Upadhikhandanam: Difference between revisions

← Older edit Newer edit →

Revision as of 17:56, 20 April 2026

उपाधिखण्डनम्

नारायणोऽगण्यगुणनित्यैकनिलयाकृतिः । अशेषदोषरहितः प्रीयतां कमलालयः ॥1॥

अज्ञताऽखिलसंवेत्तुर्घटते न कुतश्चन । उपाधिभेदाद्धटत इति चेत् स स्वभावतः ॥2॥

अज्ञानतो वा द्वैतस्य सत्यता स्वत एव चेत् । अनवस्थितिरज्ञानहेतौ वाऽन्योन्यसिद्धिता ॥3॥

चक्रकापत्तिरथवा भेदश्चोपाधितः कुतः । विद्यमानस्य भेदस्य ज्ञापको नैव कारकः ॥4॥

उपाधिर्दृष्टपूर्वो हि खेऽपि देशान्तरस्य सः । ज्ञापको विद्यमानस्य मूढबुद्धिव्यपेक्षया ॥5॥

न चेदुपाधिसम्बन्ध एकदेशेऽथ सर्वगः । एकदेशेऽनवस्था स्यात् सर्वगश्चेन्न भेदकः ॥6॥

सुखदुःखादिभोगश्च स्वरूपैक्ये न भेदतः । दृश्यो ह्युपाधिभेदेऽपि हस्तपादादिगो यथा ॥7॥

नानादेहगभोगानुसन्धानं योगिनो यथा । न चेद्भोगानुसन्धानं तदिच्छा योगिनः कुतः ॥8॥

अनुसन्धानरहितदेहबाहुल्यमन्यथा । सिद्धमेव हि तत्पक्षे विशेषो योगिनः कुतः ॥9॥

सिद्धौ हि कर्मभेदस्य स्यादुपाधिविभिन्नता । तत्सिद्धौ चैव तत्सिद्धिरित्यन्योन्यव्यपाश्रयः ॥10॥

आत्मस्वभावभेदस्य विदोषत्वेन चाखिलः । प्रत्यक्षादिविरोधाच्च दुष्टः पक्षोऽयमञ्जसा ॥11॥

चेष्टालिङ्गेन सात्मत्वे परदेहस्य साधिते । अन्यत्वं स्वात्मनस्तस्मात् सर्वैरेवानुभूयते ॥12॥

अज्ञता चाल्पशक्तित्वं दुःखित्वं स्वल्पकर्तृता । सर्वज्ञतादीशगुणविरुद्धा ह्यनुभूतिगाः ॥13॥

सार्वज्ञादिगुणा विष्णोः श्रुतिषु प्रतिपादिताः । ‘सत्यः सो अस्य महिमे’(ऋ.सं.८.३.४)त्यादिवाक्यान्मृषा न च ॥14॥

न च वेदोक्तमिथ्यात्वे मानं तन्मानताऽपि न । अतोऽज्ञासम्भवादेव नाधिकार्यैक्यवादिनाम् ॥15॥

अतो नाज्ञातमिति च विषयो विषयान्तरे । अज्ञाभावात् फलं कस्य योगः शशनृशृङ्गयोः ॥16॥

दुर्घटत्वं भूषणं चेत् स्यादविद्यात्वमात्मनः । अन्धन्तमोऽप्यलङ्कारो नित्यदुःखं शिरोमणिः ॥17॥

अतो ‘परो मात्रये’(ऋ.सं.७.९९)ति पूर्वश्रुतिनिदर्शितः । ‘अन्यमीश’(श्वे.उ.४.७)मिति श्रुत्या भिन्नजीवदृशं गतः ॥ भिन्नत्वेनात्मसादृश्यदो ‘यदे’(आथ.उ.३.१.३)ति श्रुतेः सदा ॥18॥

मायावादतमोव्याप्तमिति तत्त्वदृशा जगत् । भातं सर्वज्ञसूर्येण प्रीतये श्रीपतेः सदा ॥19॥

