Tattvasankhyanam/Vyakhya/Tattvasankhyanam-tika: Difference between revisions
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3) |
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3) |
||
| (One intermediate revision by the same user not shown) | |||
| Line 1: | Line 1: | ||
= तत्वसङ्ख्यानविवरणम् = | = तत्वसङ्ख्यानविवरणम् = | ||
<div class="gr-page-nav">[[Tattvasankhyanam|Tattvasankhyanam]]</div> | <div class="gr-page-nav">[[Tattvasankhyanam|Tattvasankhyanam]] · [[Tattvasankhyanam/Vyakhya/Tattvasankhyanam-tika|Tattvasankhyanam-tika]]</div> | ||
<div class="gr-teeka-page" data-primary="Tattvasankhyanam" data-slug="Tattvasankhyanam-tika"> | <div class="gr-teeka-page" data-primary="Tattvasankhyanam" data-slug="Tattvasankhyanam-tika" data-interleaved="1"> | ||
< | <span id="gr-C1" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="तत्त्वसङ्ख्यानम्"></span> | ||
<div class=" | == तत्त्वसङ्ख्यानम् == | ||
<div class="verse-block" id="TSK_C01_V01" data-block-id="TSK_C01_V01" data-doc="TSK" data-chapter="TSK_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स्वतन्त्रमस्वतन्त्रं च द्विविधं तत्त्वमिष्यते ।</span><span class="shloka-line">स्वतन्त्रो भगवान् विष्णुः भावाभावौ द्विधेतरत् ॥1॥</span></span></div> | |||
< | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V01" data-teeka="Tattvasankhyanam-tika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body">{{Teeka | ||
<span class="shloka-line">स्वतन्त्रमस्वतन्त्रं च द्विविधं तत्त्वमिष्यते ।</span> | | verse_id = TSK_C01_V01 | ||
<span class="shloka-line">स्वतन्त्रो भगवान् विष्णुः भावाभावौ द्विधेतरत् ॥1॥</span> | | id = TSK_C01_V01_ | ||
</div> | | name = | ||
<div class=" | | label = तत्वसङ्ख्यानविवरणम् | ||
<p class="gr-vyakhya-para">लक्ष्मीपतेः पदाम्भोजयुगं नत्वा गुरोरपि । | | text = <p class="gr-vyakhya-para">लक्ष्मीपतेः पदाम्भोजयुगं नत्वा गुरोरपि । | ||
करिष्ये तत्त्वसङ्ख्यानव्याख्यानं नातिविस्तरम् ॥ १ ॥</p> | करिष्ये तत्त्वसङ्ख्यानव्याख्यानं नातिविस्तरम् ॥ १ ॥</p> | ||
| Line 76: | Line 76: | ||
इत्युक्त्या भावाभावतयोरवान्तरभेदोऽस्तीति सूचितम् ।</p> | इत्युक्त्या भावाभावतयोरवान्तरभेदोऽस्तीति सूचितम् ।</p> | ||
</div> | }}</div></div></div> | ||
</div> | <div class="verse-block" id="TSK_C01_V02" data-block-id="TSK_C01_V02" data-doc="TSK" data-chapter="TSK_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्राक्प्रध्वंससदात्वेन त्रिविधोऽभाव इष्यते ।</span><span class="shloka-line">चेतनाचेतनत्वेन भावोऽपि द्विविधो मतः ॥2॥</span></span></div> | ||
</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V02" | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V02" data-teeka="Tattvasankhyanam-tika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body">{{Teeka | ||
| verse_id = TSK_C01_V02 | |||
<div class="teeka- | | id = TSK_C01_V02_ | ||
<div class="teeka-body"> | | name = | ||
| label = तत्वसङ्ख्यानविवरणम् | |||
| text = <div class="gr-avataranika">तत्र भावनिरूपणात् अभावनिरूपणस्य अल्पत्वात् सूचीकटाहन्यायेन पश्चादुद्दिष्टमप्यभावम् आदौ विभागेन उद्दिशति | |||
<div class="gr-avataranika">तत्र भावनिरूपणात् अभावनिरूपणस्य अल्पत्वात् सूचीकटाहन्यायेन पश्चादुद्दिष्टमप्यभावम् आदौ विभागेन उद्दिशति | |||
