Anandamakaranda

Brahmasutra: Difference between revisions

← Older editNewer edit →
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Line 2,713: Line 2,713:
| id      = BS_C01_S03_V11_B5
| id      = BS_C01_S03_V11_B5
| text    =
| text    =
‘एकः शास्ता न द्वितीयोऽस्ति शास्ता’(म.भा.१४.२७.२,स्कान्द.१.४२.१७१)। ‘यो हृच्छयः तम् अहमिह ब्रवीमि’()
‘एकः शास्ता न द्वितीयोऽस्ति शास्ता’(म.भा.१४.२७.२,स्कान्द.१.४२.१७१)। ‘यो हृच्छयः तम् अहमिह ब्रवीमि’
‘न केवलं मे भवतश्च राजन् स वै बलं बलीनां चापरेषाम्’(भाग.७.८.८)इत्यादेश्च ॥ 11 ॥
‘न केवलं मे भवतश्च राजन् स वै बलं बलीनां चापरेषाम्’(भाग.७.८.८)इत्यादेश्च ॥ 11 ॥
}}
}}
Line 3,101: Line 3,101:
| id      = BS_C01_S03_V24_summary
| id      = BS_C01_S03_V24_summary
| text    =
| text    =
‘विष्णुरेव जिज्ञास्यः’() इत्युक्तम् । तत्र-
‘विष्णुरेव जिज्ञास्यः’ इत्युक्तम् । तत्र-
               ‘ऊर्ध्वं प्राणमुन्नयत्यपानं प्रत्यगस्यति।  मध्ये वामनमासीनं विश्वेदेवा उपासते’(क.उ.५.६)
               ‘ऊर्ध्वं प्राणमुन्नयत्यपानं प्रत्यगस्यति।  मध्ये वामनमासीनं विश्वेदेवा उपासते’(क.उ.५.६)
               इति सर्वदेवोपास्यः कश्चित् प्रतीयते । स च ‘एवमेवैष प्राण इतरान् प्राणान् पृथगेव सन्निधत्ते’(प्रश्न.उ.३.४), ‘योऽयं मध्यमः प्राणः’(बृ.उ.३.५.२१),‘कुविदङ्ग’(ऋ.सं.७.९१.१) इत्यादिना प्राणव्यवस्थापकत्वात्, मध्यमत्वात्, सर्वदेवोपास्यत्वाच्च वायुरेवेति प्रतीयते । अतोऽब्रवीत् ॥
               इति सर्वदेवोपास्यः कश्चित् प्रतीयते । स च ‘एवमेवैष प्राण इतरान् प्राणान् पृथगेव सन्निधत्ते’(प्रश्न.उ.३.४), ‘योऽयं मध्यमः प्राणः’(बृ.उ.३.५.२१),‘कुविदङ्ग’(ऋ.सं.७.९१.१) इत्यादिना प्राणव्यवस्थापकत्वात्, मध्यमत्वात्, सर्वदेवोपास्यत्वाच्च वायुरेवेति प्रतीयते । अतोऽब्रवीत् ॥
Line 3,124: Line 3,124:
| id      = BS_C01_S03_V24_B4
| id      = BS_C01_S03_V24_B4
| text    =
| text    =
तच्चलिङ्गं विष्णोरेव। तस्मैव प्राणत्वोक्तेः ‘तद्वैत्वं त्वं प्राणो अभवः’() इति ॥ 24 ॥
तच्चलिङ्गं विष्णोरेव। तस्मैव प्राणत्वोक्तेः ‘तद्वैत्वं त्वं प्राणो अभवः’ इति ॥ 24 ॥
}}
}}


Line 3,202: Line 3,202:
| id      = BS_C01_S03_V27_B1
| id      = BS_C01_S03_V27_B1
| text    =
| text    =
‘मनुष्या एव देवादयो भवन्ति’() इति ‘तदुपरि’ इत्युक्तम् । तत्र यदि मनुष्याः सन्तो देवादयो भवन्ति तत्पूर्वं देवताभावात् देवतोद्दिष्टकर्मणि विरोध इति चेत् न ।
‘मनुष्या एव देवादयो भवन्ति’ इति ‘तदुपरि’ इत्युक्तम् । तत्र यदि मनुष्याः सन्तो देवादयो भवन्ति तत्पूर्वं देवताभावात् देवतोद्दिष्टकर्मणि विरोध इति चेत् न ।
अनेकेषां देवतापदप्राप्तेर्दर्शनात् । ‘ते ह नाकं महिमानः सचन्ते यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः’(तै.आ.३.१२) इति ॥27॥
अनेकेषां देवतापदप्राप्तेर्दर्शनात् । ‘ते ह नाकं महिमानः सचन्ते यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः’(तै.आ.३.१२) इति ॥27॥
}}
}}
Line 3,265: Line 3,265:
| id      = BS_C01_S03_V30_B1
| id      = BS_C01_S03_V30_B1
| text    =
| text    =
अतीतानागतानां देवानां समाननामरूपत्वात् प्राप्तपदानां मुक्त्याऽवृत्तावप्यविरोधः । ‘यथापूर्वम्’(म.ना.उ.५.७) इति दर्शनात् ।‘अनादि निधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयम्भुवा ।ऋषीणां नामधेयानि याश्च वेदेषु दृष्टयः ।वेदशब्देभ्य एवादौ निर्ममे स महेश्वरः’() इति स्मृतेश्च ॥30॥
अतीतानागतानां देवानां समाननामरूपत्वात् प्राप्तपदानां मुक्त्याऽवृत्तावप्यविरोधः । ‘यथापूर्वम्’(म.ना.उ.५.७) इति दर्शनात् ।‘अनादि निधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयम्भुवा ।ऋषीणां नामधेयानि याश्च वेदेषु दृष्टयः ।वेदशब्देभ्य एवादौ निर्ममे स महेश्वरः’ इति स्मृतेश्च ॥30॥
}}
}}


Line 3,403: Line 3,403:
| id      = BS_C01_S03_V35_B1
| id      = BS_C01_S03_V35_B1
| text    =
| text    =
‘अयमश्वतरीरथः’() इति चित्ररथसम्बन्दित्वेन लिङ्गेन पौत्रायणस्य क्षत्रियत्वावगतेश्च ।
‘अयमश्वतरीरथः’ इति चित्ररथसम्बन्दित्वेन लिङ्गेन पौत्रायणस्य क्षत्रियत्वावगतेश्च ।
}}
}}


Line 3,410: Line 3,410:
| id      = BS_C01_S03_V35_B2
| id      = BS_C01_S03_V35_B2
| text    =
| text    =
‘रथस्त्वश्वतरीयुक्तश्चित्र इत्यभिधीयते’() इति ब्राह्मे ।
‘रथस्त्वश्वतरीयुक्तश्चित्र इत्यभिधीयते’ इति ब्राह्मे ।
}}
}}


Line 3,417: Line 3,417:
| id      = BS_C01_S03_V35_B3
| id      = BS_C01_S03_V35_B3
| text    =
| text    =
‘यत्र वेदो रथस्तत्र न वेदो यत्र नो रथः’() इति च ब्रह्मवैवर्ते ॥ 35 ॥
‘यत्र वेदो रथस्तत्र न वेदो यत्र नो रथः’ इति च ब्रह्मवैवर्ते ॥ 35 ॥
}}
}}


Line 3,433: Line 3,433:
| id      = BS_C01_S03_V36_B1
| id      = BS_C01_S03_V36_B1
| text    =
| text    =
‘अष्टवर्षं ब्राह्मणमुपनयीत, तमध्यापयीत’() इत्यद्ययनार्थं संस्कारपरामर्शात् । ‘नाग्निर्न यज्ञो न क्रीया न संस्कारो न व्रतानि शूद्रस्य’() इति पैङ्गिश्रुतौ संस्काराभावाभिलापाच्च ।
‘अष्टवर्षं ब्राह्मणमुपनयीत, तमध्यापयीत’ इत्यद्ययनार्थं संस्कारपरामर्शात् । ‘नाग्निर्न यज्ञो न क्रीया न संस्कारो न व्रतानि शूद्रस्य’ इति पैङ्गिश्रुतौ संस्काराभावाभिलापाच्च ।
}}
}}


Line 3,455: Line 3,455:
| id      = BS_C01_S03_V36_B4
| id      = BS_C01_S03_V36_B4
| text    =
| text    =
अस्ति च तासां संस्कारः ।‘स्त्रीणां प्रदानकर्मैव यथोपनयनं तथा’()इति ॥ 36 ॥
अस्ति च तासां संस्कारः ।‘स्त्रीणां प्रदानकर्मैव यथोपनयनं तथा’इति ॥ 36 ॥
}}
}}


Line 3,526: Line 3,526:
| id      = BS_C01_S03_V39_summary
| id      = BS_C01_S03_V39_summary
| text    =
| text    =
‘यदिदं किञ्च जगत्सर्वं प्राण एजति निःसृतम् ।  महद्भयं वज्रमुद्यतं य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति’() इत्युद्यतवज्रज्ञानान्मोक्षः प्रतीयते । इत्यतोऽब्रवीत्-
‘यदिदं किञ्च जगत्सर्वं प्राण एजति निःसृतम् ।  महद्भयं वज्रमुद्यतं य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति’  इत्युद्यतवज्रज्ञानान्मोक्षः प्रतीयते । इत्यतोऽब्रवीत्-
}}
}}


Line 3,540: Line 3,540:
| id      = BS_C01_S03_V39_B1
| id      = BS_C01_S03_V39_B1
| text    =
| text    =
‘एजति’() इति कम्पनवचनादुद्यतवज्रो भगवानेव ।
‘एजति’ इति कम्पनवचनादुद्यतवज्रो भगवानेव ।
}}
}}


Line 3,547: Line 3,547:
| id      = BS_C01_S03_V39_B2
| id      = BS_C01_S03_V39_B2
| text    =
| text    =
‘को ह्येवान्यात् कः प्राण्याद्यदेष आकाश आनन्दो न स्यात्’() इति हि श्रुतिः ।
‘को ह्येवान्यात् कः प्राण्याद्यदेष आकाश आनन्दो न स्यात्’ इति हि श्रुतिः ।
}}
}}


Line 3,554: Line 3,554:
| id      = BS_C01_S03_V39_B3
| id      = BS_C01_S03_V39_B3
| text    =
| text    =
‘प्राणस्य प्राणमुत चक्षुषश्चक्षुः’() इति च‘नभस्वतोऽपि सर्वाः स्युश्चेष्टा भगवतो हरेः । किमुतान्यस्य जगतो यस्य चेष्टा नभस्वतः’ इति हि स्कान्दे ॥
‘प्राणस्य प्राणमुत चक्षुषश्चक्षुः’ इति च‘नभस्वतोऽपि सर्वाः स्युश्चेष्टा भगवतो हरेः । किमुतान्यस्य जगतो यस्य चेष्टा नभस्वतः’ इति हि स्कान्दे ॥
}}
}}


Line 3,593: Line 3,593:
| id      = BS_C01_S03_V40_B1
| id      = BS_C01_S03_V40_B1
| text    =
| text    =
‘विष्णुरेव ज्योतिः विष्णुरेव ब्रह्म विष्णुरेवात्मा विष्णुरेव बलं विष्णुरेव यशो विष्णुरेवानन्दः’() इति दर्शनात् चतुर्वेदशिखायां ज्योतिर्विष्णुरेव ।’
‘विष्णुरेव ज्योतिः विष्णुरेव ब्रह्म विष्णुरेवात्मा विष्णुरेव बलं विष्णुरेव यशो विष्णुरेवानन्दः’ इति दर्शनात् चतुर्वेदशिखायां ज्योतिर्विष्णुरेव ।’
}}
}}


Line 3,639: Line 3,639:
| id      = BS_C01_S03_V41_B2
| id      = BS_C01_S03_V41_B2
| text    =
| text    =
‘अवर्णं’(), ‘यतो वाचो निवर्तन्ते’(तै.आ.८.४) इत्यादिश्रुतेस्तस्यैव हि तत् लक्षणम्।
‘अवर्णं’, ‘यतो वाचो निवर्तन्ते’(तै.आ.८.४) इत्यादिश्रुतेस्तस्यैव हि तत् लक्षणम्।
}}
}}


Line 3,646: Line 3,646:
| id      = BS_C01_S03_V41_B3
| id      = BS_C01_S03_V41_B3
| text    =
| text    =
‘अनामा सोऽप्रसिद्धत्वाद् अरूपो भूतवर्जनात्’() इति ब्राह्मे ॥ 41 ॥
‘अनामा सोऽप्रसिद्धत्वाद् अरूपो भूतवर्जनात्’ इति ब्राह्मे ॥ 41 ॥
}}
}}


