवन्ति सम्पदं दैवीम् अभि जातस्य भारत॥३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1008"
oldKey	"BGB_C16_V04"
type	"verse"
parent	"BGB_C16"
chapter	"BGB_C16"
verseType	"shloka"
text	"दम्भो दर्पोऽभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च । अज्ञानं चाभि जातस्य पार्थ सम्पदमासुरीम्॥४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1009"
oldKey	"BGB_C16_V05"
type	"verse"
parent	"BGB_C16"
chapter	"BGB_C16"
verseType	"shloka"
text	"दैवी सम्पद् विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता । मा शुचः सम्पदं दैवीम् अभि जातोऽसि पाण्डव॥५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1010"
oldKey	"BGB_C16_V06"
type	"verse"
parent	"BGB_C16"
chapter	"BGB_C16"
verseType	"shloka"
text	"द्वौ भूतसर्गौ लोकेऽस्मिन् दैव आसुर एव च । दैवो विस्तरशः प्रोक्त आसुरं पार्थ मे शृृणु॥६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1011"
oldKey	"BGB_C16_V07"
type	"verse"
parent	"BGB_C16"
chapter	"BGB_C16"
verseType	"shloka"
text	"प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न विदुरासुराः । न शौचं नापि चाचारो न सत्यं तेषु विद्यते॥७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1012"
oldKey	"BGB_C16_V07_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C16"
chapter	"BGB_C16"
verseType	null
text	"<span class="gr-moola">क्षमा</span> तु क्रोधाभावेन सहापकर्तुरनपकृतिः । ‘अक्रोधोदोषकृच्छत्रोः क्षमावान् स निगद्यते’ इत्यभिधानात् । <span class="gr-moola">दैवीं सम्पदम् अभि जातः</span> प्रति जातः॥३-७॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1013"
oldKey	"BGB_C16_V08"
type	"verse"
parent	"BGB_C16"
chapter	"BGB_C16"
verseType	"shloka"
text	"असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् । अपरस्परसम्भूतं किमन्यत्कामहैतुकम्॥८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1014"
oldKey	"BGB_C16_V09"
type	"verse"
parent	"BGB_C16"
chapter	"BGB_C16"
verseType	"shloka"
text	"एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोल्पबुद्धयः । प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोहिताः॥९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1015"
oldKey	"BGB_C16_V08_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C16"
chapter	"BGB_C16"
verseType	null
text	"जगतः सत्यं प्रतिष्ठा ईश्वरश्च विष्णुः । तद्वैपरीत्येनाऽहुः । <span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakaopanishat-id">‘तस्योपनिषत् सत्यस्य सत्यमिति । प्राणा वै सत्यम्, तेषामेष सत्यम्’(बृ.८.१.२०) ।</span> इति हि श्रुतिः । <span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakaopanishat-id">‘द्वे वा व ब्रह्मणो रूपे चामूर्तं चैवामूर्तं च स्थितं च यच्च सच्च त्यच्च’(बृ.२.३.१)</span> इति च । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘तस्योपनिषत् सत्यस्य सत्यम् इति, एष ह्येवैतत् सादयति यामयति चेति’</span> इति च प्राचीनशालाश्रुतिः । परस्परसम्भवो ह्युक्तः- ‘अन्नाद्भवन्ति भूतानि’(३.१४) इत्यादिना ॥९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1016"
oldKey	"BGB_C16_V10"
type	"verse"
parent	"BGB_C16"
chapter	"BGB_C16"
verseType	"shloka"
text	"काममाश्रित्य दुष्पूरं दम्भमानमदान्विताः । मोहाद् गृहीत्वाऽसद्ग्राहान् प्रवर्तन्तेऽशुचिव्रताः॥१० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1017"
oldKey	"BGB_C16_V10_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C16"
chapter	"BGB_C16"
verseType	null
text	"दुष्पूरो हि कामः । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘पाताल इव दुष्पूरो मां हि क्लेशयते सदा।’(कुम्भ-म.भा.१२.१७६.३९)</span> इति हि मोक्षधर्मे ॥१० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1018"
oldKey	"BGB_C16_V11"
type	"verse"
parent	"BGB_C16"
chapter	"BGB_C16"
verseType	"shloka"
text	"चिन्तामपरिमेयां च प्रलयान्तामुपाश्रिताः । कामोपभोगपरमा एतावदिति निश्चिताः॥११ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1019"
oldKey	"BGB_C16_V12"
type	"verse"
parent	"BGB_C16"
chapter	"BGB_C16"
verseType	"shloka"
text	"आशापाशशतैर्बद्धाः कामक्रोधपरायणाः । ईहन्ते कामभोगार्थम् अन्यायेनार्थसञ्चयान्॥१२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1020"
oldKey	"BGB_C16_V13"
type	"verse"
parent	"BGB_C16"
chapter	"BGB_C16"
verseType	"shloka"
text	"इदमद्य मया लब्धम् इमं प्राप्स्ये मनोरथम् । इदमस्तीदमपि मे भविष्यति पुनर्धनम्॥१३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1021"
oldKey	"BGB_C16_V14"
type	"verse"
parent	"BGB_C16"
chapter	"BGB_C16"
verseType	"shloka"
text	"असौ मया हतः शत्रुर्हनिष्ये चापरानपि । ईश्वरोऽहमहं भोगी सिद्धोऽहं बलवान् सुखी॥१४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1022"
oldKey	"BGB_C16_V15"
type	"verse"
parent	"BGB_C16"
chapter	"BGB_C16"
verseType	"shloka"
text	"आढ्योऽभिजनवानस्मि कोऽन्योऽस्ति सदृशो मया । यक्ष्ये दास्यामि मोदिष्य इत्यज्ञानविमोहिताः॥१५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1023"
oldKey	"BGB_C16_V16"
type	"verse"
parent	"BGB_C16"
chapter	"BGB_C16"
verseType	"shloka"
text	"अनेकचित्तविभ्रान्ता मोहजालसमावृताः । प्रसक्ताः कामभोगेषु पतन्ति नरकेऽशुचौ॥१६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1024"
oldKey	"BGB_C16_V17"
type	"verse"
parent	"BGB_C16"
chapter	"BGB_C16"
verseType	"shloka"
text	"आत्मसम्भाविताः स्तब्धा धनमानमदान्विताः । यजन्ते नामयज्ञैस्ते दम्भेनाविधिपूर्वकम्॥१७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1025"
oldKey	"BGB_C16_V18"
type	"verse"
parent	"BGB_C16"
chapter	"BGB_C16"
verseType	"shloka"
text	"अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं च संश्रिताः । मामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तोऽभ्यसूयकाः॥१८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1026"
oldKey	"BGB_C16_V18_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C16"
chapter	"BGB_C16"
verseType	null
