Anuvyakhyana/Vyakhya/Nyayasudha/C3: Difference between revisions
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3) |
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3) |
||
| Line 1: | Line 1: | ||
= न्यायसुधा — | = न्यायसुधा — अध्यायः 3 = | ||
<div class="gr-page-nav">[[Anuvyakhyana|Anuvyakhyana]] · [[Anuvyakhyana/Vyakhya/Nyayasudha|Nyayasudha]]</div> | <div class="gr-page-nav">[[Anuvyakhyana|Anuvyakhyana]] · [[Anuvyakhyana/Vyakhya/Nyayasudha|Nyayasudha]]</div> | ||
<div class="gr-teeka-page" data-primary="Anuvyakhyana" data-slug="Nyayasudha"> | <div class="gr-teeka-page" data-primary="Anuvyakhyana" data-slug="Nyayasudha"> | ||
<span id="gr-C3" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="अध्यायः 3"></span> | |||
=== पादः 1 === | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C03_S01_I04"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C03_S01_I04"> | ||
<div class="teeka-block"> | <div class="teeka-block"> | ||
| Line 12: | Line 13: | ||
<span class="shloka-line">क्लृप्तिरन्या गतिश्चैव सिद्धान्तस्यैव साधकाः ॥4॥</span> | <span class="shloka-line">क्लृप्तिरन्या गतिश्चैव सिद्धान्तस्यैव साधकाः ॥4॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="AV_C03_S01_I04_Nyayasudha" data-verse="AV_C03_S01_I04"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अथ तृतीयाध्यायः</p> | <p class="gr-vyakhya-para">अथ तृतीयाध्यायः</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">अथ तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः</p> | <p class="gr-vyakhya-para">अथ तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः</p> | ||
| Line 75: | Line 72: | ||
<p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमत्पूर्णप्रमतिभगवत्पादसुकृतेरनुव्याख्यानस्य प्रगुणजयतीर्थाख्ययतिना । कृतायां टीकायां विषमपदवाक्यार्थविवृतौ तृतीयेऽध्यायेऽयं प्रथमचरणः पर्यवसितः ।। ३१ ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमत्पूर्णप्रमतिभगवत्पादसुकृतेरनुव्याख्यानस्य प्रगुणजयतीर्थाख्ययतिना । कृतायां टीकायां विषमपदवाक्यार्थविवृतौ तृतीयेऽध्यायेऽयं प्रथमचरणः पर्यवसितः ।। ३१ ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति श्रीमन्न्यायसुधायां तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">।। इति श्रीमन्न्यायसुधायां तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ।।</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
=== पादः 2 === | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C03_S02_I04"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C03_S02_I04"> | ||
<div class="teeka-block"> | <div class="teeka-block"> | ||
| Line 88: | Line 86: | ||
<span class="shloka-line">अलौकिकत्वमाधिक्यं स्वातन्त्र्यं निर्णयप्रमाः ॥4॥</span> | <span class="shloka-line">अलौकिकत्वमाधिक्यं स्वातन्त्र्यं निर्णयप्रमाः ॥4॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="AV_C03_S02_I04_Nyayasudha" data-verse="AV_C03_S02_I04"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अथ तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः</p> | <p class="gr-vyakhya-para">अथ तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">१सु०- भक्तिरस्मिन्पाद उच्यते । भक्तयर्थं हि भगवन्महिमोक्तिरि ति पादप्रतिपाद्यं भाष्य एव स्फुटम् । सङ्गतिं तु उत्तरत्र वक्ष्याम इत्याशयवानेतत्पादाधिकरणेषु पूर्वपक्षसिद्धान्तयुक्तः सङ्ग्रहेणाह | <p class="gr-vyakhya-para">१सु०- भक्तिरस्मिन्पाद उच्यते । भक्तयर्थं हि भगवन्महिमोक्तिरि ति पादप्रतिपाद्यं भाष्य एव स्फुटम् । सङ्गतिं तु उत्तरत्र वक्ष्याम इत्याशयवानेतत्पादाधिकरणेषु पूर्वपक्षसिद्धान्तयुक्तः सङ्ग्रहेणाह | ||
| Line 107: | Line 101: | ||
सिद्धान्तनिर्णयार्थानि प्रमाणानि ।</p> | सिद्धान्तनिर्णयार्थानि प्रमाणानि ।</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 116: | Line 110: | ||
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div> | <div class="teeka-title">न्यायसुधा</div> | ||
<div class="teeka-body"> | <div class="teeka-body"> | ||
<div class="bhashya" id="AV_C03_S02_A001_Nyayasudha" data-verse="AV_C03_S02_A001"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">२सु०- योनेः शरीरमित्येतदवसानैः सूत्रैर्जीवस्य जन्मावगतम् । जातस्य च स्वप्नाद्यवस्थासम्बन्धः प्रसिद्धः । तत्र स्वप्नावस्थाप्रवर्तकत्वलक्षणो महिमा भगवतोऽत्राधिकरणे निर्णीयते । तथा हि । स्वप्नो नामार्थज्ञानात्मकः । तत्र तावत् स्वाप्नार्थानां करितुरगादीनां परमेश्वरायत्तता नोपपद्यते । असत्यत्वात् । न तावदिमेऽनादिनित्याः । स्वप्नावस्थातः प्रागूर्ध्वं चोपलब्धिप्रसङ्गात् । न हि विद्यमाना अपि उपलब्धिसाधनेषु चक्षुरादिष्वनुपरतेषु नोपलभ्यन्ते, उपलभ्यन्ते च उपरतेष्विति सम्भवति । न चान्यत्र गताः । अन्यैरप्यनुपलम्भात् । मध्यमपरिमाणाश्चैते दृश्यन्ते । न च तथाविधमनादिनित्यं किमपि दृष्टम् ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">२सु०- योनेः शरीरमित्येतदवसानैः सूत्रैर्जीवस्य जन्मावगतम् । जातस्य च स्वप्नाद्यवस्थासम्बन्धः प्रसिद्धः । तत्र स्वप्नावस्थाप्रवर्तकत्वलक्षणो महिमा भगवतोऽत्राधिकरणे निर्णीयते । तथा हि । स्वप्नो नामार्थज्ञानात्मकः । तत्र तावत् स्वाप्नार्थानां करितुरगादीनां परमेश्वरायत्तता नोपपद्यते । असत्यत्वात् । न तावदिमेऽनादिनित्याः । स्वप्नावस्थातः प्रागूर्ध्वं चोपलब्धिप्रसङ्गात् । न हि विद्यमाना अपि उपलब्धिसाधनेषु चक्षुरादिष्वनुपरतेषु नोपलभ्यन्ते, उपलभ्यन्ते च उपरतेष्विति सम्भवति । न चान्यत्र गताः । अन्यैरप्यनुपलम्भात् । मध्यमपरिमाणाश्चैते दृश्यन्ते । न च तथाविधमनादिनित्यं किमपि दृष्टम् ।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">नाप्युत्पत्तिनाशवन्तः । तथात्वेऽपि प्रागूर्ध्वमुपलम्भप्रसक्तेः । न च वाच्यं विद्युदादिवत्तदैवोत्पत्तिर्विनाशश्चेति । इत्थम्भावे प्रमाणाभावात् प्राङ्मृदादीनामूर्ध्वं कपालादीनां चोपलम्भापत्तेश्च । न चैतेषां (तात्कालिक)तत्कालीनजन्मन्युपादानं निमित्तं च पश्यामः ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">नाप्युत्पत्तिनाशवन्तः । तथात्वेऽपि प्रागूर्ध्वमुपलम्भप्रसक्तेः । न च वाच्यं विद्युदादिवत्तदैवोत्पत्तिर्विनाशश्चेति । इत्थम्भावे प्रमाणाभावात् प्राङ्मृदादीनामूर्ध्वं कपालादीनां चोपलम्भापत्तेश्च । न चैतेषां (तात्कालिक)तत्कालीनजन्मन्युपादानं निमित्तं च पश्यामः ।</p> | ||