Line 3,664: Line 3,664:
| id      = BS_C01_S03_V42_summary
| id      = BS_C01_S03_V42_summary
| text    =
| text    =
असङ्गत्वं परमात्मन उक्तम् । तच्च  ‘स यत् तत्र किञ्चित् पश्यत्यनन्वागतस्तेन भवत्यसङ्गो ह्ययं पुरुषः’() इति स्वप्नादिद्रष्टुः प्रतीयते ।
असङ्गत्वं परमात्मन उक्तम् । तच्च  ‘स यत् तत्र किञ्चित् पश्यत्यनन्वागतस्तेन भवत्यसङ्गो ह्ययं पुरुषः’ इति स्वप्नादिद्रष्टुः प्रतीयते ।
               स च जीवः प्रसिद्धेरित्यतो वक्ति –
               स च जीवः प्रसिद्धेरित्यतो वक्ति –
}}
}}
Line 3,699: Line 3,699:
| id      = BS_C01_S03_V43_B1
| id      = BS_C01_S03_V43_B1
| text    =
| text    =
‘सर्वस्याधिपतिः सर्वस्येशानः’(), ‘स वा एष नेति नेति’() इत्यादि शब्देभ्यो नित्यमहिमा विष्णुरेव ।
‘सर्वस्याधिपतिः सर्वस्येशानः’, ‘स वा एष नेति नेति’ इत्यादि शब्देभ्यो नित्यमहिमा विष्णुरेव ।
}}
}}


Line 4,158: Line 4,158:
| id      = BS_C01_S04_V18_B1
| id      = BS_C01_S04_V18_B1
| text    =
| text    =
‘तदधीनत्वात् तच्छब्दवाच्यत्वम्’() इत्युक्तम् । तद् जीवमुख्यप्राणयोर्लिङ्गम् ।‘अस्य यदैकां शाखां जीवो जहाति अथ सा शुष्यति’(छां.उ.६.११.२), ‘वायुना हि लोका नेनीयन्ते’() इत्यादि श्रुतिभ्य इति चेत् ? न, ‘उपासात्रैविध्यात्’(ब्र.सू.१.१.३१) इति व्याख्यातत्वात् ॥ 18 ॥
‘तदधीनत्वात् तच्छब्दवाच्यत्वम्’ इत्युक्तम् । तद् जीवमुख्यप्राणयोर्लिङ्गम् ।‘अस्य यदैकां शाखां जीवो जहाति अथ सा शुष्यति’(छां.उ.६.११.२), ‘वायुना हि लोका नेनीयन्ते’ इत्यादि श्रुतिभ्य इति चेत् ? न, ‘उपासात्रैविध्यात्’(ब्र.सू.१.१.३१) इति व्याख्यातत्वात् ॥ 18 ॥
}}
}}


Line 4,236: Line 4,236:
| id      = BS_C01_S04_V22_B1
| id      = BS_C01_S04_V22_B1
| text    =
| text    =
‘उत्क्रमिष्यतो मुमुक्षोः कर्मादिना भाव्यं साधनसाधनत्वेन । अतस्तद् वक्ति’() इत्यौडुलोमिर्मन्यते ॥ 22 ॥
‘उत्क्रमिष्यतो मुमुक्षोः कर्मादिना भाव्यं साधनसाधनत्वेन । अतस्तद् वक्ति’ इत्यौडुलोमिर्मन्यते ॥ 22 ॥
}}
}}


Line 4,259: Line 4,259:
| id      = BS_C01_S04_V23_B1
| id      = BS_C01_S04_V23_B1
| text    =
| text    =
‘सर्वं परमात्मन्यवस्थितम्’() इति वक्तुं तद्वचनमिति काशकृत्स्नः ।
‘सर्वं परमात्मन्यवस्थितम्’ इति वक्तुं तद्वचनमिति काशकृत्स्नः ।
}}
}}


Line 4,291: Line 4,291:
| id      = BS_C01_S04_V24_B1
| id      = BS_C01_S04_V24_B1
| text    =
| text    =
‘हन्तैतमेव पुरुषं सर्वाणि नामान्यभिवदन्ति । यथा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रायणाः समुद्रमभिविशन्ति, एवमेवैतानि नामानि सर्वाणि पुरुषमभिविशन्ति’()इति प्रतिज्ञा-दृष्टान्तानुपरोधात् प्रकृतिशब्दवाच्योऽपि स एव ॥ 24 ॥
‘हन्तैतमेव पुरुषं सर्वाणि नामान्यभिवदन्ति । यथा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रायणाः समुद्रमभिविशन्ति, एवमेवैतानि नामानि सर्वाणि पुरुषमभिविशन्ति’इति प्रतिज्ञा-दृष्टान्तानुपरोधात् प्रकृतिशब्दवाच्योऽपि स एव ॥ 24 ॥
}}
}}


Line 4,322: Line 4,322:
| id      = BS_C01_S04_V25_B5
| id      = BS_C01_S04_V25_B5
| text    =
| text    =
‘सोऽभिध्या स जूतिः स प्रज्ञा स आनन्दः’() इति श्रुतेरभिध्या च स्वरूपमेव ।
‘सोऽभिध्या स जूतिः स प्रज्ञा स आनन्दः’ इति श्रुतेरभिध्या च स्वरूपमेव ।
}}
}}


Line 4,368: Line 4,368:
| id      = BS_C01_S04_V27_B1
| id      = BS_C01_S04_V27_B1
| text    =
| text    =
‘प्रकर्षेण करोतीति प्रकृतिः’() इति योगाच्च । प्रकृतौ अनुप्रविश्य, तां परिणाम्य, तत्परिणामेषु स्थित्वा, आत्मनो बहुधाकरणात् ।
‘प्रकर्षेण करोतीति प्रकृतिः’ इति योगाच्च । प्रकृतौ अनुप्रविश्य, तां परिणाम्य, तत्परिणामेषु स्थित्वा, आत्मनो बहुधाकरणात् ।
}}
}}


Line 4,375: Line 4,375:
| id      = BS_C01_S04_V27_B2
| id      = BS_C01_S04_V27_B2
| text    =
| text    =
‘अथ हैष आत्मा प्रकृतिमनुप्रविश्याऽत्मानं बहुधा चकार, तस्मात् प्रकृतिस्तस्मात् प्रकृतिरित्याचक्षते’() इति भाल्लवेयश्रुतिः ।
‘अथ हैष आत्मा प्रकृतिमनुप्रविश्याऽत्मानं बहुधा चकार, तस्मात् प्रकृतिस्तस्मात् प्रकृतिरित्याचक्षते’ इति भाल्लवेयश्रुतिः ।
}}
}}


Line 4,909: Line 4,909:
| id      = BS_C02_S01_V15_B4
| id      = BS_C02_S01_V15_B4
| text    =
| text    =
‘परतन्त्रो ह्यपेक्षेत स्वतन्त्रः किमपेक्ष्यते ।साधनानां साधनत्वं यतः किं तस्य साधनैः’() इत्यादिभिः ॥ 15 ॥
‘परतन्त्रो ह्यपेक्षेत स्वतन्त्रः किमपेक्ष्यते ।साधनानां साधनत्वं यतः किं तस्य साधनैः’ इत्यादिभिः ॥ 15 ॥
}}
}}


Line 4,962: Line 4,962:
| id      = BS_C02_S01_V17_B2
| id      = BS_C02_S01_V17_B2
| text    =
| text    =
‘काल आसीत् पुरुष आसीत् परम आसीत् तद् यदासीत् तदावृतमासीत् तदधीनमासीदथ ह्येक एव परम आसीद् यस्यैतदासीन्न ह्येतदासीत्’() इति हि काषायणश्रुतिः ॥ 17 ॥
‘काल आसीत् पुरुष आसीत् परम आसीत् तद् यदासीत् तदावृतमासीत् तदधीनमासीदथ ह्येक एव परम आसीद् यस्यैतदासीन्न ह्येतदासीत्’ इति हि काषायणश्रुतिः ॥ 17 ॥
}}
}}


Line 4,986: Line 4,986:
| text    =
| text    =
‘अजो ह्येको जुषमाणोऽनुशेते जहात्येनां भुक्तभोगामजोऽन्यः’(महा.ना.उ.१०.५)।
‘अजो ह्येको जुषमाणोऽनुशेते जहात्येनां भुक्तभोगामजोऽन्यः’(महा.ना.उ.१०.५)।
‘अनाद्यनन्तं जगदेतदीदृक् प्रवर्तते नात्र विचार्यमस्ति ।न चान्यथा क्वाऽपि च कस्य चेदमभूत् पुरा नापि तथा भविष्यत्’(),‘असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम्’(भ.गी.१६.८),‘असत्यमाहुर्जगदेतदज्ञाः शक्तिं हरेर्ये न विदुःपरां हि’।
‘अनाद्यनन्तं जगदेतदीदृक् प्रवर्तते नात्र विचार्यमस्ति ।न चान्यथा क्वाऽपि च कस्य चेदमभूत् पुरा नापि तथा भविष्यत्’,‘असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम्’(भ.गी.१६.८),‘असत्यमाहुर्जगदेतदज्ञाः शक्तिं हरेर्ये न विदुःपरां हि’।
}}
}}


Line 4,993: Line 4,993:
| id      = BS_C02_S01_V18_B7
| id      = BS_C02_S01_V18_B7
| text    =
| text    =
‘यः सत्यरूपं जगदेतदीदृक् सृष्ट्वा त्वभूत् सत्यकर्मा महात्मा’(),‘अथ हैनमाहुः सत्यकर्मेति सत्यं ह्येवेदं विश्वमसौ सृजते। अथैनमार्हुनित्यकर्मेति नित्यं ह्येवासौ कुरुते’()।
‘यः सत्यरूपं जगदेतदीदृक् सृष्ट्वा त्वभूत् सत्यकर्मा महात्मा’,‘अथ हैनमाहुः सत्यकर्मेति सत्यं ह्येवेदं विश्वमसौ सृजते। अथैनमार्हुनित्यकर्मेति नित्यं ह्येवासौ कुरुते’।
}}
}}


Line 5,007: Line 5,007:
| id      = BS_C02_S01_V18_B11
| id      = BS_C02_S01_V18_B11
| text    =
| text    =
‘परस्परविरोधे तु वाक्यानां यत्र युक्तता।तथैवार्थः परिज्ञेयो नावाक्या युक्तिरिष्यते’()॥इति बृहत्संहितायाम् ।
‘परस्परविरोधे तु वाक्यानां यत्र युक्तता।तथैवार्थः परिज्ञेयो नावाक्या युक्तिरिष्यते’॥इति बृहत्संहितायाम् ।
}}
}}


Line 5,044: Line 5,044:
| id      = BS_C02_S01_V19_B1
| id      = BS_C02_S01_V19_B1
| text    =
| text    =
‘साधनानां साधनत्वं यदाऽऽत्माधीनमिष्यते ।तदा साधनसम्पत्तिरैश्वर्यद्योतिका भवेत्’(),इत्यादेः साधनान्तरेण सृष्टिर्युक्ता ।
‘साधनानां साधनत्वं यदाऽऽत्माधीनमिष्यते ।तदा साधनसम्पत्तिरैश्वर्यद्योतिका भवेत्’,इत्यादेः साधनान्तरेण सृष्टिर्युक्ता ।
}}
}}


Line 5,184: Line 5,184:
| id      = BS_C02_S01_V25_B2
| id      = BS_C02_S01_V25_B2
| text    =
| text    =
‘अन्नं रसादिरूपेण प्राणः परिणयत्यसौ’() इति वचनात्, एवं जीवे दृश्यमानोऽपि कार्योपसंहारोऽस्वातन्त्र्यात् परकृत एव ।
‘अन्नं रसादिरूपेण प्राणः परिणयत्यसौ’ इति वचनात्, एवं जीवे दृश्यमानोऽपि कार्योपसंहारोऽस्वातन्त्र्यात् परकृत एव ।
}}
}}


Line 5,191: Line 5,191:
| id      = BS_C02_S01_V25_B4
| id      = BS_C02_S01_V25_B4
| text    =
| text    =
‘य आत्मानमन्तरो यमयति’(),‘नाहं कर्ता न कर्ता त्वं कर्ता यस्तु सदा प्रभुः’() इत्यादेः ॥ 25 ॥
‘य आत्मानमन्तरो यमयति’,‘नाहं कर्ता न कर्ता त्वं कर्ता यस्तु सदा प्रभुः’ इत्यादेः ॥ 25 ॥
}}
}}


Line 5,237: Line 5,237:
| id      = BS_C02_S01_V27_B2
| id      = BS_C02_S01_V27_B2
| text    =
| text    =
‘अथ यः स जीवः स नित्यो निरवयवो ज्ञात्वाऽज्ञाता सुखी दुःखी शरीरेन्द्रियस्थः’() इति भाल्लवेयश्रुतिः ।
‘अथ यः स जीवः स नित्यो निरवयवो ज्ञात्वाऽज्ञाता सुखी दुःखी शरीरेन्द्रियस्थः’ इति भाल्लवेयश्रुतिः ।
}}
}}


Line 5,244: Line 5,244:
| id      = BS_C02_S01_V27_B4
| id      = BS_C02_S01_V27_B4
| text    =
| text    =
न चोपाधिकृतोंऽशः । अंश उपहित इति द्वित्वापेक्षत्वात् न चान्यत् कल्प्यम् ।‘यद्धि युक्त्या विरुद्ध्येत तदीशकृतमेव हि’()। इति गत्यन्तरोक्तेः ॥ 27 ॥
न चोपाधिकृतोंऽशः । अंश उपहित इति द्वित्वापेक्षत्वात् न चान्यत् कल्प्यम् ।‘यद्धि युक्त्या विरुद्ध्येत तदीशकृतमेव हि’। इति गत्यन्तरोक्तेः ॥ 27 ॥
}}
}}


