Anandamakaranda

Bhagavatatatparyanirnaya/C4/S21: Difference between revisions

← Older editNewer edit →
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Line 3: Line 3:
| chapter_num  = 4
| chapter_num  = 4
| title        = द्वाविंशोऽध्यायः
| title        = द्वाविंशोऽध्यायः
}}
}}{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C04_S21_V09
| verse_id      = BTN_C04_S21_V09
| document_id  = BTN
| document_id  = BTN
Line 18: Line 17:
| id      = BTN_C04_S21_V09_B1
| id      = BTN_C04_S21_V09_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
'सर्वज्ञाश्च विरिञ्चाद्या न जानीयुर्हरिं परम् ।हेतवो जगतोऽप्यस्य यथाऽसौ वेद केशवः''॥ इति तन्त्रसारे ॥९॥
'सर्वज्ञाश्च विरिञ्चाद्या न जानीयुर्हरिं परम् ।
हेतवो जगतोऽप्यस्य यथाऽसौ वेद केशवः''॥ इति तन्त्रसारे ॥९॥
}}
}}


Line 37: Line 36:
| id      = BTN_C04_S21_V16_B1
| id      = BTN_C04_S21_V16_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
'हरेस्तु प्रतिमा प्राज्ञास्तत्रस्थः केशवः स्वयम् ।ददाति ज्ञानमीशेशः परमात्मा स्वयं विभुः''॥ इति च ॥ १६ ॥
'हरेस्तु प्रतिमा प्राज्ञास्तत्रस्थः केशवः स्वयम् ।
ददाति ज्ञानमीशेशः परमात्मा स्वयं विभुः''॥ इति च ॥ १६ ॥
}}
}}


Line 58: Line 57:
| id      = BTN_C04_S21_V20_B1
| id      = BTN_C04_S21_V20_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
कषणेन गच्छतीति कषायः पापं, तदुभयमेव मलम् ॥ २० ॥
कषणेन गच्छतीति कषायः पापं, तदुभयमेव मलम् ॥ २० ॥
Line 90: Line 88:
| id      = BTN_C04_S21_V25_B1
| id      = BTN_C04_S21_V25_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
'रतिः परात्मनि हरावन्यत्रारतिरेव च ।पुमर्थसाधनं ज्ञेयं नातोऽन्यन्मुख्यमिष्यते''॥ इति ॥ २१,२५ ॥
'रतिः परात्मनि हरावन्यत्रारतिरेव च ।
पुमर्थसाधनं ज्ञेयं नातोऽन्यन्मुख्यमिष्यते''॥ इति ॥ २१,२५ ॥
}}
}}


Line 111: Line 109:
| id      = BTN_C04_S21_V26_B1
| id      = BTN_C04_S21_V26_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
अबीजं हृदयं बीजहृदयं विना ।'जीवोपाधिर्द्विधा प्रोक्तः स्वरूपं बाह्यमेव च ।बाह्योपाधिर्लयं याति मुक्तावन्यस्य तु स्थितिः ॥सर्वोपाधिविनाशे हि प्रतिबिम्बः कथं भवेत् ।कथं चात्मविनाशाय प्रयत्नः सेत्स्यति क्वचित् ॥अपुमर्थता च मुक्तेः स्यादभावात्पुंस एव तु ।ज्ञानज्ञेयाद्यभावाच्च सर्वथा नोपपद्यते ॥तस्मादेतन्मतं येषां तमोनिष्ठा हि ते मताः ॥''इति स्कान्दे ॥२६॥
अबीजं हृदयं बीजहृदयं विना ।
'जीवोपाधिर्द्विधा प्रोक्तः स्वरूपं बाह्यमेव च ।
बाह्योपाधिर्लयं याति मुक्तावन्यस्य तु स्थितिः ॥
सर्वोपाधिविनाशे हि प्रतिबिम्बः कथं भवेत् ।
कथं चात्मविनाशाय प्रयत्नः सेत्स्यति क्वचित् ॥
अपुमर्थता च मुक्तेः स्यादभावात्पुंस एव तु ।
ज्ञानज्ञेयाद्यभावाच्च सर्वथा नोपपद्यते ॥
तस्मादेतन्मतं येषां तमोनिष्ठा हि ते मताः ॥''इति स्कान्दे ॥२६॥
}}
}}


