Anandamakaranda

Kathalakshanam: Difference between revisions

← Older edit
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
 
(3 intermediate revisions by one other user not shown)
Line 7: Line 7:
</div>
</div>


<div class="adhyaya-block" data-doc="KL" data-chap="1">
<span id="gr-C1" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="कथालक्षणम्"></span>
</div>
== कथालक्षणम् ==
<div class="verse" id="KL_C01_V01" type="shloka" data-doc="KL">
<div class="verse-block" id="KL_C01_V01" data-block-id="KL_C01_V01" data-doc="KL" data-chapter="KL_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नरसिंहमखिलाज्ञानतिमिराशिशिरद्युतिम् ।</span><span class="shloka-line">सम्प्रणम्य प्रवक्ष्यामि कथालक्षणमञ्जसा ॥1॥</span></span></div>
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">नरसिंहमखिलाज्ञानतिमिराशिशिरद्युतिम् ।</span>
<span class="shloka-line">सम्प्रणम्य प्रवक्ष्यामि कथालक्षणमञ्जसा ॥1॥</span>
</div>
</div>
</div>


<div class="verse" id="KL_C01_V02" type="shloka" data-doc="KL">
<div class="verse-block" id="KL_C01_V02" data-block-id="KL_C01_V02" data-doc="KL" data-chapter="KL_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">वादो जल्पो वितण्डेति त्रिविधा विदुषां कथा ।</span><span class="shloka-line">तत्त्वनिर्णयमुद्दिश्य केवलं गुरुशिष्ययोः ॥2॥</span></span></div>
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">वादो जल्पो वितण्डेति त्रिविधा विदुषां कथा ।</span>
<span class="shloka-line">तत्त्वनिर्णयमुद्दिश्य केवलं गुरुशिष्ययोः ॥2॥</span>
</div>
</div>
</div>


<div class="verse" id="KL_C01_V03" type="shloka" data-doc="KL">
<div class="verse-block" id="KL_C01_V03" data-block-id="KL_C01_V03" data-doc="KL" data-chapter="KL_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कथाऽन्येषामपि सतां वादो वा समितेः शुभा ।</span><span class="shloka-line">ख्यात्याद्यर्थं स्पर्धया वा सतां जल्प इतीर्यते ॥3॥</span></span></div>
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">कथाऽन्येषामपि सतां वादो वा समितेः शुभा ।</span>
<span class="shloka-line">ख्यात्याद्यर्थं स्पर्धया वा सतां जल्प इतीर्यते ॥3॥</span>
</div>
</div>
</div>


<div class="verse" id="KL_C01_V04" type="shloka" data-doc="KL">
<div class="verse-block" id="KL_C01_V04" data-block-id="KL_C01_V04" data-doc="KL" data-chapter="KL_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">वितण्डा तु सतामन्यैस्तत्त्वमेषु निगूहितम् ।</span><span class="shloka-line">स्वयं वा प्राश्निकैर्वादे चिन्तयेत् तत्त्वनिर्णयम् ॥4॥</span></span></div>
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">वितण्डा तु सतामन्यैस्तत्त्वमेषु निगूहितम् ।</span>
<span class="shloka-line">स्वयं वा प्राश्निकैर्वादे चिन्तयेत् तत्त्वनिर्णयम् ॥4॥</span>
</div>
</div>
</div>


<div class="verse" id="KL_C01_V05" type="shloka" data-doc="KL">
<div class="verse-block" id="KL_C01_V05" data-block-id="KL_C01_V05" data-doc="KL" data-chapter="KL_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">रागद्वेषविहीनास्तु सर्वविद्याविशारदाः ।</span><span class="shloka-line">प्राश्निका इति सम्प्रोक्ता विषमा एक एव वा ॥5॥</span></span></div>
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">रागद्वेषविहीनास्तु सर्वविद्याविशारदाः ।</span>
<span class="shloka-line">प्राश्निका इति सम्प्रोक्ता विषमा एक एव वा ॥5॥</span>
</div>
</div>
</div>


<div class="verse" id="KL_C01_V06" type="shloka" data-doc="KL">
<div class="verse-block" id="KL_C01_V06" data-block-id="KL_C01_V06" data-doc="KL" data-chapter="KL_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अशेषसंशयच्छेत्ता निःसंशय उदारधीः ।</span><span class="shloka-line">एकश्चेत् प्राश्निको ज्ञेयः सर्वदोषविवर्जितः ॥6॥</span></span></div>
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अशेषसंशयच्छेत्ता निःसंशय उदारधीः ।</span>
<span class="shloka-line">एकश्चेत् प्राश्निको ज्ञेयः सर्वदोषविवर्जितः ॥6॥</span>
</div>
</div>
</div>