| Line 2,226: | Line 2,216: | ||
<p class="gr-vyakhya-para">सा च मानसी वासना सिद्धा । अस्पष्टताऽभावेऽप्यस्थूलत्वस्य सत्त्वादिति भावः । अत एव सौत्रो हेतुर्द्वेधा व्याख्यातः । तदनेन देशकालनिमित्तसम्पत्तिः स्वप्ने नास्तीति यदुक्तं तद्वासनामयोक्तया निरस्तम् । अत एव सृष्टिश्रुतेर्भाक्तत्ववर्णनमपास्तम् । प्राज्ञस्य निर्मातृत्वं च न वृथा त्याज्यम् । स्वयं विहृत्येत्याद्यपीश्वरविषयमन्यत्र व्याख्यातम् । स्वप्ननिर्माणे शुभाशुभयोगापत्तिरिति चासङ्गतम् । व्याप्त्यभावात् । जीवस्य ब्रह्मभावोपदेश इति च सार्वज्ञादेः पारमार्थिकत्वसमर्थनादयुक्तम् । वियदादिप्रपञ्चस्य मिथ्यात्वकथनं च तत्सत्यत्वोपपादनात् निरस्तम् ।। ३२१ ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">सा च मानसी वासना सिद्धा । अस्पष्टताऽभावेऽप्यस्थूलत्वस्य सत्त्वादिति भावः । अत एव सौत्रो हेतुर्द्वेधा व्याख्यातः । तदनेन देशकालनिमित्तसम्पत्तिः स्वप्ने नास्तीति यदुक्तं तद्वासनामयोक्तया निरस्तम् । अत एव सृष्टिश्रुतेर्भाक्तत्ववर्णनमपास्तम् । प्राज्ञस्य निर्मातृत्वं च न वृथा त्याज्यम् । स्वयं विहृत्येत्याद्यपीश्वरविषयमन्यत्र व्याख्यातम् । स्वप्ननिर्माणे शुभाशुभयोगापत्तिरिति चासङ्गतम् । व्याप्त्यभावात् । जीवस्य ब्रह्मभावोपदेश इति च सार्वज्ञादेः पारमार्थिकत्वसमर्थनादयुक्तम् । वियदादिप्रपञ्चस्य मिथ्यात्वकथनं च तत्सत्यत्वोपपादनात् निरस्तम् ।। ३२१ ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति सन्ध्य(स्वप्न•धिकरणम् ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">।। इति सन्ध्य(स्वप्न•धिकरणम् ।।</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 2,235: | Line 2,225: | ||
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div> | <div class="teeka-title">न्यायसुधा</div> | ||
<div class="teeka-body"> | <div class="teeka-body"> | ||
<div class="bhashya" id="AV_C03_S02_A001_B101_Nyayasudha" data-verse="AV_C03_S02_A001_B101"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">।। अथ पराभिध्यानाधिकरणम् ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ पराभिध्यानाधिकरणम् ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-ॐ पराभिध्यानात्तु तिरोहितं ततो ह्यस्य बन्धविपर्ययौ ॐ ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-ॐ पराभिध्यानात्तु तिरोहितं ततो ह्यस्य बन्धविपर्ययौ ॐ ।।</p> | ||
| Line 2,270: | Line 2,256: | ||
अदर्शनं गमयति । तस्य जीवस्य वासनाभिरिति वा । तस्यान्तर्धापयतीति वा ।। ३२२ ।।</p> | अदर्शनं गमयति । तस्य जीवस्य वासनाभिरिति वा । तस्यान्तर्धापयतीति वा ।। ३२२ ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति पराभिध्यानाधिकरणम् ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">।। इति पराभिध्यानाधिकरणम् ।।</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 2,279: | Line 2,265: | ||
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div> | <div class="teeka-title">न्यायसुधा</div> | ||
<div class="teeka-body"> | <div class="teeka-body"> | ||
<div class="bhashya" id="AV_C03_S02_A007_Nyayasudha" data-verse="AV_C03_S02_A007"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">।। अथ सुषुप्तिबोधमोहाधिकरणानि ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ सुषुप्तिबोधमोहाधिकरणानि ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-ॐ तदभावो नाडीषु तच्छतेरात्मनि ह ॐ ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-ॐ तदभावो नाडीषु तच्छतेरात्मनि ह ॐ ।।</p> | ||
| Line 2,300: | Line 2,282: | ||
स्वतन्त्रोऽपीश्वरो लीलया तानि कारणान्युपादाय जीवं तद्वशतां नीत्वा सुषुप्त्यादिकं प्रापयतीत्यर्थः । एतच्च भाष्यादौ स्पष्टम् ।। ३२४,५,७ ।।</p> | स्वतन्त्रोऽपीश्वरो लीलया तानि कारणान्युपादाय जीवं तद्वशतां नीत्वा सुषुप्त्यादिकं प्रापयतीत्यर्थः । एतच्च भाष्यादौ स्पष्टम् ।। ३२४,५,७ ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति सुषुप्तिबोधमोहाधिकरणानि ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">।। इति सुषुप्तिबोधमोहाधिकरणानि ।।</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 2,309: | Line 2,291: | ||
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div> | <div class="teeka-title">न्यायसुधा</div> | ||
<div class="teeka-body"> | <div class="teeka-body"> | ||
<div class="bhashya" id="AV_C03_S02_A007_B_Nyayasudha" data-verse="AV_C03_S02_A007_B"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">।। अथ कर्मानुस्मृत्यधिकरणम् ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ कर्मानुस्मृत्यधिकरणम् ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ स एव च कर्मानुस्मृतिशब्दविधिभ्यः ॐ ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ स एव च कर्मानुस्मृतिशब्दविधिभ्यः ॐ ।।</p> | ||
| Line 2,325: | Line 2,303: | ||
<p class="gr-vyakhya-para">स्वप्नादीनां परमेश्वरकृतत्वेऽभिहिते किं देशकालान्तरेऽन्योऽपि कर्ताऽस्त्युतेश्वर एवेति संशये लौकिकेश्वराणां देशकालव्यवस्थयैश्वर्यदर्शनादयमपि तथाविध इति प्राप्ते । स एव ईश्वरोऽस्य स्वप्नादेः कर्ता न तु देशकालान्तरेऽन्यः कश्चनेत्येष एवार्थोऽत्र प्रतिपाद्यत इति । न हि यः सुप्तः स एवोत्तिष्ठत्यन्यो वेति कस्यचित्संशयोऽस्ति । न च सुप्तस्य ब्रह्मणैक्यं प्रमाणदृष्टमिष्टं वा परस्येति यत्किञ्चिदेतत् । लाघवार्थं क्रमोल-लङ्घनेन व्याख्यानमिति बो(द्धव्य)ध्यम् । सूत्रकृता च स्वप्नादिवन्न मोहः स्वतन्त्रावस्थेति ज्ञापनाय व्यवधानं कृतमिति ।। ३२६ ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">स्वप्नादीनां परमेश्वरकृतत्वेऽभिहिते किं देशकालान्तरेऽन्योऽपि कर्ताऽस्त्युतेश्वर एवेति संशये लौकिकेश्वराणां देशकालव्यवस्थयैश्वर्यदर्शनादयमपि तथाविध इति प्राप्ते । स एव ईश्वरोऽस्य स्वप्नादेः कर्ता न तु देशकालान्तरेऽन्यः कश्चनेत्येष एवार्थोऽत्र प्रतिपाद्यत इति । न हि यः सुप्तः स एवोत्तिष्ठत्यन्यो वेति कस्यचित्संशयोऽस्ति । न च सुप्तस्य ब्रह्मणैक्यं प्रमाणदृष्टमिष्टं वा परस्येति यत्किञ्चिदेतत् । लाघवार्थं क्रमोल-लङ्घनेन व्याख्यानमिति बो(द्धव्य)ध्यम् । सूत्रकृता च स्वप्नादिवन्न मोहः स्वतन्त्रावस्थेति ज्ञापनाय व्यवधानं कृतमिति ।। ३२६ ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति कर्मानुस्मृत्यधिकरणम् ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">।। इति कर्मानुस्मृत्यधिकरणम् ।।</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 2,334: | Line 2,312: | ||
