Jump to content

Mandu/Moola: Difference between revisions

From Anandamakaranda
← Older edit
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
 
(One intermediate revision by one other user not shown)
Line 4: Line 4:
<span id="gr-C1" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="प्रथमः खण्डः"></span>
<span id="gr-C1" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="प्रथमः खण्डः"></span>
== प्रथमः खण्डः ==
== प्रथमः खण्डः ==
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C01_V01"></span>
<div class="verse-block" id="MAN_C01_V01" data-block-id="MAN_C01_V01" data-doc="MAN" data-chapter="MAN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ओमित्येतदक्षरमिदं सर्वम् । तस्योपव्याख्यानं भूतं भवद् भविष्यदिति ॥ १ ॥</span></span></div>
<div class="shloka-block">
{{VerseRow|document_id=MAN|chapter_id=MAN_C01|verse_id=MAN_C01_V01|verse_type=mantra|verse_text=ओमित्येतदक्षरमिदं सर्वम् । तस्योपव्याख्यानं भूतं भवद् भविष्यदिति ॥ १ ॥|verse_lines=ओमित्येतदक्षरमिदं सर्वम् । तस्योपव्याख्यानं भूतं भवद् भविष्यदिति ॥ १ ॥}}<!--store only-->
<span class="shloka-line">ओमित्येतदक्षरमिदं सर्वम् । तस्योपव्याख्यानं भूतं भवद् भविष्यदिति ॥</span>
<div class="verse-block" id="MAN_C01_V02" data-block-id="MAN_C01_V02" data-doc="MAN" data-chapter="MAN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सर्वमोङ्कार एव । यच्चान्यत् त्रिकालातीतं तदप्योङ्कार एव । सर्वं ह्येतद् ब्रह्म । अयमात्मा ब्रह्म ॥ २ ॥ सोयमात्मा चतुष्पात् ॥</span></span></div>
<span class="shloka-line">सर्वमोङ्कार एव । यच्चान्यत् त्रिकालातीतं तदप्योङ्कार एव ॥ १ ॥</span>
{{VerseRow|document_id=MAN|chapter_id=MAN_C01|verse_id=MAN_C01_V02|verse_type=mantra|verse_text=सर्वमोङ्कार एव । यच्चान्यत् त्रिकालातीतं तदप्योङ्कार एव । सर्वं ह्येतद् ब्रह्म । अयमात्मा ब्रह्म ॥ २ ॥ सोयमात्मा चतुष्पात् ॥|verse_lines=सर्वमोङ्कार एव । यच्चान्यत् त्रिकालातीतं तदप्योङ्कार एव । सर्वं ह्येतद् ब्रह्म । अयमात्मा ब्रह्म ॥ २ ॥ सोयमात्मा चतुष्पात् ॥}}<!--store only-->
</div>
<div class="verse-block" id="MAN_C01_V03" data-block-id="MAN_C01_V03" data-doc="MAN" data-chapter="MAN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">जागरितस्थानो बहिःप्रज्ञः । सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः स्थूलभुग् वैश्वानरः प्रथमः पादः ॥ ३ ॥</span></span></div>
</div>
{{VerseRow|document_id=MAN|chapter_id=MAN_C01|verse_id=MAN_C01_V03|verse_type=mantra|verse_text=जागरितस्थानो बहिःप्रज्ञः । सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः स्थूलभुग् वैश्वानरः प्रथमः पादः ॥ ३ ॥|verse_lines=जागरितस्थानो बहिःप्रज्ञः । सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः स्थूलभुग् वैश्वानरः प्रथमः पादः ॥ ३ ॥}}<!--store only-->
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C01_V02"></span>
<div class="verse-block" id="MAN_C01_V04" data-block-id="MAN_C01_V04" data-doc="MAN" data-chapter="MAN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स्वप्नस्थानोऽन्तप्रज्ञः । सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः प्रविविक्तभुक् तैजसो द्वितीयः पादः ॥ ४ ॥</span></span></div>
<div class="shloka-block">
{{VerseRow|document_id=MAN|chapter_id=MAN_C01|verse_id=MAN_C01_V04|verse_type=mantra|verse_text=स्वप्नस्थानोऽन्तप्रज्ञः । सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः प्रविविक्तभुक् तैजसो द्वितीयः पादः ॥ ४ ॥|verse_lines=स्वप्नस्थानोऽन्तप्रज्ञः । सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः प्रविविक्तभुक् तैजसो द्वितीयः पादः ॥ ४ ॥}}<!--store only-->
<span class="shloka-line">सर्वं ह्येतद् ब्रह्म । अयमात्मा ब्रह्म । सोयमात्मा चतुष्पात् ॥ २ ॥</span>
<div class="verse-block" id="MAN_C01_V05" data-block-id="MAN_C01_V05" data-doc="MAN" data-chapter="MAN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयते न कञ्चन स्वप्नं पश्यति तत् सुषुप्तम् । सुषुप्तस्थान एकीभूतः प्रज्ञानघन एवानन्दमयो ह्यानन्दभुक् चेतोमुखः प्राज्ञस्तृतीयः पादः ॥ ५ ॥</span></span></div>
</div>
{{VerseRow|document_id=MAN|chapter_id=MAN_C01|verse_id=MAN_C01_V05|verse_type=mantra|verse_text=यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयते न कञ्चन स्वप्नं पश्यति तत् सुषुप्तम् । सुषुप्तस्थान एकीभूतः प्रज्ञानघन एवानन्दमयो ह्यानन्दभुक् चेतोमुखः प्राज्ञस्तृतीयः पादः ॥ ५ ॥|verse_lines=यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयते न कञ्चन स्वप्नं पश्यति तत् सुषुप्तम् । सुषुप्तस्थान एकीभूतः प्रज्ञानघन एवानन्दमयो ह्यानन्दभुक् चेतोमुखः प्राज्ञस्तृतीयः पादः ॥ ५ ॥}}<!--store only-->
</div>
<div class="verse-block" id="MAN_C01_V06" data-block-id="MAN_C01_V06" data-doc="MAN" data-chapter="MAN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एष सर्वेश्वर एष सर्वज्ञः एषोऽन्तर्यामी ।</span><span class="shloka-line">एष योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूतानाम् ॥ ६ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C01_V03"></span>
{{VerseRow|document_id=MAN|chapter_id=MAN_C01|verse_id=MAN_C01_V06|verse_type=mantra|verse_text=एष सर्वेश्वर एष सर्वज्ञः एषोऽन्तर्यामी ।|verse_lines=एष सर्वेश्वर एष सर्वज्ञः एषोऽन्तर्यामी ।¦एष योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूतानाम् ॥ ६ ॥}}<!--store only-->
<div class="shloka-block">
<div class="verse-block" id="MAN_C01_V07" data-block-id="MAN_C01_V07" data-doc="MAN" data-chapter="MAN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अत्रैते श्लोका भवन्ति ।</span><span class="shloka-line">बहिःप्रज्ञो विभुर्विश्वो ह्यन्तःप्रज्ञस्तु तैजसः ।</span><span class="shloka-line">घनप्रज्ञस्तथा प्राज्ञ एक एव त्रिधा स्मृतः ॥ ७ ॥</span></span></div>
<span class="shloka-line">जागरितस्थानो बहिःप्रज्ञः । सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः स्थूलभुग् वैश्वानरः प्रथमः पादः ॥ ३ ॥</span>
{{VerseRow|document_id=MAN|chapter_id=MAN_C01|verse_id=MAN_C01_V07|verse_type=mantra|verse_text=अत्रैते श्लोका भवन्ति ।|verse_lines=अत्रैते श्लोका भवन्ति ।¦बहिःप्रज्ञो विभुर्विश्वो ह्यन्तःप्रज्ञस्तु तैजसः ।¦घनप्रज्ञस्तथा प्राज्ञ एक एव त्रिधा स्मृतः ॥ ७ ॥}}<!--store only-->
</div>