Line 132: Line 136:
| id      = BTN_C04_S21_V27_B1
| id      = BTN_C04_S21_V27_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
दग्धाशयः बीजाशयनाशे तद्गुणानां ज्ञानादीनामभावान्न किञ्चिद्विचक्षीत । परात्मनोर्यदा व्यवधानं संसारावस्थायां तदा स्वप्न इवेत्येतावद्बीजहृदयनाशे त्वपुरुष एव । आत्मनाश एवेत्यर्थः । अतः संसारावस्थैवोत्तमा स्यात् ।'भिदा यदि न दृश्येत जीवात्मपरमात्मनोः ।मुक्तौ तदा विमोक्षाय को यत्नं कर्तुमर्हति''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥'मग्नस्य हि परेऽज्ञाने किं न दुःखकरं भवेत् ।प्रवृत्तिधर्ममेवाहं मन्ये भरतसत्तम''॥ इति मोक्षधर्मेषु ॥ २७ ॥
दग्धाशयः बीजाशयनाशे तद्गुणानां ज्ञानादीनामभावान्न किञ्चिद्विचक्षीत । परात्मनोर्यदा व्यवधानं संसारावस्थायां तदा स्वप्न इवेत्येतावद्बीजहृदयनाशे त्वपुरुष एव । आत्मनाश एवेत्यर्थः । अतः संसारावस्थैवोत्तमा स्यात् ।
'भिदा यदि न दृश्येत जीवात्मपरमात्मनोः ।
मुक्तौ तदा विमोक्षाय को यत्नं कर्तुमर्हति''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥
'मग्नस्य हि परेऽज्ञाने किं न दुःखकरं भवेत् ।
प्रवृत्तिधर्ममेवाहं मन्ये भरतसत्तम''॥ इति मोक्षधर्मेषु ॥ २७ ॥
}}
}}


Line 151: Line 158:
| id      = BTN_C04_S21_V30_B1
| id      = BTN_C04_S21_V30_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
एवंविधाज्ञानकारणमाह । इन्द्रियैर्विषयाकृष्टैरित्यादि ।'बहुस्मरणशक्तिस्तु चेतनेत्युच्यते बुधैः''॥ इति शब्दनिर्णये ॥ ३० ॥
एवंविधाज्ञानकारणमाह । इन्द्रियैर्विषयाकृष्टैरित्यादि ।
'बहुस्मरणशक्तिस्तु चेतनेत्युच्यते बुधैः''॥ इति शब्दनिर्णये ॥ ३० ॥
}}
}}


Line 197: Line 204:
| id      = BTN_C04_S21_V34_B1
| id      = BTN_C04_S21_V34_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
'स्वपक्षपातस्त्वभ्यासाद्भोगार्थं व्यापृतस्य तु ।भवेत्ततोऽनेकशास्त्रयथार्थस्मरणेशिता ॥नश्यत्यतः स्मृतेर्नाशाद्भगवत्पक्षपातिता ।विनश्येत्तेन चैवास्य भवेज्ज्ञानविपर्ययः ॥न च ज्ञानविपर्यासादन्यन्नाशकरं क्वचित् ।सर्वस्यैतस्य मूलं हि दुष्टसंसर्ग एव तु ॥दुष्टसङ्गो विरक्तस्याप्यन्यथाज्ञानकारणम् ।दुष्टसङ्गाद्धि विष्णोश्च स्वात्मत्वं मन्यते बुधः ।अभावं स्वात्मनोऽन्यस्य मुक्तिं चापि निरात्मताम्''॥इत्यादि स्कान्दे ॥ ३१-३४ ॥
'स्वपक्षपातस्त्वभ्यासाद्भोगार्थं व्यापृतस्य तु ।
भवेत्ततोऽनेकशास्त्रयथार्थस्मरणेशिता ॥
नश्यत्यतः स्मृतेर्नाशाद्भगवत्पक्षपातिता ।
विनश्येत्तेन चैवास्य भवेज्ज्ञानविपर्ययः ॥
न च ज्ञानविपर्यासादन्यन्नाशकरं क्वचित् ।
सर्वस्यैतस्य मूलं हि दुष्टसंसर्ग एव तु ॥
दुष्टसङ्गो विरक्तस्याप्यन्यथाज्ञानकारणम् ।
दुष्टसङ्गाद्धि विष्णोश्च स्वात्मत्वं मन्यते बुधः ।
अभावं स्वात्मनोऽन्यस्य मुक्तिं चापि निरात्मताम्''॥
इत्यादि स्कान्दे ॥ ३१-३४ ॥
}}
}}