Line 5,269: Line 5,269:
| id      = BS_C02_S01_V28_B2
| id      = BS_C02_S01_V28_B2
| text    =
| text    =
‘योऽसौ विरुद्धोऽविरुद्धो मनुरमनुरवाग् वागिन्द्रोऽनिन्द्रः प्रवृत्तिरप्रवृत्तिः स परः परमात्मा’() इति पैङ्ग्यादिश्रुतेरेव ।
‘योऽसौ विरुद्धोऽविरुद्धो मनुरमनुरवाग् वागिन्द्रोऽनिन्द्रः प्रवृत्तिरप्रवृत्तिः स परः परमात्मा’ इति पैङ्ग्यादिश्रुतेरेव ।
}}
}}


Line 5,283: Line 5,283:
| id      = BS_C02_S01_V28_B5
| id      = BS_C02_S01_V28_B5
| text    =
| text    =
‘यद्वाक्योक्तं न तद्युक्तिः विरोद्धुं शक्नुयात् क्वचित् । विरोधे वाक्ययोः क्वापि किञ्चित् साहाय्यकारणम्’()॥इति पुरुषोत्तमतन्त्रे ॥ 28 ॥
‘यद्वाक्योक्तं न तद्युक्तिः विरोद्धुं शक्नुयात् क्वचित् । विरोधे वाक्ययोः क्वापि किञ्चित् साहाय्यकारणम्’॥इति पुरुषोत्तमतन्त्रे ॥ 28 ॥
}}
}}


Line 5,322: Line 5,322:
| id      = BS_C02_S01_V30_B1
| id      = BS_C02_S01_V30_B1
| text    =
| text    =
‘ये दोषा इतरत्रापि ते गुणाः परमे मताः ।न दोषः परमे कश्चिद् गुणा एव निरन्तराः’()इति वचनाज्जीवपक्ष एव दोषो न परपक्षे ।
‘ये दोषा इतरत्रापि ते गुणाः परमे मताः ।न दोषः परमे कश्चिद् गुणा एव निरन्तराः’इति वचनाज्जीवपक्ष एव दोषो न परपक्षे ।
}}
}}


Line 5,437: Line 5,437:
| id      = BS_C02_S01_V34_B2
| id      = BS_C02_S01_V34_B2
| text    =
| text    =
‘सृष्ट्यादिकं हरिर्नैव प्रयोजनमपेक्ष्य तु ।कुरुते केवलानन्दाद् यथा मत्तस्य नर्तनम् ॥पूर्णानन्दस्य तस्येह प्रयोजनमतिः कुतः ।मुक्ता अप्याप्तकामाः स्युः किमु तस्याखिलात्मनः’() इति ॥
‘सृष्ट्यादिकं हरिर्नैव प्रयोजनमपेक्ष्य तु ।कुरुते केवलानन्दाद् यथा मत्तस्य नर्तनम् ॥पूर्णानन्दस्य तस्येह प्रयोजनमतिः कुतः ।मुक्ता अप्याप्तकामाः स्युः किमु तस्याखिलात्मनः’ इति ॥
}}
}}


Line 5,500: Line 5,500:
| text    =
| text    =
भविष्यत्पुराणे च –
भविष्यत्पुराणे च –
‘पुण्यपापादिकं विष्णुः कारयेत् पूर्वकर्मणा ।अनादित्वात् कर्मणश्च न विरोधः कथञ्चन’() इति ॥ 36 ॥
‘पुण्यपापादिकं विष्णुः कारयेत् पूर्वकर्मणा ।अनादित्वात् कर्मणश्च न विरोधः कथञ्चन’ इति ॥ 36 ॥
}}
}}


Line 5,530: Line 5,530:
| id      = BS_C02_S01_V37_B5
| id      = BS_C02_S01_V37_B5
| text    =
| text    =
‘स कारयेत् पुण्यमथापि पापं न तावता दोषवानीशिताऽपि ।ईशो यत्रो गुणदोषादिसत्त्वे स्वयं परोऽनादिरादिः प्रजानाम्’() ॥इति चतुर्वेदशिखायाम् ॥ 37 ॥
‘स कारयेत् पुण्यमथापि पापं न तावता दोषवानीशिताऽपि ।ईशो यत्रो गुणदोषादिसत्त्वे स्वयं परोऽनादिरादिः प्रजानाम्’ ॥इति चतुर्वेदशिखायाम् ॥ 37 ॥
}}
}}


Line 5,555: Line 5,555:
| id      = BS_C02_S01_V38_B1
| id      = BS_C02_S01_V38_B1
| text    =
| text    =
‘गुणाः श्रुताः सुविरुद्धाश्च देवे सन्त्यश्रुता अपि नैवात्र शङ्का ।चिन्त्या अचिन्त्याश्च तथैव दोषाः श्रुताश्च नाज्ञैर्हि तथा प्रतीताः ।’()इति सर्वगुणोपपत्तिश्रुतेश्च ॥ 38 ॥
‘गुणाः श्रुताः सुविरुद्धाश्च देवे सन्त्यश्रुता अपि नैवात्र शङ्का ।चिन्त्या अचिन्त्याश्च तथैव दोषाः श्रुताश्च नाज्ञैर्हि तथा प्रतीताः ।’इति सर्वगुणोपपत्तिश्रुतेश्च ॥ 38 ॥
}}
}}


Line 5,630: Line 5,630:
| id      = BS_C02_S02_V03_B2
| id      = BS_C02_S02_V03_B2
| text    =
| text    =
‘एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि प्राच्योऽन्या नद्यः स्यन्दन्ते याश्च श्वेतेभ्यः पर्वतेभ्यः प्रतीच्योऽन्या यां यां य दिशमनु’(बृ.उ.५.८.१),‘एतेन ह वाव पयो मण्डं भवति’() इत्यादिना तत्रापीश्वरनिमित्तप्रवृत्तिश्रुतेः ॥ 03 ॥
‘एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि प्राच्योऽन्या नद्यः स्यन्दन्ते याश्च श्वेतेभ्यः पर्वतेभ्यः प्रतीच्योऽन्या यां यां य दिशमनु’(बृ.उ.५.८.१),‘एतेन ह वाव पयो मण्डं भवति’ इत्यादिना तत्रापीश्वरनिमित्तप्रवृत्तिश्रुतेः ॥ 03 ॥
}}
}}


Line 5,678: Line 5,678:
| id      = BS_C02_S02_V05_B3
| id      = BS_C02_S02_V05_B3
| text    =
| text    =
‘ब्रह्मण्येव इदम् आविरासीद्, ब्रह्मणि स्थितं, ब्रह्मणि ब्रह्मन् लयमभ्युपैति’,ब्रह्मैवाधस्ताद्, ब्रह्मैवोपरिष्ठाद् ब्रह्ममध्यतो ब्रह्म सर्वतः’() ॥
‘ब्रह्मण्येव इदम् आविरासीद्, ब्रह्मणि स्थितं, ब्रह्मणि ब्रह्मन् लयमभ्युपैति’,ब्रह्मैवाधस्ताद्, ब्रह्मैवोपरिष्ठाद् ब्रह्ममध्यतो ब्रह्म सर्वतः’ ॥
}}
}}


Line 5,813: Line 5,813:
| id      = BS_C02_S02_V10_B2
| id      = BS_C02_S02_V10_B2
| text    =
| text    =
‘श्रुतयः स्मृतयश्चैव युक्तयश्चेश्वरं परम् ।वदन्ति तद्विरुद्धं यो वदेत् तस्मान्न चाधमः’() इति पाद्मे ॥ 10 ॥
‘श्रुतयः स्मृतयश्चैव युक्तयश्चेश्वरं परम् ।वदन्ति तद्विरुद्धं यो वदेत् तस्मान्न चाधमः’ इति पाद्मे ॥ 10 ॥
}}
}}


Line 5,948: Line 5,948:
| id      = BS_C02_S02_V17_B2
| id      = BS_C02_S02_V17_B2
| text    =
| text    =
‘आन्वीक्षिकीं तर्कविद्यामनुरक्तो निरर्थकम्’() इति च मोक्षधर्मे ॥ 17 ॥
‘आन्वीक्षिकीं तर्कविद्यामनुरक्तो निरर्थकम्’ इति च मोक्षधर्मे ॥ 17 ॥
}}
}}


Line 6,574: Line 6,574:
| id      = BS_C02_S03_V03_B1
| id      = BS_C02_S03_V03_B1
| text    =
| text    =
‘अनादिर्वा अयमाकाशः शून्योऽलौकिकः’() इत्यादिश्रुतिर्गौणी । अन्यथोत्पत्तिश्रुतिबाहुल्यासम्भवात् ॥ 03 ॥
‘अनादिर्वा अयमाकाशः शून्योऽलौकिकः’ इत्यादिश्रुतिर्गौणी । अन्यथोत्पत्तिश्रुतिबाहुल्यासम्भवात् ॥ 03 ॥
}}
}}


Line 6,611: Line 6,611:
| id      = BS_C02_S03_V04_B4
| id      = BS_C02_S03_V04_B4
| text    =
| text    =
अथैतान्युत्पत्तिमन्ति चानुत्पत्तिमन्ति च प्राणः श्रद्धाऽऽकाश इति भागशो ह्युत्पद्यन्ते’() इति भाल्लवेयश्रुतेः ॥ 04 ॥
अथैतान्युत्पत्तिमन्ति चानुत्पत्तिमन्ति च प्राणः श्रद्धाऽऽकाश इति भागशो ह्युत्पद्यन्ते’ इति भाल्लवेयश्रुतेः ॥ 04 ॥
}}
}}


Line 6,705: Line 6,705:
| id      = BS_C02_S03_V08_summary
| id      = BS_C02_S03_V08_summary
| text    =
| text    =
‘अथ ह नित्याश्चानित्याश्च । तेजोऽबन्नान्याकाश इति तान्यनित्यानि । वायुर्वाव नित्यो वायुना हि सर्वाणि भूतानि नेनीयन्ते’()
‘अथ ह नित्याश्चानित्याश्च । तेजोऽबन्नान्याकाश इति तान्यनित्यानि । वायुर्वाव नित्यो वायुना हि सर्वाणि भूतानि नेनीयन्ते’
               ‘अथ ह चेतनाश्चाचेतनाश्च । तेजोऽबन्नान्याकाश इति तान्यचेतनानि । वायुर्वाव चेतनो वायुना हि सर्वाणि भूतानि विज्ञायन्ते’() ।
               ‘अथ ह चेतनाश्चाचेतनाश्च । तेजोऽबन्नान्याकाश इति तान्यचेतनानि । वायुर्वाव चेतनो वायुना हि सर्वाणि भूतानि विज्ञायन्ते’ ।
               ‘कुविदङ्ग नमसा ये वृधासः पुरा देवा अनवद्यास आसन् । ते वायवे मनवे बाधितायावासयन्नुषसं सूर्येण’(ऋ.सं.७.१९.१।
               ‘कुविदङ्ग नमसा ये वृधासः पुरा देवा अनवद्यास आसन् । ते वायवे मनवे बाधितायावासयन्नुषसं सूर्येण’(ऋ.सं.७.१९.१।
               ‘सा वा एषा देवताऽनादिर्योऽयं पवते’() इति ।
               ‘सा वा एषा देवताऽनादिर्योऽयं पवते’ इति ।
               ‘यस्यानाऽदिर्न मध्यं नान्तो नोदयो न निम्लोचः’()।इत्यादिश्रुतिभ्यो वायोरनुत्पत्तिरित्यतो ब्रवीति –
               ‘यस्यानाऽदिर्न मध्यं नान्तो नोदयो न निम्लोचः’।इत्यादिश्रुतिभ्यो वायोरनुत्पत्तिरित्यतो ब्रवीति –
}}
}}


Line 6,783: Line 6,783:
| id      = BS_C02_S03_V09_B15
| id      = BS_C02_S03_V09_B15
| text    =
| text    =
‘प्रत्यक्षत्वं हरेर्जन्म न विकारः कथञ्चन ।पुरुषः प्रकृतिः कालो महानित्यादिषु क्रमात् ॥विकार एव जननं पुरुषे तद्विशेषणम् ।परतन्त्रविशेषो हि विकार इति कीर्तितः’()॥ इति पाद्मे ॥
‘प्रत्यक्षत्वं हरेर्जन्म न विकारः कथञ्चन ।पुरुषः प्रकृतिः कालो महानित्यादिषु क्रमात् ॥विकार एव जननं पुरुषे तद्विशेषणम् ।परतन्त्रविशेषो हि विकार इति कीर्तितः’॥ इति पाद्मे ॥
}}
}}