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div> | <div class="teeka-title">न्यायसुधा</div> | ||
<div class="teeka-body"> | <div class="teeka-body"> | ||
<div class="bhashya" id="AV_C03_S02_A008_Nyayasudha" data-verse="AV_C03_S02_A008"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">।। अथ स्थान(तोऽप्य)भेदाधिकरणम् ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ स्थान(तोऽप्य)भेदाधिकरणम् ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ न स्थानतोऽपि परस्योभयलिङ्गं सर्वत्र हि ॐ ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ न स्थानतोऽपि परस्योभयलिङ्गं सर्वत्र हि ॐ ।।</p> | ||
| Line 2,566: | Line 2,540: | ||
<p class="gr-vyakhya-para">सच्छब्दो निर्दोषार्थः । निर्भेद इत्युपसंहर्तव्ये तत्फलोपसंहारोऽयमपव्याख्याननिरासमप्युपसंहर्तुम् ।। ३२८ ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">सच्छब्दो निर्दोषार्थः । निर्भेद इत्युपसंहर्तव्ये तत्फलोपसंहारोऽयमपव्याख्याननिरासमप्युपसंहर्तुम् ।। ३२८ ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति स्थान(तोऽप्य)भेदाधिकरणम् ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">।। इति स्थान(तोऽप्य)भेदाधिकरणम् ।।</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 2,575: | Line 2,549: | ||
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div> | <div class="teeka-title">न्यायसुधा</div> | ||
<div class="teeka-body"> | <div class="teeka-body"> | ||
<div class="bhashya" id="AV_C03_S02_A010_B39_Nyayasudha" data-verse="AV_C03_S02_A010_B39"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">।। अथ उपमाधिकरणम् ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ उपमाधिकरणम् ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-।। ॐ अत एव चोपमा सूर्यकादिवत् ॐ ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-।। ॐ अत एव चोपमा सूर्यकादिवत् ॐ ।।</p> | ||
| Line 3,294: | Line 3,264: | ||
<p class="gr-vyakhya-para">तस्मादत्यन्तभिन्न एव ब्रह्मणा जीव इति स्थितम् ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">तस्मादत्यन्तभिन्न एव ब्रह्मणा जीव इति स्थितम् ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति उपमाधिकरणम् ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">।। इति उपमाधिकरणम् ।।</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 3,303: | Line 3,273: | ||
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div> | <div class="teeka-title">न्यायसुधा</div> | ||
<div class="teeka-body"> | <div class="teeka-body"> | ||
<div class="bhashya" id="AV_C03_S02_A010_B42_Nyayasudha" data-verse="AV_C03_S02_A010_B42"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">।। अथ अरूपाधिकरणम् ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ अरूपाधिकरणम् ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ अरूपवदेव हि तत्प्रधानत्वात् ॐ ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ अरूपवदेव हि तत्प्रधानत्वात् ॐ ।।</p> | ||
| Line 3,344: | Line 3,310: | ||
<p class="gr-vyakhya-para">अथ तदनन्तरमेव किन्न कृतमरूपवत्त्वाधिकरणार्थस्य अत एव चे ति सूत्रार्थं प्रति हेतुत्वेनोपोद्घातलक्षणया सङ्गत्या वर्णितस्याव्यवधायकत्वात् । हेतुत्वमपि प्रपञ्चयितुमाचार्येण स चाप्राकृतरूपत्वादि ति चशब्दो निबद्धः । कालत्रयेऽप्यशरीरात्परमात्मनो जीवस्य अत्यन्तभेद एव ह्युपपन्न इति ।। ३२९ ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">अथ तदनन्तरमेव किन्न कृतमरूपवत्त्वाधिकरणार्थस्य अत एव चे ति सूत्रार्थं प्रति हेतुत्वेनोपोद्घातलक्षणया सङ्गत्या वर्णितस्याव्यवधायकत्वात् । हेतुत्वमपि प्रपञ्चयितुमाचार्येण स चाप्राकृतरूपत्वादि ति चशब्दो निबद्धः । कालत्रयेऽप्यशरीरात्परमात्मनो जीवस्य अत्यन्तभेद एव ह्युपपन्न इति ।। ३२९ ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति अरूपाधिकरणम् ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">।। इति अरूपाधिकरणम् ।।</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 3,353: | Line 3,319: | ||
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div> | <div class="teeka-title">न्यायसुधा</div> | ||
<div class="teeka-body"> | <div class="teeka-body"> | ||
<div class="bhashya" id="AV_C03_S02_A010_B42_Nyayasudha" data-verse="AV_C03_S02_A010_B42"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">।। अथ वृदि्धह्रासाधिकरणम् ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ वृदि्धह्रासाधिकरणम् ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ वृदि्धह्रासभाक्तवमन्तर्भावादुभयसामञ्जस्यादेवम् ॐ ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ वृदि्धह्रासभाक्तवमन्तर्भावादुभयसामञ्जस्यादेवम् ॐ ।।</p> | ||
| Line 3,367: | Line 3,329: | ||
<p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । साधितं तावन्मौक्तस्यानन्दादेः फलस्य भक्तिसाध्यत्वमम्बुवदग्रहणात्तु न तथात्वमिति सूत्रेण । तच्च अथात आनन्दस्य मीमांसे त्यादिश्रुत्या तारतम्यवदवगम्यते । साध्यतारतम्ये (च) साधनतारतम्यमावश्यकम् । अन्यथा तस्य आकस्मिकत्वप्रसङ्गात् । फलदातुरीश्वरस्यासामञ्जस्यप्रसक्तेश्च । न चैवम् । अतोऽस्ति भक्तेर्वृदि्धह्रासभाक्तव(मिति)म् ।। ३२१२ ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । साधितं तावन्मौक्तस्यानन्दादेः फलस्य भक्तिसाध्यत्वमम्बुवदग्रहणात्तु न तथात्वमिति सूत्रेण । तच्च अथात आनन्दस्य मीमांसे त्यादिश्रुत्या तारतम्यवदवगम्यते । साध्यतारतम्ये (च) साधनतारतम्यमावश्यकम् । अन्यथा तस्य आकस्मिकत्वप्रसङ्गात् । फलदातुरीश्वरस्यासामञ्जस्यप्रसक्तेश्च । न चैवम् । अतोऽस्ति भक्तेर्वृदि्धह्रासभाक्तव(मिति)म् ।। ३२१२ ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति वृदि्धह्रासाधिकरणम् ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">।। इति वृदि्धह्रासाधिकरणम् ।।</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 3,376: | Line 3,338: | ||
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div> | <div class="teeka-title">न्यायसुधा</div> | ||
<div class="teeka-body"> | <div class="teeka-body"> | ||