प्रागिति ।</div> | प्रागिति ।</div> | ||
| Line 118: | Line 112: | ||
शब्दः । चेतयत इति चेतनः । अनेवंविध अचेतनः । तेन विष्णोः चेतनत्वम्, अभवस्य अचेतनत्वञ्च ज्ञातव्यम् ॥</p> | शब्दः । चेतयत इति चेतनः । अनेवंविध अचेतनः । तेन विष्णोः चेतनत्वम्, अभवस्य अचेतनत्वञ्च ज्ञातव्यम् ॥</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वमचेतनं चेतनार्थम् इति चेतनस्य प्राधान्यात् पूर्वमुद्देशः । ‘ मृदब्रवीत्’ इत्यादिवचनात् सर्वं चेतनमेव’ इति मतनिरासाय मत इत्युक्तम् । तच्च अभिमान्यधिकरणे निरस्तम् ॥ चेतनादिविभागस्य नित्यादिविभागात् अभ्यर्हितत्वात् स एव आदौ उदाहृतः ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">सर्वमचेतनं चेतनार्थम् इति चेतनस्य प्राधान्यात् पूर्वमुद्देशः । ‘ मृदब्रवीत्’ इत्यादिवचनात् सर्वं चेतनमेव’ इति मतनिरासाय मत इत्युक्तम् । तच्च अभिमान्यधिकरणे निरस्तम् ॥ चेतनादिविभागस्य नित्यादिविभागात् अभ्यर्हितत्वात् स एव आदौ उदाहृतः ।</p> | ||
</div> | }}</div></div></div> | ||
</div> | <div class="verse-block" id="TSK_C01_V03" data-block-id="TSK_C01_V03" data-doc="TSK" data-chapter="TSK_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">दुःखस्पृष्टं तदस्पृष्टमिति द्वेधैव चेतनम् ।</span><span class="shloka-line">नित्यादुःखा रमाऽन्ये तु स्पृष्टदुःखास्समस्तशः ॥3॥</span></span></div> | ||
</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V03" | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V03" data-teeka="Tattvasankhyanam-tika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body">{{Teeka | ||
| verse_id = TSK_C01_V03 | |||
<div class="teeka- | | id = TSK_C01_V03_ | ||
<div class="teeka-body"> | | name = | ||
| label = तत्वसङ्ख्यानविवरणम् | |||
| text = <div class="gr-avataranika">यथोद्देशं चेतनाविभागमाह | |||
<div class="gr-avataranika">यथोद्देशं चेतनाविभागमाह | |||
दुःखेति ।</div> | दुःखेति ।</div> | ||
| Line 150: | Line 138: | ||
चेतनाः । एके तु व्यष्टिसमष्टिभेदेन जीवान् परिकल्प्य गरुडानन्तविष्वक्सेनादीन् समष्टिजीवानपि नित्यादुःखान् आचक्षते । तन्निरासाय समस्तश इत्युक्तम् । अत्र च आगमानां प्रामाण्यम्। अत एव दुःखास्पृष्टे प्रभेदाभावात्, दुःखस्पृष्टापेक्षया एव ‘धा’ प्रत्ययः पूर्वोक्तो ज्ञातव्यः ।</p> | चेतनाः । एके तु व्यष्टिसमष्टिभेदेन जीवान् परिकल्प्य गरुडानन्तविष्वक्सेनादीन् समष्टिजीवानपि नित्यादुःखान् आचक्षते । तन्निरासाय समस्तश इत्युक्तम् । अत्र च आगमानां प्रामाण्यम्। अत एव दुःखास्पृष्टे प्रभेदाभावात्, दुःखस्पृष्टापेक्षया एव ‘धा’ प्रत्ययः पूर्वोक्तो ज्ञातव्यः ।</p> | ||
</div> | }}</div></div></div> | ||
</div> | <div class="verse-block" id="TSK_C01_V04" data-block-id="TSK_C01_V04" data-doc="TSK" data-chapter="TSK_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स्पृष्टदुःखा विमुक्ताश्च दुःखसंस्था इति द्विधा ।</span><span class="shloka-line">दुःखसंस्था मुक्तियोग्या अयोग्या इति च द्विधा ॥4॥</span></span></div> | ||
</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V04" | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V04" data-teeka="Tattvasankhyanam-tika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body">{{Teeka | ||
| verse_id = TSK_C01_V04 | |||
<div class="teeka- | | id = TSK_C01_V04_ | ||
<div class="teeka-body"> | | name = | ||