<div class="verse" id="KL_C01_V07" type="shloka" data-doc="KL">
<div class="verse-block" id="KL_C01_V07" data-block-id="KL_C01_V07" data-doc="KL" data-chapter="KL_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एको वा बहवो वा स्युर्विष्णुभक्तिपरास्सदा ।</span><span class="shloka-line">विष्णुभक्तिर्हि सर्वेषां सद्गुणानां स्वलक्षणम् ॥7॥</span></span></div>
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">एको वा बहवो वा स्युर्विष्णुभक्तिपरास्सदा ।</span>
<span class="shloka-line">विष्णुभक्तिर्हि सर्वेषां सद्गुणानां स्वलक्षणम् ॥7॥</span>
</div>
</div>
</div>


<div class="verse" id="KL_C01_V08" type="shloka" data-doc="KL">
<div class="verse-block" id="KL_C01_V08" data-block-id="KL_C01_V08" data-doc="KL" data-chapter="KL_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पृष्टेनागम एवादौ वक्तव्यः साध्यसिद्धये ।</span><span class="shloka-line">नैषा तर्केणापनेया मतिरित्याह हि श्रुतिः ।</span><span class="shloka-line">अन्यार्थ एवागमस्य वक्तव्यः प्रतिवादिना ॥8॥</span></span></div>
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">पृष्टेनागम एवादौ वक्तव्यः साध्यसिद्धये ।</span>
<span class="shloka-line">नैषा तर्केणापनेया मतिरित्याह हि श्रुतिः ।</span>
<span class="shloka-line">अन्यार्थ एवागमस्य वक्तव्यः प्रतिवादिना ॥8॥</span>
</div>
</div>
</div>


<div class="verse" id="KL_C01_V09" type="shloka" data-doc="KL">
<div class="verse-block" id="KL_C01_V09" data-block-id="KL_C01_V09" data-doc="KL" data-chapter="KL_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ऋग्यजुःसामाथर्वाश्च भारतं पञ्चरात्रकम् ।</span><span class="shloka-line">मूलरामायणं चैव सम्प्रोच्यन्ते सदागमाः ॥9॥</span></span></div>
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ऋग्यजुःसामाथर्वाश्च भारतं पञ्चरात्रकम् ।</span>
<span class="shloka-line">मूलरामायणं चैव सम्प्रोच्यन्ते सदागमाः ॥9॥</span>
</div>
</div>
</div>


<div class="verse" id="KL_C01_V10" type="shloka" data-doc="KL">
<div class="verse-block" id="KL_C01_V10" data-block-id="KL_C01_V10" data-doc="KL" data-chapter="KL_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अनुकूला य एतेषां ते च प्रोक्तास्सदागमाः ।</span><span class="shloka-line">अन्ये दुरागमा नाम तैर्न साध्यं हि साध्यते ॥10॥</span></span></div>
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अनुकूला य एतेषां ते च प्रोक्तास्सदागमाः ।</span>
<span class="shloka-line">अन्ये दुरागमा नाम तैर्न साध्यं हि साध्यते ॥10॥</span>
</div>
</div>
</div>


<div class="verse" id="KL_C01_V11" type="shloka" data-doc="KL">
<div class="verse-block" id="KL_C01_V11" data-block-id="KL_C01_V11" data-doc="KL" data-chapter="KL_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स्वपक्ष आगमश्चैव वक्तव्यः प्रतिवादिना ।</span><span class="shloka-line">तस्याप्यन्यार्थता साध्या वादिना स्वार्थसिद्धये ॥11॥</span></span></div>
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स्वपक्ष आगमश्चैव वक्तव्यः प्रतिवादिना ।</span>
<span class="shloka-line">तस्याप्यन्यार्थता साध्या वादिना स्वार्थसिद्धये ॥11॥</span>
</div>
</div>
</div>


<div class="verse" id="KL_C01_V12" type="shloka" data-doc="KL">
<div class="verse-block" id="KL_C01_V12" data-block-id="KL_C01_V12" data-doc="KL" data-chapter="KL_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अन्यार्थता निराकार्या स्वागमस्य विनिश्चयम् ।</span><span class="shloka-line">उपपत्त्यवकाशोऽत्र ह्यागमार्थविनिर्णये ॥12॥</span></span></div>
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अन्यार्थता निराकार्या स्वागमस्य विनिश्चयम् ।</span>
<span class="shloka-line">उपपत्त्यवकाशोऽत्र ह्यागमार्थविनिर्णये ॥12॥</span>
</div>
</div>
</div>