<div class="bhashya" id="AV_C03_S02_A017_Nyayasudha" data-verse="AV_C03_S02_A017"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">।। अथ स्थानविशेषाधिकरणम् ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ स्थानविशेषाधिकरणम् ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-ॐ स्थानविशेषात्प्रकाशादिवत् ॐ ।। (ॐ उपपत्तेश्च ॐ)</p> | <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-ॐ स्थानविशेषात्प्रकाशादिवत् ॐ ।। (ॐ उपपत्तेश्च ॐ)</p> | ||
| Line 3,433: | Line 3,391: | ||
<p class="gr-vyakhya-para">अन्य आनन्दः परस्य जीवानां चेति सम्बन्धः । एवमीशतेत्यपि योज्यम् । मुख्येशतेत्युपलक्षणया हेतुमाह । इति श्रुतेरिति पूर्वेण सम्बन्धः ।। ३२१७ ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">अन्य आनन्दः परस्य जीवानां चेति सम्बन्धः । एवमीशतेत्यपि योज्यम् । मुख्येशतेत्युपलक्षणया हेतुमाह । इति श्रुतेरिति पूर्वेण सम्बन्धः ।। ३२१७ ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति स्थानविशेषाधिकरणम् ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">।। इति स्थानविशेषाधिकरणम् ।।</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 3,442: | Line 3,400: | ||
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div> | <div class="teeka-title">न्यायसुधा</div> | ||
<div class="teeka-body"> | <div class="teeka-body"> | ||
<div class="bhashya" id="AV_C03_S02_A017_B4_Nyayasudha" data-verse="AV_C03_S02_A017_B4"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">।। अथ पालकत्वाधिकरणम् ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ पालकत्वाधिकरणम् ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ प्रकृतैतावत्त्वं हि प्रतिषेधति ततो ब्रवीति च भूयः ॐ ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ प्रकृतैतावत्त्वं हि प्रतिषेधति ततो ब्रवीति च भूयः ॐ ।।</p> | ||
| Line 3,466: | Line 3,420: | ||
<p class="gr-vyakhya-para">परानपेक्षतया प्रतीयमानं स्वरूपं धर्मो वा स्वभाव इत्युच्यते । स सर्वेषां पदार्थानाम् । (स) सर्वोऽपीशायत्त एव । अन्यथा तेषां स्वातन्त्र्यप्रसङ्गेनास्येशत्वानुपपत्तेः । सर्वं खल्वित्यादिश्रुतिविरोधापत्तेश्च । अन्नदानादौ व्यापारश्च स्फुट एवेति ।। ३२१३ ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">परानपेक्षतया प्रतीयमानं स्वरूपं धर्मो वा स्वभाव इत्युच्यते । स सर्वेषां पदार्थानाम् । (स) सर्वोऽपीशायत्त एव । अन्यथा तेषां स्वातन्त्र्यप्रसङ्गेनास्येशत्वानुपपत्तेः । सर्वं खल्वित्यादिश्रुतिविरोधापत्तेश्च । अन्नदानादौ व्यापारश्च स्फुट एवेति ।। ३२१३ ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति पालकत्वाधिकरणम् ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">।। इति पालकत्वाधिकरणम् ।।</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 3,475: | Line 3,429: | ||
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div> | <div class="teeka-title">न्यायसुधा</div> | ||
<div class="teeka-body"> | <div class="teeka-body"> | ||
<div class="bhashya" id="AV_C03_S02_A017_B5_Nyayasudha" data-verse="AV_C03_S02_A017_B5"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">।। अथ अव्यक्ताधिकरणम् ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ अव्यक्ताधिकरणम् ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ तदव्यक्तमाह हि ॐ ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ तदव्यक्तमाह हि ॐ ।।</p> | ||
| Line 3,494: | Line 3,444: | ||
<p class="gr-vyakhya-para">भक्तानामव्यक्तोऽपीत्यन्वयः । भक्तानामनुग्रहायेत्यध्याहारो वा । जीवशक्तयपेक्षया अव्यक्तोऽपि स्वशक्तयैव दृश्यत इत्यविरोध इति ।। ३२१४ ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">भक्तानामव्यक्तोऽपीत्यन्वयः । भक्तानामनुग्रहायेत्यध्याहारो वा । जीवशक्तयपेक्षया अव्यक्तोऽपि स्वशक्तयैव दृश्यत इत्यविरोध इति ।। ३२१४ ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति अव्यक्ताधिकरणम् ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">।। इति अव्यक्ताधिकरणम् ।।</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 3,503: | Line 3,453: | ||
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div> | <div class="teeka-title">न्यायसुधा</div> | ||
<div class="teeka-body"> | <div class="teeka-body"> | ||
<div class="bhashya" id="AV_C03_S02_A017_B46_Nyayasudha" data-verse="AV_C03_S02_A017_B46"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">।। अथ उभयव्यपदेशाधिकरणम् ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ उभयव्यपदेशाधिकरणम् ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-।। ॐ उभयव्यपदेशात्त्वहिकुण्डलवत् ॐ ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-।। ॐ उभयव्यपदेशात्त्वहिकुण्डलवत् ॐ ।।</p> | ||
| Line 4,267: | Line 4,213: | ||
शब्देन सकलधर्मान्वित इति सूचयति ।। ३२१५ ।।</p> | शब्देन सकलधर्मान्वित इति सूचयति ।। ३२१५ ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति उभयव्यपदेशाधिकरणम् ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">।। इति उभयव्यपदेशाधिकरणम् ।।</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 4,276: | Line 4,222: | ||
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div> | <div class="teeka-title">न्यायसुधा</div> | ||
<div class="teeka-body"> | <div class="teeka-body"> | ||
<div class="bhashya" id="AV_C03_S02_A017_B47_Nyayasudha" data-verse="AV_C03_S02_A017_B47"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">।। अथ परानन्दा(परमता)धिकरणम् ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ परानन्दा(परमता)धिकरणम् ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ परमतः सेतून्मानसम्बन्धभेदव्यपदेशेभ्यः ॐ ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ परमतः सेतून्मानसम्बन्धभेदव्यपदेशेभ्यः ॐ ।।</p> | ||
| Line 4,383: | Line 4,325: | ||
<p class="gr-vyakhya-para">२५२सु०- एतेषामधिकरणानामपव्याख्यानं न स्थानतोऽपीत्यत्रैव निराकृतमिति न पुनः प्रक्रान्तम् ।। ३२१६ ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">२५२सु०- एतेषामधिकरणानामपव्याख्यानं न स्थानतोऽपीत्यत्रैव निराकृतमिति न पुनः प्रक्रान्तम् ।। ३२१६ ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">इति परानन्दा(परमता)धिकरणम् ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">इति परानन्दा(परमता)धिकरणम् ।।</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 4,392: | Line 4,334: | ||