text	"मामात्मपरदेहेष्विति ॥ <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘न कस्यचिद् विष्णुः कारयिता । यदि स्यान्मामपी(न्ममापी)दानीं कारयतु’</span> इत्यादि । <span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘ईश्वरो यदि सर्वस्य कारकः कारयीत माम् ।<br/>अद्येति वादिनं ब्रूयात् सदाऽधो यास्यसीति तु ॥’</span> इति हि सामवेदे यास्कश्रुतिः ॥ १८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1027"
oldKey	"BGB_C16_V19"
type	"verse"
parent	"BGB_C16"
chapter	"BGB_C16"
verseType	"shloka"
text	"तानहं द्विषतः क्रूरान् संसारेषु नराधमान् । क्षिपाम्यजस्रमशुभान् आसुरीष्वेव योनिषु॥१९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1028"
oldKey	"BGB_C16_V20"
type	"verse"
parent	"BGB_C16"
chapter	"BGB_C16"
verseType	"shloka"
text	"आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनिजन्मनि । मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम्॥२० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1029"
oldKey	"BGB_C16_V21"
type	"verse"
parent	"BGB_C16"
chapter	"BGB_C16"
verseType	"shloka"
text	"त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः । कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत् त्रयं त्यजेत्॥२१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1030"
oldKey	"BGB_C16_V22"
type	"verse"
parent	"BGB_C16"
chapter	"BGB_C16"
verseType	"shloka"
text	"एतैर्विमुक्तः कौन्तेय तमोद्वारैस्त्रिभिर्नरः । आचरत्यात्मनः श्रेयस्ततो याति परां गतिम्॥२२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1031"
oldKey	"BGB_C16_V23"
type	"verse"
parent	"BGB_C16"
chapter	"BGB_C16"
verseType	"shloka"
text	"यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः । न स सिद्धिमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम्॥२३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1032"
oldKey	"BGB_C16_V24"
type	"verse"
parent	"BGB_C16"
chapter	"BGB_C16"
verseType	"shloka"
text	"तस्मात् शास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ । ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहार्हसि॥२४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1033"
oldKey	"BGB_C17_I01"
type	"introduction"
parent	"BGB_C17"
chapter	"BGB_C17"
verseType	null
text	"गुणभेदान् प्रपञ्चयत्यनेनाध्यायेन ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-1034"
oldKey	"BGB_C17_V01"
type	"verse"
parent	"BGB_C17"
chapter	"BGB_C17"
verseType	"shloka"
text	"ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयाऽन्विताः । तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्त्वमाहो रजस्तमः॥१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1035"
oldKey	"BGB_C17_V01_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C17"
chapter	"BGB_C17"
verseType	null
text	"शास्त्रविधिमुत्सृज्य= अज्ञात्वा एव । <span class="gr-reference gr-ref-Manusmruti-id">‘वेदः कृत्स्नोऽधिगन्तव्यः सरहस्यो द्विजन्मना।’(म.स्मृ.२.२३५)</span> इति विधिरुत्सृष्टो हि तैः । <span class="gr-reference gr-ref-Manusmriti-id">‘ये वै वेदं न पठन्ते न चार्थं वेदोज्झितांस्तान् विद्धि सानूनबुद्धीन्’ ।</span> इति च माधुच्छन्दसश्रुतिः । अन्यथा तु ‘तामसाः’ इत्येवोच्येत, नतु विभज्य । यदि सात्त्विकाः तर्हि नोत्सृष्टशास्त्राः । नहि वेदविरुद्धो धर्मः । <span class="gr-reference gr-ref-Manusmruthi-id">‘वेदोऽखिलो धर्ममूलम्, स्मृतिशीले च तद्विदाम्’(म.स्मृ.२.६) ।</span> इति हि स्मृतिः । <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘वेदप्रणिहितो धर्मो ह्यधर्मस्तद्विपर्ययः’(भाग.६.१.४०)</span> इति भागवते ॥१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1036"
oldKey	"BGB_C17_V02"
type	"verse"
parent	"BGB_C17"
chapter	"BGB_C17"
verseType	"shloka"
text	"त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा । सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां शृृणु॥२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1037"
oldKey	"BGB_C17_V02_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C17"
chapter	"BGB_C17"
verseType	null
text	"अतो विभज्याह- <span class="gr-prateeka">त्रिविधेत्यादिना ॥</span> २ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1038"
oldKey	"BGB_C17_V03"
type	"verse"
parent	"BGB_C17"
chapter	"BGB_C17"
verseType	"shloka"
text	"सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत । श्रद्धामयोऽयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः॥३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1039"
oldKey	"BGB_C17_V03_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C17"
chapter	"BGB_C17"
verseType	null
text	"<span class="gr-moola">सत्त्वानुरूपा</span> चित्तानुरूपा । <span class="gr-moola">यो यच्छ्रद्धः स एव स</span> सात्त्विकश्रद्धः सात्त्विक इत्यादि ॥ ३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1040"
oldKey	"BGB_C17_V04"
type	"verse"
parent	"BGB_C17"
chapter	"BGB_C17"
verseType	"shloka"
text	"यजन्ते सात्त्विका देवान् यक्षरक्षांसि राजसाः । प्रेतान् भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः॥४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1041"
oldKey	"BGB_C17_V04_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C17"
chapter	"BGB_C17"
verseType	null
text	"कः सात्त्विकश्रद्धः ? इत्यादि विभज्याह - <span class="gr-prateeka">यजन्त इत्यादिना ॥</span>४॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1042"
oldKey	"BGB_C17_V05"
type	"verse"
parent	"BGB_C17"
chapter	"BGB_C17"
verseType	"shloka"
text	"अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपो जनाः । दम्भाहङ्कारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः॥५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1043"
oldKey	"BGB_C17_V06"
type	"verse"
parent	"BGB_C17"
chapter	"BGB_C17"
verseType	"shloka"
text	"कर्शयन्तः शरीरस्थं भूतग्राममचेतसः । मां चैवान्तःशरीरस्थं तान् विद्ध्यासुरनिश्चयान्॥६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1044"
oldKey	"BGB_C17_V06_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C17"
chapter	"BGB_C17"