<div class="verse" id="KL_C01_V13" type="shloka" data-doc="KL">
<div class="verse-block" id="KL_C01_V13" data-block-id="KL_C01_V13" data-doc="KL" data-chapter="KL_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">वाद्यागमार्थे निर्णीत आगमार्थः परस्य तु ।</span><span class="shloka-line">निर्णेयः सहितैः पश्चात्ततो निश्शेषनिर्णयः ॥13॥</span></span></div>
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">वाद्यागमार्थे निर्णीत आगमार्थः परस्य तु ।</span>
<span class="shloka-line">निर्णेयः सहितैः पश्चात्ततो निश्शेषनिर्णयः ॥13॥</span>
</div>
</div>
</div>


<div class="verse" id="KL_C01_V14" type="shloka" data-doc="KL">
<div class="verse-block" id="KL_C01_V14" data-block-id="KL_C01_V14" data-doc="KL" data-chapter="KL_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रत्यक्षसिद्धेष्वर्थेषु प्रश्ने मामक्षजं वदेत् ।</span><span class="shloka-line">ज्ञानं वा ज्ञानसिद्धेषु नानुमां प्रथमं वदेत् ॥14॥</span></span></div>
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">प्रत्यक्षसिद्धेष्वर्थेषु प्रश्ने मामक्षजं वदेत् ।</span>
<span class="shloka-line">ज्ञानं वा ज्ञानसिद्धेषु नानुमां प्रथमं वदेत् ॥14॥</span>
</div>
</div>
</div>


<div class="verse" id="KL_C01_V15" type="shloka" data-doc="KL">
<div class="verse-block" id="KL_C01_V15" data-block-id="KL_C01_V15" data-doc="KL" data-chapter="KL_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">परतुष्टिकरं वाक्यं वदेतां यदि वादिनी ।</span><span class="shloka-line">स एवात्रागमो ज्ञेयः परतुष्टिर्हि तत्फलम् ॥15॥</span></span></div>
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">परतुष्टिकरं वाक्यं वदेतां यदि वादिनी ।</span>
<span class="shloka-line">स एवात्रागमो ज्ञेयः परतुष्टिर्हि तत्फलम् ॥15॥</span>
</div>
</div>
</div>


<div class="verse" id="KL_C01_V16" type="shloka" data-doc="KL">
<div class="verse-block" id="KL_C01_V16" data-block-id="KL_C01_V16" data-doc="KL" data-chapter="KL_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एवं निर्णयपर्यन्तं वादे सुबहवोऽपि हि ।</span><span class="shloka-line">घटेयुश्चिरकालं च जल्पे यावत्परो जितः ॥16॥</span></span></div>
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">एवं निर्णयपर्यन्तं वादे सुबहवोऽपि हि ।</span>
<span class="shloka-line">घटेयुश्चिरकालं च जल्पे यावत्परो जितः ॥16॥</span>
</div>
</div>
</div>


<div class="verse" id="KL_C01_V17" type="shloka" data-doc="KL">
<div class="verse-block" id="KL_C01_V17" data-block-id="KL_C01_V17" data-doc="KL" data-chapter="KL_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तत्त्वनिर्णयवैलोम्यं वादे साक्षात्पराजयः ।</span><span class="shloka-line">संवादे श्लाघ्यतैव स्याद् गुरुत्वमितरस्य च ॥17॥</span></span></div>
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तत्त्वनिर्णयवैलोम्यं वादे साक्षात्पराजयः ।</span>
<span class="shloka-line">संवादे श्लाघ्यतैव स्याद् गुरुत्वमितरस्य च ॥17॥</span>
</div>
</div>
</div>


<div class="verse" id="KL_C01_V18" type="shloka" data-doc="KL">
<div class="verse-block" id="KL_C01_V18" data-block-id="KL_C01_V18" data-doc="KL" data-chapter="KL_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तत्त्वनिर्णयवैलोम्ये निन्द्यो दण्ड्योऽथवा भवेत् ।</span><span class="shloka-line">विरोधासङ्गतिन्यूनतूष्णीम्भावादिकैर्जितः ॥18॥</span></span></div>
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तत्त्वनिर्णयवैलोम्ये निन्द्यो दण्ड्योऽथवा भवेत् ।</span>
<span class="shloka-line">विरोधासङ्गतिन्यूनतूष्णीम्भावादिकैर्जितः ॥18॥</span>
</div>
</div>
</div>


<div class="verse" id="KL_C01_V19" type="shloka" data-doc="KL">
<div class="verse-block" id="KL_C01_V19" data-block-id="KL_C01_V19" data-doc="KL" data-chapter="KL_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">भवेज्जल्पे वितण्डायां न्यायो जल्पवदीरितः ।</span><span class="shloka-line">संवादे दण्ड्यतां न स्याद् वितण्डाजल्पयोरपि ॥19॥</span></span></div>
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">भवेज्जल्पे वितण्डायां न्यायो जल्पवदीरितः ।</span>
<span class="shloka-line">संवादे दण्ड्यतां न स्याद् वितण्डाजल्पयोरपि ॥19॥</span>
</div>
</div>
</div>