| label = तत्वसङ्ख्यानविवरणम् | |||
| text = <div class="gr-avataranika">अत एव तद्विभागमाह | |||
<div class="gr-avataranika">अत एव तद्विभागमाह | |||
स्पृष्टेति ।</div> | स्पृष्टेति ।</div> | ||
| Line 191: | Line 173: | ||
इत्यतः परं च शब्दो ज्ञातव्यः । अत्रापि तदेव उद्देशक्रमे निमित्तम् ।</p> | इत्यतः परं च शब्दो ज्ञातव्यः । अत्रापि तदेव उद्देशक्रमे निमित्तम् ।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु च प्राधान्यात् विमुक्तभेदः प्रथमं वक्तव्यः । सत्यम् । योग्यायोग्यभेदस्य दुःखसंस्थेषु एव भावात्, तदभिधानानन्तरं मुक्तियोग्यभेदकथनस्य सौकर्यात् क्रमोल्लङ्घनम्।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">ननु च प्राधान्यात् विमुक्तभेदः प्रथमं वक्तव्यः । सत्यम् । योग्यायोग्यभेदस्य दुःखसंस्थेषु एव भावात्, तदभिधानानन्तरं मुक्तियोग्यभेदकथनस्य सौकर्यात् क्रमोल्लङ्घनम्।</p> | ||
</div> | }}</div></div></div> | ||
</div> | <div class="verse-block" id="TSK_C01_V05" data-block-id="TSK_C01_V05" data-doc="TSK" data-chapter="TSK_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">देवर्षिपितृपनरा इति मुक्तास्तु पञ्चधा ।</span><span class="shloka-line">एवं विमुक्तियोग्याश्च तमोगाः सृतिसंस्थिताः ॥5॥</span></span></div> | ||
</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V05" | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V05" data-teeka="Tattvasankhyanam-tika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body">{{Teeka | ||
| verse_id = TSK_C01_V05 | |||
<div class="teeka- | | id = TSK_C01_V05_ | ||
<div class="teeka-body"> | | name = | ||
| label = तत्वसङ्ख्यानविवरणम् | |||
| text = <div class="gr-avataranika">इदानीं मुक्तानां प्रभेदमाह | |||
<div class="gr-avataranika">इदानीं मुक्तानां प्रभेदमाह | |||
देवर्षीति।</div> | देवर्षीति।</div> | ||
| Line 240: | Line 216: | ||
नित्यसंसारिणः । अयोग्यताऽतिशयानुसारेणोद्देशः ।</p> | नित्यसंसारिणः । अयोग्यताऽतिशयानुसारेणोद्देशः ।</p> | ||
</div> | }}</div></div></div> | ||
</div> | <div class="verse-block" id="TSK_C01_V06" data-block-id="TSK_C01_V06" data-doc="TSK" data-chapter="TSK_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इति द्विधा मुक्त्ययोग्या दैत्यरक्षपिशाचकाः ।</span><span class="shloka-line">मर्त्याधमाश्चतुर्धैव तमोयोग्याः प्रकीर्तिताः ॥6॥</span></span></div> | ||
</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V06" | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V06" data-teeka="Tattvasankhyanam-tika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body">{{Teeka | ||
| verse_id = TSK_C01_V06 | |||
<div class="teeka- | | id = TSK_C01_V06_ | ||
<div class="teeka-body"> | | name = | ||
| label = तत्वसङ्ख्यानविवरणम् | |||
| text = <div class="gr-avataranika">तमोयोग्यानां प्रभेदमाह | |||
<div class="gr-avataranika">तमोयोग्यानां प्रभेदमाह | |||
दैत्येति | दैत्येति | ||
| Line 269: | Line 239: | ||
इत्यत्र आगमसम्मतिमाचष्टे। स च अन्यत्रोदाहृतः द्रष्टव्यः ।</p> | इत्यत्र आगमसम्मतिमाचष्टे। स च अन्यत्रोदाहृतः द्रष्टव्यः ।</p> | ||
</div> | }}</div></div></div> | ||
</div> | <div class="verse-block" id="TSK_C01_V07" data-block-id="TSK_C01_V07" data-doc="TSK" data-chapter="TSK_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ते च प्राप्तान्धतमसः सृतिसंस्था इति द्विधा ।</span><span class="shloka-line">नित्यानित्यविभागेन त्रिधैवाचेतनं मतम् ॥7॥</span></span></div> | ||