verseType	null
text	"भगवत्कर्शनं नाम अल्पत्वदृष्टिरेव । <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘यो वै महान्तं परमं पुमांसं नैवं द्रष्टा कर्शकः सोऽतिपापी’ ।</span> इत्यनभिम्लान(त)श्रुतिः । आसुरो निश्चयो येषां त आसुरनिश्चयाः । <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘देवास्तु सात्त्विकाः प्रोक्ताः दैत्या राजसतामसाः।’</span> इति ह्याग्निवेश्यश्रुतिः ॥ ६॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1045"
oldKey	"BGB_C17_V07"
type	"verse"
parent	"BGB_C17"
chapter	"BGB_C17"
verseType	"shloka"
text	"आहारस्त्वपि सर्वस्य त्रिविधो भवति प्रियः । यज्ञस्तपस्तथा दानं तेषां भेदमिमं शृृणु॥७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1046"
oldKey	"BGB_C17_V08"
type	"verse"
parent	"BGB_C17"
chapter	"BGB_C17"
verseType	"shloka"
text	"आयुस्सत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः । रस्याः स्निग्धाः स्थिरा हृद्या आहाराः सात्त्विकप्रियाः ॥८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1047"
oldKey	"BGB_C17_V08_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C17"
chapter	"BGB_C17"
verseType	null
text	"प्रीतिः आनन्तरिका । हृद्यत्वं दर्शने । स्थिराश्च न तदैव पक्वा भवन्ति । तथा ह्याज्यादयः ॥ ८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1048"
oldKey	"BGB_C17_V09"
type	"verse"
parent	"BGB_C17"
chapter	"BGB_C17"
verseType	"shloka"
text	"कट्वाम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः । आहारा राजसस्येष्टा दुःखशोकामयप्रदाः॥९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1049"
oldKey	"BGB_C17_V10"
type	"verse"
parent	"BGB_C17"
chapter	"BGB_C17"
verseType	"shloka"
text	"यातयामं गतरसं पूति पर्युषितं च यत् । उच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम्॥१० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1050"
oldKey	"BGB_C17_V11"
type	"verse"
parent	"BGB_C17"
chapter	"BGB_C17"
verseType	"shloka"
text	"अफलाकाङ्क्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते । यष्टव्यमेवेति मनः समाधाय स सात्त्विकः॥११ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1051"
oldKey	"BGB_C17_V12"
type	"verse"
parent	"BGB_C17"
chapter	"BGB_C17"
verseType	"shloka"
text	"अभिसन्धाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यत् । इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विद्धि राजसम्॥१२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1052"
oldKey	"BGB_C17_V13"
type	"verse"
parent	"BGB_C17"
chapter	"BGB_C17"
verseType	"shloka"
text	"विधिहीनमसृष्टान्नं मन्त्रहीनमदक्षिणम् । श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते॥१३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1053"
oldKey	"BGB_C17_V14"
type	"verse"
parent	"BGB_C17"
chapter	"BGB_C17"
verseType	"shloka"
text	"देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम् । ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते॥१४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1054"
oldKey	"BGB_C17_V15"
type	"verse"
parent	"BGB_C17"
chapter	"BGB_C17"
verseType	"shloka"
text	"अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् । स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते॥१५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1055"
oldKey	"BGB_C17_V16"
type	"verse"
parent	"BGB_C17"
chapter	"BGB_C17"
verseType	"shloka"
text	"मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः । भावसंशुद्धिरित्येतत् तपो मानसमुच्यते॥१६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1056"
oldKey	"BGB_C17_V16_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C17"
chapter	"BGB_C17"
verseType	null
text	"सौम्यत्वम् अक्रौर्यम् । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अक्रूरः सौम्य उच्यते’</span> इति ह्यभिधानम् । मौनं मननशीलत्वम् । <span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyaka-id">‘बाल्यं च पाण्डित्यं च निर्विद्याथ मुनिः’(बृ.अ.५,ब्रा.५.१)</span> इति हि श्रुतिः । <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘एतेन हीदं सर्वम् अनन्तं मतम् । यदनेनेदं सर्वं मतं तस्मान्मुनिस्तस्मान्मुनिरित्याचक्षते’ ।</span> इति हि भाल्लवेयश्रुतिः । कथं चान्यथा मानसं तपः स्यात् ? ॥१६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1057"
oldKey	"BGB_C17_V17"
type	"verse"
parent	"BGB_C17"
chapter	"BGB_C17"
verseType	"shloka"
text	"श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत् त्रिविधं नरैः । अफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः सात्त्विकं परिचक्षते॥१७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1058"
oldKey	"BGB_C17_V18"
type	"verse"
parent	"BGB_C17"
chapter	"BGB_C17"
verseType	"shloka"
text	"सत्कारमानपूजार्थं तपो दम्भेन चैव यत् । क्रियते तदिह प्रोक्तं राजसं चलमध्रुवम्॥१८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1059"
oldKey	"BGB_C17_V19"
type	"verse"
parent	"BGB_C17"
chapter	"BGB_C17"
verseType	"shloka"
text	"मूढग्राहेणाऽत्मनो यत्पीडया क्रियते तपः । परस्योत्सादानर्थं वा तत्तामसमुदाहृतम्॥१९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1060"
oldKey	"BGB_C17_V20"
type	"verse"
parent	"BGB_C17"
chapter	"BGB_C17"
verseType	"shloka"
text	"दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे । देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्त्विकं स्मृतम्॥२० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1061"
oldKey	"BGB_C17_V21"
type	"verse"
parent	"BGB_C17"
chapter	"BGB_C17"
verseType	"shloka"
text	"यत्तु प्रत्युपकारार्थं फलमुद्दिश्य वा पुनः । दीयते च परिक्लिष्टं तद्दानं राजसं स्मृतम्॥२१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1062"
oldKey	"BGB_C17_V22"
type	"verse"
parent	"BGB_C17"
chapter	"BGB_C17"
verseType	"shloka"
text	"अदेशकाले यद्दानम् अपात्रेभ्यश्च दीयते । असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम्॥२२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1063"
oldKey	"BGB_C17_V23"