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div> | <div class="teeka-title">न्यायसुधा</div> | ||
<div class="teeka-body"> | <div class="teeka-body"> | ||
<div class="bhashya" id="AV_C03_S02_A020_Nyayasudha" data-verse="AV_C03_S02_A020"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">।। फलदानाधिकरणम् ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">।। फलदानाधिकरणम् ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ फलमत उपपत्तेः ॐ ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ फलमत उपपत्तेः ॐ ।।</p> | ||
| Line 4,490: | Line 4,428: | ||
<p class="gr-vyakhya-para">सु०-इति श्रीमत्पूर्णप्रमतिभगवत्पादसुकृतेरनुव्याख्यानस्य प्रगुणजयतीर्थाख्ययतिना ।४४४कृतायां टीकायां विषमपदवाक्यार्थविवृतौ तृतीयेऽध्यायेऽस्मिन् भजनचरणः पर्यवसितः ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">सु०-इति श्रीमत्पूर्णप्रमतिभगवत्पादसुकृतेरनुव्याख्यानस्य प्रगुणजयतीर्थाख्ययतिना ।४४४कृतायां टीकायां विषमपदवाक्यार्थविवृतौ तृतीयेऽध्यायेऽस्मिन् भजनचरणः पर्यवसितः ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमन्न्यायसुधायां तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमन्न्यायसुधायां तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।।</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
=== पादः 3 === | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C03_S03_I67"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C03_S03_I67"> | ||
<div class="teeka-block"> | <div class="teeka-block"> | ||
| Line 4,503: | Line 4,442: | ||
<span class="shloka-line">सिद्धान्तनिर्णया ह्येता युक्तयो व्याहृताः सदा ॥67॥</span> | <span class="shloka-line">सिद्धान्तनिर्णया ह्येता युक्तयो व्याहृताः सदा ॥67॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="AV_C03_S03_I67_Nyayasudha" data-verse="AV_C03_S03_I67"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अथ तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः</p> | <p class="gr-vyakhya-para">अथ तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">१सु०- उपासनाऽस्मिन्पाद उच्यत इति भाष्यम् । तत्रोपासनार्थस्यास्य पादस्य का पूर्वेणोत्तरेण वा सङ्गतिरित्यतोऽस्य पादस्य सङ्गतिं वदन् प्रसङ्गादेतदध्यायगतपादचतुष्टयस्याप्याह | <p class="gr-vyakhya-para">१सु०- उपासनाऽस्मिन्पाद उच्यत इति भाष्यम् । तत्रोपासनार्थस्यास्य पादस्य का पूर्वेणोत्तरेण वा सङ्गतिरित्यतोऽस्य पादस्य सङ्गतिं वदन् प्रसङ्गादेतदध्यायगतपादचतुष्टयस्याप्याह | ||
| Line 5,341: | Line 5,276: | ||
<p class="gr-vyakhya-para">अव्याहताः सदेति सिद्धान्तयुक्तित्वसमर्थनम् ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">अव्याहताः सदेति सिद्धान्तयुक्तित्वसमर्थनम् ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति न्यायमालास्थलानि ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">।। इति न्यायमालास्थलानि ।।</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 5,350: | Line 5,285: | ||
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div> | <div class="teeka-title">न्यायसुधा</div> | ||
<div class="teeka-body"> | <div class="teeka-body"> | ||
<div class="bhashya" id="AV_C03_S03_A001_Nyayasudha" data-verse="AV_C03_S03_A001"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">।। अथ सर्ववेदा(न्तप्रत्यया)धिकरणम् ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ सर्ववेदा(न्तप्रत्यया)धिकरणम् ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनाद्यविशेषात् ॐ ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनाद्यविशेषात् ॐ ।।</p> | ||
| Line 5,945: | Line 5,876: | ||
<p class="gr-vyakhya-para">अथवा यथाशब्दस्यात्मशब्देनाव्ययीभावः । ततः शक्तिशब्देन कर्मधारयः । योग्यतानुसारिण्या शक्तयेत्यर्थः । अत्र यथाऽऽत्मशक्तयैव श्रवणं मननं तथाऽऽचरेदित्येतावतैवोपसंहारे कर्तव्येऽधिकमुच्यते यत्तच्छ्रवणमननयोरुक्तस्य निदिध्यासनाङ्गत्वस्यापि उपसंहारार्थम् । कृत्वा अथवा कुर्वन्नपीति विशेषज्ञापनार्थं च । अयं च विकल्पो गुरूपदेशानुरोधेन व्यवतिष्ठते । अथवा पूर्वार्ध एवाधिकरणार्थोपसंहारः । तत्राचरेदिति वक्ष्यमाणं सिंहावलोकनेन सम्बध्यते । इति सिद्धमिति शेषः ।। ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">अथवा यथाशब्दस्यात्मशब्देनाव्ययीभावः । ततः शक्तिशब्देन कर्मधारयः । योग्यतानुसारिण्या शक्तयेत्यर्थः । अत्र यथाऽऽत्मशक्तयैव श्रवणं मननं तथाऽऽचरेदित्येतावतैवोपसंहारे कर्तव्येऽधिकमुच्यते यत्तच्छ्रवणमननयोरुक्तस्य निदिध्यासनाङ्गत्वस्यापि उपसंहारार्थम् । कृत्वा अथवा कुर्वन्नपीति विशेषज्ञापनार्थं च । अयं च विकल्पो गुरूपदेशानुरोधेन व्यवतिष्ठते । अथवा पूर्वार्ध एवाधिकरणार्थोपसंहारः । तत्राचरेदिति वक्ष्यमाणं सिंहावलोकनेन सम्बध्यते । इति सिद्धमिति शेषः ।। ।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति सर्वदा(न्तप्रत्यया)धिकरणम् ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">।। इति सर्वदा(न्तप्रत्यया)धिकरणम् ।।</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 5,954: | Line 5,885: | ||
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div> | <div class="teeka-title">न्यायसुधा</div> | ||
<div class="teeka-body"> | <div class="teeka-body"> | ||
<div class="bhashya" id="AV_C03_S03_A002_Nyayasudha" data-verse="AV_C03_S03_A002"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">।। अथ उपसंहाराधिकरणम् ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ उपसंहाराधिकरणम् ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ उपसंहारोऽर्थाभेदाद्विधिशेषवत्समाने च ॐ ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ उपसंहारोऽर्थाभेदाद्विधिशेषवत्समाने च ॐ ।।</p> | ||
| Line 5,969: | Line 5,896: | ||