</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V07" | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V07" data-teeka="Tattvasankhyanam-tika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body">{{Teeka | ||
| verse_id = TSK_C01_V07 | |||
<div class="teeka- | | id = TSK_C01_V07_ | ||
<div class="teeka-body"> | | name = | ||
| label = तत्वसङ्ख्यानविवरणम् | |||
| text = <div class="gr-avataranika">चतुर्धा अपि एते प्रत्येकं द्विधा इत्याह | |||
<div class="gr-avataranika">चतुर्धा अपि एते प्रत्येकं द्विधा इत्याह | |||
ते च इति ।</div> | ते च इति ।</div> | ||
| Line 307: | Line 271: | ||
तच्च लेशतो दर्शयिष्यामः ।</p> | तच्च लेशतो दर्शयिष्यामः ।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">यद्यपि नित्यं, नित्यानित्यम्, अनित्यम् इत्युद्देशः कार्यः । प्राधान्यात् । तथापि उक्तिलाघवाय क्रमोल्लङ्घनम् ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">यद्यपि नित्यं, नित्यानित्यम्, अनित्यम् इत्युद्देशः कार्यः । प्राधान्यात् । तथापि उक्तिलाघवाय क्रमोल्लङ्घनम् ।</p> | ||
</div> | }}</div></div></div> | ||
</div> | <div class="verse-block" id="TSK_C01_V08" data-block-id="TSK_C01_V08" data-doc="TSK" data-chapter="TSK_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नित्या वेदाः पुराणाद्याः कालः प्रकृतिरेव च ।</span><span class="shloka-line">नित्यानित्यं त्रिधा प्रोक्तमनित्यं द्विविधं स्मृतम् ॥8॥</span></span></div> | ||
</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V08" | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V08" data-teeka="Tattvasankhyanam-tika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body">{{Teeka | ||
| verse_id = TSK_C01_V08 | |||
<div class="teeka- | | id = TSK_C01_V08_ | ||
<div class="teeka-body"> | | name = | ||
| label = तत्वसङ्ख्यानविवरणम् | |||
| text = <div class="gr-avataranika">क्रमेण त्रयं दर्शयिष्यन् नित्यं तावत् दर्शयिष्यति | |||
<div class="gr-avataranika">क्रमेण त्रयं दर्शयिष्यन् नित्यं तावत् दर्शयिष्यति | |||
नित्या इति ।</div> | नित्या इति ।</div> | ||
| Line 370: | Line 328: | ||
इत्युक्तम् । तद्वक्ष्यामः ।</p> | इत्युक्तम् । तद्वक्ष्यामः ।</p> | ||
</div> | }}</div></div></div> | ||
</div> | <div class="verse-block" id="TSK_C01_V09" data-block-id="TSK_C01_V09" data-doc="TSK" data-chapter="TSK_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">असंसृष्टं च संसृष्टमसंसृष्टं महानहम् ।</span><span class="shloka-line">बुद्धिर्मनःखानि दश मात्रा भूतानि पञ्च च ॥9॥</span></span></div> | ||
</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V09" | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V09" data-teeka="Tattvasankhyanam-tika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body">{{Teeka | ||
| verse_id = TSK_C01_V09 | |||
<div class="teeka- | | id = TSK_C01_V09_ | ||
<div class="teeka-body"> | | name = | ||
| label = तत्वसङ्ख्यानविवरणम् | |||
| text = <div class="gr-avataranika">तत्र असंसृष्टं निर्दिशति | |||
<div class="gr-avataranika">तत्र असंसृष्टं निर्दिशति | |||
असंसृष्टमिति | असंसृष्टमिति | ||