type	"verse"
parent	"BGB_C17"
chapter	"BGB_C17"
verseType	"shloka"
text	"ओम् तत् सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृऽतः । ब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च विहिताः पुरा ॥२३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1064"
oldKey	"BGB_C17_V24"
type	"verse"
parent	"BGB_C17"
chapter	"BGB_C17"
verseType	"shloka"
text	"तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः । प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम् ॥२४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1065"
oldKey	"BGB_C17_V24_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C17"
chapter	"BGB_C17"
verseType	null
text	"पुनश्च कर्मादीतिकर्तव्यताविधानार्थमर्थवादमाह- <span class="gr-prateeka">ओं तत् सत् इत्यादिना ॥</span> परस्य ब्रह्मणो ह्येतानि नामानि- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘ओतं जगद् यत्र स्वयं च पूर्णो वेदोक्तरूपोऽनुपचारतश्च । सर्वैः शुभैश्चाभियुतो नचान्यैः ओम् तत् सत् इत्येनमतो वदन्ति ॥’</span></span> इति हि ऋग्वेदखिलेषु । द्वितीयपादस्तच्छब्दार्थः ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-1066"
oldKey	"BGB_C17_V24_B02"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C17"
chapter	"BGB_C17"
verseType	null
text	"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘सदेव सोम्येदमग्र आसीत्’(छा.६.२.१)</span></span> इति च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Taittareeya-id">‘ओम् इति ब्रह्म’(तै.उ.१.८.१)</span></span> इति च । <span class="gr-moola">तेन</span> ब्रह्मणा । आत्मपूजार्थम् । वेदविधिः व्यञ्जनम् । मा तूक्ता पुरस्तात् ॥ २४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1067"
oldKey	"BGB_C17_V25"
type	"verse"
parent	"BGB_C17"
chapter	"BGB_C17"
verseType	"shloka"
text	"तदित्यनभिसन्धाय फलं यज्ञतपःक्रियाः । दानक्रियाश्च विविधाः क्रियन्ते मोक्षकाङ्क्षिभिः॥२५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1068"
oldKey	"BGB_C17_V25_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C17"
chapter	"BGB_C17"
verseType	null
text	"‘तत् फलं मे स्यात्’ <span class="gr-moola">इत्यनभिसन्धाय</span> ॥ २५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1069"
oldKey	"BGB_C17_V26"
type	"verse"
parent	"BGB_C17"
chapter	"BGB_C17"
verseType	"shloka"
text	"सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत् प्रयुज्यते । प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्दः पार्थ युज्यते॥२६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1070"
oldKey	"BGB_C17_V27"
type	"verse"
parent	"BGB_C17"
chapter	"BGB_C17"
verseType	"shloka"
text	"यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सदिति चोच्यते । कर्म चैव तदर्थीयं सदित्येवाभिधीयते॥२७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1071"
oldKey	"BGB_C17_V28"
type	"verse"
parent	"BGB_C17"
chapter	"BGB_C17"
verseType	"shloka"
text	"अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् । असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह॥२८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1072"
oldKey	"BGB_C17_V28_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C17"
chapter	"BGB_C17"
verseType	null
text	"सद्भावशब्देन प्रजननं सूचितम् । ‘ओम्’ इत्युक्त्वा, अनभिसन्धाय फलम्, यज्ञदानतपआदिकृताम् अतिप्रीतेः नामसाम्याद् ब्रह्मैव निष्पादितं भवतीत्याशयः । तथा च ऋग्वेदखिलेषु- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘ओं यज्ञाद्या निष्फलं कर्म तत् स्यात् सद् वै तदर्थं कर्म वदन्ति वेदाः । तच्छब्दानां सन्निधेर्ब्रह्मप्रीतेः तद्रूपत्वाज्जनितं ब्रह्म तस्य ॥’</span></span> इति ॥ २६-२८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1073"
oldKey	"BGB_C18_I01"
type	"introduction"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	null
text	"पूर्वोक्तं साधनं सर्वं सङ्क्षिप्योपसंहरति अनेनाध्यायेन ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-1074"
oldKey	"BGB_C18_V01"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"संन्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् । त्यागस्य च हृषीकेश पृथक् केशिनिषूदन॥१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1075"
oldKey	"BGB_C18_V02"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"काम्यानां कर्मणां न्यासं सन्न्यासं कवयो विदुः । सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः॥२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1076"
oldKey	"BGB_C18_V02_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	null
text	"फलानिच्छया अकरणेन वा काम्यकर्मणो न्यासः सन्न्यासः । त्यागस्तु फलत्याग एव । तथाहि प्राचीनशालश्रुतिः-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘अनिच्छयाकर्मणा वापि काम्यकर्मन्यासो न्यासः, फलत्यागस्तु त्यागः।’</span></span> इति ॥ १, २ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1077"
oldKey	"BGB_C18_V03"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः । यज्ञदानतपः कर्म न त्याज्यमिति चापरे॥३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1078"
oldKey	"BGB_C18_V03_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	null
text	"‘मनीषिणः’ इति (उक्तत्वात्) विशेषणात् पूर्वपक्षोऽपि ग्राह्य एव । फलत्यागेन त्यागो विवक्षितो यज्ञादेस्तत्पक्षे । ‘यस्तु कर्मफलत्यागी’(१८.११) इति च वक्ष्यति । अत एक एवायं पक्षः ॥ ३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1079"
oldKey	"BGB_C18_V04"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"निश्चयं शृृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम । त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः॥४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1080"
oldKey	"BGB_C18_V04_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	null
text	"तत्प्रकारं चाह -<span class="gr-prateeka">निश्चयमित्यादिना ॥</span> ४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1081"