Line 6,826: Line 6,826:
| id      = BS_C02_S03_V11_B1
| id      = BS_C02_S03_V11_B1
| text    =
| text    =
‘ब्रह्मैवेदमग्र आसीत् तदपोऽसृजत तदिदं सर्वम्’() इति श्रुतेः ‘अग्नेरापः’(तै.उ.२.१) इत्युक्तेऽपि ब्रह्मण एवाबादिसृष्टिः ।
‘ब्रह्मैवेदमग्र आसीत् तदपोऽसृजत तदिदं सर्वम्’ इति श्रुतेः ‘अग्नेरापः’(तै.उ.२.१) इत्युक्तेऽपि ब्रह्मण एवाबादिसृष्टिः ।
}}
}}


Line 6,880: Line 6,880:
| id      = BS_C02_S03_V12_B1
| id      = BS_C02_S03_V12_B1
| text    =
| text    =
पृथिवी तत्रान्नशब्देनोच्यते । भूताधिकारत्वात् । कार्ष्ण्यप्रचुरा च पृथिवी । नान्नस्य तथा विशेषः । ‘आपश्च पृथिवी चान्नम्’(ऐ.आ.२.३.१),‘पृथिवी वा अन्नम्’(तै.उ.३.९), ‘ता आपोऽन्नमसृजन्त पृथिवी वा अन्नम्’() इत्यादिशब्दान्तराच्च । आदिशब्दाद् युक्तिरपौरुषेयत्वेनादोषस्य वाक्यस्य नाप्रामाण्यमित्यादि ।
पृथिवी तत्रान्नशब्देनोच्यते । भूताधिकारत्वात् । कार्ष्ण्यप्रचुरा च पृथिवी । नान्नस्य तथा विशेषः । ‘आपश्च पृथिवी चान्नम्’(ऐ.आ.२.३.१),‘पृथिवी वा अन्नम्’(तै.उ.३.९), ‘ता आपोऽन्नमसृजन्त पृथिवी वा अन्नम्’ इत्यादिशब्दान्तराच्च । आदिशब्दाद् युक्तिरपौरुषेयत्वेनादोषस्य वाक्यस्य नाप्रामाण्यमित्यादि ।
}}
}}


Line 6,887: Line 6,887:
| id      = BS_C02_S03_V12_B2
| id      = BS_C02_S03_V12_B2
| text    =
| text    =
‘विरोधो वाक्ययोर्यत्र नाप्रामाण्यं तदेष्यते ।यथाऽविरुद्धता न स्यात् तथाऽर्थः कल्प्य एतयोः’() इति ।
‘विरोधो वाक्ययोर्यत्र नाप्रामाण्यं तदेष्यते ।यथाऽविरुद्धता न स्यात् तथाऽर्थः कल्प्य एतयोः’ इति ।
}}
}}


Line 6,933: Line 6,933:
| id      = BS_C02_S03_V13_B3
| id      = BS_C02_S03_V13_B3
| text    =
| text    =
‘यमप्येति भुवनं साम्पराये स नो हरिर्घृत मीहायुषेऽत्तु देवः’(),‘य इदं सर्वं विलाययति स हरिः परः परात्मा’इत्यादि श्रुतिभ्य इति एव शब्दः ।
‘यमप्येति भुवनं साम्पराये स नो हरिर्घृत मीहायुषेऽत्तु देवः’,‘य इदं सर्वं विलाययति स हरिः परः परात्मा’इत्यादि श्रुतिभ्य इति एव शब्दः ।
}}
}}


Line 6,954: Line 6,954:
| id      = BS_C02_S03_V13_B13
| id      = BS_C02_S03_V13_B13
| text    =
| text    =
‘स ब्रह्मणा विसृजति स रुद्रेण विलाययति सोऽनुत्पत्तिलय एक एव हरिः परः परानन्दः’()॥इति च महोपनिषदि ॥ 13 ॥
‘स ब्रह्मणा विसृजति स रुद्रेण विलाययति सोऽनुत्पत्तिलय एक एव हरिः परः परानन्दः’॥इति च महोपनिषदि ॥ 13 ॥
}}
}}


Line 6,972: Line 6,972:
| id      = BS_C02_S03_V14_summary
| id      = BS_C02_S03_V14_summary
| text    =
| text    =
‘अत एव हीदं परात् क्रमादुत्पद्यते क्रमाद् विलीयते नासावुदेति नास्तमेति’() इति भाल्लवेयश्रुतौ क्रमाल्लयः प्रतीयते ।
‘अत एव हीदं परात् क्रमादुत्पद्यते क्रमाद् विलीयते नासावुदेति नास्तमेति’ इति भाल्लवेयश्रुतौ क्रमाल्लयः प्रतीयते ।
               ‘अक्षरात् परमादेव सर्वमुत्पद्यते क्रमात् । व्युत्क्रमाद् विलयश्चैव तस्मिन्नेव परात्मनि’() ॥इति चतुर्वेदशिखायां व्युत्क्रमाल्लयः प्रतीयते । अत आह
               ‘अक्षरात् परमादेव सर्वमुत्पद्यते क्रमात् । व्युत्क्रमाद् विलयश्चैव तस्मिन्नेव परात्मनि’ ॥इति चतुर्वेदशिखायां व्युत्क्रमाल्लयः प्रतीयते । अत आह
}}
}}


Line 6,987: Line 6,987:
| id      = BS_C02_S03_V14_B2
| id      = BS_C02_S03_V14_B2
| text    =
| text    =
‘कर्ता प्राणादिकस्यास्य हन्ता भूम्यादिकस्य च ।यः क्रमाद् व्युत्क्रमाच्चैव स हरिः पर उच्यते’()॥इत्यत एव भाल्लवेयश्रुतिवचनात् ।
‘कर्ता प्राणादिकस्यास्य हन्ता भूम्यादिकस्य च ।यः क्रमाद् व्युत्क्रमाच्चैव स हरिः पर उच्यते’॥इत्यत एव भाल्लवेयश्रुतिवचनात् ।
}}
}}


Line 7,009: Line 7,009:
| text    =
| text    =
वामने च –
वामने च –
‘पूर्वे पूर्वे यतो विष्णोः सन्निधानं क्रमाधिकम् ।सामर्थ्याधिक्यमेतेषां पश्चादेव लयस्तथा ।व्याप्तिश्चाभ्यधिका तेषामत एव न संशयः’() ॥ इति॥ 14 ॥
‘पूर्वे पूर्वे यतो विष्णोः सन्निधानं क्रमाधिकम् ।सामर्थ्याधिक्यमेतेषां पश्चादेव लयस्तथा ।व्याप्तिश्चाभ्यधिका तेषामत एव न संशयः’ ॥ इति॥ 14 ॥
}}
}}


Line 7,043: Line 7,043:
| id      = BS_C02_S03_V16_B1
| id      = BS_C02_S03_V16_B1
| text    =
| text    =
‘मनसश्च विज्ञानम्’() इति व्यपदेशश्चराचरेष्वालोचनाद् विज्ञानं भवतीति भागापेक्षया स्यात् । न विज्ञानतत्त्वापेक्षया ।
‘मनसश्च विज्ञानम्’ इति व्यपदेशश्चराचरेष्वालोचनाद् विज्ञानं भवतीति भागापेक्षया स्यात् । न विज्ञानतत्त्वापेक्षया ।
}}
}}


Line 7,051: Line 7,051:
| text    =
| text    =
स्कान्दे च –
स्कान्दे च –
‘परादव्यक्तमुत्पन्नमव्यक्तात्तु महांस्तथा ।विज्ञानतत्त्वं महतः समुत्पन्नं चतुर्मुखात् ॥विज्ञानतत्त्वात्तु मनो मनस्तत्त्वाच्च खादिकम् ।एवं बाह्या परा सृष्टिरन्तस्तद्व्यक्त्यपेक्षया ।विपरीतक्रमो ज्ञेयो यस्मादन्ते हरेर्दृशिः’() ॥इति॥ 16 ॥
‘परादव्यक्तमुत्पन्नमव्यक्तात्तु महांस्तथा ।विज्ञानतत्त्वं महतः समुत्पन्नं चतुर्मुखात् ॥विज्ञानतत्त्वात्तु मनो मनस्तत्त्वाच्च खादिकम् ।एवं बाह्या परा सृष्टिरन्तस्तद्व्यक्त्यपेक्षया ।विपरीतक्रमो ज्ञेयो यस्मादन्ते हरेर्दृशिः’ ॥इति॥ 16 ॥
}}
}}


Line 7,069: Line 7,069:
| id      = BS_C02_S03_V17_B1
| id      = BS_C02_S03_V17_B1
| text    =
| text    =
‘स इदं सर्वं विलाप्यान्तस्तमसि निलीनस्तद् विलाप्य व्युत्तिष्ठते स इदं सर्वं विसृजति विलापयति विस्थापयति प्रस्थापयत्याच्छादयति प्रकाशयति विमोचयत्येक एव’() इति श्रुतेः परमात्माऽपि न लीयते। अश्रुतत्वाद् ब्रह्मलयस्य। निलीन शब्देनापिहितत्वमुच्यते । ‘तुच्छेनाऽभ्वपिहितं यदासीत्’(ऋ.सं.१०.१२१.३) इति श्रुतेः ।
‘स इदं सर्वं विलाप्यान्तस्तमसि निलीनस्तद् विलाप्य व्युत्तिष्ठते स इदं सर्वं विसृजति विलापयति विस्थापयति प्रस्थापयत्याच्छादयति प्रकाशयति विमोचयत्येक एव’ इति श्रुतेः परमात्माऽपि न लीयते। अश्रुतत्वाद् ब्रह्मलयस्य। निलीन शब्देनापिहितत्वमुच्यते । ‘तुच्छेनाऽभ्वपिहितं यदासीत्’(ऋ.सं.१०.१२१.३) इति श्रुतेः ।
}}
}}


Line 7,076: Line 7,076:
| id      = BS_C02_S03_V17_B2
| id      = BS_C02_S03_V17_B2
| text    =
| text    =
‘स एतस्मिंस्तमसि निलीनः प्रकृतिं पुरुषं कालं चानुपश्यति नैनं पश्यति कश्चन’() इति च पैङ्गिशृतिः ।
‘स एतस्मिंस्तमसि निलीनः प्रकृतिं पुरुषं कालं चानुपश्यति नैनं पश्यति कश्चन’ इति च पैङ्गिशृतिः ।
}}
}}


Line 7,083: Line 7,083:
| id      = BS_C02_S03_V17_B4
| id      = BS_C02_S03_V17_B4
| text    =
| text    =
‘नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानाम्’(कठ.उ.५.१३),‘स नित्यो निर्गुणो विभुः परमः परात्मा’()।‘नित्यो विभुः कारणो लोकसाक्षी परो गुणैः सर्वदृक् शाश्वतश्च’() इत्यादि श्रुतिभ्यो नित्यत्वाच्च ॥ 17 ॥
‘नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानाम्’(कठ.उ.५.१३),‘स नित्यो निर्गुणो विभुः परमः परात्मा’।‘नित्यो विभुः कारणो लोकसाक्षी परो गुणैः सर्वदृक् शाश्वतश्च’ इत्यादि श्रुतिभ्यो नित्यत्वाच्च ॥ 17 ॥
}}
}}


Line 7,101: Line 7,101:
| id      = BS_C02_S03_V18_summary
| id      = BS_C02_S03_V18_summary
| text    =
| text    =
‘नित्यो नित्यानाम्’(कठ.उ.५.१३) इति जीवस्यापि नित्यत्वमुक्तम् ।‘सर्व एते चिदात्मानो व्युच्चरन्ति’() इत्युत्पत्तिरुच्यते । अतो विरोध इत्यत आह –
‘नित्यो नित्यानाम्’(कठ.उ.५.१३) इति जीवस्यापि नित्यत्वमुक्तम् ।‘सर्व एते चिदात्मानो व्युच्चरन्ति’ इत्युत्पत्तिरुच्यते । अतो विरोध इत्यत आह –
}}
}}


Line 7,108: Line 7,108:
| id      = BS_C02_S03_V18_B1
| id      = BS_C02_S03_V18_B1
| text    =
| text    =
जीवोऽप्यत एव परमेश्वरादुत्पद्यते । शब्दादेव । ‘ते वा एते चिदात्मनोऽविनष्टाः परञ्ज्योतिर्निविशन्त्यविनष्टा एवोत्पद्यन्ते न विनश्यन्ति कदाचन’()इति काषायणश्रुतिः ॥ 18 ॥
जीवोऽप्यत एव परमेश्वरादुत्पद्यते । शब्दादेव । ‘ते वा एते चिदात्मनोऽविनष्टाः परञ्ज्योतिर्निविशन्त्यविनष्टा एवोत्पद्यन्ते न विनश्यन्ति कदाचन’इति काषायणश्रुतिः ॥ 18 ॥
}}
}}


Line 7,131: Line 7,131:
| id      = BS_C02_S03_V19_B2
| id      = BS_C02_S03_V19_B2
| text    =
| text    =
‘उत्पद्यन्ते चिदात्मानो नित्यान्नित्याः परात्मनः ।उपाध्यपेक्षया तेषामुत्पत्तिरपि गीयते’()॥इति व्योमसंहितायाम्॥ 19 ॥
‘उत्पद्यन्ते चिदात्मानो नित्यान्नित्याः परात्मनः ।उपाध्यपेक्षया तेषामुत्पत्तिरपि गीयते’॥इति व्योमसंहितायाम्॥ 19 ॥
}}
}}