<div class="verse-block" id="MAN_C01_V08" data-block-id="MAN_C01_V08" data-doc="MAN" data-chapter="MAN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">दक्षिणाक्षिमुखे विश्वो मनस्यन्तस्तु तैजसः ।</span><span class="shloka-line">आकाशे च हृदि प्राज्ञस्त्रिधा देहे व्यवस्थितः ॥ ८ ॥</span></span></div>
</div>
{{VerseRow|document_id=MAN|chapter_id=MAN_C01|verse_id=MAN_C01_V08|verse_type=mantra|verse_text=दक्षिणाक्षिमुखे विश्वो मनस्यन्तस्तु तैजसः ।|verse_lines=दक्षिणाक्षिमुखे विश्वो मनस्यन्तस्तु तैजसः ।¦आकाशे च हृदि प्राज्ञस्त्रिधा देहे व्यवस्थितः ॥ ८ ॥}}<!--store only-->
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C01_V04"></span>
<div class="verse-block" id="MAN_C01_V09" data-block-id="MAN_C01_V09" data-doc="MAN" data-chapter="MAN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">विश्वो हि स्थूलभुङ् नित्यं तैजसः प्रविविक्तभुक् ।</span><span class="shloka-line">आनन्दभुक् तथा प्राज्ञस्त्रिधा भोगं निबोधत ॥ ९ ॥</span></span></div>
<div class="shloka-block">
{{VerseRow|document_id=MAN|chapter_id=MAN_C01|verse_id=MAN_C01_V09|verse_type=mantra|verse_text=विश्वो हि स्थूलभुङ् नित्यं तैजसः प्रविविक्तभुक् ।|verse_lines=विश्वो हि स्थूलभुङ् नित्यं तैजसः प्रविविक्तभुक् ।¦आनन्दभुक् तथा प्राज्ञस्त्रिधा भोगं निबोधत ॥ ९ ॥}}<!--store only-->
<span class="shloka-line">स्वप्नस्थानोऽन्तप्रज्ञः । सप्ताङ्गः एकोनविंशतिमुखः प्रविविक्तभुक् तैजसो द्वितीयः पादः ॥ ४ ॥</span>
<div class="verse-block" id="MAN_C01_V10" data-block-id="MAN_C01_V10" data-doc="MAN" data-chapter="MAN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स्थूलं तर्पयते विश्वं प्रविविक्तं तु तैजसम् ।</span><span class="shloka-line">आनन्दं च तथा प्राज्ञं त्रिधा तृप्तिं विजानथ ॥ १० ॥</span></span></div>
</div>
{{VerseRow|document_id=MAN|chapter_id=MAN_C01|verse_id=MAN_C01_V10|verse_type=mantra|verse_text=स्थूलं तर्पयते विश्वं प्रविविक्तं तु तैजसम् ।|verse_lines=स्थूलं तर्पयते विश्वं प्रविविक्तं तु तैजसम् ।¦आनन्दं च तथा प्राज्ञं त्रिधा तृप्तिं विजानथ ॥ १० ॥}}<!--store only-->
</div>
<div class="verse-block" id="MAN_C01_V11" data-block-id="MAN_C01_V11" data-doc="MAN" data-chapter="MAN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">त्रिषु धामसु यद् भोज्यं भोक्ता यश्च प्रकीर्तितः ।</span><span class="shloka-line">वेदैतदुभयं यस्तु स भुञ्जानो न लिप्यते ॥ ११ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C01_V05"></span>
{{VerseRow|document_id=MAN|chapter_id=MAN_C01|verse_id=MAN_C01_V11|verse_type=mantra|verse_text=त्रिषु धामसु यद् भोज्यं भोक्ता यश्च प्रकीर्तितः ।|verse_lines=त्रिषु धामसु यद् भोज्यं भोक्ता यश्च प्रकीर्तितः ।¦वेदैतदुभयं यस्तु स भुञ्जानो न लिप्यते ॥ ११ ॥}}<!--store only-->
<div class="shloka-block">
<div class="verse-block" id="MAN_C01_V12" data-block-id="MAN_C01_V12" data-doc="MAN" data-chapter="MAN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रभवः सर्वभावानां सतामिति विनिश्चयः ।</span><span class="shloka-line">सर्वं जनयति प्राणश्चेतोंऽशून् पुरुषः पृथक् ॥ १२ ॥</span></span></div>
<span class="shloka-line">यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयते न कञ्चन स्वप्नं पश्यति तत् सुषुप्तम् ।</span>
{{VerseRow|document_id=MAN|chapter_id=MAN_C01|verse_id=MAN_C01_V12|verse_type=mantra|verse_text=प्रभवः सर्वभावानां सतामिति विनिश्चयः ।|verse_lines=प्रभवः सर्वभावानां सतामिति विनिश्चयः ।¦सर्वं जनयति प्राणश्चेतोंऽशून् पुरुषः पृथक् ॥ १२ ॥}}<!--store only-->
<span class="shloka-line">सुषुप्तस्थान एकीभूतः प्रज्ञानघन एवानन्दमयो ह्यानन्दभुक् चेतोमुखः प्राज्ञस्तृतीयः पादः ॥ ५ ॥</span>
<div class="verse-block" id="MAN_C01_V13" data-block-id="MAN_C01_V13" data-doc="MAN" data-chapter="MAN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">विभूतिं प्रसवं त्वन्ये मन्यन्ते सृष्टिचिन्तकाः ।</span><span class="shloka-line">स्वप्नमायासरूपेति सृष्टिरन्यैर्विकल्पिता ॥ १३ ॥</span></span></div>
</div>
{{VerseRow|document_id=MAN|chapter_id=MAN_C01|verse_id=MAN_C01_V13|verse_type=mantra|verse_text=विभूतिं प्रसवं त्वन्ये मन्यन्ते सृष्टिचिन्तकाः ।|verse_lines=विभूतिं प्रसवं त्वन्ये मन्यन्ते सृष्टिचिन्तकाः ।¦स्वप्नमायासरूपेति सृष्टिरन्यैर्विकल्पिता ॥ १३ ॥}}<!--store only-->
</div>
<div class="verse-block" id="MAN_C01_V14" data-block-id="MAN_C01_V14" data-doc="MAN" data-chapter="MAN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इच्छामात्रं प्रभोः सृष्टिरिति सृष्टौ विनिश्चिताः ।</span><span class="shloka-line">कालात् प्रसूतिं भूतानां मन्यन्ते कालचिन्तकाः ॥ १४ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C01_V06"></span>
{{VerseRow|document_id=MAN|chapter_id=MAN_C01|verse_id=MAN_C01_V14|verse_type=mantra|verse_text=इच्छामात्रं प्रभोः सृष्टिरिति सृष्टौ विनिश्चिताः ।|verse_lines=इच्छामात्रं प्रभोः सृष्टिरिति सृष्टौ विनिश्चिताः ।¦कालात् प्रसूतिं भूतानां मन्यन्ते कालचिन्तकाः ॥ १४ ॥}}<!--store only-->
<div class="shloka-block">
<div class="verse-block" id="MAN_C01_V15" data-block-id="MAN_C01_V15" data-doc="MAN" data-chapter="MAN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">भोगार्थं सृष्टिरित्यन्ये क्रीडार्थमिति चापरे ।</span><span class="shloka-line">देवस्यैषः स्वभावोऽयमाप्तकामस्य का स्पृहेति ॥ १५ ॥</span></span></div>
<span class="shloka-line">एष सर्वेश्वरः एष सर्वज्ञः एषोऽन्तर्यामी ।</span>
{{VerseRow|document_id=MAN|chapter_id=MAN_C01|verse_id=MAN_C01_V15|verse_type=mantra|verse_text=भोगार्थं सृष्टिरित्यन्ये क्रीडार्थमिति चापरे ।|verse_lines=भोगार्थं सृष्टिरित्यन्ये क्रीडार्थमिति चापरे ।¦देवस्यैषः स्वभावोऽयमाप्तकामस्य का स्पृहेति ॥ १५ ॥}}<!--store only-->
<span class="shloka-line">एष योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूतानाम् ॥ ६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C01_V07"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अत्रैते श्लोका भवन्ति ।</span>
<span class="shloka-line">बहिःप्रज्ञो विभुर्विश्वो ह्यन्तःप्रज्ञस्तु तैजसः ।</span>
<span class="shloka-line">घनप्रज्ञस्तथा प्राज्ञ एक एव त्रिधा स्मृतः ॥ ७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C01_V08"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">दक्षिणाक्षिमुखे विश्वो मनस्यन्तस्तु तैजसः ।</span>