oldKey	"BGB_C18_V05"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"यज्ञदानतपः कर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् । यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम्॥५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1082"
oldKey	"BGB_C18_V06"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च । कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम्॥६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1083"
oldKey	"BGB_C18_V07"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते । मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः॥७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1084"
oldKey	"BGB_C18_V08"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"दुःखमित्येव यत् कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत् । स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत्॥८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1085"
oldKey	"BGB_C18_V09"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"कार्यमित्येव यत् कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन । सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः॥९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1086"
oldKey	"BGB_C18_V10"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्य(ज्ज)ते । त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः॥१० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1087"
oldKey	"BGB_C18_V10_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	null
text	"यज्ञभेद उक्तो ‘द्रव्ययज्ञाः’(४.२८) इत्यादिना । दाने तु अभयदानमन्तर्भवति । एतेषां मध्ये यत्किञ्चिद् यज्ञादिकं कर्तव्यमेवेत्यर्थः । अन्यथा <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Smriti-id">‘ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थो यतिस्तथा । यदीच्छेत् मोक्षमास्थातुम् उत्तमाश्रममाश्रयेत् ॥’</span></span>इत्यादिव्यासस्मृतिविरोधः । ज्ञानयज्ञविद्याऽभयदानब्रह्मचर्यादितपसो हि ते । अतो यद्वचोऽन्यथा प्रतीयते अधिकारभेदेन तद् योज्यम् । अन्यथेतरेषां गत्यभावात् ॥ १० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1088"
oldKey	"BGB_C18_V11"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः । यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते॥११ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1089"
oldKey	"BGB_C18_V11_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	null
text	"अन्यः त्यागार्थो न युक्त इत्याह- <span class="gr-prateeka">न हीति ॥</span> ११ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1090"
oldKey	"BGB_C18_V12"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् । भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित्॥१२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1091"
oldKey	"BGB_C18_V12_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	null
text	"त्यागं स्तौति- <span class="gr-prateeka">अनिष्टमिति ॥</span>१२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1092"
oldKey	"BGB_C18_V13"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे । साङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम्॥१३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1093"
oldKey	"BGB_C18_V13_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	null
text	"पुनः संन्यासं प्रपञ्चयितुं कर्मकारणान्याह - <span class="gr-prateeka">पञ्चेत्यादिना ॥</span> <span class="gr-moola">साङ्ख्यकृतान्ते</span> ज्ञानसिद्धान्ते ॥ १३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1094"
oldKey	"BGB_C18_V14"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् । विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम्॥१४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1095"
oldKey	"BGB_C18_V15"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"शरीरवाङ् मनोभिर्यत् कर्म प्रारभते नरः । न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः॥१५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1096"
oldKey	"BGB_C18_V15_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	null
text	"<span class="gr-moola">अधिष्ठानं</span> देहादिः । <span class="gr-moola">कर्ता</span> विष्णुः । स हि ‘सर्वस्य कर्ता’ इत्युक्तम् । जीवस्य चाकर्तृत्वे प्रमाणमुक्तम् । <span class="gr-moola">करणम्</span> इन्द्रियादि च । <span class="gr-moola">चेष्टाः</span> क्रियाः । हस्तादिक्रियाभिः होमादिकर्माणि जायन्ते । ध्यानादेरपि मानसी चेष्टा कारणम् । पूर्वतनचेष्टाऽपि संस्कारकारणत्वेन भवति । <span class="gr-moola">दैवम्</span> अदृष्टम् । तथाचायास्यश्रुतिः- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘देहो ब्रह्माथेन्द्रियाद्याः क्रियाश्च तथाऽदृष्टं पञ्चमं कर्महेतुः’</span></span> । इति ॥ १४, १५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1097"
oldKey	"BGB_C18_V16"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"तत्रैवं सति कर्तारम् आत्मानं केवलं तु यः । पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः॥१६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1098"
oldKey	"BGB_C18_V16_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	null
text	"<span class="gr-moola">केवलं</span> निष्क्रियम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘एनं केवलमात्मानं निष्क्रियत्वाद् वदन्ति हि।’</span></span> इति तत्रैव ॥१६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1099"
oldKey	"BGB_C18_V17"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"यस्य नाहङ्कृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते । हत्वाऽपि स इमान् लोकान् न हन्ति न निबध्यते॥१७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1100"
oldKey	"BGB_C18_V17_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	null
text	"तज्ज्ञानं स्तौति- <span class="gr-prateeka">यस्येति ॥</span> यस्त्वीषद् बध्यते स ईषदहङ्कारी च ॥१७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1101"