Line 7,149: Line 7,149:
| id      = BS_C02_S03_V20_summary
| id      = BS_C02_S03_V20_summary
| text    =
| text    =
‘व्याप्ता ह्यात्मानश्चेतना निर्गुणाश्च सर्वात्मानः सर्वरूपा अनन्ताः’() इति काषायणश्रुतौ व्याप्तत्वं प्रतीयते ।
‘व्याप्ता ह्यात्मानश्चेतना निर्गुणाश्च सर्वात्मानः सर्वरूपा अनन्ताः’ इति काषायणश्रुतौ व्याप्तत्वं प्रतीयते ।
               ‘अणुर्ह्येष आत्मा यं वा एते सिनीतः । पुण्यं च पापं च’() इति गौपवनश्रुतावणुत्वमित्यतो विरोध इति । अतो ब्रवीति-
               ‘अणुर्ह्येष आत्मा यं वा एते सिनीतः । पुण्यं च पापं च’ इति गौपवनश्रुतावणुत्वमित्यतो विरोध इति । अतो ब्रवीति-
}}
}}


Line 7,164: Line 7,164:
| id      = BS_C02_S03_V20_B2
| id      = BS_C02_S03_V20_B2
| text    =
| text    =
‘सोऽस्माच्छरीरादुत्क्रम्यामुं लोकमभिगच्छत्यमुष्मादिमं लोकमागच्छति । स गर्भी भवति स प्रसूयते स कर्म कुरुते’()इति पौष्यायणश्रुतेः॥ 20 ॥
‘सोऽस्माच्छरीरादुत्क्रम्यामुं लोकमभिगच्छत्यमुष्मादिमं लोकमागच्छति । स गर्भी भवति स प्रसूयते स कर्म कुरुते’इति पौष्यायणश्रुतेः॥ 20 ॥
}}
}}


Line 7,211: Line 7,211:
| id      = BS_C02_S03_V22_B2
| id      = BS_C02_S03_V22_B2
| text    =
| text    =
‘स आत्मेदं सृजति स द्विधेदं बिभर्ति अन्तर्बहिश्च स बहुधेदमनुप्रविश्याऽत्मनोऽभिनयति स आत्मा स आत्मानः स ईशः स विष्णुः स परः परोवरीयान्’() इति परमात्माधिकारत्वात् ।
‘स आत्मेदं सृजति स द्विधेदं बिभर्ति अन्तर्बहिश्च स बहुधेदमनुप्रविश्याऽत्मनोऽभिनयति स आत्मा स आत्मानः स ईशः स विष्णुः स परः परोवरीयान्’ इति परमात्माधिकारत्वात् ।
}}
}}


Line 7,218: Line 7,218:
| id      = BS_C02_S03_V22_B3
| id      = BS_C02_S03_V22_B3
| text    =
| text    =
‘एकशब्दैर्द्विशब्दैश्च बहुशब्दैश्च केशवः ।एक एवोच्यते वेदैस्तावता नास्य भिन्नता’()॥इति भविष्यत्पुराणे ।
‘एकशब्दैर्द्विशब्दैश्च बहुशब्दैश्च केशवः ।एक एवोच्यते वेदैस्तावता नास्य भिन्नता’॥इति भविष्यत्पुराणे ।
}}
}}


Line 7,324: Line 7,324:
| id      = BS_C02_S03_V26_B2
| id      = BS_C02_S03_V26_B2
| text    =
| text    =
‘असम्यक् सम्यगिति च व्यवस्थाभेदतः सुराः।व्याप्त्यव्याप्तियुतास्त्वन्ये चिद्गुणेनैव नान्यथा॥चिद्गुणस्य स्वरूपत्वात् तद्व्याप्तिश्चेति युज्यते।शक्तियोगात् सुराणां तु विविधा च व्यवस्थितिः’() इति ॥ 26 ॥
‘असम्यक् सम्यगिति च व्यवस्थाभेदतः सुराः।व्याप्त्यव्याप्तियुतास्त्वन्ये चिद्गुणेनैव नान्यथा॥चिद्गुणस्य स्वरूपत्वात् तद्व्याप्तिश्चेति युज्यते।शक्तियोगात् सुराणां तु विविधा च व्यवस्थितिः’ इति ॥ 26 ॥
}}
}}


Line 7,342: Line 7,342:
| id      = BS_C02_S03_V27_summary
| id      = BS_C02_S03_V27_summary
| text    =
| text    =
‘स नित्यो निरवयवः पुण्ययुक् पापयुक् च स इमं लोकममुं चाऽवर्तते स विमुच्यते स एकधा न सप्तधा न शतधा’() इति गौपवनश्रुतावेकस्याबहुत्वं प्रतीयते ।
‘स नित्यो निरवयवः पुण्ययुक् पापयुक् च स इमं लोकममुं चाऽवर्तते स विमुच्यते स एकधा न सप्तधा न शतधा’ इति गौपवनश्रुतावेकस्याबहुत्वं प्रतीयते ।
               ‘स पञ्चधा स सप्तधा स दशधा भवति स शतधा च सहस्रधा स गच्छति स मुच्यते’() इति पाराशर्यायणश्रुतौ बहुरूपत्वं प्रतीयते ।
               ‘स पञ्चधा स सप्तधा स दशधा भवति स शतधा च सहस्रधा स गच्छति स मुच्यते’ इति पाराशर्यायणश्रुतौ बहुरूपत्वं प्रतीयते ।
               अतो विरोधं परिहरति-
               अतो विरोधं परिहरति-
}}
}}
Line 7,351: Line 7,351:
| id      = BS_C02_S03_V27_B1
| id      = BS_C02_S03_V27_B1
| text    =
| text    =
यथा पुष्पाद् गन्धः पृथग् गच्छति, एवमंशिनो जीवादंशाः पृथग्गच्छन्ति ।‘अथैक एव सन् गन्धवद् व्यतिरिच्यतेऽथैकीभवत्यथ बह्वीभवति तं यथा यथेश्वरः प्रकुरुते तथा तथा भवति सोऽचिन्त्यः परमो गरीयान्’॥() इति शाण्डिल्यश्रुतिः ।
यथा पुष्पाद् गन्धः पृथग् गच्छति, एवमंशिनो जीवादंशाः पृथग्गच्छन्ति ।‘अथैक एव सन् गन्धवद् व्यतिरिच्यतेऽथैकीभवत्यथ बह्वीभवति तं यथा यथेश्वरः प्रकुरुते तथा तथा भवति सोऽचिन्त्यः परमो गरीयान्’॥ इति शाण्डिल्यश्रुतिः ।
}}
}}


Line 7,383: Line 7,383:
| id      = BS_C02_S03_V28_B1
| id      = BS_C02_S03_V28_B1
| text    =
| text    =
‘भिन्नोऽचिन्त्यः परमो जीवसङ्घात्पूर्णः परो जीवसङ्घो ह्यपूर्णाः ।यतस्त्वसौ नित्यमुक्तो ह्ययं च बन्धान्मोक्षं तत एवाभिवाञ्छेत्’()॥इति सोपपत्तिककौशिकश्रुतेर्भिन्न एव जीवः ॥ 28 ॥
‘भिन्नोऽचिन्त्यः परमो जीवसङ्घात्पूर्णः परो जीवसङ्घो ह्यपूर्णाः ।यतस्त्वसौ नित्यमुक्तो ह्ययं च बन्धान्मोक्षं तत एवाभिवाञ्छेत्’॥इति सोपपत्तिककौशिकश्रुतेर्भिन्न एव जीवः ॥ 28 ॥
}}
}}


Line 7,406: Line 7,406:
| id      = BS_C02_S03_V29_B2
| id      = BS_C02_S03_V29_B2
| text    =
| text    =
‘भिन्ना जीवाः परो भिन्नस्तथाऽपि ज्ञानरूपतः ।प्रोच्यन्ते ब्रह्मरूपेण वेदवादेषु सर्वशः’()॥ इति॥ 29 ॥
‘भिन्ना जीवाः परो भिन्नस्तथाऽपि ज्ञानरूपतः ।प्रोच्यन्ते ब्रह्मरूपेण वेदवादेषु सर्वशः’॥ इति॥ 29 ॥
}}
}}


Line 7,463: Line 7,463:
| id      = BS_C02_S03_V31_summary
| id      = BS_C02_S03_V31_summary
| text    =
| text    =
‘विज्ञानात्मा सह देवैश्च सर्वैः’(प्र.४.११),‘स आनन्दः स बलः स ओजः स परेणामुं लोकं नीयते स विमुच्यते’() इति जीवस्य ज्ञानानन्दादिरूपत्वमुच्यते ।
‘विज्ञानात्मा सह देवैश्च सर्वैः’(प्र.४.११),‘स आनन्दः स बलः स ओजः स परेणामुं लोकं नीयते स विमुच्यते’ इति जीवस्य ज्ञानानन्दादिरूपत्वमुच्यते ।
               स दुःखाद् विमुक्त आनन्दी भवति सोऽज्ञानाद् विमुक्तो ज्ञानी भवति सोऽबलाद् विमुक्तो बली भवति। स नित्यो निरातङ्कोऽतिष्ठते’() इति पैङ्गीश्रुतौ अनानन्दादिरूपत्वं प्रतीयते । अत आह –
               स दुःखाद् विमुक्त आनन्दी भवति सोऽज्ञानाद् विमुक्तो ज्ञानी भवति सोऽबलाद् विमुक्तो बली भवति। स नित्यो निरातङ्कोऽतिष्ठते’ इति पैङ्गीश्रुतौ अनानन्दादिरूपत्वं प्रतीयते । अत आह –
}}
}}


Line 7,501: Line 7,501:
| id      = BS_C02_S03_V32_B2
| id      = BS_C02_S03_V32_B2
| text    =
| text    =
‘नित्यानन्दज्ञानबला देवा नैवं तु दानवाः ।दुःखोपलब्धिमात्रास्ते मानुषस्तूभयात्मकाः ॥तेषां यदन्यथा दृश्यं तदुपाधिकृतं मतम् ।विज्ञानेनात्मयोगेन निजरूपे व्यवस्थितिः ॥सम्यज्ज्ञानं तु देवानां मनुष्याणां विमिश्रितम् ।विपरीतं च दैत्यानां ज्ञानस्यैवं व्यवस्थितिः’() इति ॥ 32 ॥
‘नित्यानन्दज्ञानबला देवा नैवं तु दानवाः ।दुःखोपलब्धिमात्रास्ते मानुषस्तूभयात्मकाः ॥तेषां यदन्यथा दृश्यं तदुपाधिकृतं मतम् ।विज्ञानेनात्मयोगेन निजरूपे व्यवस्थितिः ॥सम्यज्ज्ञानं तु देवानां मनुष्याणां विमिश्रितम् ।विपरीतं च दैत्यानां ज्ञानस्यैवं व्यवस्थितिः’ इति ॥ 32 ॥
}}
}}


Line 7,574: Line 7,574:
| id      = BS_C02_S03_V36_B1
| id      = BS_C02_S03_V36_B1
| text    =
| text    =
‘आत्मानमेव लोकमुपासीत’(बृ.उ.३.४.१५) इति क्रियायां व्यपदेशाच्च । अन्यथा ‘आत्मैव लोकम्’() इति निर्देशः स्यात् ॥ 36 ॥
‘आत्मानमेव लोकमुपासीत’(बृ.उ.३.४.१५) इति क्रियायां व्यपदेशाच्च । अन्यथा ‘आत्मैव लोकम्’ इति निर्देशः स्यात् ॥ 36 ॥
}}
}}


Line 7,597: Line 7,597:
| id      = BS_C02_S03_V37_B1
| id      = BS_C02_S03_V37_B1
| text    =
| text    =
यथा ज्ञान ‘इदं ज्ञास्यामि’() इत्यनियमः प्रतीयते, एवं कर्मणि ।
यथा ज्ञान ‘इदं ज्ञास्यामि’ इत्यनियमः प्रतीयते, एवं कर्मणि ।
}}
}}


Line 7,712: Line 7,712:
| id      = BS_C02_S03_V42_B5
| id      = BS_C02_S03_V42_B5
| text    =
| text    =
‘एतदेवं न चाप्येवम्, एतदस्ति च नास्ति च’() इति च मोक्षधर्मे ॥ 42 ॥
‘एतदेवं न चाप्येवम्, एतदस्ति च नास्ति च’ इति च मोक्षधर्मे ॥ 42 ॥
}}
}}


