Mayavadakhandanam: Difference between revisions

Latest revision as of 20:48, 29 April 2026

मायावादखण्डनम्

नरसिंहोखिलाज्ञानमतध्वान्तदिवाकरः । जयत्यमितसज्ज्ञानसुखशक्तिपयोनिधिः ॥

‘विमतम् अनारम्भणीयम् अन्यथाप्रतिपादकत्वात्, यदित्थं तत्तथा, यथा सम्प्रतिपन्नम्’ । न हि ब्रह्मात्मैक्यस्य याथार्थ्यं तत्पक्षे । अद्वैतहानेः स्वरूपातिरेके । अनतिरेके स्वप्रकाशत्वादात्मनः सिद्धसाधनता । निर्विशेषत्वादात्मनो नानधिगतो विशेषः । सिद्धत्वाद् स्वरूपस्य विशेषाभावाच्च नाज्ञानं कस्यचिदावरकम् । ‘अनधिगतार्थगन्तृ प्रमाणम्’ इति च तन्मतम् । अज्ञानासम्भवादेव तन्मतम् अखिलमपाकृतम् । मिथ्यात्वे चैक्यस्यातत्त्वावेदकत्वमागमस्य स्यात् । सत्यता च भेदस्य । एवमेव प्रयोजनमपि निरस्तम् । स्वरूपत्वात् मोक्षस्य पूर्वमेव सिद्धत्वात् । अज्ञानासम्भवेन चतुर्थप्रकाराभावात् पञ्चमप्रकारताऽपि निरस्ता । विषयप्रयोजनाभावादेव अधिकारी च । तदभावादेव सम्बन्धोऽपि ।

‘द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ।
क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥(भ.गी.१५.१६)

उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।
यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ॥(भ.गी.१५.१७)

यस्माद् क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः ।
अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥(भ.गी.१५.१८)

यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम् ।
स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ॥(भ.गी.१५.१९)

इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ ।
एतद्बुद्ध्वा बुद्धिमान् स्यात् कृतकृत्यश्च भारत ॥(भ.गी.१५.२०)

‘इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यश्च परं मनः ।
मनसस्तु परा बुद्धिः बुद्धेरात्मा महान् परः ॥’(कठ.१.३.१०)

‘महतः परमव्यक्तम् अव्यक्तात् पुरुषः परः ।
पुरुषान्न परं किञ्चित् सा काष्ठा सा परा गतिः ॥’(कठ.१.३.१०)

‘भूम्नः क्रतुवज्ज्यायस्त्वं तथा च दर्शयति’(ब्र.सू.३.३.५९) । इति विष्णोः पुरुषोत्तमत्वमेव सर्वशास्त्रार्थत्वेन भगवता श्रुत्या चाभिहितम् ।

इति सर्वज्ञमुनिना मायावादतमोऽखलिम् ।
निरस्तं तत्त्ववादेन सतां संशयनुत्तये ॥

नास्ति नारायणसमं न भूतं न भविष्यति । एतेन सत्यवाक्येन सर्वार्थान् साधयाम्यहम् ॥(म.भा.१.१.३४)