<span class="shloka-line">आकाशे च हृदि प्राज्ञस्त्रिधा देहे व्यवस्थितः ॥ ८ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C01_V09"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">विश्वो हि स्थूलभुक् नित्यं तैजसः प्रविविक्तभुक् ।</span>
<span class="shloka-line">आनन्दभुक् तथा प्राज्ञस्त्रिधा भोगं निबोधत ॥ ९ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C01_V10"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">स्थूलं तर्पयते विश्वं प्रविविक्तं तु तैजसम् ।</span>
<span class="shloka-line">आनन्दं च तथा प्राज्ञं त्रिधा तृप्तिं विजानथ ॥ १० ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C01_V11"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">त्रिषु धामसु यद् भोज्यं भोक्ता यश्च प्रकीर्तितः ।</span>
<span class="shloka-line">वेदैतदुभयं यस्तु स भुञ्जानो न लिप्यते ॥ ११ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C01_V12"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">प्रभवः सर्वभावानां सतामिति विनिश्चयः ।सर्वं जनयति प्राणश्चेतोंऽशून् पुरुषः पृथक् ॥ १२ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C01_V13"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">विभूतिं प्रसवं त्वन्ये मन्यन्ते सृष्टिचिन्तकाः ।</span>
<span class="shloka-line">स्वप्नमायासरूपेति सृष्टिरन्यैर्विकल्पिता ॥ १३ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C01_V14"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">इच्छामात्रं प्रभोः सृष्टिरिति सृष्टौ विनिश्चिताः ।</span>
<span class="shloka-line">कालात् प्रसूतिं भूतानां मन्यन्ते कालचिन्तकाः ॥ १४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C01_V15"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">भोगार्थं सृष्टिरित्यन्ये क्रीडार्थमिति चापरे ।</span>
<span class="shloka-line">देवस्यैषः स्वभावोऽयमाप्तकामस्य का स्पृहेति ॥ १५ ॥</span>
</div>
</div>
<span id="gr-C2" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="द्वितीयखण्डः"></span>
<span id="gr-C2" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="द्वितीयखण्डः"></span>
== द्वितीयखण्डः ==
== द्वितीयखण्डः ==
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C02_V01"></span>
<div class="verse-block" id="MAN_C02_V01" data-block-id="MAN_C02_V01" data-doc="MAN" data-chapter="MAN_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नान्तःप्रज्ञं न बहिःप्रज्ञं नोभयतःप्रज्ञं न प्रज्ञानघनं नप्रज्ञं नाप्रज्ञमदृष्टं अव्यवहार्यं अलक्षणं अचिन्त्यं अव्यपदेश्यं ऐकात्म्यप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शिवमद्वैतं चतुर्थं मन्यन्ते । स आत्मा स विज्ञेयः ॥ १ ॥</span></span></div>
<div class="shloka-block">
{{VerseRow|document_id=MAN|chapter_id=MAN_C02|verse_id=MAN_C02_V01|verse_type=mantra|verse_text=नान्तःप्रज्ञं न बहिःप्रज्ञं नोभयतःप्रज्ञं न प्रज्ञानघनं नप्रज्ञं नाप्रज्ञमदृष्टं अव्यवहार्यं अलक्षणं अचिन्त्यं अव्यपदेश्यं ऐकात्म्यप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शिवमद्वैतं चतुर्थं मन्यन्ते । स आत्मा स विज्ञेयः ॥ १ ॥|verse_lines=नान्तःप्रज्ञं न बहिःप्रज्ञं नोभयतःप्रज्ञं न प्रज्ञानघनं नप्रज्ञं नाप्रज्ञमदृष्टं अव्यवहार्यं अलक्षणं अचिन्त्यं अव्यपदेश्यं ऐकात्म्यप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शिवमद्वैतं चतुर्थं मन्यन्ते । स आत्मा स विज्ञेयः ॥ १ ॥}}<!--store only-->
<span class="shloka-line">नान्तःप्रज्ञं न बहिःप्रज्ञं नोभयतः प्रज्ञं न प्रज्ञानघनं नप्रज्ञं नाप्रज्ञमदृष्टं अव्यवहार्यं अलक्षणं अचिन्त्यं अव्यपदेश्यं ऐकात्म्यप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शिवमद्वैतं चतुर्थं मन्यन्ते । स आत्मा स विज्ञेयः ॥ १ ॥</span>
<div class="verse-block" id="MAN_C02_V02" data-block-id="MAN_C02_V02" data-doc="MAN" data-chapter="MAN_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अत्रैते श्लोकाः भवन्ति ।</span><span class="shloka-line">निवृत्तेः सर्वदुःखानामीशानः प्रभुरव्ययः ।</span><span class="shloka-line">अद्वैतः सर्वभावानां देवस्तुर्यो विभुः स्मृतः ॥ २ ॥</span></span></div>
</div>
{{VerseRow|document_id=MAN|chapter_id=MAN_C02|verse_id=MAN_C02_V02|verse_type=mantra|verse_text=अत्रैते श्लोकाः भवन्ति ।|verse_lines=अत्रैते श्लोकाः भवन्ति ।¦निवृत्तेः सर्वदुःखानामीशानः प्रभुरव्ययः ।¦अद्वैतः सर्वभावानां देवस्तुर्यो विभुः स्मृतः ॥ २ ॥}}<!--store only-->
</div>
<div class="verse-block" id="MAN_C02_V03" data-block-id="MAN_C02_V03" data-doc="MAN" data-chapter="MAN_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कार्यकारणबद्धौ ताविष्येते विश्वतैजसौ ।</span><span class="shloka-line">प्राज्ञः कारणबद्धस्तु द्वौ तु तुर्ये न सिद्ध्यतः ॥ ३ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C02_V02"></span>
{{VerseRow|document_id=MAN|chapter_id=MAN_C02|verse_id=MAN_C02_V03|verse_type=mantra|verse_text=कार्यकारणबद्धौ ताविष्येते विश्वतैजसौ ।|verse_lines=कार्यकारणबद्धौ ताविष्येते विश्वतैजसौ ।¦प्राज्ञः कारणबद्धस्तु द्वौ तु तुर्ये न सिद्ध्यतः ॥ ३ ॥}}<!--store only-->
<div class="shloka-block">
<div class="verse-block" id="MAN_C02_V04" data-block-id="MAN_C02_V04" data-doc="MAN" data-chapter="MAN_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नाऽऽत्मानं न परांश्चैव न सत्यं नापि चानृतम् ।</span><span class="shloka-line">प्राज्ञः किञ्चन संवेत्ति तुर्यं तत् सर्वदृक् सदा ॥ ४ ॥</span></span></div>
<span class="shloka-line">अत्रैते श्लोकाः भवन्ति ।</span>
{{VerseRow|document_id=MAN|chapter_id=MAN_C02|verse_id=MAN_C02_V04|verse_type=mantra|verse_text=नाऽऽत्मानं न परांश्चैव न सत्यं नापि चानृतम् ।|verse_lines=नाऽऽत्मानं न परांश्चैव न सत्यं नापि चानृतम् ।¦प्राज्ञः किञ्चन संवेत्ति तुर्यं तत् सर्वदृक् सदा ॥ ४ ॥}}<!--store only-->
<span class="shloka-line">निवृत्तेः सर्वदुःखानामीशानः प्रभुरव्ययः ।</span>
<div class="verse-block" id="MAN_C02_V05" data-block-id="MAN_C02_V05" data-doc="MAN" data-chapter="MAN_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">द्वैतस्याग्रहणं तुल्यमुभयोः प्राज्ञतुर्ययोः ।</span><span class="shloka-line">बीजनिद्रायुतः प्राज्ञः सा च तुर्ये न विद्यते ॥ ५ ॥</span></span></div>
<span class="shloka-line">अद्वैतः सर्वभावानां देवस्तुर्यो विभुः स्मृतः ॥ २ ॥</span>
{{VerseRow|document_id=MAN|chapter_id=MAN_C02|verse_id=MAN_C02_V05|verse_type=mantra|verse_text=द्वैतस्याग्रहणं तुल्यमुभयोः प्राज्ञतुर्ययोः ।|verse_lines=द्वैतस्याग्रहणं तुल्यमुभयोः प्राज्ञतुर्ययोः ।¦बीजनिद्रायुतः प्राज्ञः सा च तुर्ये न विद्यते ॥ ५ ॥}}<!--store only-->