Line 7,730: Line 7,730:
| id      = BS_C02_S03_V43_summary
| id      = BS_C02_S03_V43_summary
| text    =
| text    =
‘अंशा एव हीमे जीवा अंशी हि परमेश्वरः । स्वयमंशैरिदं सर्वं कारयत्यचलो हरिः’() ॥ इति गौपवनश्रुतौ अंशत्वं जीवस्योपलभ्यते ।
‘अंशा एव हीमे जीवा अंशी हि परमेश्वरः । स्वयमंशैरिदं सर्वं कारयत्यचलो हरिः’ ॥ इति गौपवनश्रुतौ अंशत्वं जीवस्योपलभ्यते ।
               ‘नैवांशो न सम्बन्धो नापेक्ष्यो जीवः परस्य । तथाऽपि तु यथायोगं फलदः प्रभुरेकराट् । न नियम्यः स कस्यापि स सर्वस्य नियामकः’() ॥ इति च भाल्लवेयश्रुतौ ॥
               ‘नैवांशो न सम्बन्धो नापेक्ष्यो जीवः परस्य । तथाऽपि तु यथायोगं फलदः प्रभुरेकराट् । न नियम्यः स कस्यापि स सर्वस्य नियामकः’ ॥ इति च भाल्लवेयश्रुतौ ॥
               अतो ब्रवीति-
               अतो ब्रवीति-
}}
}}
Line 7,753: Line 7,753:
| id      = BS_C02_S03_V43_B7
| id      = BS_C02_S03_V43_B7
| text    =
| text    =
तथा च पाराशर्यायणश्रुतिः-‘अंशो ह्येष परस्य योऽयं पुमानुत्पद्यते च म्रियते च नाना ह्येनं व्यपदिशन्ति पितेति पुत्रेति भ्रातेति च सखेति’() च इति ।
तथा च पाराशर्यायणश्रुतिः-‘अंशो ह्येष परस्य योऽयं पुमानुत्पद्यते च म्रियते च नाना ह्येनं व्यपदिशन्ति पितेति पुत्रेति भ्रातेति च सखेति’ च इति ।
}}
}}


Line 7,760: Line 7,760:
| id      = BS_C02_S03_V43_B9
| id      = BS_C02_S03_V43_B9
| text    =
| text    =
‘अन्यः परोऽन्यो जीवो नासावस्य कुतश्चन ।नायं तस्यापि कश्चन’() इत्यन्यथा च काषायणश्रुतिः ।
‘अन्यः परोऽन्यो जीवो नासावस्य कुतश्चन ।नायं तस्यापि कश्चन’ इत्यन्यथा च काषायणश्रुतिः ।
}}
}}


Line 7,767: Line 7,767:
| id      = BS_C02_S03_V43_B11
| id      = BS_C02_S03_V43_B11
| text    =
| text    =
‘ब्रह्मदाशा ब्रह्मकितवा ब्रह्मैवेमे दाशाः’()इत्यभेदेनाप्येकेऽधीयते ।
‘ब्रह्मदाशा ब्रह्मकितवा ब्रह्मैवेमे दाशाः’इत्यभेदेनाप्येकेऽधीयते ।
}}
}}


Line 7,774: Line 7,774:
| id      = BS_C02_S03_V43_B12
| id      = BS_C02_S03_V43_B12
| text    =
| text    =
तथा चाग्निवेश्यश्रुतिः-‘अंशो ह्येष परस्य भिन्नं ह्येनमधीयिरेऽभिन्नं ह्येनमधीयिरे’() इति ॥
तथा चाग्निवेश्यश्रुतिः-‘अंशो ह्येष परस्य भिन्नं ह्येनमधीयिरेऽभिन्नं ह्येनमधीयिरे’ इति ॥
}}
}}


Line 7,781: Line 7,781:
| id      = BS_C02_S03_V43_B14
| id      = BS_C02_S03_V43_B14
| text    =
| text    =
‘पुत्रभ्रातृसखित्वेन स्वामित्वेन यतो हरिः ।बहुधा गीयते वेदैर्जीवोंऽशस्तस्य तेन तु ॥यतो भेदेन तस्यायमभेदेन च गीयते ।अतश्चांशत्वमुद्दिष्टं भेदाभेदौ न मुख्यतः’() इति ॥ 43 ॥
‘पुत्रभ्रातृसखित्वेन स्वामित्वेन यतो हरिः ।बहुधा गीयते वेदैर्जीवोंऽशस्तस्य तेन तु ॥यतो भेदेन तस्यायमभेदेन च गीयते ।अतश्चांशत्वमुद्दिष्टं भेदाभेदौ न मुख्यतः’ इति ॥ 43 ॥
}}
}}


Line 7,917: Line 7,917:
| id      = BS_C02_S03_V48_B4
| id      = BS_C02_S03_V48_B4
| text    =
| text    =
‘यत् किञ्चिदिह लोकेऽस्मिन् देहबद्धं विशाम्पते ।सर्वं पञ्चभिराविष्टं भूतैरीश्वरबुद्धिजैः ॥ईश्वरो हि महद्भूतं प्रभुर्नारायणो विराट् ।भूतान्तरात्मा विज्ञेयः(वरदः) सगुणो निर्गुणोऽपि च ।भूतप्रलयमव्यक्तं शुश्रूषुर्नृपसत्तम’() इति ।
‘यत् किञ्चिदिह लोकेऽस्मिन् देहबद्धं विशाम्पते ।सर्वं पञ्चभिराविष्टं भूतैरीश्वरबुद्धिजैः ॥ईश्वरो हि महद्भूतं प्रभुर्नारायणो विराट् ।भूतान्तरात्मा विज्ञेयः(वरदः) सगुणो निर्गुणोऽपि च ।भूतप्रलयमव्यक्तं शुश्रूषुर्नृपसत्तम’ इति ।
}}
}}


Line 7,924: Line 7,924:
| id      = BS_C02_S03_V48_B10
| id      = BS_C02_S03_V48_B10
| text    =
| text    =
‘अंशाश्च देहयोग्यत्वाज्जीवा बन्धादिसंयुताः ।अनुग्राह्याश्चेश्वरेण न तु मत्स्यादिको हरिः ॥अदेहबन्धयोग्यत्वाद् यथासूर्यप्रभाऽक्षिणी ।यथाऽमृतसमुद्रस्य श्लेष्मादेश्च द्विरूपता ॥अनुग्राह्यत्वमन्यस्य तेनैवाऽवृतिरोधनम्’() इति ॥ 48 ॥
‘अंशाश्च देहयोग्यत्वाज्जीवा बन्धादिसंयुताः ।अनुग्राह्याश्चेश्वरेण न तु मत्स्यादिको हरिः ॥अदेहबन्धयोग्यत्वाद् यथासूर्यप्रभाऽक्षिणी ।यथाऽमृतसमुद्रस्य श्लेष्मादेश्च द्विरूपता ॥अनुग्राह्यत्वमन्यस्य तेनैवाऽवृतिरोधनम्’ इति ॥ 48 ॥
}}
}}


Line 7,947: Line 7,947:
| id      = BS_C02_S03_V49_B2
| id      = BS_C02_S03_V49_B2
| text    =
| text    =
‘तस्य ह वा एतस्य परमस्य त्रीणि रूपाणि कृष्णो रामः कपिल इति । तस्य ह वा एतस्य परमस्य पञ्चरूपाणि दशरूपाणि शतरूपाणि सहस्ररूपाण्यमितरूपाणि। तानि ह वा एतानि सर्वाणि पूर्णानि सर्वाण्यनन्तानि सर्वाण्यसम्मितान्यथावराः सर्व एवापूर्णाः सर्वे एव बध्यन्तेऽथ मुच्यन्ते च केचन’() इति ॥ 49 ॥
‘तस्य ह वा एतस्य परमस्य त्रीणि रूपाणि कृष्णो रामः कपिल इति । तस्य ह वा एतस्य परमस्य पञ्चरूपाणि दशरूपाणि शतरूपाणि सहस्ररूपाण्यमितरूपाणि। तानि ह वा एतानि सर्वाणि पूर्णानि सर्वाण्यनन्तानि सर्वाण्यसम्मितान्यथावराः सर्व एवापूर्णाः सर्वे एव बध्यन्तेऽथ मुच्यन्ते च केचन’ इति ॥ 49 ॥
}}
}}


Line 7,977: Line 7,977:
| id      = BS_C02_S03_V50_B2
| id      = BS_C02_S03_V50_B2
| text    =
| text    =
‘द्विरूपावंशकौ तस्य परमस्य हरेर्विभोः ।प्रतिबिम्बांशकश्चाथ स्वरूपांशक एव च ॥प्रतिबिम्बांशका जीवाः प्रादुर्भावाः परे स्मृताः ।प्रतिबिम्बेष्वल्पसाम्यं स्वरूपाणीतराणि तु’() इति ॥
‘द्विरूपावंशकौ तस्य परमस्य हरेर्विभोः ।प्रतिबिम्बांशकश्चाथ स्वरूपांशक एव च ॥प्रतिबिम्बांशका जीवाः प्रादुर्भावाः परे स्मृताः ।प्रतिबिम्बेष्वल्पसाम्यं स्वरूपाणीतराणि तु’ इति ॥
}}
}}


Line 9,048: Line 9,048:
| id      = BS_C03_S01_V09_summary
| id      = BS_C03_S01_V09_summary
| text    =
| text    =
‘यथेतमेव गच्छति यथेतमागच्छति स भुङ्क्ते स कर्म कुरुते स परिवर्तते’() इति गतिप्रकारेणागतिः प्रतीयते । अतो ब्रूते-
‘यथेतमेव गच्छति यथेतमागच्छति स भुङ्क्ते स कर्म कुरुते स परिवर्तते’ इति गतिप्रकारेणागतिः प्रतीयते । अतो ब्रूते-
}}
}}


Line 9,055: Line 9,055:
| id      = BS_C03_S01_V09_B1
| id      = BS_C03_S01_V09_B1
| text    =
| text    =
‘धूमादभ्रमभ्रादाकाशमाकाशाच्चन्द्रलोकं यथेतमाकाशमाकाशाद् वायुं वायुर्भूत्वा धूमो भवति धूमो भूत्वाऽभ्रं भवत्यभ्रं भूत्वा मेघो भवति मेघो भूत्वा प्रवर्षति’() इति काषायणश्रुतेर्यथागतमन्यथा च॥09॥
‘धूमादभ्रमभ्रादाकाशमाकाशाच्चन्द्रलोकं यथेतमाकाशमाकाशाद् वायुं वायुर्भूत्वा धूमो भवति धूमो भूत्वाऽभ्रं भवत्यभ्रं भूत्वा मेघो भवति मेघो भूत्वा प्रवर्षति’ इति काषायणश्रुतेर्यथागतमन्यथा च॥09॥
}}
}}


Line 9,080: Line 9,080:
| id      = BS_C03_S01_V10_B3
| id      = BS_C03_S01_V10_B3
| text    =
| text    =
‘आचार इति सम्प्रोक्तः कर्माङ्गत्वेन शुद्धिदः ।अशुद्धिदस्त्वानाचारश्चरणं तूभयं मतम्’() ॥
‘आचार इति सम्प्रोक्तः कर्माङ्गत्वेन शुद्धिदः ।अशुद्धिदस्त्वानाचारश्चरणं तूभयं मतम्’ ॥
}}
}}


Line 9,119: Line 9,119:
| id      = BS_C03_S01_V12_B1
| id      = BS_C03_S01_V12_B1
| text    =
| text    =
‘धर्मं चरत माऽधर्मम्’() इत्यादिप्रयोगात् सुकृतदुष्कृते एव चरणशब्दोक्ते इति बादरिर्मन्यते । तुशब्दात् स्वसिद्धान्तोऽपि स एवेति सूचयति।
‘धर्मं चरत माऽधर्मम्’ इत्यादिप्रयोगात् सुकृतदुष्कृते एव चरणशब्दोक्ते इति बादरिर्मन्यते । तुशब्दात् स्वसिद्धान्तोऽपि स एवेति सूचयति।
}}
}}


Line 9,126: Line 9,126:
| id      = BS_C03_S01_V12_B2
| id      = BS_C03_S01_V12_B2
| text    =
| text    =
‘तुशब्दस्तुविशेषे स्यात् स्वसिद्धान्तेऽवधारणे’() इति च नाममहोदधौ ॥ 12 ॥
‘तुशब्दस्तुविशेषे स्यात् स्वसिद्धान्तेऽवधारणे’ इति च नाममहोदधौ ॥ 12 ॥
}}
}}


Line 9,151: Line 9,151:
| id      = BS_C03_S01_V13_B1
| id      = BS_C03_S01_V13_B1
| text    =
| text    =
‘‘तद् य इह शुभाकृतो ये चाऽशुभकृतस्तेऽशुभमनुभूयाऽवर्तन्ते पुनः कर्म कुर्वन्ति पुनर्गच्छन्ति पुनरागच्छन्ति’() इति भाल्लवेयश्रुतौ ॥ 13 ॥
‘‘तद् य इह शुभाकृतो ये चाऽशुभकृतस्तेऽशुभमनुभूयाऽवर्तन्ते पुनः कर्म कुर्वन्ति पुनर्गच्छन्ति पुनरागच्छन्ति’ इति भाल्लवेयश्रुतौ ॥ 13 ॥
}}
}}