oldKey	"BGB_C18_V18"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना । करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसङ्ग्रहः॥१८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1102"
oldKey	"BGB_C18_V18_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	null
text	"एवं तर्हि न पुरुषमपेक्ष्य विधिः ? अकर्तृत्वात् , इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">ज्ञानमिति ॥</span> <span class="gr-moola">त्रिविधा कर्मचोदना</span> । एतत् त्रिविधमपेक्ष्य कर्मविधिरिति <span class="gr-moola">त्रिविधा</span> इत्युच्यते । कारणानि सङ्क्षिप्याऽह- <span class="gr-prateeka">करणमिति ॥</span> <span class="gr-moola">कर्मसङ्ग्रहः</span> कर्मकारणसङ्क्षेपः । अधिष्ठानादि करण एवान्तर्भूतम् ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-1103"
oldKey	"BGB_C18_V18_B02"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	null
text	"तथाह्यृग्वेदखिलेषु- <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानिनं चाप्यपेक्ष्य विधिरुत्थितः ।<br/>करणं चैव कर्ता च कर्मकारणसङ्ग्रहः ॥’</span> इति । अकर्तृत्वेऽपि विधिद्वारा इश्वरप्रसादाद् इच्छोत्पत्त्या उक्तकारणैः कर्मद्वारा पुरुषार्थो भवतीति । ईश्वराधीनत्वेऽपि विधिद्वारा नियत तेनैव । यदि चेच्छादिर्जायते तर्हि कारितमेवेश्वरेण । फलं च नियतम् ।"

id	"Bhagavadgitabhashya-1104"
oldKey	"BGB_C18_V19"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः । प्रोच्यते गुणसङ्ख्याने यथावच्छृणु तान्यपि॥१९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1105"
oldKey	"BGB_C18_V19_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	null
text	"पुनः साधनप्रथनाय गुणभेदानाह- <span class="gr-prateeka">ज्ञानमित्यादिना ॥</span> गुणसङ्ख्याने गुणगणनप्रकरणे ॥ १९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1106"
oldKey	"BGB_C18_V20"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते । अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम्॥२० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1107"
oldKey	"BGB_C18_V20_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	null
text	"<span class="gr-moola">एकं भावं</span> विष्णुम् ॥ २० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1108"
oldKey	"BGB_C18_V21"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान् पृथग्विधान् । वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि राजसम्॥२१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1109"
oldKey	"BGB_C18_V22"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन् कार्ये सक्तमहैतुकम् । अतत्त्वार्थवदल्पं च तत् तामसमुदाहृतम्॥२२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1110"
oldKey	"BGB_C18_V23"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"नियतं सङ्गरहितम् अरागद्वेषतः कृतम् । अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत् सात्त्विकमुच्यते॥२३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1111"
oldKey	"BGB_C18_V24"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"यत्तु कामेप्सुना कर्म साहङ्कारेण वा पुनः । क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम्॥२४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1112"
oldKey	"BGB_C18_V25"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"अनुबन्धं क्षयं हिंसाम् अनवेक्ष्य च पौरुषम् । मोहादारभ्यते कर्म यत्तत् तामसमुच्यते॥२५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1113"
oldKey	"BGB_C18_V26"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"मुक्तसङ्गोऽनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः । सिद्ध्यसिद्ध्योः निर्विकारः कर्ता सात्विक उच्यते॥२६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1114"
oldKey	"BGB_C18_V27"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः । हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः॥२७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1115"
oldKey	"BGB_C18_V28"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैष्कृतिकोऽलसः । विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते॥२८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1116"
oldKey	"BGB_C18_V28_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	null
text	"परकृतं दोषं दीर्घकालकृतमपपि अनुचितं यः सूचयति स <span class="gr-moola">दीर्घसूत्री</span>। <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">परेण यः कृतो दोषो दीर्घकालकृतोऽपि वा । यस्तस्य सूचको दोषाद् दीर्घसूत्री स उच्यते ॥’</span></span> इत्यभिधानात् ॥२८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1117"
oldKey	"BGB_C18_V29"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं शृृणु । प्रोच्यमानमशेषेण पृथक्त्वेन धनञ्जय॥२९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1118"
oldKey	"BGB_C18_V30"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये । बन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सत्त्विकी ॥३० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1119"
oldKey	"BGB_C18_V31"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"यया धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव च । अयथावत् प्रजानाति बुद्धिः सा पार्थ राजसी॥३१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1120"
oldKey	"BGB_C18_V31_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	null
text	"यथार्थत्वनियमाभावे राजस्याः । अन्यथा तामस्याः, भेदाभावात् ॥३१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1121"
oldKey	"BGB_C18_V32"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसाऽऽवृता । सर्वार्थान् विपरीतांश्च बुद्धिः सा पार्थ तामसी॥३२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1122"
oldKey	"BGB_C18_V33"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"धृत्या यया धारयते मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः । योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी॥३३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1123"