नमोऽमन्दनिजानन्दसान्द्रसुन्दरमूर्तये । इन्दिरापतये नित्याऽनन्दभोजनदायिने ॥20॥

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितम् उपाधिखण्डनं समाप्तम् ॥

@@ Line 8: / Line 8: @@
 }}
 {{VerseBlock
-| verse_id      = UK_C01_V01
+| verse_id = UK_C01_V01
-| document_id   = UK
+| document_id = UK
-| chapter_id    = UK_C01
+| chapter_id = UK_C01
-| verse_type    = shloka
+| verse_type = shloka
-| verse_line1  = नारायणोऽगण्यगुणनित्यैकनिलयाकृतिः । अशेषदोषरहितः प्रीयतां कमलालयः ॥1॥
+| verse_line1 =
+नारायणोऽगण्यगुणनित्यैकनिलयाकृतिः ।
+ अशेषदोषरहितः प्रीयतां कमलालयः ॥1॥
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = UK_C01
-| id       = UK_C01_B01
+| id = UK_C01_B01
-| text     =
+| text =
-अज्ञताऽखिलसंवेत्तुर्घटते न कुतश्चन । उपाधिभेदाद्धटत इति चेत् स स्वभावतः ॥2॥
+अज्ञताऽखिलसंवेत्तुर्घटते न कुतश्चन ।
+ उपाधिभेदाद्धटत इति चेत् स स्वभावतः ॥2॥
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = UK_C01
-| id       = UK_C01_B02
+| id = UK_C01_B02
-| text     =
+| text =
-अज्ञानतो वा द्वैतस्य सत्यता स्वत एव चेत् । अनवस्थितिरज्ञानहेतौ वाऽन्योन्यसिद्धिता ॥3॥
+अज्ञानतो वा द्वैतस्य सत्यता स्वत एव चेत् ।
+ अनवस्थितिरज्ञानहेतौ वाऽन्योन्यसिद्धिता ॥3॥
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = UK_C01
-| id       = UK_C01_B03
+| id = UK_C01_B03
-| text     =
+| text =
-चक्रकापत्तिरथवा भेदश्चोपाधितः कुतः । विद्यमानस्य भेदस्य ज्ञापको नैव कारकः ॥4॥
+चक्रकापत्तिरथवा भेदश्चोपाधितः कुतः ।
+ विद्यमानस्य भेदस्य ज्ञापको नैव कारकः ॥4॥
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = UK_C01
-| id       = UK_C01_B04
+| id = UK_C01_B04
-| text     =
+| text =
-उपाधिर्दृष्टपूर्वो हि खेऽपि देशान्तरस्य सः । ज्ञापको विद्यमानस्य मूढबुद्धिव्यपेक्षया ॥5॥
+उपाधिर्दृष्टपूर्वो हि खेऽपि देशान्तरस्य सः ।
+ ज्ञापको विद्यमानस्य मूढबुद्धिव्यपेक्षया ॥5॥
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = UK_C01
-| id       = UK_C01_B05
+| id = UK_C01_B05
-| text     =
+| text =
-न चेदुपाधिसम्बन्ध एकदेशेऽथ सर्वगः । एकदेशेऽनवस्था स्यात् सर्वगश्चेन्न भेदकः ॥6॥
+न चेदुपाधिसम्बन्ध एकदेशेऽथ सर्वगः ।
+ एकदेशेऽनवस्था स्यात् सर्वगश्चेन्न भेदकः ॥6॥
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = UK_C01
-| id       = UK_C01_B06
+| id = UK_C01_B06
-| text     =
+| text =
-सुखदुःखादिभोगश्च स्वरूपैक्ये न भेदतः । दृश्यो ह्युपाधिभेदेऽपि हस्तपादादिगो यथा ॥7॥
+सुखदुःखादिभोगश्च स्वरूपैक्ये न भेदतः ।
+ दृश्यो ह्युपाधिभेदेऽपि हस्तपादादिगो यथा ॥7॥
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = UK_C01