<p class="gr-vyakhya-para">श्रवणं मननं तथेति वर्तते । यथाऽऽत्मशक्तयैवेति च । अनेन प्राप्तेश्च समञ्जसमि त्यादीनां सूत्राणामपि तात्पर्यमुक्तं वेदितव्यम् । तथा तन्निर्धारणार्थनियम इत्यादीनां, प्रथमाधिकरणव्याख्यानेनेति ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">श्रवणं मननं तथेति वर्तते । यथाऽऽत्मशक्तयैवेति च । अनेन प्राप्तेश्च समञ्जसमि त्यादीनां सूत्राणामपि तात्पर्यमुक्तं वेदितव्यम् । तथा तन्निर्धारणार्थनियम इत्यादीनां, प्रथमाधिकरणव्याख्यानेनेति ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति उपसंहाराधिकरणम् ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">।। इति उपसंहाराधिकरणम् ।।</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 5,978: | Line 5,905: | ||
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div> | <div class="teeka-title">न्यायसुधा</div> | ||
<div class="teeka-body"> | <div class="teeka-body"> | ||
<div class="bhashya" id="AV_C03_S03_A042_Nyayasudha" data-verse="AV_C03_S03_A042"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">।। अथ अनुबन्धाद्यधिकरणम् ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ अनुबन्धाद्यधिकरणम् ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ।। ॐ अनुबन्धादिभ्यश्च ॐ ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ।। ॐ अनुबन्धादिभ्यश्च ॐ ।।</p> | ||
| Line 6,222: | Line 6,145: | ||
<p class="gr-vyakhya-para">अतो यमाद्यङ्गमवश्यानुष्ठेयमिति सिद्धम् ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">अतो यमाद्यङ्गमवश्यानुष्ठेयमिति सिद्धम् ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति अनुबन्धाद्यधिकरणम् ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">।। इति अनुबन्धाद्यधिकरणम् ।।</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,231: | Line 6,154: | ||
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div> | <div class="teeka-title">न्यायसुधा</div> | ||
<div class="teeka-body"> | <div class="teeka-body"> | ||
<div class="bhashya" id="AV_AV_C03_S03_A042_B25_Nyayasudha" data-verse="AV_AV_C03_S03_A042_B25"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">।। अथ विद्याधिकरणम् ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ विद्याधिकरणम् ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ।। ॐ विद्यैव तु निर्धारणात् ॐ ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ।। ॐ विद्यैव तु निर्धारणात् ॐ ।।</p> | ||
| Line 7,482: | Line 7,401: | ||
<p class="gr-vyakhya-para">उच्यते । प्रकरणशुद्धौ प्रमेयं सुग्रहं भवतीत्यतः क्रमभङ्गः । तथा हि । उपासनस्वरूपानिश्चये न कोऽपि विचारोऽवकाशं लभत इति तत्स्वरूपमादौ दर्शितम् । ततस्तस्य कर्तव्यता समर्थिता । अनन्तरं तदितिकर्तव्यताजिज्ञासायां योग्यतादिविचार इति ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">उच्यते । प्रकरणशुद्धौ प्रमेयं सुग्रहं भवतीत्यतः क्रमभङ्गः । तथा हि । उपासनस्वरूपानिश्चये न कोऽपि विचारोऽवकाशं लभत इति तत्स्वरूपमादौ दर्शितम् । ततस्तस्य कर्तव्यता समर्थिता । अनन्तरं तदितिकर्तव्यताजिज्ञासायां योग्यतादिविचार इति ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति विद्याधिकरणम् ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">।। इति विद्याधिकरणम् ।।</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 7,491: | Line 7,410: | ||
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div> | <div class="teeka-title">न्यायसुधा</div> | ||
<div class="teeka-body"> | <div class="teeka-body"> | ||
<div class="bhashya" id="AV_C03_S03_A042_B90_Nyayasudha" data-verse="AV_C03_S03_A042_B90"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">।। अथ यावदधिकाराधिकरणम् ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ यावदधिकाराधिकरणम् ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ।। ॐ यावदधिकारमवस्थितिराधिकारिकाणाम् ॐ ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ।। ॐ यावदधिकारमवस्थितिराधिकारिकाणाम् ॐ ।।</p> | ||
| Line 7,568: | Line 7,483: | ||
।।</p> | ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति यावदधिकाराधिकरणम् ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">।। इति यावदधिकाराधिकरणम् ।।</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 7,577: | Line 7,492: | ||
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div> | <div class="teeka-title">न्यायसुधा</div> | ||
<div class="teeka-body"> | <div class="teeka-body"> | ||
<div class="bhashya" id="AV_C03_S03_A042_B95_Nyayasudha" data-verse="AV_C03_S03_A042_B95"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">।। अथ इयदामननाधिकरणम् ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ इयदामननाधिकरणम् ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ।। ॐ इयदामननात् ॐ ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ।। ॐ इयदामननात् ॐ ।।</p> | ||
| Line 7,657: | Line 7,568: | ||
<p class="gr-vyakhya-para">ततो भगवानिति ।। ३३२१ ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">ततो भगवानिति ।। ३३२१ ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति इयदामननाधिकरणम् ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">।। इति इयदामननाधिकरणम् ।।</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 7,666: | Line 7,577: | ||
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div> | <div class="teeka-title">न्यायसुधा</div> | ||
<div class="teeka-body"> | <div class="teeka-body"> | ||
<div class="bhashya" id="AV_C03_S03_A042_B97_Nyayasudha" data-verse="AV_C03_S03_A042_B97"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">।। अथ दर्शनभेदाधिकरणम् ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ दर्शनभेदाधिकरणम् ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ।। ॐ प्रज्ञान्तरपृथक्तववद्दृष्टिश्च तदुक्तम् ॐ ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ।। ॐ प्रज्ञान्तरपृथक्तववद्दृष्टिश्च तदुक्तम् ॐ ।।</p> | ||
| Line 7,681: | Line 7,588: | ||
<p class="gr-vyakhya-para">नानाविधेति शेषः ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">नानाविधेति शेषः ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति दर्शनभेदाधिकरणम् ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">।। इति दर्शनभेदाधिकरणम् ।।</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 7,690: | Line 7,597: | ||