</div>
<div class="verse-block" id="MAN_C02_V06" data-block-id="MAN_C02_V06" data-doc="MAN" data-chapter="MAN_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स्वप्ननिद्रायुतावाद्यौ प्राज्ञस्त्वस्वप्ननिद्रया ।</span><span class="shloka-line">न निद्रां नैव च स्वप्नं तुर्ये पश्यन्ति निश्चिताः ॥ ६ ॥</span></span></div>
</div>
{{VerseRow|document_id=MAN|chapter_id=MAN_C02|verse_id=MAN_C02_V06|verse_type=mantra|verse_text=स्वप्ननिद्रायुतावाद्यौ प्राज्ञस्त्वस्वप्ननिद्रया ।|verse_lines=स्वप्ननिद्रायुतावाद्यौ प्राज्ञस्त्वस्वप्ननिद्रया ।¦न निद्रां नैव च स्वप्नं तुर्ये पश्यन्ति निश्चिताः ॥ ६ ॥}}<!--store only-->
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C02_V03"></span>
<div class="verse-block" id="MAN_C02_V07" data-block-id="MAN_C02_V07" data-doc="MAN" data-chapter="MAN_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अन्यथागृह्णतः स्वप्नो निद्रा तत्त्वमजानतः ।</span><span class="shloka-line">विपर्यासे तयोः क्षीणे तुरीयं पदमश्नुते ॥ ७ ॥</span></span></div>
<div class="shloka-block">
{{VerseRow|document_id=MAN|chapter_id=MAN_C02|verse_id=MAN_C02_V07|verse_type=mantra|verse_text=अन्यथागृह्णतः स्वप्नो निद्रा तत्त्वमजानतः ।|verse_lines=अन्यथागृह्णतः स्वप्नो निद्रा तत्त्वमजानतः ।¦विपर्यासे तयोः क्षीणे तुरीयं पदमश्नुते ॥ ७ ॥}}<!--store only-->
<span class="shloka-line">कार्यकारणबद्धौ ताविष्येते विश्वतैजसौ ।</span>
<div class="verse-block" id="MAN_C02_V08" data-block-id="MAN_C02_V08" data-doc="MAN" data-chapter="MAN_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अनादिमायया सुप्तो यदा जीवः प्रबुद्ध्यते ।</span><span class="shloka-line">अजमनिद्रमस्वप्नमद्वैतं बुद्ध्यते तदा ॥ ८ ॥</span></span></div>
<span class="shloka-line">प्राज्ञः कारणबद्धस्तु द्वौ तु तुर्ये न सिद्ध्यतः ॥ ३ ॥</span>
{{VerseRow|document_id=MAN|chapter_id=MAN_C02|verse_id=MAN_C02_V08|verse_type=mantra|verse_text=अनादिमायया सुप्तो यदा जीवः प्रबुद्ध्यते ।|verse_lines=अनादिमायया सुप्तो यदा जीवः प्रबुद्ध्यते ।¦अजमनिद्रमस्वप्नमद्वैतं बुद्ध्यते तदा ॥ ८ ॥}}<!--store only-->
</div>
<div class="verse-block" id="MAN_C02_V09" data-block-id="MAN_C02_V09" data-doc="MAN" data-chapter="MAN_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रपञ्चो यदि विद्येत निवर्तेत न संशयः ।</span><span class="shloka-line">मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः ॥ ९ ॥</span></span></div>
</div>
{{VerseRow|document_id=MAN|chapter_id=MAN_C02|verse_id=MAN_C02_V09|verse_type=mantra|verse_text=प्रपञ्चो यदि विद्येत निवर्तेत न संशयः ।|verse_lines=प्रपञ्चो यदि विद्येत निवर्तेत न संशयः ।¦मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः ॥ ९ ॥}}<!--store only-->
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C02_V04"></span>
<div class="verse-block" id="MAN_C02_V10" data-block-id="MAN_C02_V10" data-doc="MAN" data-chapter="MAN_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">विकल्पो विनिवर्तेत कल्पितो यदि केनचित् ।</span><span class="shloka-line">उपदेशादयं वादो ज्ञाते द्वैतं न विद्यत इति ॥ १० ॥</span></span></div>
<div class="shloka-block">
{{VerseRow|document_id=MAN|chapter_id=MAN_C02|verse_id=MAN_C02_V10|verse_type=mantra|verse_text=विकल्पो विनिवर्तेत कल्पितो यदि केनचित् ।|verse_lines=विकल्पो विनिवर्तेत कल्पितो यदि केनचित् ।¦उपदेशादयं वादो ज्ञाते द्वैतं न विद्यत इति ॥ १० ॥}}<!--store only-->
<span class="shloka-line">नात्मानं न परांश्चैव न सत्यं नापि चानृतम् ।</span>
<span class="shloka-line">प्राज्ञः किञ्चन संवेत्ति तुर्यं तत् सर्वदृक् सदा ॥ ४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C02_V05"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">द्वैतस्याग्रहणं तुल्यमुभयोः प्राज्ञतुर्ययोः ।बीजनिद्रायुतः प्राज्ञः सा च तुर्ये न विद्यते ॥ ५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C02_V06"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">स्वप्ननिद्रायुतावाद्यौ प्राज्ञस्त्वस्वप्ननिद्रया ।</span>
<span class="shloka-line">न निद्रां नैव च स्वप्नं तुर्ये पश्यन्ति निश्चिताः ॥ ६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C02_V07"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अन्यथागृह्णतः स्वप्नो निद्रा तत्त्वमजानतः ।</span>
<span class="shloka-line">विपर्यासे तयोः क्षीणे तुरीयं पदमश्नुते ॥ ७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C02_V08"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अनादिमायया सुप्तो यदा जीवः प्रबुद्ध्यते ।</span>
<span class="shloka-line">अजमनिद्रमस्वप्नमद्वैतं बुद्ध्यते तदा ॥ ८ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C02_V09"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">प्रपञ्चो यदि विद्येत निवर्तेत न संशयः ।</span>
<span class="shloka-line">मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः ॥ ९ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C02_V10"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">विकल्पो विनिवर्तेत कल्पितो यदि केनचित् ।</span>
<span class="shloka-line">उपदेशादयं वादो ज्ञाते द्वैतं न विद्यते ॥ १० ॥</span>
</div>
</div>
<span id="gr-C3" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="तृतीयः खण्डः"></span>
<span id="gr-C3" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="तृतीयः खण्डः"></span>
== तृतीयः खण्डः ==
== तृतीयः खण्डः ==
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C03_V01"></span>
<div class="verse-block" id="MAN_C03_V01" data-block-id="MAN_C03_V01" data-doc="MAN" data-chapter="MAN_C03" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सोऽयमात्माऽध्यक्षरमोङ्कारोऽधिमात्रं पादा मात्रा अकार उकारो मकार इति ॥ १ ॥</span><span class="shloka-line">जागरितस्थानो वैश्वानरोऽकारः प्रथमा मात्रा । आप्तेरादिमत्त्वाद् वा ।</span><span class="shloka-line">आप्नोति ह वै सर्वान् कामानादिश्च भवति । य एवं वेद ॥ २ ॥</span></span></div>
<div class="shloka-block">
{{VerseRow|document_id=MAN|chapter_id=MAN_C03|verse_id=MAN_C03_V01|verse_type=mantra|verse_text=सोऽयमात्माऽध्यक्षरमोङ्कारोऽधिमात्रं पादा मात्रा अकार उकारो मकार इति ॥ १ ॥|verse_lines=सोऽयमात्माऽध्यक्षरमोङ्कारोऽधिमात्रं पादा मात्रा अकार उकारो मकार इति ॥ १ ॥¦जागरितस्थानो वैश्वानरोऽकारः प्रथमा मात्रा । आप्तेरादिमत्त्वाद् वा ।¦आप्नोति ह वै सर्वान् कामानादिश्च भवति । य एवं वेद ॥ २ ॥}}<!--store only-->