| Line 390: | Line 342: | ||
।</div> | ।</div> | ||
<div class="gr-mulaprateeka-block">असंसृष्टं महानहम् ।बुद्धिर्मनः खानि दशमात्रा भूतानि पञ्च च ॥ ९ ॥</div> | <div class="gr-mulaprateeka-block">असंसृष्टं महानहम् ।बुद्धिर्मनः खानि दशमात्रा भूतानि पञ्च च ॥ ९ ॥</div> | ||
</div> | }}</div></div></div> | ||
</div> | <div class="verse-block" id="TSK_C01_V10" data-block-id="TSK_C01_V10" data-doc="TSK" data-chapter="TSK_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">संसृष्टमण्डं तद्गं च समस्तं सम्प्रकीर्तितम् ।</span><span class="shloka-line">सृष्टिः स्थितिः संहृतिश्च नियमोऽज्ञानबोधने ॥10॥</span></span></div> | ||
</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V10" | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V10" data-teeka="Tattvasankhyanam-tika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body">{{Teeka | ||
| verse_id = TSK_C01_V10 | |||
<div class="teeka- | | id = TSK_C01_V10_ | ||
<div class="teeka-body"> | | name = | ||
| label = तत्वसङ्ख्यानविवरणम् | |||
| text = <div class="gr-avataranika">संसृष्टं निर्दिशति | |||
<div class="gr-avataranika">संसृष्टं निर्दिशति | |||
संसृष्टमिति ।</div> | संसृष्टमिति ।</div> | ||
| Line 424: | Line 370: | ||
व्यापारेषु प्रेरणम् ।</p> | व्यापारेषु प्रेरणम् ।</p> | ||
</div> | }}</div></div></div> | ||
</div> | <div class="verse-block" id="TSK_C01_V11" data-block-id="TSK_C01_V11" data-doc="TSK" data-chapter="TSK_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">बन्धो मोक्षः सुखं दुःखमावृत्तिर्ज्योतिरेव च ।</span><span class="shloka-line">विष्णुनास्य समस्तस्य समासव्यासयोगतः ॥11॥</span></span></div> | ||
</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V11" | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V11" data-teeka="Tattvasankhyanam-tika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body">{{Teeka | ||
| verse_id = TSK_C01_V11 | |||
<div class="teeka- | | id = TSK_C01_V11_ | ||
<div class="teeka-body"> | | name = | ||
| label = तत्वसङ्ख्यानविवरणम् | |||
| text = <div class="gr-mulaprateeka-block">बन्धो मोक्षः सुखं दुःखमावृतिर्ज्योतिरेव च ।विष्णुनाऽस्य समस्तस्य................... ।</div> | |||
<div class="gr-mulaprateeka-block">बन्धो मोक्षः सुखं दुःखमावृतिर्ज्योतिरेव च ।विष्णुनाऽस्य समस्तस्य................... ।</div> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">बन्धः | <p class="gr-vyakhya-para">बन्धः | ||
| Line 481: | Line 421: | ||
सत्तादि लभते देवः प्रीयतां श्रीपतिस्स मे॥</div> | सत्तादि लभते देवः प्रीयतां श्रीपतिस्स मे॥</div> | ||
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिततत्वसङ्ख्यानप्रकरणविवरणं श्रीजयतीर्थभिक्षुरचितं समाप्तम् ॥</div> | <div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिततत्वसङ्ख्यानप्रकरणविवरणं श्रीजयतीर्थभिक्षुरचितं समाप्तम् ॥</div> | ||
</div> | }}</div></div></div> | ||
</div> | <div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितं तत्त्वसङ्ख्यानम् ॥</div> | ||
</div> | |||
</div> | |||
| Line 491: | Line 429: | ||
[[Category:Vyakhya]] | [[Category:Vyakhya]] | ||
[[Category:Tattvasankhyanam]] | [[Category:Tattvasankhyanam]] | ||
[[Category:Tattvasankhyanam-tika]] | |||