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div> | <div class="teeka-title">न्यायसुधा</div> | ||
<div class="teeka-body"> | <div class="teeka-body"> | ||
<div class="bhashya" id="AV_C03_S03_A042_B107_Nyayasudha" data-verse="AV_C03_S03_A042_B107"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">।। अथ प्रदानाधिकरणगुरुप्रसादाधिकरणौ ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ प्रदानाधिकरणगुरुप्रसादाधिकरणौ ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ।। ॐ प्रदानवदेव तदुक्तम् ॐ ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ।। ॐ प्रदानवदेव तदुक्तम् ॐ ।।</p> | ||
| Line 7,724: | Line 7,627: | ||
। अन्वयव्यतिरेकाभ्यां श्रुत्या च प्रमाणानामेव प्रमेयाधिगतिसाधनत्वनिश्चयादिति भावः । आख्यायिकास्वपि श्रवणादीनामनुक्तिमात्रम् । न पुनरभावोक्तिरस्ति ।। ३३२७ ।।</p> | । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां श्रुत्या च प्रमाणानामेव प्रमेयाधिगतिसाधनत्वनिश्चयादिति भावः । आख्यायिकास्वपि श्रवणादीनामनुक्तिमात्रम् । न पुनरभावोक्तिरस्ति ।। ३३२७ ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति प्रदानाधिकरणगुरुप्रसादाधिकरणौ ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">।। इति प्रदानाधिकरणगुरुप्रसादाधिकरणौ ।।</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 7,733: | Line 7,636: | ||
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div> | <div class="teeka-title">न्यायसुधा</div> | ||
<div class="teeka-body"> | <div class="teeka-body"> | ||
<div class="bhashya" id="AV_C03_S03_A042_B108_Nyayasudha" data-verse="AV_C03_S03_A042_B108"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">।। अथ पूर्वविकल्पाधिकरणम् ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ पूर्वविकल्पाधिकरणम् ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ।। ॐ पूर्वविकल्पः प्रकरणात्स्यात्क्रियामानसवत् ॐ ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ।। ॐ पूर्वविकल्पः प्रकरणात्स्यात्क्रियामानसवत् ॐ ।।</p> | ||
| Line 7,802: | Line 7,701: | ||
<p class="gr-vyakhya-para">इह जन्मान्तरे वा हिरण्यगर्भोपदेशेन विना न कस्यापि मुक्तिरित्यतस्तस्य गुरुत्वमुपपन्नम् । तदितरेषामप्युत्तमानां विद्यासम्प्रदायप्रवर्तकत्वात् गुरुत्वम् अप्रवर्तकानां तु अनुग्राहकत्वादिनेति ।। ३३२८ ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">इह जन्मान्तरे वा हिरण्यगर्भोपदेशेन विना न कस्यापि मुक्तिरित्यतस्तस्य गुरुत्वमुपपन्नम् । तदितरेषामप्युत्तमानां विद्यासम्प्रदायप्रवर्तकत्वात् गुरुत्वम् अप्रवर्तकानां तु अनुग्राहकत्वादिनेति ।। ३३२८ ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति पूर्वविकल्पाधिकरणम् ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">।। इति पूर्वविकल्पाधिकरणम् ।।</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 7,811: | Line 7,710: | ||
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div> | <div class="teeka-title">न्यायसुधा</div> | ||
<div class="teeka-body"> | <div class="teeka-body"> | ||
<div class="bhashya" id="AV_C03_S03_A042_B112_Nyayasudha" data-verse="AV_C03_S03_A042_B112"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">।। अथ ताद्विद्याधिकरणम् ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ ताद्विद्याधिकरणम् ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ।। ॐ परेण च शब्दस्य ताद्विध्यं भूयस्त्वात्त्वनुबन्धः ॐ ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ।। ॐ परेण च शब्दस्य ताद्विध्यं भूयस्त्वात्त्वनुबन्धः ॐ ।।</p> | ||
| Line 7,866: | Line 7,761: | ||
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति श्रीमज्जयतीर्थविरचितायां श्रीमन्न्यायसुधायां तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः समाप्तः ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">।। इति श्रीमज्जयतीर्थविरचितायां श्रीमन्न्यायसुधायां तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः समाप्तः ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">अथ तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः</p> | <p class="gr-vyakhya-para">अथ तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
=== पादः 4 === | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C03_S04_I03"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C03_S04_I03"> | ||
<div class="teeka-block"> | <div class="teeka-block"> | ||
| Line 7,879: | Line 7,775: | ||
<span class="shloka-line">बलवद्विरोधिसद्भावे जैमिन्याद्युक्तिरिष्यते ॥3॥</span> | <span class="shloka-line">बलवद्विरोधिसद्भावे जैमिन्याद्युक्तिरिष्यते ॥3॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="AV_C03_S04_I03_Nyayasudha" data-verse="AV_C03_S04_I03"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">।। अथ पुरुषार्थाधिकरणम् ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ पुरुषार्थाधिकरणम् ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">१सु०- ज्ञानसामर्थ्यमस्मिन्पाद उच्यत इति पादप्रतिपाद्यं भाष्येऽभिहितम् । सङ्गतिस्तु प्रागुक्तैव । ननु च ज्ञानस्य स्वातन्त्र्येण मोक्षसाधनत्वं सामर्थ्यम् । तच्च विद्यैव इत्युक्तम् । किमपरमवशिष्यते । यदर्थं पादारम्भः ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">१सु०- ज्ञानसामर्थ्यमस्मिन्पाद उच्यत इति पादप्रतिपाद्यं भाष्येऽभिहितम् । सङ्गतिस्तु प्रागुक्तैव । ननु च ज्ञानस्य स्वातन्त्र्येण मोक्षसाधनत्वं सामर्थ्यम् । तच्च विद्यैव इत्युक्तम् । किमपरमवशिष्यते । यदर्थं पादारम्भः ।</p> | ||