<div class="verse" id="KL_C01_V20" type="shloka" data-doc="KL">
<div class="verse-block" id="KL_C01_V20" data-block-id="KL_C01_V20" data-doc="KL" data-chapter="KL_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पराजितत्वमात्रं स्यान्निन्द्यो दण्ड्योऽपि वाऽन्यथा ।</span><span class="shloka-line">अनुवादादिराहित्यं नैव जल्पेऽपि दूषणम् ॥20॥</span></span></div>
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">पराजितत्वमात्रं स्यान्निन्द्यो दण्ड्योऽपि वाऽन्यथा ।</span>
<span class="shloka-line">अनुवादादिराहित्यं नैव जल्पेऽपि दूषणम् ॥20॥</span>
</div>
</div>
</div>


<div class="verse" id="KL_C01_V21" type="shloka" data-doc="KL">
<div class="verse-block" id="KL_C01_V21" data-block-id="KL_C01_V21" data-doc="KL" data-chapter="KL_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">विद्याहीनत्वलिङ्गेऽपि वादिनोः स्यात् पराजयः ।</span><span class="shloka-line">तदभावान्नैव षट्कादन्यो निग्रह इष्यते ॥21॥</span></span></div>
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">विद्याहीनत्वलिङ्गेऽपि वादिनोः स्यात् पराजयः ।</span>
<span class="shloka-line">तदभावान्नैव षट्कादन्यो निग्रह इष्यते ॥21॥</span>
</div>
</div>
</div>


<div class="verse" id="KL_C01_V22" type="shloka" data-doc="KL">
<div class="verse-block" id="KL_C01_V22" data-block-id="KL_C01_V22" data-doc="KL" data-chapter="KL_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अन्तर्भावादिहान्येषां निग्रहाणामिति स्म ह ।</span><span class="shloka-line">विद्यापरीक्षापूर्वैव वृत्तिर्जल्पवितण्डयोः ॥22॥</span></span></div>
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अन्तर्भावादिहान्येषां निग्रहाणामिति स्म ह ।</span>
<span class="shloka-line">विद्यापरीक्षापूर्वैव वृत्तिर्जल्पवितण्डयोः ॥22॥</span>
</div>
</div>
</div>


<div class="verse" id="KL_C01_V23" type="shloka" data-doc="KL">
<div class="verse-block" id="KL_C01_V23" data-block-id="KL_C01_V23" data-doc="KL" data-chapter="KL_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स्खलितात्वादिमात्रेण न तत्रापि पराजयः ।</span><span class="shloka-line">वादजल्पवितण्डानामिति शुद्धं स्वलक्षणम् ॥23॥</span></span></div>
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स्खलितात्वादिमात्रेण न तत्रापि पराजयः ।</span>
<span class="shloka-line">वादजल्पवितण्डानामिति शुद्धं स्वलक्षणम् ॥23॥</span>
</div>
</div>
</div>


<div class="verse" id="KL_C01_V24" type="shloka" data-doc="KL">
<div class="verse-block" id="KL_C01_V24" data-block-id="KL_C01_V24" data-doc="KL" data-chapter="KL_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आनन्दतीर्थमुनिना ब्रह्मतर्कानुसारतः ।</span><span class="shloka-line">कथालक्षणमित्युक्तं प्रीत्यर्थं शार्ङ्गधन्वनः ॥24॥</span></span></div>
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">आनन्दतीर्थमुनिना ब्रह्मतर्कानुसारतः ।</span>
<span class="shloka-line">कथालक्षणमित्युक्तं प्रीत्यर्थं शार्ङ्गधन्वनः ॥24॥</span>
</div>
</div>
</div>


<div class="verse" id="KL_C01_V25" type="shloka" data-doc="KL">
<div class="verse-block" id="KL_C01_V25" data-block-id="KL_C01_V25" data-doc="KL" data-chapter="KL_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सदोदितामितज्ञानपूरवारितहृत्तमाः ।</span><span class="shloka-line">नरसिंहः प्रियतमः प्रीयतां पुरुषोत्तमः ॥25॥</span></span></div>
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सदोदितामितज्ञानपूरवारितहृत्तमाः ।</span>
<span class="shloka-line">नरसिंहः प्रियतमः प्रीयतां पुरुषोत्तमः ॥25॥</span>
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितं कथालक्षणम् ॥</div>
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितं कथालक्षणम् ॥</div>
Retrieved from "https://anandamakaranda.in/Kathalakshanam"