Line 225: Line 240:
| id      = BTN_C04_S21_V38_B1
| id      = BTN_C04_S21_V38_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
'मनोमात्रं हरेर्यस्मान्मनसा मीयते जगत् ।व्याप्ते मनसि विष्णोश्च स्थितत्वाद्वासनामयम् ॥वस आच्छादनेत्यस्माद्धातोर्वा वासनामयम् ।अतो विष्णोरनीहायां लीयते सकलं जगत् ॥अनीहावस्थ एवासौ मुमुक्षुभिरवाप्यते ।एवं विद्वान्बन्धशक्तिं व्युदस्य हरिमाप्नुते ॥प्रकृतिर्भिदा च माया च भ्रमश्चेत्यभिधीयते ।बन्धशक्तिर्यया लोको बम्भ्रमीत्यनिशं भुवि''॥ इति तन्त्रसारे ॥ ३७,३८ ॥
'मनोमात्रं हरेर्यस्मान्मनसा मीयते जगत् ।
व्याप्ते मनसि विष्णोश्च स्थितत्वाद्वासनामयम् ॥
वस आच्छादनेत्यस्माद्धातोर्वा वासनामयम् ।
अतो विष्णोरनीहायां लीयते सकलं जगत् ॥
अनीहावस्थ एवासौ मुमुक्षुभिरवाप्यते ।
एवं विद्वान्बन्धशक्तिं व्युदस्य हरिमाप्नुते ॥
प्रकृतिर्भिदा च माया च भ्रमश्चेत्यभिधीयते ।
बन्धशक्तिर्यया लोको बम्भ्रमीत्यनिशं भुवि''॥ इति तन्त्रसारे ॥ ३७,३८ ॥
}}
}}


Line 244: Line 265:
| id      = BTN_C04_S21_V39_B1
| id      = BTN_C04_S21_V39_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
'अनुवृत्तिरिति प्राज्ञैर्जीवन्मुक्तिरुदीर्यते''। इति शब्दनिर्णये ॥ ३९ ॥
'अनुवृत्तिरिति प्राज्ञैर्जीवन्मुक्तिरुदीर्यते''। इति शब्दनिर्णये ॥ ३९ ॥
Line 264: Line 284:
| id      = BTN_C04_S21_V40_B1
| id      = BTN_C04_S21_V40_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
'सर्वसत्ताप्रदत्वात्तु सर्वतत्त्वं हरिः स्मृतः ।सर्वत्र विततत्वाद्वा सोऽहं त्वमिति चोच्यते ।सर्वान्तर्यामकत्वात्तु न जीवात्मत्वतो हरिः''॥ इति तत्त्वनिर्णये ॥त्वमनयोः स्थावरजङ्गमयोर्मध्ये एको जीवः विष्वगाधिः नानादुःखःसन्, हृदि स्थितमवैहि । अहं च स जीवोऽस्मि । ज्ञानान्महान् भवामि । यः क्षेत्रवित् ॥ सर्वस्य प्रत्यक्चकास्ति स भगवानिति ।'व्यवधानेनान्वयोऽपि योग्यतापेक्षया भवेत्''। इति शब्दनिर्णये ॥'अभिमानस्त्वहङ्कार आत्मा चेत्यभिधीयते''। इति च ॥ ४० ॥
'सर्वसत्ताप्रदत्वात्तु सर्वतत्त्वं हरिः स्मृतः ।
सर्वत्र विततत्वाद्वा सोऽहं त्वमिति चोच्यते ।
सर्वान्तर्यामकत्वात्तु न जीवात्मत्वतो हरिः''॥ इति तत्त्वनिर्णये ॥
त्वमनयोः स्थावरजङ्गमयोर्मध्ये एको जीवः विष्वगाधिः नानादुःखःसन्, हृदि स्थितमवैहि । अहं च स जीवोऽस्मि । ज्ञानान्महान् भवामि । यः क्षेत्रवित् ॥ सर्वस्य प्रत्यक्चकास्ति स भगवानिति ।
'व्यवधानेनान्वयोऽपि योग्यतापेक्षया भवेत्''। इति शब्दनिर्णये ॥
'अभिमानस्त्वहङ्कार आत्मा चेत्यभिधीयते''। इति च ॥ ४० ॥
}}
}}