oldKey	"BGB_C18_V34"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"यया तु धर्मकामार्थान् धृत्या धारयतेऽर्जुन । प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ राजसी॥३४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1124"
oldKey	"BGB_C18_V35"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव च । न विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः सा पार्थ तामसी॥३५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1125"
oldKey	"BGB_C18_V36"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"सुखं त्विदानीं त्रिविधं शृृणु मे भरतर्षभ । अभ्यासाद्रमते यत्र दुःखान्तं च निगच्छति॥३६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1126"
oldKey	"BGB_C18_V37"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"यत्तदग्रे विषमिव परिणामेऽमृतोपमम् । तत्सुखं सात्त्विकं प्रोक्तम् आत्मबुद्धिप्रसादजम्॥३७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1127"
oldKey	"BGB_C18_V38"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"विषयेन्द्रियसंयोगाद् यत्तदग्रेमृतोपमम् । परिणामे विषमिव तत्सुखं राजसं स्मृतम्॥३८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1128"
oldKey	"BGB_C18_V39"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः । निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत्तामसमुदाहृतम्॥३९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1129"
oldKey	"BGB_C18_V40"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः । सत्त्वं प्रकृतिजैर्मुक्तं यदेभिः स्यात्त्रिभिर्गुणैः॥४० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1130"
oldKey	"BGB_C18_V41"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परन्तप । कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणैः॥४१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1131"
oldKey	"BGB_C18_V42"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च । ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं (ब्रह्मकर्म)ब्राह्मं कर्म स्वभावजम्॥४२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1132"
oldKey	"BGB_C18_V43"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् । दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम्॥ ४३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1133"
oldKey	"BGB_C18_V44"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् । परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम्॥४४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1134"
oldKey	"BGB_C18_V45"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः । स्वकर्मनिरतः सिद्धिं यथा विन्दति तच्छृणु॥४५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1135"
oldKey	"BGB_C18_V46"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् । स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः॥४६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1136"
oldKey	"BGB_C18_V47"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात् स्वनुष्ठितात् । स्वभावनियतं कर्म कुर्वन् नाऽप्नोति किल्बिषम्॥४७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1137"
oldKey	"BGB_C18_V48"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत् । सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवाऽवृताः॥४८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1138"
oldKey	"BGB_C18_V49"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः । नैष्कर्म्यसिद्धिं परमां सन्न्यासेनाधिगच्छति॥४९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1139"
oldKey	"BGB_C18_V49_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	null
text	"<span class="gr-moola">नैष्कर्म्यसिद्धिं</span> नैष्कर्म्यफलां योगसिद्धिम् ॥ ४९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1140"
oldKey	"BGB_C18_V50"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाऽऽप्नोति निबोध मे । समासेनैव कौन्तेव निष्ठा ज्ञानस्य या परा॥५० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1141"
oldKey	"BGB_C18_V50_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	null
text	"<span class="gr-moola">यथा</span> येनोपायेन <span class="gr-moola">सिद्धिं प्राप्तो ब्रह्म प्राप्नोति तथा निबोध</span> । <span class="gr-moola">या</span> सिद्धिः <span class="gr-moola">ज्ञानस्य परा निष्ठा</span>॥ ५० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1142"
oldKey	"BGB_C18_V51"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"बुध्या विशुद्धया युक्तो धृत्याऽऽत्मानं नियम्य च । शब्दादीन् विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च॥५१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1143"
oldKey	"BGB_C18_V52"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः । ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः॥५२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1144"
oldKey	"BGB_C18_V53"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् । विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते॥५३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1145"
oldKey	"BGB_C18_V53_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	null
text	"<span class="gr-moola">ब्रह्मभूयाय कल्पते</span>। ब्रह्मणि भावो ब्रह्मभूयम् । ब्रह्मणि स्थितिः सर्वदा तन्मनस्कतेत्यर्थः ॥ ५३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1146"
oldKey	"BGB_C18_V54"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति । समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराम्॥५४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1147"
oldKey	"BGB_C18_V55"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः । ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम्॥५५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1148"
oldKey	"BGB_C18_V56"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः । मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम्॥५६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1149"
oldKey	"BGB_C18_V56_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	null