<span class="shloka-line">सोऽयमात्माऽध्यक्षरमोङ्कारोऽधिमात्रं पादा मात्रा अकार उकारो मकार इति ॥</span>
<div class="verse-block" id="MAN_C03_V02" data-block-id="MAN_C03_V02" data-doc="MAN" data-chapter="MAN_C03" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स्वप्नस्थानस्तैजस उकारो द्वितीया मात्रा । उत्कर्षादुभयत्वाद् वा । उत्कर्षति ह वै ज्ञानसन्ततिं समानश्च भवति नास्याब्रह्मवित् कुले भवति । य एवं वेद ॥ ३ ॥</span></span></div>
<span class="shloka-line">जागरितस्थानो वैश्वानरोऽकारः प्रथमा मात्रा । आप्तेरादिमत्त्वाद् वा ।</span>
{{VerseRow|document_id=MAN|chapter_id=MAN_C03|verse_id=MAN_C03_V02|verse_type=mantra|verse_text=स्वप्नस्थानस्तैजस उकारो द्वितीया मात्रा । उत्कर्षादुभयत्वाद् वा । उत्कर्षति ह वै ज्ञानसन्ततिं समानश्च भवति नास्याब्रह्मवित् कुले भवति । य एवं वेद ॥ ३ ॥|verse_lines=स्वप्नस्थानस्तैजस उकारो द्वितीया मात्रा । उत्कर्षादुभयत्वाद् वा । उत्कर्षति ह वै ज्ञानसन्ततिं समानश्च भवति नास्याब्रह्मवित् कुले भवति । य एवं वेद ॥ ३ ॥}}<!--store only-->
<span class="shloka-line">आप्नोति ह वै सर्वान् कामानादिश्च भवति । य एवं वेद ॥ १ ॥</span>
<div class="verse-block" id="MAN_C03_V03" data-block-id="MAN_C03_V03" data-doc="MAN" data-chapter="MAN_C03" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सुषुप्तस्थानः प्राज्ञो मकारस्तृतीया मात्रा । मितेरपीतेर्वा । मिनोति ह वा इदं सर्वमपीतिश्च भवति । य एवं वेद ॥ ४ ॥</span></span></div>
</div>
{{VerseRow|document_id=MAN|chapter_id=MAN_C03|verse_id=MAN_C03_V03|verse_type=mantra|verse_text=सुषुप्तस्थानः प्राज्ञो मकारस्तृतीया मात्रा । मितेरपीतेर्वा । मिनोति ह वा इदं सर्वमपीतिश्च भवति । य एवं वेद ॥ ४ ॥|verse_lines=सुषुप्तस्थानः प्राज्ञो मकारस्तृतीया मात्रा । मितेरपीतेर्वा । मिनोति ह वा इदं सर्वमपीतिश्च भवति । य एवं वेद ॥ ४ ॥}}<!--store only-->
</div>
<div class="verse-block" id="MAN_C03_V04" data-block-id="MAN_C03_V04" data-doc="MAN" data-chapter="MAN_C03" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अत्रैते श्लोकाः भवन्ति-</span><span class="shloka-line">विश्वस्यात्वविवक्षायामादिसामान्यमुत्कटम् ।</span><span class="shloka-line">मात्रासम्प्रतिपत्तौ स्यादाप्तिसामान्यमेव च ॥ ५ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C03_V02"></span>
{{VerseRow|document_id=MAN|chapter_id=MAN_C03|verse_id=MAN_C03_V04|verse_type=mantra|verse_text=अत्रैते श्लोकाः भवन्ति-|verse_lines=अत्रैते श्लोकाः भवन्ति-¦विश्वस्यात्वविवक्षायामादिसामान्यमुत्कटम् ।¦मात्रासम्प्रतिपत्तौ स्यादाप्तिसामान्यमेव च ॥ ५ ॥}}<!--store only-->
<div class="shloka-block">
<div class="verse-block" id="MAN_C03_V05" data-block-id="MAN_C03_V05" data-doc="MAN" data-chapter="MAN_C03" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तैजसस्योत्वविज्ञान उत्कर्षो दृश्यते स्फुटम् ।</span><span class="shloka-line">मात्रासम्प्रतिपत्तौ स्यादुभयत्वं तथाविधम् ॥ ६ ॥</span></span></div>
<span class="shloka-line">स्वप्नस्थानस्तैजस उकारो द्वितीया मात्रा । उत्कर्षादुभयत्वात् वा । उत्कर्षति ह वै ज्ञानसन्ततिं समानश्च भवति नास्याब्रह्मवित् कुले भवति । य एवं वेद ॥ २ ॥</span>
{{VerseRow|document_id=MAN|chapter_id=MAN_C03|verse_id=MAN_C03_V05|verse_type=mantra|verse_text=तैजसस्योत्वविज्ञान उत्कर्षो दृश्यते स्फुटम् ।|verse_lines=तैजसस्योत्वविज्ञान उत्कर्षो दृश्यते स्फुटम् ।¦मात्रासम्प्रतिपत्तौ स्यादुभयत्वं तथाविधम् ॥ ६ ॥}}<!--store only-->
</div>
<div class="verse-block" id="MAN_C03_V06" data-block-id="MAN_C03_V06" data-doc="MAN" data-chapter="MAN_C03" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मकारभावे प्राज्ञस्य मानसामान्यमुत्कटम् ।</span><span class="shloka-line">मात्रासम्प्रतिपत्तौ तु लयसामान्यमेव च ॥ ७ ॥</span></span></div>
</div>
{{VerseRow|document_id=MAN|chapter_id=MAN_C03|verse_id=MAN_C03_V06|verse_type=mantra|verse_text=मकारभावे प्राज्ञस्य मानसामान्यमुत्कटम् ।|verse_lines=मकारभावे प्राज्ञस्य मानसामान्यमुत्कटम् ।¦मात्रासम्प्रतिपत्तौ तु लयसामान्यमेव च ॥ ७ ॥}}<!--store only-->
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C03_V03"></span>
<div class="verse-block" id="MAN_C03_V07" data-block-id="MAN_C03_V07" data-doc="MAN" data-chapter="MAN_C03" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">त्रिषु धामसु यत् तुल्यं सामान्यं वेत्ति निश्चितम् ।</span><span class="shloka-line">स पूज्यस्सर्वभूतानां वन्द्यश्चैव महामुनिः ॥ ८ ॥</span></span></div>
<div class="shloka-block">
{{VerseRow|document_id=MAN|chapter_id=MAN_C03|verse_id=MAN_C03_V07|verse_type=mantra|verse_text=त्रिषु धामसु यत् तुल्यं सामान्यं वेत्ति निश्चितम् ।|verse_lines=त्रिषु धामसु यत् तुल्यं सामान्यं वेत्ति निश्चितम् ।¦स पूज्यस्सर्वभूतानां वन्द्यश्चैव महामुनिः ॥ ८ ॥}}<!--store only-->
<span class="shloka-line">सुषुप्तस्थानः प्राज्ञो मकारस्तृतीया मात्रा । मितेरपीतेर्वा । मिनोति ह वा इदं सर्वमपीतिश्च भवति । य एवं वेद ॥ ३ ॥</span>
<div class="verse-block" id="MAN_C03_V08" data-block-id="MAN_C03_V08" data-doc="MAN" data-chapter="MAN_C03" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अकारो नयते विश्वमुकारश्चापि तैजसम् ।</span><span class="shloka-line">मकारश्च पुनः प्राज्ञं नामात्रे विद्यतेऽगतिरिति ॥ ९ ॥</span></span></div>
</div>
{{VerseRow|document_id=MAN|chapter_id=MAN_C03|verse_id=MAN_C03_V08|verse_type=mantra|verse_text=अकारो नयते विश्वमुकारश्चापि तैजसम् ।|verse_lines=अकारो नयते विश्वमुकारश्चापि तैजसम् ।¦मकारश्च पुनः प्राज्ञं नामात्रे विद्यतेऽगतिरिति ॥ ९ ॥}}<!--store only-->
</div>
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C03_V04"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अत्रैते श्लोकाः भवन्ति ।विश्वस्यात्वविवक्षायामादिसामान्यमुत्कटम् ।</span>
<span class="shloka-line">मात्रासम्प्रतिपत्तौ स्यादाप्तिसामान्यमेव च ॥ ४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C03_V05"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">तैजसस्योत्वविज्ञान उत्कर्षो दृश्यते स्फुटम् ।</span>
<span class="shloka-line">मात्रासम्प्रतिपत्तौ स्यादुभयत्वं तथाविधम् ॥ ५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C03_V06"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">मकारभावे प्राज्ञस्य मानसामान्यमुत्कटम् ।</span>