Line 9,174: Line 9,174:
| id      = BS_C03_S01_V14_B2
| id      = BS_C03_S01_V14_B2
| text    =
| text    =
‘‘सर्वे वा एतेऽशुभकृतः संयमने प्रपतन्ति तत्र ह ये परद्विषो गुरुद्विषः श्रुतिद्विषस्तदवमन्तारः शठा मूर्खा इति ते वै ततोऽवरुह्य तमसि प्रपतन्ति नैवैत उत्तिष्ठन्तेऽपि कर्हिचिद् वव्रं वा एतदित्याहुरथ येऽन्ये ब्रह्मद्विषः स्तेनाः सुरापा इति ते वै तदनुभूयेमं लोकमनुव्रजन्ति’() इति कौण्ठरव्यश्रुतेः ॥ 04 ॥
‘‘सर्वे वा एतेऽशुभकृतः संयमने प्रपतन्ति तत्र ह ये परद्विषो गुरुद्विषः श्रुतिद्विषस्तदवमन्तारः शठा मूर्खा इति ते वै ततोऽवरुह्य तमसि प्रपतन्ति नैवैत उत्तिष्ठन्तेऽपि कर्हिचिद् वव्रं वा एतदित्याहुरथ येऽन्ये ब्रह्मद्विषः स्तेनाः सुरापा इति ते वै तदनुभूयेमं लोकमनुव्रजन्ति’ इति कौण्ठरव्यश्रुतेः ॥ 04 ॥
}}
}}


Line 9,190: Line 9,190:
| id      = BS_C03_S01_V15_B1
| id      = BS_C03_S01_V15_B1
| text    =
| text    =
‘गच्छन्ति पापिनः सर्वे नरकं नात्र संशयः ।‘तत्र भुक्त्वा पतन्त्येव ये द्विषन्ति जनार्दनम् ।‘महातमसि मग्नानां न तेषामुत्थितिः क्वचित् ।‘इतरेषां तु पापानां व्युत्थानं विद्यतेऽपि च ।‘सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम् ।‘इति सर्वत्र नियमः पञ्चकष्टे तु तत् सदा’() ॥ इत्यादि ॥ 15 ॥
‘गच्छन्ति पापिनः सर्वे नरकं नात्र संशयः ।‘तत्र भुक्त्वा पतन्त्येव ये द्विषन्ति जनार्दनम् ।‘महातमसि मग्नानां न तेषामुत्थितिः क्वचित् ।‘इतरेषां तु पापानां व्युत्थानं विद्यतेऽपि च ।‘सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम् ।‘इति सर्वत्र नियमः पञ्चकष्टे तु तत् सदा’ ॥ इत्यादि ॥ 15 ॥
}}
}}


Line 9,226: Line 9,226:
| id      = BS_C03_S01_V17_summary
| id      = BS_C03_S01_V17_summary
| text    =
| text    =
ईश्वरस्य नरकायुक्तेः ‘सर्वं विसृजति सर्वं विलापयति सर्वं रमयति सर्वं न रमयति सर्वं प्रवर्तयत्यन्तरस्मिन् निविष्टः’() इति कौषारवश्रुतिविरोध इत्यतो वक्ति –
ईश्वरस्य नरकायुक्तेः ‘सर्वं विसृजति सर्वं विलापयति सर्वं रमयति सर्वं न रमयति सर्वं प्रवर्तयत्यन्तरस्मिन् निविष्टः’ इति कौषारवश्रुतिविरोध इत्यतो वक्ति –
}}
}}


Line 9,240: Line 9,240:
| id      = BS_C03_S01_V17_B2
| id      = BS_C03_S01_V17_B2
| text    =
| text    =
‘स स्वर्गे स भूमौ स नरके सोऽन्धे तमसि प्रवृत्तिकृदेक एवानुविष्टो नासौ दुःखभुगीश्वरः प्रभुत्वात् सर्वं पश्यति सर्वं कारयति नासौ दुःखभुग् य एवं वेद’() इति पौत्रायणश्रुतेरविरोधः ।
‘स स्वर्गे स भूमौ स नरके सोऽन्धे तमसि प्रवृत्तिकृदेक एवानुविष्टो नासौ दुःखभुगीश्वरः प्रभुत्वात् सर्वं पश्यति सर्वं कारयति नासौ दुःखभुग् य एवं वेद’ इति पौत्रायणश्रुतेरविरोधः ।
}}
}}


Line 9,304: Line 9,304:
| id      = BS_C03_S01_V19_B1
| id      = BS_C03_S01_V19_B1
| text    =
| text    =
‘अथाविद्वानकर्माऽवाग्गच्छति त्रिधा ह वाऽवाग् गच्छति तिर्यग् यातना तम इति ।  द्वे वाव सुखानुवृत्ते, न तमः सुखानुवृत्तं केवलं ह्येवात्र दुःखं भवति’() इति श्रुतेर्न तृतीयावाग्गतौ सुखम् ॥ 19 ॥
‘अथाविद्वानकर्माऽवाग्गच्छति त्रिधा ह वाऽवाग् गच्छति तिर्यग् यातना तम इति ।  द्वे वाव सुखानुवृत्ते, न तमः सुखानुवृत्तं केवलं ह्येवात्र दुःखं भवति’ इति श्रुतेर्न तृतीयावाग्गतौ सुखम् ॥ 19 ॥
}}
}}


Line 10,862: Line 10,862:
| id      = BS_C03_S03_V03_B5
| id      = BS_C03_S03_V03_B5
| text    =
| text    =
‘सर्वकर्मकृतौ यस्मादशक्ताः सर्वजन्तवः ।शाखाभेदं कर्मभेदं व्यासस्तस्मादचीक्लृपत्’()
‘सर्वकर्मकृतौ यस्मादशक्ताः सर्वजन्तवः ।शाखाभेदं कर्मभेदं व्यासस्तस्मादचीक्लृपत्’
इति समाचारे सर्वेषामधिकाराच्च ॥ 03 ॥
इति समाचारे सर्वेषामधिकाराच्च ॥ 03 ॥
}}
}}
Line 10,887: Line 10,887:
| text    =
| text    =
आग्नेये च –
आग्नेये च –
‘यथा नदीनां सलिलं शक्ये सागरगं भवेत् ।एवं वाक्यानि सर्वाणि पुंशक्त्या ब्रह्मवित्तये’() इति ॥ 04 ॥
‘यथा नदीनां सलिलं शक्ये सागरगं भवेत् ।एवं वाक्यानि सर्वाणि पुंशक्त्या ब्रह्मवित्तये’ इति ॥ 04 ॥
}}
}}


Line 10,972: Line 10,972:
| id      = BS_C03_S03_V07_B1
| id      = BS_C03_S03_V07_B1
| text    =
| text    =
न। एते गुणा नोपास्य इति विशेषवचनाभावात् । ‘सर्वैर्गुणैरेक एवेशिताऽसावुपासितव्यो न तु दोषैः कदाचित्’() इति विशेषवचनाच्च ।
न। एते गुणा नोपास्य इति विशेषवचनाभावात् । ‘सर्वैर्गुणैरेक एवेशिताऽसावुपासितव्यो न तु दोषैः कदाचित्’ इति विशेषवचनाच्च ।
}}
}}


Line 11,203: Line 11,203:
| id      = BS_C03_S03_V15_B6
| id      = BS_C03_S03_V15_B6
| text    =
| text    =
‘गुणाः सर्वेऽपि वेत्तव्या ध्यातव्याश्च न संशयः ।नान्यत् प्रयोजनं मुख्यं गुणानां कथने भवेत्’() ॥
‘गुणाः सर्वेऽपि वेत्तव्या ध्यातव्याश्च न संशयः ।नान्यत् प्रयोजनं मुख्यं गुणानां कथने भवेत्’ ॥
}}
}}


Line 11,244: Line 11,244:
| id      = BS_C03_S03_V17_B1
| id      = BS_C03_S03_V17_B1
| text    =
| text    =
न च ‘आनन्दादयः प्रधानस्य’(ब्र.सू.३.३.१२) इत्युक्तिविरोधः । यतः ‘सत्यं ज्ञानमनन्तम् ब्रह्म’(तै.उ.२.१)।‘विज्ञानमानन्दम् ब्रह्म’() इतिवदेवात्मशब्दगृहीतिः ।
न च ‘आनन्दादयः प्रधानस्य’(ब्र.सू.३.३.१२) इत्युक्तिविरोधः । यतः ‘सत्यं ज्ञानमनन्तम् ब्रह्म’(तै.उ.२.१)।‘विज्ञानमानन्दम् ब्रह्म’ इतिवदेवात्मशब्दगृहीतिः ।
}}
}}


Line 11,269: Line 11,269:
| id      = BS_C03_S03_V18_B1
| id      = BS_C03_S03_V18_B1
| text    =
| text    =
सर्वगुणानामान्वय आत्म शब्दे भवति । ‘आप्तव्याप्तेरात्मशब्दः परमस्य प्रयुज्यते’() इति वचनादिति चेत्,
सर्वगुणानामान्वय आत्म शब्दे भवति । ‘आप्तव्याप्तेरात्मशब्दः परमस्य प्रयुज्यते’ इति वचनादिति चेत्,
}}
}}


Line 11,294: Line 11,294:
| id      = BS_C03_S03_V19_B1
| id      = BS_C03_S03_V19_B1
| text    =
| text    =
‘अलौकिकास्तस्य गुणा ह्युपास्य अलौकिकं मुक्तिकार्यं यतोऽस्य’()इति कार्याख्यानादन्यत्रादृष्टा एव गुणा उपास्याः ॥ 19 ॥
‘अलौकिकास्तस्य गुणा ह्युपास्य अलौकिकं मुक्तिकार्यं यतोऽस्य’इति कार्याख्यानादन्यत्रादृष्टा एव गुणा उपास्याः ॥ 19 ॥
}}
}}


Line 11,514: Line 11,514:
| id      = BS_C03_S03_V28_B2
| id      = BS_C03_S03_V28_B2
| text    =
| text    =
‘स्थितप्रज्ञत्वमाप्ता ये ज्ञानेन परमात्मनः ।ब्रह्मलोकं गताः सर्वे ब्रह्मणा च परं गताः ।तीर्णतर्तव्यभागाश्च स्वेच्छयोपासते परम्’() इति ॥ 28 ॥
‘स्थितप्रज्ञत्वमाप्ता ये ज्ञानेन परमात्मनः ।ब्रह्मलोकं गताः सर्वे ब्रह्मणा च परं गताः ।तीर्णतर्तव्यभागाश्च स्वेच्छयोपासते परम्’ इति ॥ 28 ॥
}}
}}


Line 11,562: Line 11,562:
| id      = BS_C03_S03_V30_B2
| id      = BS_C03_S03_V30_B2
| text    =
| text    =
‘कदाचित् कर्म कुर्वन्ति कदाचिन्नैव कुर्वते ।नित्यज्ञानस्वरूपत्वान्नित्यं ध्यायन्ति केशवम्’() ॥
‘कदाचित् कर्म कुर्वन्ति कदाचिन्नैव कुर्वते ।नित्यज्ञानस्वरूपत्वान्नित्यं ध्यायन्ति केशवम्’ ॥
}}
}}


Line 11,603: Line 11,603:
| id      = BS_C03_S03_V32_B1
| id      = BS_C03_S03_V32_B1
| text    =
| text    =
प्राप्तज्ञानानामपि केषाञ्चिन्मुक्तिप्राप्तिः केषाञ्चिन्न, यथोपसंहारनियम इति न मन्तव्यम् ।‘सर्वेगुणा ब्रह्मणैव ह्युपास्या नान्यैर्देवैः किमु सर्वैर्मनुष्यैः’() इत्युपसंहारविरोधादन्यत्राविरोधात् ।
प्राप्तज्ञानानामपि केषाञ्चिन्मुक्तिप्राप्तिः केषाञ्चिन्न, यथोपसंहारनियम इति न मन्तव्यम् ।‘सर्वेगुणा ब्रह्मणैव ह्युपास्या नान्यैर्देवैः किमु सर्वैर्मनुष्यैः’ इत्युपसंहारविरोधादन्यत्राविरोधात् ।
}}
}}


Line 11,610: Line 11,610:
| id      = BS_C03_S03_V32_B4
| id      = BS_C03_S03_V32_B4
| text    =
| text    =
‘न कश्चिद्ब्रह्मवित् सृतिमनुभवति मुक्तो ह्येव भवति तस्मादाहुः सृतिहेति’() इति कौण्डन्यश्रुतेश्च ।
‘न कश्चिद्ब्रह्मवित् सृतिमनुभवति मुक्तो ह्येव भवति तस्मादाहुः सृतिहेति’ इति कौण्डन्यश्रुतेश्च ।
}}
}}


Line 11,919: Line 11,919:
श्रवणादिफलं चाज्ञानविपर्ययादिदर्शनप्रतिबन्धनिवृत्तिः ।
श्रवणादिफलं चाज्ञानविपर्ययादिदर्शनप्रतिबन्धनिवृत्तिः ।
ब्रह्मतर्के च –
ब्रह्मतर्के च –
‘श्रुत्वा मत्वा तथा ध्यात्वा तदज्ञानविपर्ययौ ।संशयं च पराणुद्य लभते ब्रह्मदर्शनम्’() इति ॥ 43 ॥
‘श्रुत्वा मत्वा तथा ध्यात्वा तदज्ञानविपर्ययौ ।संशयं च पराणुद्य लभते ब्रह्मदर्शनम्’ इति ॥ 43 ॥
}}
}}