text	"पुनरन्तरङ्गसाधनान्युक्त्वोपसंहरति- <span class="gr-prateeka">सर्वकर्माणीत्यादिना ॥</span> ५६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1150"
oldKey	"BGB_C18_V57"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः । बुद्धियोगमुपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव॥५७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1151"
oldKey	"BGB_C18_V58"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि । अथ चेत् त्वमहङ्कारान्न श्रोष्यसि विनङ्‍क्ष्यसि॥५८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1152"
oldKey	"BGB_C18_V59"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"यदहङ्कारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे । मिथ्यैष व्यवसायस्ते प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यति॥५९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1153"
oldKey	"BGB_C18_V60"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा । कर्तुं नेच्छसि यन्मोहात् करिष्यस्यवशोऽपि तत्॥६० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1154"
oldKey	"BGB_C18_V61"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति । भ्रामयन् सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया॥६१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1155"
oldKey	"BGB_C18_V62"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत । तत्प्रसादात् परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम्॥६२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1156"
oldKey	"BGB_C18_V62_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	null
text	"परोक्षवचनं तु द्रोणं प्रति भीमवचनवत् ॥ ६२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1157"
oldKey	"BGB_C18_V63"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्यात् गुह्यतरं मया । विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु॥६३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1158"
oldKey	"BGB_C18_V64"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"सर्वगुह्यतमं भूयः शृृणु मे परमं वचः । इष्टोऽसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम्॥६४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1159"
oldKey	"BGB_C18_V65"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु । मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोसि मे॥६५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1160"
oldKey	"BGB_C18_V66"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज । अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः॥६६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1161"
oldKey	"BGB_C18_V66_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	null
text	"धर्मत्यागः फलत्यागः । कथमन्यथा युद्धविधिः ? ‘यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते’(१८.११) इति चोक्तम् ॥ ६६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1162"
oldKey	"BGB_C18_V67"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन । न चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां योऽभ्यसूयति॥६७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1163"
oldKey	"BGB_C18_V68"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"य इमं(इदं) परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति । भक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयः॥६८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1164"
oldKey	"BGB_C18_V69"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः । भविता न च मे तस्माद् अन्यः प्रियतरो भुवि॥६९ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1165"
oldKey	"BGB_C18_V70"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयोः । ज्ञानयज्ञेन तेनाहम् इष्टः स्यामिति मे मतिः॥७० ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1166"
oldKey	"BGB_C18_V71"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"श्रद्धावाननसूयश्च शृृणुयादपि यो नरः । सोऽपि मुक्तः शुभान् लोकान् प्राप्नुयात् पुण्यकर्मणाम् ॥७१ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1167"
oldKey	"BGB_C18_V72"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"कच्चिदेतच्छ्रुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा । कच्चिदज्ञानसंमोहः प्रनष्टस्ते धनञ्जय॥७२ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1168"
oldKey	"BGB_C18_V73"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"नष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्मयाऽच्युत । स्थितोऽस्मि गतसन्देहः करिष्ये वचनं तव॥७३ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1169"
oldKey	"BGB_C18_V74"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः । संवादमिममश्रौषम् अद्भुतं रोमहर्षणम्॥७४ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1170"
oldKey	"BGB_C18_V75"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"व्यासप्रसादाच्छ्रुतवान् एतद्गुह्यमहं परम् । योगं योगेश्वरात् कृष्णात् साक्षात् कथयतः स्वयम्॥७५ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1171"
oldKey	"BGB_C18_V76"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"राजन् संस्मृत्यसंस्मृत्य संवादमिममद्भुतम् । केशवार्जुनयोः पुण्यं हृष्यामि च मुहुर्मुहुः॥७६ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1172"
oldKey	"BGB_C18_V77"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"तच्च संस्मृत्यसंस्मृत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः । विस्मयो मे महान् राजन् हृष्यामि च पुनः पुनः ॥७७ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1173"
oldKey	"BGB_C18_V78"
type	"verse"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	"shloka"
text	"यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः । तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम॥७८ ॥"

id	"Bhagavadgitabhashya-1174"
oldKey	"BGB_C18_V78_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGB_C18"
chapter	"BGB_C18"
verseType	null
text	"पूर्णादोषमहाविष्णोः गीतामाश्रित्य लेशतः । निरूपणं कृतं तेन प्रीयतां मे सदा विभुः ॥"