<span class="shloka-line">मात्रासम्प्रतिपत्तौ तु लयसामान्यमेव च ॥ ६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C03_V07"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">त्रिषु धामसु यत् तुल्यं सामान्यं वेत्ति निश्चितम् ।</span>
<span class="shloka-line">स पूज्यस्सर्वभूतानां वन्द्यश्चैव महामुनिः ॥ ७ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C03_V08"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अकारो नयते विश्वमुकारश्चापि तैजसम् ।</span>
<span class="shloka-line">मकारश्च पुनः प्राज्ञं नामात्रे विद्यतेऽगतिरिति ॥ ८ ॥</span>
</div>
</div>
<span id="gr-C4" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="चतुर्थः खण्डः"></span>
<span id="gr-C4" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="चतुर्थः खण्डः"></span>
== चतुर्थः खण्डः ==
== चतुर्थः खण्डः ==
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C04_V01"></span>
<div class="verse-block" id="MAN_C04_V01" data-block-id="MAN_C04_V01" data-doc="MAN" data-chapter="MAN_C04" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अमात्रश्चतुर्थोऽव्यवहार्यः प्रपञ्चोपशमः शिवोऽद्वैत ओङ्कार आत्मैव संविशत्यात्मनाऽऽत्मानं य एवं वेद ॥ १ ॥</span></span></div>
<div class="shloka-block">
{{VerseRow|document_id=MAN|chapter_id=MAN_C04|verse_id=MAN_C04_V01|verse_type=mantra|verse_text=अमात्रश्चतुर्थोऽव्यवहार्यः प्रपञ्चोपशमः शिवोऽद्वैत ओङ्कार आत्मैव संविशत्यात्मनाऽऽत्मानं य एवं वेद ॥ १ ॥|verse_lines=अमात्रश्चतुर्थोऽव्यवहार्यः प्रपञ्चोपशमः शिवोऽद्वैत ओङ्कार आत्मैव संविशत्यात्मनाऽऽत्मानं य एवं वेद ॥ १ ॥}}<!--store only-->
<span class="shloka-line">अमात्रश्चतुर्थोऽव्यवहार्यः प्रपञ्चोपशमः शिवोऽद्वैतः ओङ्कार आत्मैव संविशत्यात्मनाऽऽत्मानं य एवं वेद ॥ १ ॥</span>
<div class="verse-block" id="MAN_C04_V03" data-block-id="MAN_C04_V03" data-doc="MAN" data-chapter="MAN_C04" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">युञ्जीत प्रणवे चेतः प्रणवो ब्रह्म निर्भयम् ।</span><span class="shloka-line">प्रणवे नित्ययुक्तस्य न भयं विद्यते क्वचित् ॥ ३ ॥</span></span></div>
</div>
{{VerseRow|document_id=MAN|chapter_id=MAN_C04|verse_id=MAN_C04_V03|verse_type=mantra|verse_text=युञ्जीत प्रणवे चेतः प्रणवो ब्रह्म निर्भयम् ।|verse_lines=युञ्जीत प्रणवे चेतः प्रणवो ब्रह्म निर्भयम् ।¦प्रणवे नित्ययुक्तस्य न भयं विद्यते क्वचित् ॥ ३ ॥}}<!--store only-->
</div>
<div class="verse-block" id="MAN_C04_V04" data-block-id="MAN_C04_V04" data-doc="MAN" data-chapter="MAN_C04" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रणवो ह्यपरं ब्रह्म प्रणवस्य परं स्मृतः ।</span><span class="shloka-line">अपूर्वोऽनन्तरोऽबाह्योऽनपरः प्रणवोऽव्ययः ॥ ४ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C04_V03"></span>
{{VerseRow|document_id=MAN|chapter_id=MAN_C04|verse_id=MAN_C04_V04|verse_type=mantra|verse_text=प्रणवो ह्यपरं ब्रह्म प्रणवस्य परं स्मृतः ।|verse_lines=प्रणवो ह्यपरं ब्रह्म प्रणवस्य परं स्मृतः ।¦अपूर्वोऽनन्तरोऽबाह्योऽनपरः प्रणवोऽव्ययः ॥ ४ ॥}}<!--store only-->
<div class="shloka-block">
<div class="verse-block" id="MAN_C04_V05" data-block-id="MAN_C04_V05" data-doc="MAN" data-chapter="MAN_C04" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सर्वस्य प्रणवो ह्यादिर्मध्यमन्तस्तथैव च ।</span><span class="shloka-line">एवं हि प्रणवं ज्ञात्वा व्यश्नुते तदनन्तरम् ॥ ५ ॥</span></span></div>
<span class="shloka-line">युञ्जीत प्रणवे चेतः प्रणवो ब्रह्म निर्भयम् ।</span>
{{VerseRow|document_id=MAN|chapter_id=MAN_C04|verse_id=MAN_C04_V05|verse_type=mantra|verse_text=सर्वस्य प्रणवो ह्यादिर्मध्यमन्तस्तथैव च ।|verse_lines=सर्वस्य प्रणवो ह्यादिर्मध्यमन्तस्तथैव च ।¦एवं हि प्रणवं ज्ञात्वा व्यश्नुते तदनन्तरम् ॥ ५ ॥}}<!--store only-->
<span class="shloka-line">प्रणवे नित्ययुक्तस्य न भयं विद्यते क्वचित् ॥ ३ ॥</span>
<div class="verse-block" id="MAN_C04_V06" data-block-id="MAN_C04_V06" data-doc="MAN" data-chapter="MAN_C04" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रणवं हीश्वरं विद्यात् सर्वस्य हृदये स्थितम् ।</span><span class="shloka-line">सर्वव्यापिनमोङ्कारं मत्वा धीरो न शोचति ॥ ६ ॥</span></span></div>
</div>
{{VerseRow|document_id=MAN|chapter_id=MAN_C04|verse_id=MAN_C04_V06|verse_type=mantra|verse_text=प्रणवं हीश्वरं विद्यात् सर्वस्य हृदये स्थितम् ।|verse_lines=प्रणवं हीश्वरं विद्यात् सर्वस्य हृदये स्थितम् ।¦सर्वव्यापिनमोङ्कारं मत्वा धीरो न शोचति ॥ ६ ॥}}<!--store only-->
</div>
<div class="verse-block" id="MAN_C04_V07" data-block-id="MAN_C04_V07" data-doc="MAN" data-chapter="MAN_C04" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अमात्रोऽनन्तमात्रश्च द्वैतस्योपशमः शिवः ।</span><span class="shloka-line">ओङ्कारो विदितो येन स मुनिर्नेतरो जनः ।</span><span class="shloka-line">स मुनिर्नेतरो जन इति ॥ ७ ॥</span></span></div>
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C04_V04"></span>
{{VerseRow|document_id=MAN|chapter_id=MAN_C04|verse_id=MAN_C04_V07|verse_type=mantra|verse_text=अमात्रोऽनन्तमात्रश्च द्वैतस्योपशमः शिवः ।|verse_lines=अमात्रोऽनन्तमात्रश्च द्वैतस्योपशमः शिवः ।¦ओङ्कारो विदितो येन स मुनिर्नेतरो जनः ।¦स मुनिर्नेतरो जन इति ॥ ७ ॥}}<!--store only-->
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">प्रणवो ह्यपरं ब्रह्म प्रणवस्य परं स्मृतम् ।</span>
<span class="shloka-line">अपूर्वोऽनन्तरोऽबाह्योऽनपरः प्रणवोऽव्ययः ॥ ४ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C04_V05"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">सर्वस्य प्रणवो ह्यादिर्मध्यमन्तस्तथैव च ।</span>
<span class="shloka-line">एवं हि प्रणवं ज्ञात्वा व्यश्नुते तदनन्तरम् ॥ ५ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C04_V06"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">प्रणवं हीश्वरं विद्यात् सर्वस्य हृदये स्थितम् ।</span>
<span class="shloka-line">सर्वव्यापिनमोङ्कारं मत्वा धीरो न शोचति ॥ ६ ॥</span>
</div>
</div>
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C04_V07"></span>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">अमात्रोऽनन्तमात्रश्च द्वैतस्योपशमः शिवः ।</span>
<span class="shloka-line">ओङ्कारो विदितो येन स मुनिर्नेतरो जनः ।</span>
<span class="shloka-line">स मुनिर्नेतरो जन इति ॥ ७ ॥</span>
</div>
</div>