Line 11,971: Line 11,971:
तर्हि तावताऽलमिति न मन्तव्यम् ।‘श्रोतव्यो मन्तव्यः’(बृ.उ.४.४.५) इत्यादेस्तदपि कर्तव्यम् ।
तर्हि तावताऽलमिति न मन्तव्यम् ।‘श्रोतव्यो मन्तव्यः’(बृ.उ.४.४.५) इत्यादेस्तदपि कर्तव्यम् ।
वाराहे च –
वाराहे च –
‘गुरुप्रसादो बलवान्न तस्माद्बलवत्तरम् ।तथाऽपि श्रवणादिश्च कर्तव्यो मोक्षसिद्धये’() इति ॥ 45 ॥
‘गुरुप्रसादो बलवान्न तस्माद्बलवत्तरम् ।तथाऽपि श्रवणादिश्च कर्तव्यो मोक्षसिद्धये’ इति ॥ 45 ॥
}}
}}


Line 12,132: Line 12,132:
| text    =
| text    =
‘सर्वलक्षणसम्पन्नः सर्वज्ञो विष्णुतत्परः ।यद्गुरुः सुप्रसन्नः सन् दद्यात् तन्नान्यथा भवेत् ॥तथाऽप्यनादिसंसिद्धो भक्त्यादिगुणपूगतः ।
‘सर्वलक्षणसम्पन्नः सर्वज्ञो विष्णुतत्परः ।यद्गुरुः सुप्रसन्नः सन् दद्यात् तन्नान्यथा भवेत् ॥तथाऽप्यनादिसंसिद्धो भक्त्यादिगुणपूगतः ।
लभेद्गुरुप्रसादं च तस्मादेव च तद्भवेत्’() इति ॥
लभेद्गुरुप्रसादं च तस्मादेव च तद्भवेत्’ इति ॥
}}
}}


Line 12,208: Line 12,208:
| id      = BS_C03_S03_V54_summary
| id      = BS_C03_S03_V54_summary
| text    =
| text    =
‘भक्तिरेवैनं नयति भक्तिरेवैनं दर्शयति भक्तिवशः पुरुषो भक्तिरेव भूयसी’() इति माठरश्रुतेर्न परमात्मना दर्शनमिति चेत्, न ।‘तस्यैष आत्मा विशते ब्रह्मधाम’(मुं.उ.३.२.४) इति श्रुतेः ।
‘भक्तिरेवैनं नयति भक्तिरेवैनं दर्शयति भक्तिवशः पुरुषो भक्तिरेव भूयसी’ इति माठरश्रुतेर्न परमात्मना दर्शनमिति चेत्, न ।‘तस्यैष आत्मा विशते ब्रह्मधाम’(मुं.उ.३.२.४) इति श्रुतेः ।
               कथं तर्ह्येषा श्रुतिः –
               कथं तर्ह्येषा श्रुतिः –
}}
}}
Line 12,746: Line 12,746:
| id      = BS_C03_S04_V11_B1
| id      = BS_C03_S04_V11_B1
| text    =
| text    =
‘नवकोट्यो हि देवानां तेषां मध्ये शतस्य तु ।सोमाधिकारो वेदोक्तो ब्रह्मणी द्वे शताधिके ॥यथा तथैवा सङ्ख्येयाः प्रजास्तासु कियान् जनः ।ज्ञानाधिकारी सम्प्रोक्तो विष्णुपादैकसंश्रयः’()
‘नवकोट्यो हि देवानां तेषां मध्ये शतस्य तु ।सोमाधिकारो वेदोक्तो ब्रह्मणी द्वे शताधिके ॥यथा तथैवा सङ्ख्येयाः प्रजास्तासु कियान् जनः ।ज्ञानाधिकारी सम्प्रोक्तो विष्णुपादैकसंश्रयः’
}}
}}


Line 12,898: Line 12,898:
| id      = BS_C03_S04_V18_B1
| id      = BS_C03_S04_V18_B1
| text    =
| text    =
‘प्रातरुत्थाय सन्ध्यामुपासीत यत् सन्ध्यामुपासते ब्रह्मैव तदुपासतेऽथ देवान् नमेत् जुहुयाद् वेदानावर्तयीत नान्यत् किञ्चिदाचरेन्न सुरां पिबेन्न पलाण्डुं भक्षयीत न भृषं वेदेन्न विस्मरेताऽत्मानं सोमं पिबेद्धुतशेषेण वर्तयेत्’()
‘प्रातरुत्थाय सन्ध्यामुपासीत यत् सन्ध्यामुपासते ब्रह्मैव तदुपासतेऽथ देवान् नमेत् जुहुयाद् वेदानावर्तयीत नान्यत् किञ्चिदाचरेन्न सुरां पिबेन्न पलाण्डुं भक्षयीत न भृषं वेदेन्न विस्मरेताऽत्मानं सोमं पिबेद्धुतशेषेण वर्तयेत्’
}}
}}


Line 12,912: Line 12,912:
| id      = BS_C03_S04_V18_B3
| id      = BS_C03_S04_V18_B3
| text    =
| text    =
न च निषिद्धं कर्म कर्तव्येमेवेति चोदना । ‘ब्राह्मणो न हन्तव्यः’() इत्याद्यपवादश्च ॥ 18 ॥
न च निषिद्धं कर्म कर्तव्येमेवेति चोदना । ‘ब्राह्मणो न हन्तव्यः’ इत्याद्यपवादश्च ॥ 18 ॥
}}
}}


Line 13,074: Line 13,074:
| text    =
| text    =
ब्रह्मतर्के च –
ब्रह्मतर्के च –
‘येषां ज्ञानं समुत्पन्नं तेषां मोक्षो विनिश्चितः ।शुभकर्मभिराधिक्यं विपरीतैर्विपर्ययः ॥स्वेच्छानुवृत्यैव भवेद् ब्रह्मणः प्रायशस्तथा ।देवानामपि सर्वेषां विशेषादुत्तरोत्तरम्’() इति ॥ 25 ॥
‘येषां ज्ञानं समुत्पन्नं तेषां मोक्षो विनिश्चितः ।शुभकर्मभिराधिक्यं विपरीतैर्विपर्ययः ॥स्वेच्छानुवृत्यैव भवेद् ब्रह्मणः प्रायशस्तथा ।देवानामपि सर्वेषां विशेषादुत्तरोत्तरम्’ इति ॥ 25 ॥
}}
}}


Line 13,301: Line 13,301:
| id      = BS_C03_S04_V35_B1
| id      = BS_C03_S04_V35_B1
| text    =
| text    =
‘दैवीमेव सम्पत्तिं देवा अभिगच्छन्त्यासुरीमेव चासुरा नैतयोरभिभवः कदाचित् स्वभाव एव ह्यवतिष्ठते’() इति स्वभावानभिभवं च दर्शयति ॥ 35 ॥
‘दैवीमेव सम्पत्तिं देवा अभिगच्छन्त्यासुरीमेव चासुरा नैतयोरभिभवः कदाचित् स्वभाव एव ह्यवतिष्ठते’ इति स्वभावानभिभवं च दर्शयति ॥ 35 ॥
}}
}}


Line 13,619: Line 13,619:
| id      = BS_C03_S04_V47_B1
| id      = BS_C03_S04_V47_B1
| text    =
| text    =
‘कुटुम्बे शुचौ देशे स्वाध्यायमधीयानो धार्मिकान् विदधत्’() इत्युक्त्वा  ‘न च पुनरावर्तते न च पुनरावर्तते’(छां.उ.८.१४) इति गृहिणोपसंहारः क्रियते । तस्माद् गृहस्तस्यैवोत्तमत्वम् ? इति न वाच्यम् । यतः कृत्स्नगृहस्थान् देवानपेक्ष्यैवोपसंहारः क्रियते ।
‘कुटुम्बे शुचौ देशे स्वाध्यायमधीयानो धार्मिकान् विदधत्’ इत्युक्त्वा  ‘न च पुनरावर्तते न च पुनरावर्तते’(छां.उ.८.१४) इति गृहिणोपसंहारः क्रियते । तस्माद् गृहस्तस्यैवोत्तमत्वम् ? इति न वाच्यम् । यतः कृत्स्नगृहस्थान् देवानपेक्ष्यैवोपसंहारः क्रियते ।
}}
}}


Line 13,690: Line 13,690:
| id      = BS_C03_S04_V49_B9
| id      = BS_C03_S04_V49_B9
| text    =
| text    =
विद्या ह वै ब्राह्मणमाजगाम गोपाय मां शेवधिष्टेऽहमस्मि ।अनार्यकायानृजवे शठाय न मां ब्रूया ऋजवे ब्रूहि नित्यम्’() इति च ॥ 49 ॥
विद्या ह वै ब्राह्मणमाजगाम गोपाय मां शेवधिष्टेऽहमस्मि ।अनार्यकायानृजवे शठाय न मां ब्रूया ऋजवे ब्रूहि नित्यम्’ इति च ॥ 49 ॥
}}
}}


Line 13,906: Line 13,906:
| id      = BS_C04_S01_V05_B2
| id      = BS_C04_S01_V05_B2
| text    =
| text    =
‘ब्रह्मदृष्ट्या सदोपास्यो विष्णुः सर्वैरपि ध्रुवम् ।महत्त्ववाची शब्दोऽयं महत्त्वज्ञानमेव हि ।सर्वतः प्रीतिजनकमतस्तत् सर्वता भवेत्’() ॥
‘ब्रह्मदृष्ट्या सदोपास्यो विष्णुः सर्वैरपि ध्रुवम् ।महत्त्ववाची शब्दोऽयं महत्त्वज्ञानमेव हि ।सर्वतः प्रीतिजनकमतस्तत् सर्वता भवेत्’ ॥
}}
}}


Line 14,199: Line 14,199:
| text    =
| text    =
मुक्तावनुभवकारणाद् यदन्यत् तत् पुण्यमपि विनश्यति । अप्रारब्दमनभीष्टं च । तथा ह्येकेषां पाठ उभयोस्त्यागेन
मुक्तावनुभवकारणाद् यदन्यत् तत् पुण्यमपि विनश्यति । अप्रारब्दमनभीष्टं च । तथा ह्येकेषां पाठ उभयोस्त्यागेन
‘तस्य पुत्रा दायमुपयन्ति सुहृदः साधुकृत्यां द्विषन्तः पापकृत्याम्’() इति ।
‘तस्य पुत्रा दायमुपयन्ति सुहृदः साधुकृत्यां द्विषन्तः पापकृत्याम्’ इति ।
}}
}}


Line 14,917: Line 14,917:
| id      = BS_C04_S03_V02_B2
| id      = BS_C04_S03_V02_B2
| text    =
| text    =
‘स इतो गतो द्वितीयां गतिं वायुमागच्छति वायोरहरह्न आपूर्यमाणपक्षम्’() इति विशेषवचनाच्च ॥ 02 ॥
‘स इतो गतो द्वितीयां गतिं वायुमागच्छति वायोरहरह्न आपूर्यमाणपक्षम्’ इति विशेषवचनाच्च ॥ 02 ॥
}}
}}


Line 15,269: Line 15,269:
| id      = BS_C04_S04_V01_B4
| id      = BS_C04_S04_V01_B4
| text    =
| text    =
‘इमां घोरामशिवां नदीं तीर्त्वैतं सेतुमाप्य एतेनैव सेतुना मोदते प्रमोदत आनन्दी भवति’() इति मौद्गल्यश्रुतेः ॥ 01 ॥
‘इमां घोरामशिवां नदीं तीर्त्वैतं सेतुमाप्य एतेनैव सेतुना मोदते प्रमोदत आनन्दी भवति’ इति मौद्गल्यश्रुतेः ॥ 01 ॥
}}
}}


Line 15,344: Line 15,344:
| id      = BS_C04_S04_V04_B2
| id      = BS_C04_S04_V04_B2
| text    =
| text    =
‘यानेवाहं श्रुणोमि यान् पश्यामि यान् जिघ्रामि तानेवैत इदं शरीरं विमुच्यानुभवन्ति’() इति दृष्टत्वाच्चतुर्वेदशिखायाम् ।
‘यानेवाहं श्रुणोमि यान् पश्यामि यान् जिघ्रामि तानेवैत इदं शरीरं विमुच्यानुभवन्ति’ इति दृष्टत्वाच्चतुर्वेदशिखायाम् ।
}}
}}


Line 15,755: Line 15,755:
| id      = BS_C04_S04_V21_B2
| id      = BS_C04_S04_V21_B2
| text    =
| text    =
‘स एष एतस्मिन्(तै.उ.३.१०) ब्रह्मणि सम्पन्नो न जायते न म्रियते न हीयते न वर्धते स्थित एव सर्वदा भवति दर्शन्नेव ब्रह्म दर्शन्नेवाऽत्मानं तस्यैवं दर्शयतो नाऽपत्तिर्न विपत्तिः’() इत्याह जाबालश्रुतौ ।
‘स एष एतस्मिन्(तै.उ.३.१०) ब्रह्मणि सम्पन्नो न जायते न म्रियते न हीयते न वर्धते स्थित एव सर्वदा भवति दर्शन्नेव ब्रह्म दर्शन्नेवाऽत्मानं तस्यैवं दर्शयतो नाऽपत्तिर्न विपत्तिः’ इत्याह जाबालश्रुतौ ।
}}
}}


Retrieved from "https://anandamakaranda.in/Brahmasutra"