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितं मायावादखण्डनम् ॥

@@ Line 1: / Line 1: @@
-__NOTOC__
+<div class="gr-doc-title" data-has-moola="1" data-has-ullekha="1">मायावादखण्डनम्</div>
+__TOC__
-<div class="gr-page-wrap">
+<div class="verse" id="MVK_C01_V01" type="shloka" data-doc="MVK">
-<div class="gr-content">
+<div class="verse-text">
-<div class="gr-doc-title">मायावादखण्डनम्</div>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">नरसिंहोखिलाज्ञानमतध्वान्तदिवाकरः ।</span>
+<span class="shloka-line">जयत्यमितसज्ज्ञानसुखशक्तिपयोनिधिः ॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
-<span id="MVK_C1"></span>
+<div class="bhashya" id="MVK_C01_B01" data-verse="MVK_C01">
-{{Adhyaya
+<p>‘विमतम् अनारम्भणीयम् अन्यथाप्रतिपादकत्वात्, यदित्थं तत्तथा, यथा सम्प्रतिपन्नम्’ । न हि ब्रह्मात्मैक्यस्य याथार्थ्यं तत्पक्षे । अद्वैतहानेः स्वरूपातिरेके । अनतिरेके स्वप्रकाशत्वादात्मनः सिद्धसाधनता । निर्विशेषत्वादात्मनो नानधिगतो विशेषः । सिद्धत्वाद् स्वरूपस्य विशेषाभावाच्च नाज्ञानं कस्यचिदावरकम् । ‘अनधिगतार्थगन्तृ प्रमाणम्’ इति च तन्मतम् । अज्ञानासम्भवादेव तन्मतम् अखिलमपाकृतम् । मिथ्यात्वे चैक्यस्यातत्त्वावेदकत्वमागमस्य स्यात् । सत्यता च भेदस्य । एवमेव प्रयोजनमपि निरस्तम् । स्वरूपत्वात् मोक्षस्य पूर्वमेव सिद्धत्वात् । अज्ञानासम्भवेन चतुर्थप्रकाराभावात् पञ्चमप्रकारताऽपि निरस्ता । विषयप्रयोजनाभावादेव अधिकारी च । तदभावादेव सम्बन्धोऽपि ।</p>
-| document_id  = MVK
+</div>
-| chapter_num  = 1
-| title        = मायावादखण्डनम्
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id      = MVK_C01_V01
-| document_id   = MVK
-| chapter_id    = MVK_C01
-| verse_type    = shloka
-| verse_line1  = नरसिंहोखिलाज्ञानमतध्वान्तदिवाकरः ।
-| verse_line2  = जयत्यमितसज्ज्ञानसुखशक्तिपयोनिधिः ॥
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="MVK_C01_B02" data-verse="MVK_C01">
-| verse_id = MVK_C01
+<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ।<br/> क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥(भ.गी.१५.१६)</span></span>
-| id       = MVK_C01_B01
+</div>
-| text     =
-‘विमतम् अनारम्भणीयम् अन्यथाप्रतिपादकत्वात्, यदित्थं तत्तथा, यथा सम्प्रतिपन्नम्’ । न हि ब्रह्मात्मैक्यस्य याथार्थ्यं तत्पक्षे । अद्वैतहानेः स्वरूपातिरेके । अनतिरेके स्वप्रकाशत्वादात्मनः सिद्धसाधनता । निर्विशेषत्वादात्मनो नानधिगतो विशेषः । सिद्धत्वाद् स्वरूपस्य विशेषाभावाच्च नाज्ञानं कस्यचिदावरकम् । ‘अनधिगतार्थगन्तृ प्रमाणम्’ इति च तन्मतम् । अज्ञानासम्भवादेव तन्मतम् अखिलमपाकृतम् । मिथ्यात्वे चैक्यस्यातत्त्वावेदकत्वमागमस्य स्यात् । सत्यता च भेदस्य । एवमेव प्रयोजनमपि निरस्तम् । स्वरूपत्वात् मोक्षस्य पूर्वमेव सिद्धत्वात् । अज्ञानासम्भवेन चतुर्थप्रकाराभावात् पञ्चमप्रकारताऽपि निरस्ता । विषयप्रयोजनाभावादेव अधिकारी च । तदभावादेव सम्बन्धोऽपि ।
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="MVK_C01_B03" data-verse="MVK_C01">
-| verse_id = MVK_C01
+<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।<br/> यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ॥(भ.गी.१५.१७)</span></span>
-| id       = MVK_C01_B02
+</div>
-| text     =
-‘द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च । क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥(भ.गी.१५.१६)
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="MVK_C01_B04" data-verse="MVK_C01">
-| verse_id = MVK_C01
+<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">यस्माद् क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः ।<br/> अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥(भ.गी.१५.१८)</span></span>
-| id       = MVK_C01_B03
+</div>
-| text     =
-उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः । यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ॥(भ.गी.१५.१७)