-| id       = UK_C01_B07
+| id = UK_C01_B07
-| text     =
+| text =
-नानादेहगभोगानुसन्धानं योगिनो यथा । न चेद्भोगानुसन्धानं तदिच्छा योगिनः कुतः ॥8॥
+नानादेहगभोगानुसन्धानं योगिनो यथा ।
+ न चेद्भोगानुसन्धानं तदिच्छा योगिनः कुतः ॥8॥
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = UK_C01
-| id       = UK_C01_B08
+| id = UK_C01_B08
-| text     =
+| text =
-अनुसन्धानरहितदेहबाहुल्यमन्यथा । सिद्धमेव हि तत्पक्षे विशेषो योगिनः कुतः ॥9॥
+अनुसन्धानरहितदेहबाहुल्यमन्यथा ।
+ सिद्धमेव हि तत्पक्षे विशेषो योगिनः कुतः ॥9॥
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = UK_C01
-| id       = UK_C01_B09
+| id = UK_C01_B09
-| text     =
+| text =
-सिद्धौ हि कर्मभेदस्य स्यादुपाधिविभिन्नता । तत्सिद्धौ चैव तत्सिद्धिरित्यन्योन्यव्यपाश्रयः ॥10॥
+सिद्धौ हि कर्मभेदस्य स्यादुपाधिविभिन्नता ।
+ तत्सिद्धौ चैव तत्सिद्धिरित्यन्योन्यव्यपाश्रयः ॥10॥
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = UK_C01
-| id       = UK_C01_B10
+| id = UK_C01_B10
-| text     =
+| text =
-आत्मस्वभावभेदस्य विदोषत्वेन चाखिलः । प्रत्यक्षादिविरोधाच्च दुष्टः पक्षोऽयमञ्जसा ॥11॥
+आत्मस्वभावभेदस्य विदोषत्वेन चाखिलः ।
+ प्रत्यक्षादिविरोधाच्च दुष्टः पक्षोऽयमञ्जसा ॥11॥
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = UK_C01
-| id       = UK_C01_B11
+| id = UK_C01_B11
-| text     =
+| text =
-चेष्टालिङ्गेन सात्मत्वे परदेहस्य साधिते । अन्यत्वं स्वात्मनस्तस्मात् सर्वैरेवानुभूयते ॥12॥
+चेष्टालिङ्गेन सात्मत्वे परदेहस्य साधिते ।
+ अन्यत्वं स्वात्मनस्तस्मात् सर्वैरेवानुभूयते ॥12॥
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = UK_C01
-| id       = UK_C01_B12
+| id = UK_C01_B12
-| text     =
+| text =
-अज्ञता चाल्पशक्तित्वं दुःखित्वं स्वल्पकर्तृता । सर्वज्ञतादीशगुणविरुद्धा ह्यनुभूतिगाः ॥13॥
+अज्ञता चाल्पशक्तित्वं दुःखित्वं स्वल्पकर्तृता ।
+ सर्वज्ञतादीशगुणविरुद्धा ह्यनुभूतिगाः ॥13॥
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = UK_C01
-| id       = UK_C01_B13
+| id = UK_C01_B13
-| text     =
+| text =
-सार्वज्ञादिगुणा विष्णोः श्रुतिषु प्रतिपादिताः । ‘सत्यः सो अस्य महिमे’(ऋ.सं.८.३.४)त्यादिवाक्यान्मृषा न च ॥14॥
+सार्वज्ञादिगुणा विष्णोः श्रुतिषु प्रतिपादिताः ।
+ <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘सत्यः सो अस्य महिमे’(ऋ.सं.८.३.४)</span></span>त्यादिवाक्यान्मृषा न च ॥14॥
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = UK_C01
-| id       = UK_C01_B14
+| id = UK_C01_B14
-| text     =
+| text =
-न च वेदोक्तमिथ्यात्वे मानं तन्मानताऽपि न । अतोऽज्ञासम्भवादेव नाधिकार्यैक्यवादिनाम् ॥15॥