[[Category:Mandu]]
[[Category:Mandu]]
[[Category:Moola]]
[[Category:Moola]]

Latest revision as of 19:30, 17 June 2026

माण्डूकोपनिषद्भाष्यम् — मूलम्
← Mandu

प्रथमः खण्डः

ओमित्येतदक्षरमिदं सर्वम् । तस्योपव्याख्यानं भूतं भवद् भविष्यदिति ॥ १ ॥


सर्वमोङ्कार एव । यच्चान्यत् त्रिकालातीतं तदप्योङ्कार एव । सर्वं ह्येतद् ब्रह्म । अयमात्मा ब्रह्म ॥ २ ॥ सोयमात्मा चतुष्पात् ॥


जागरितस्थानो बहिःप्रज्ञः । सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः स्थूलभुग् वैश्वानरः प्रथमः पादः ॥ ३ ॥


स्वप्नस्थानोऽन्तप्रज्ञः । सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः प्रविविक्तभुक् तैजसो द्वितीयः पादः ॥ ४ ॥


यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयते न कञ्चन स्वप्नं पश्यति तत् सुषुप्तम् । सुषुप्तस्थान एकीभूतः प्रज्ञानघन एवानन्दमयो ह्यानन्दभुक् चेतोमुखः प्राज्ञस्तृतीयः पादः ॥ ५ ॥


एष सर्वेश्वर एष सर्वज्ञः एषोऽन्तर्यामी ।एष योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूतानाम् ॥ ६ ॥


अत्रैते श्लोका भवन्ति ।बहिःप्रज्ञो विभुर्विश्वो ह्यन्तःप्रज्ञस्तु तैजसः ।घनप्रज्ञस्तथा प्राज्ञ एक एव त्रिधा स्मृतः ॥ ७ ॥