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="MVK_C01_B05" data-verse="MVK_C01">
-| verse_id = MVK_C01
+<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम् ।<br/> स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ॥(भ.गी.१५.१९)</span></span>
-| id       = MVK_C01_B04
+</div>
-| text     =
-यस्माद् क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥(भ.गी.१५.१८)
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="MVK_C01_B06" data-verse="MVK_C01">
-| verse_id = MVK_C01
+<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ ।<br/> एतद्बुद्ध्वा बुद्धिमान् स्यात् कृतकृत्यश्च भारत ॥(भ.गी.१५.२०)</span></span>
-| id       = MVK_C01_B05
+</div>
-| text     =
-यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम् । स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ॥(भ.गी.१५.१९)
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="MVK_C01_B07" data-verse="MVK_C01">
-| verse_id = MVK_C01
+<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Kathopanishat-id">‘इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यश्च परं मनः ।<br/> मनसस्तु परा बुद्धिः बुद्धेरात्मा महान् परः ॥’(कठ.१.३.१०)</span></span>
-| id       = MVK_C01_B06
+</div>
-| text     =
-इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ । एतद्बुद्ध्वा बुद्धिमान् स्यात् कृतकृत्यश्च भारत ॥(भ.गी.१५.२०)
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="MVK_C01_B08" data-verse="MVK_C01">
-| verse_id = MVK_C01
+<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Kathopanishat-id">‘महतः परमव्यक्तम् अव्यक्तात् पुरुषः परः ।<br/> पुरुषान्न परं किञ्चित् सा काष्ठा सा परा गतिः ॥’(कठ.१.३.१०)</span></span>
-| id       = MVK_C01_B07
+</div>
-| text     =
-‘इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यश्च परं मनः । मनसस्तु परा बुद्धिः बुद्धेरात्मा महान् परः ॥’(कठ.१.३.१०)
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="MVK_C01_B09" data-verse="MVK_C01">
-| verse_id = MVK_C01
+<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘भूम्नः क्रतुवज्ज्यायस्त्वं तथा च दर्शयति’(ब्र.सू.३.३.५९)</span></span> । इति विष्णोः पुरुषोत्तमत्वमेव सर्वशास्त्रार्थत्वेन भगवता श्रुत्या चाभिहितम् ।
-| id       = MVK_C01_B08
+</div>
-| text     =
-‘महतः परमव्यक्तम् अव्यक्तात् पुरुषः परः । पुरुषान्न परं किञ्चित् सा काष्ठा सा परा गतिः ॥’(कठ.१.३.१०)
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="MVK_C01_B10" data-verse="MVK_C01">
-| verse_id = MVK_C01
+<p>इति सर्वज्ञमुनिना मायावादतमोऽखलिम् ।<br/> निरस्तं तत्त्ववादेन सतां संशयनुत्तये ॥</p>
-| id       = MVK_C01_B09
+</div>
-| text     =
-‘भूम्नः क्रतुवज्ज्यायस्त्वं तथा च दर्शयति’(ब्र.सू.३.३.५९) । इति विष्णोः पुरुषोत्तमत्वमेव सर्वशास्त्रार्थत्वेन भगवता श्रुत्या चाभिहितम् ।
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="MVK_C01_B11" data-verse="MVK_C01">
-| verse_id = MVK_C01
+<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">नास्ति नारायणसमं न भूतं न भविष्यति । एतेन सत्यवाक्येन सर्वार्थान् साधयाम्यहम् ॥(म.भा.१.१.३४)</span></span>
-| id       = MVK_C01_B10
+</div>
-| text     =
-इति सर्वज्ञमुनिना मायावादतमोऽखलिम् । निरस्तं तत्त्ववादेन सतां संशयनुत्तये ॥
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = MVK_C01
-| id       = MVK_C01_B11
-| text     =
-नास्ति नारायणसमं न भूतं न भविष्यति । एतेन सत्यवाक्येन सर्वार्थान् साधयाम्यहम् ॥(म.भा.१.१.३४)
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितं मायावादखण्डनम् ॥</div>
-| verse_id = MVK_C01
-| id       = MVK_C01_author-note
-| text     =
-इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितं मायावादखण्डनम् ॥
-}}
-</div>
-</div>
 [[Category:Sanskrit Documents]]
 [[Category:Mayavadakhandanam]]