Line 285: Line 309:
| id      = BTN_C04_S21_V41_B1
| id      = BTN_C04_S21_V41_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
'यत्स्वरूपतया भातमज्ञानां गगनादिकम् ।विवेकज्ञानिनां रज्जौ सर्पमावद्विधूयते ।तं नित्यमुक्तभावेन निरस्तप्रकृतिं भजेत्''॥ इति ज्ञानविवेके ॥'न भ्रान्तिर्जगतो दृष्टिर्न भ्रान्तिर्हरिदर्शनम् ।अन्योन्यात्मतया दृष्टिर्भ्रान्तिरित्यवधार्यताम्''॥ इति च ।'मायेति ज्ञाननाम स्यान्मायेति प्रकृतिस्तथा ।ज्ञानं स्वरूपं विष्णोस्तु प्रकृतिर्न हरेस्तनुः ।एवं विवेकिनो विश्वं ब्रह्मरूपेण नेष्यते''॥ इति वाराहे ॥ज्ञानप्रकृत्याख्यमायाद्वयस्य विवेकज्ञानात्सदसतोर्विष्ण्वात्मतया प्रतीतिः स्रज्यहिबुद्धिरिव विधूयत इत्यर्थः ।'पञ्चभूतात्मकं देहं विष्णोः पश्यन्त्ययोगिनः ।तथा न योगिराद्धान्तो ज्ञानं देहो यतो हरेः''॥ इति षाड्गुण्ये ॥ ४१ ॥
'यत्स्वरूपतया भातमज्ञानां गगनादिकम् ।
विवेकज्ञानिनां रज्जौ सर्पमावद्विधूयते ।
तं नित्यमुक्तभावेन निरस्तप्रकृतिं भजेत्''॥ इति ज्ञानविवेके ॥
'न भ्रान्तिर्जगतो दृष्टिर्न भ्रान्तिर्हरिदर्शनम् ।
अन्योन्यात्मतया दृष्टिर्भ्रान्तिरित्यवधार्यताम्''॥ इति च ।
'मायेति ज्ञाननाम स्यान्मायेति प्रकृतिस्तथा ।
ज्ञानं स्वरूपं विष्णोस्तु प्रकृतिर्न हरेस्तनुः ।
एवं विवेकिनो विश्वं ब्रह्मरूपेण नेष्यते''॥ इति वाराहे ॥
ज्ञानप्रकृत्याख्यमायाद्वयस्य विवेकज्ञानात्सदसतोर्विष्ण्वात्मतया प्रतीतिः स्रज्यहिबुद्धिरिव विधूयत इत्यर्थः ।
'पञ्चभूतात्मकं देहं विष्णोः पश्यन्त्ययोगिनः ।
तथा न योगिराद्धान्तो ज्ञानं देहो यतो हरेः''॥ इति षाड्गुण्ये ॥ ४१ ॥
}}
}}


Line 306: Line 339:
| id      = BTN_C04_S21_V42_B1
| id      = BTN_C04_S21_V42_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
द्विमतयः जगति भगवति च प्रतीतियुक्ता अपि भक्तिविशेषात्तत्त्वं नोद्ग्रथयन्ति । संसारगुणास्तेषां विरुद्धा एव प्रतीयन्ते यतः ॥ ४२ ॥
द्विमतयः जगति भगवति च प्रतीतियुक्ता अपि भक्तिविशेषात्तत्त्वं नोद्ग्रथयन्ति । संसारगुणास्तेषां विरुद्धा एव प्रतीयन्ते यतः ॥ ४२ ॥
Line 325: Line 357:
| id      = BTN_C04_S21_V52_B1
| id      = BTN_C04_S21_V52_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
'नैजः सर्वगुणोत्कर्षः सर्वेभ्यो महदुच्यते''इति शब्दनिर्णये ॥ ५२ ॥
'नैजः सर्वगुणोत्कर्षः सर्वेभ्यो महदुच्यते''इति शब्दनिर्णये ॥ ५२ ॥
Line 345: Line 376:
| id      = BTN_C04_S21_V64_B1
| id      = BTN_C04_S21_V64_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
'अनाद्यन्तं परं ब्रह्म न देवा ऋषयो विदुः ।एकस्तद्वेद भगवान्प्रभुर्नारायणः स्वराट्''॥ इति मोक्षधर्मेषु ॥ ६४ ॥
'अनाद्यन्तं परं ब्रह्म न देवा ऋषयो विदुः ।
एकस्तद्वेद भगवान्प्रभुर्नारायणः स्वराट्''॥ इति मोक्षधर्मेषु ॥ ६४ ॥
}}
}}


Line 381: Line 412:
| id      = BTN_C04_S21_V66_B1
| id      = BTN_C04_S21_V66_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
'गुरुविप्रेषु भक्तया च परेषां हितकृत्तया ।प्रश्रयेण च कीर्त्या च पृथू राममनुव्रतः''॥ इति ब्रह्माण्डे ।'न गुरुर्न च धर्मोऽस्ति रामदेवस्य कुत्रचित् ।तथापि धर्मरक्षार्थं गुरुभक्तिमदर्शयत्''॥ इति वाराहे ॥ ६७ ॥
'गुरुविप्रेषु भक्तया च परेषां हितकृत्तया ।
प्रश्रयेण च कीर्त्या च पृथू राममनुव्रतः''॥ इति ब्रह्माण्डे ।
'न गुरुर्न च धर्मोऽस्ति रामदेवस्य कुत्रचित् ।
तथापि धर्मरक्षार्थं गुरुभक्तिमदर्शयत्''॥ इति वाराहे ॥ ६७ ॥
}}
}}




[[Category:Bhagavatatatparyanirnaya]]
[[Category:Bhagavatatatparyanirnaya]]
Retrieved from "https://anandamakaranda.in/Bhagavatatatparyanirnaya/C4/S21"