दक्षिणाक्षिमुखे विश्वो मनस्यन्तस्तु तैजसः ।आकाशे च हृदि प्राज्ञस्त्रिधा देहे व्यवस्थितः ॥ ८ ॥


विश्वो हि स्थूलभुङ् नित्यं तैजसः प्रविविक्तभुक् ।आनन्दभुक् तथा प्राज्ञस्त्रिधा भोगं निबोधत ॥ ९ ॥


स्थूलं तर्पयते विश्वं प्रविविक्तं तु तैजसम् ।आनन्दं च तथा प्राज्ञं त्रिधा तृप्तिं विजानथ ॥ १० ॥


त्रिषु धामसु यद् भोज्यं भोक्ता यश्च प्रकीर्तितः ।वेदैतदुभयं यस्तु स भुञ्जानो न लिप्यते ॥ ११ ॥


प्रभवः सर्वभावानां सतामिति विनिश्चयः ।सर्वं जनयति प्राणश्चेतोंऽशून् पुरुषः पृथक् ॥ १२ ॥


विभूतिं प्रसवं त्वन्ये मन्यन्ते सृष्टिचिन्तकाः ।स्वप्नमायासरूपेति सृष्टिरन्यैर्विकल्पिता ॥ १३ ॥


इच्छामात्रं प्रभोः सृष्टिरिति सृष्टौ विनिश्चिताः ।कालात् प्रसूतिं भूतानां मन्यन्ते कालचिन्तकाः ॥ १४ ॥


भोगार्थं सृष्टिरित्यन्ये क्रीडार्थमिति चापरे ।देवस्यैषः स्वभावोऽयमाप्तकामस्य का स्पृहेति ॥ १५ ॥


द्वितीयखण्डः

नान्तःप्रज्ञं न बहिःप्रज्ञं नोभयतःप्रज्ञं न प्रज्ञानघनं नप्रज्ञं नाप्रज्ञमदृष्टं अव्यवहार्यं अलक्षणं अचिन्त्यं अव्यपदेश्यं ऐकात्म्यप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शिवमद्वैतं चतुर्थं मन्यन्ते । स आत्मा स विज्ञेयः ॥ १ ॥


अत्रैते श्लोकाः भवन्ति ।निवृत्तेः सर्वदुःखानामीशानः प्रभुरव्ययः ।अद्वैतः सर्वभावानां देवस्तुर्यो विभुः स्मृतः ॥ २ ॥


कार्यकारणबद्धौ ताविष्येते विश्वतैजसौ ।प्राज्ञः कारणबद्धस्तु द्वौ तु तुर्ये न सिद्ध्यतः ॥ ३ ॥


नाऽऽत्मानं न परांश्चैव न सत्यं नापि चानृतम् ।प्राज्ञः किञ्चन संवेत्ति तुर्यं तत् सर्वदृक् सदा ॥ ४ ॥


द्वैतस्याग्रहणं तुल्यमुभयोः प्राज्ञतुर्ययोः ।बीजनिद्रायुतः प्राज्ञः सा च तुर्ये न विद्यते ॥ ५ ॥


स्वप्ननिद्रायुतावाद्यौ प्राज्ञस्त्वस्वप्ननिद्रया ।न निद्रां नैव च स्वप्नं तुर्ये पश्यन्ति निश्चिताः ॥ ६ ॥


अन्यथागृह्णतः स्वप्नो निद्रा तत्त्वमजानतः ।विपर्यासे तयोः क्षीणे तुरीयं पदमश्नुते ॥ ७ ॥


अनादिमायया सुप्तो यदा जीवः प्रबुद्ध्यते ।अजमनिद्रमस्वप्नमद्वैतं बुद्ध्यते तदा ॥ ८ ॥


प्रपञ्चो यदि विद्येत निवर्तेत न संशयः ।मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः ॥ ९ ॥


विकल्पो विनिवर्तेत कल्पितो यदि केनचित् ।उपदेशादयं वादो ज्ञाते द्वैतं न विद्यत इति ॥ १० ॥


तृतीयः खण्डः

सोऽयमात्माऽध्यक्षरमोङ्कारोऽधिमात्रं पादा मात्रा अकार उकारो मकार इति ॥ १ ॥जागरितस्थानो वैश्वानरोऽकारः प्रथमा मात्रा । आप्तेरादिमत्त्वाद् वा ।आप्नोति ह वै सर्वान् कामानादिश्च भवति । य एवं वेद ॥ २ ॥


स्वप्नस्थानस्तैजस उकारो द्वितीया मात्रा । उत्कर्षादुभयत्वाद् वा । उत्कर्षति ह वै ज्ञानसन्ततिं समानश्च भवति नास्याब्रह्मवित् कुले भवति । य एवं वेद ॥ ३ ॥


सुषुप्तस्थानः प्राज्ञो मकारस्तृतीया मात्रा । मितेरपीतेर्वा । मिनोति ह वा इदं सर्वमपीतिश्च भवति । य एवं वेद ॥ ४ ॥


अत्रैते श्लोकाः भवन्ति-विश्वस्यात्वविवक्षायामादिसामान्यमुत्कटम् ।मात्रासम्प्रतिपत्तौ स्यादाप्तिसामान्यमेव च ॥ ५ ॥


तैजसस्योत्वविज्ञान उत्कर्षो दृश्यते स्फुटम् ।मात्रासम्प्रतिपत्तौ स्यादुभयत्वं तथाविधम् ॥ ६ ॥


मकारभावे प्राज्ञस्य मानसामान्यमुत्कटम् ।मात्रासम्प्रतिपत्तौ तु लयसामान्यमेव च ॥ ७ ॥


त्रिषु धामसु यत् तुल्यं सामान्यं वेत्ति निश्चितम् ।स पूज्यस्सर्वभूतानां वन्द्यश्चैव महामुनिः ॥ ८ ॥


अकारो नयते विश्वमुकारश्चापि तैजसम् ।मकारश्च पुनः प्राज्ञं नामात्रे विद्यतेऽगतिरिति ॥ ९ ॥


चतुर्थः खण्डः

अमात्रश्चतुर्थोऽव्यवहार्यः प्रपञ्चोपशमः शिवोऽद्वैत ओङ्कार आत्मैव संविशत्यात्मनाऽऽत्मानं य एवं वेद ॥ १ ॥


युञ्जीत प्रणवे चेतः प्रणवो ब्रह्म निर्भयम् ।प्रणवे नित्ययुक्तस्य न भयं विद्यते क्वचित् ॥ ३ ॥


प्रणवो ह्यपरं ब्रह्म प्रणवस्य परं स्मृतः ।अपूर्वोऽनन्तरोऽबाह्योऽनपरः प्रणवोऽव्ययः ॥ ४ ॥


सर्वस्य प्रणवो ह्यादिर्मध्यमन्तस्तथैव च ।एवं हि प्रणवं ज्ञात्वा व्यश्नुते तदनन्तरम् ॥ ५ ॥


प्रणवं हीश्वरं विद्यात् सर्वस्य हृदये स्थितम् ।सर्वव्यापिनमोङ्कारं मत्वा धीरो न शोचति ॥ ६ ॥


अमात्रोऽनन्तमात्रश्च द्वैतस्योपशमः शिवः ।ओङ्कारो विदितो येन स मुनिर्नेतरो जनः ।स मुनिर्नेतरो जन इति ॥ ७ ॥
Retrieved from "https://anandamakaranda.in/index.php?title=Mandu/Moola&oldid=5895"