+न च वेदोक्तमिथ्यात्वे मानं तन्मानताऽपि न ।
+ अतोऽज्ञासम्भवादेव नाधिकार्यैक्यवादिनाम् ॥15॥
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = UK_C01
-| id       = UK_C01_B15
+| id = UK_C01_B15
-| text     =
+| text =
-अतो नाज्ञातमिति च विषयो विषयान्तरे । अज्ञाभावात् फलं कस्य योगः शशनृशृङ्गयोः ॥16॥
+अतो नाज्ञातमिति च विषयो विषयान्तरे ।
+ अज्ञाभावात् फलं कस्य योगः शशनृशृङ्गयोः ॥16॥
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = UK_C01
-| id       = UK_C01_B16
+| id = UK_C01_B16
-| text     =
+| text =
-दुर्घटत्वं भूषणं चेत् स्यादविद्यात्वमात्मनः । अन्धन्तमोऽप्यलङ्कारो नित्यदुःखं शिरोमणिः ॥17॥
+दुर्घटत्वं भूषणं चेत् स्यादविद्यात्वमात्मनः ।
+ अन्धन्तमोऽप्यलङ्कारो नित्यदुःखं शिरोमणिः ॥17॥
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = UK_C01
-| id       = UK_C01_B17
+| id = UK_C01_B17
-| text     =
+| text =
-अतो ‘परो मात्रये’(ऋ.सं.७.९९)ति पूर्वश्रुतिनिदर्शितः ।  ‘अन्यमीश’(श्वे.उ.४.७)मिति श्रुत्या भिन्नजीवदृशं गतः ॥ भिन्नत्वेनात्मसादृश्यदो ‘यदे’(आथ.उ.३.१.३)ति श्रुतेः सदा ॥18॥
+अतो <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘परो मात्रये’(ऋ.सं.७.९९)</span></span>ति पूर्वश्रुतिनिदर्शितः ।
+  <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shwetashwatropanishat-id">‘अन्यमीश’(श्वे.उ.४.७)</span></span>मिति श्रुत्या भिन्नजीवदृशं गतः ॥ भिन्नत्वेनात्मसादृश्यदो <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Atharvanopanishat-id">‘यदे’(आथ.उ.३.१.३)</span></span>ति श्रुतेः सदा ॥18॥
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = UK_C01
-| id       = UK_C01_B18
+| id = UK_C01_B18
-| text     =
+| text =
-मायावादतमोव्याप्तमिति तत्त्वदृशा जगत् । भातं सर्वज्ञसूर्येण प्रीतये श्रीपतेः सदा ॥19॥
+मायावादतमोव्याप्तमिति तत्त्वदृशा जगत् ।
+ भातं सर्वज्ञसूर्येण प्रीतये श्रीपतेः सदा ॥19॥
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = UK_C01
-| id       = UK_C01_B19
+| id = UK_C01_B19
-| text     =
+| text =
-नमोऽमन्दनिजानन्दसान्द्रसुन्दरमूर्तये । इन्दिरापतये नित्याऽनन्दभोजनदायिने ॥20॥
+नमोऽमन्दनिजानन्दसान्द्रसुन्दरमूर्तये ।
+ इन्दिरापतये नित्याऽनन्दभोजनदायिने ॥20॥
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = UK_C01
-| id       = UK_C01_author-note
+| id = UK_C01_author_note
-| text     =
+| text =
 इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितम् उपाधिखण्डनं समाप्तम् ॥
+| extra_class = gr-author-note
 }}
 [[Category:Sanskrit Documents]]
 [[Category:Upadhikhandanam]]