| Line 7,965: | Line 7,857: | ||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु नायं जैमिन्यादिमतस्य विषयो वक्तुं शक्यते । बलवद्विरोधसद्भावे कर्मणोऽपि स्वर्गादिसाधनत्वानुपपत्तेः । मैवम् । न हि यज्ज्ञानस्य प्रतिबन्धकं कर्म तत्कर्मणोऽपीत्यस्ति नियमः । लोकेऽन्यथा दर्शनात् । फलप्रतिबन्धककर्मसद्भावे कथमिति चेत् । तदा स्वर्गादिसाधनं कर्मैव नोत्पद्यते । उत्पन्नं वा प्रतिबद्धं तिष्ठतीति को विरोधः । न हि बलवद्विरोधिसद्भावे सर्वत्रैव जैमिन्याद्युक्तिरिष्यत इत्युक्तम् । इयं च व्यवस्था पूर्वव्यवस्थयोपस्कर्तव्या । अन्यथा विरोधापत्तेरिति ।। ३४१ ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">ननु नायं जैमिन्यादिमतस्य विषयो वक्तुं शक्यते । बलवद्विरोधसद्भावे कर्मणोऽपि स्वर्गादिसाधनत्वानुपपत्तेः । मैवम् । न हि यज्ज्ञानस्य प्रतिबन्धकं कर्म तत्कर्मणोऽपीत्यस्ति नियमः । लोकेऽन्यथा दर्शनात् । फलप्रतिबन्धककर्मसद्भावे कथमिति चेत् । तदा स्वर्गादिसाधनं कर्मैव नोत्पद्यते । उत्पन्नं वा प्रतिबद्धं तिष्ठतीति को विरोधः । न हि बलवद्विरोधिसद्भावे सर्वत्रैव जैमिन्याद्युक्तिरिष्यत इत्युक्तम् । इयं च व्यवस्था पूर्वव्यवस्थयोपस्कर्तव्या । अन्यथा विरोधापत्तेरिति ।। ३४१ ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति पुरुषार्थाधिकरणम् ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">।। इति पुरुषार्थाधिकरणम् ।।</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 7,974: | Line 7,866: | ||
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div> | <div class="teeka-title">न्यायसुधा</div> | ||
<div class="teeka-body"> | <div class="teeka-body"> | ||
<div class="bhashya" id="AV_C03_S04_A001_Nyayasudha" data-verse="AV_C03_S04_A001"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">।। अथ कामचाराधिकरणम् ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ कामचाराधिकरणम् ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ।। ॐ स्तुतयेऽनुमतिर्वा ॐ ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ।। ॐ स्तुतयेऽनुमतिर्वा ॐ ।।</p> | ||
| Line 9,542: | Line 9,430: | ||
मुक्ततारतम्यविषये ।।</p> | मुक्ततारतम्यविषये ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति कामचाराधिकरणम् ।। ३४४ ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">।। इति कामचाराधिकरणम् ।। ३४४ ।।</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 9,551: | Line 9,439: | ||
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div> | <div class="teeka-title">न्यायसुधा</div> | ||
<div class="teeka-body"> | <div class="teeka-body"> | ||
<div class="bhashya" id="AV_C03_S04_A002_Nyayasudha" data-verse="AV_C03_S04_A002"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">।। अथ उभयलिङ्ग-आधिकारिकाधिकरणे ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ उभयलिङ्ग-आधिकारिकाधिकरणे ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">सु०-</p> | <p class="gr-vyakhya-para">सु०-</p> | ||
| Line 12,137: | Line 12,021: | ||
<p class="gr-vyakhya-para">उत्तमत्वतारम्यानुसारिणी रमादिषु भक्तिः हरेः प्रीतिदैव । यस्मात् सोत्तमा भक्तिः । शास्त्रविहितभक्तित्वादित्यर्थः । स्वोपगा सा विष्णुविषया भक्तिर्यथेत्यर्थः । इति वा अनुमातव्यमिति शेषः । अत्रापि पूर्ववद्विशिष्टसाधनात् पृथक्प्रयोगद्वयेन वा साध्यद्वयसिदि्धः ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">उत्तमत्वतारम्यानुसारिणी रमादिषु भक्तिः हरेः प्रीतिदैव । यस्मात् सोत्तमा भक्तिः । शास्त्रविहितभक्तित्वादित्यर्थः । स्वोपगा सा विष्णुविषया भक्तिर्यथेत्यर्थः । इति वा अनुमातव्यमिति शेषः । अत्रापि पूर्ववद्विशिष्टसाधनात् पृथक्प्रयोगद्वयेन वा साध्यद्वयसिदि्धः ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति उभयलिङ्गआधिकारिकाधिकरणे ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">।। इति उभयलिङ्गआधिकारिकाधिकरणे ।।</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 12,146: | Line 12,030: | ||
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div> | <div class="teeka-title">न्यायसुधा</div> | ||
<div class="teeka-body"> | <div class="teeka-body"> | ||
<div class="bhashya" id="AV_C03_S04_A003_Nyayasudha" data-verse="AV_C03_S04_A003"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">।। अथ फलश्रुत्यधिकरणम् ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ फलश्रुत्यधिकरणम् ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ।। ॐ स्वामिनः फलश्रुतेरित्यात्रेयः ॐ ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ।। ॐ स्वामिनः फलश्रुतेरित्यात्रेयः ॐ ।।</p> | ||
| Line 12,361: | Line 12,241: | ||
मनुष्योत्तमानामादित्वोक्तया, निरयाद्यनेकफलोक्तया च । वचोऽस्तीति शेषः ।।</p> | मनुष्योत्तमानामादित्वोक्तया, निरयाद्यनेकफलोक्तया च । वचोऽस्तीति शेषः ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति फलश्रुत्यधिकरणम् ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">।। इति फलश्रुत्यधिकरणम् ।।</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 12,370: | Line 12,250: | ||
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div> | <div class="teeka-title">न्यायसुधा</div> | ||
<div class="teeka-body"> | <div class="teeka-body"> | ||
<div class="bhashya" id="AV_C03_S04_A004_Nyayasudha" data-verse="AV_C03_S04_A004"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">।। अथ अनाविष्काराधिकरणम् ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ अनाविष्काराधिकरणम् ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-।।ॐ अनाविष्कुर्वन्नन्वयात् ॐ ।। | <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-।।ॐ अनाविष्कुर्वन्नन्वयात् ॐ ।। | ||
| Line 12,456: | Line 12,332: | ||
<p class="gr-vyakhya-para">दानफलेनेति शेषः । पात्रे क्रियमाणं खलु दानं फलायालम् । नापात्रे । प्रत्युत प्रत्यवायस्यैव हेतुः । आविष्कारेज्ञानदाने चायोग्यानामपि तत्प्राप्तिर्भवति । सा च प्रतिषिद्धेति भावः ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">दानफलेनेति शेषः । पात्रे क्रियमाणं खलु दानं फलायालम् । नापात्रे । प्रत्युत प्रत्यवायस्यैव हेतुः । आविष्कारेज्ञानदाने चायोग्यानामपि तत्प्राप्तिर्भवति । सा च प्रतिषिद्धेति भावः ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति अनाविष्काराधिकरणम् ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">।। इति अनाविष्काराधिकरणम् ।।</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 12,465: | Line 12,341: | ||
<div class="teeka-title">न्यायसुधा</div> | <div class="teeka-title">न्यायसुधा</div> | ||
<div class="teeka-body"> | <div class="teeka-body"> | ||
<div class="bhashya" id="AV_C03_S04_A004_B7_Nyayasudha" data-verse="AV_C03_S04_A004_B7"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">।। ऐहिकाधिकरणमुक्तिफलाधिकरणे ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">।। ऐहिकाधिकरणमुक्तिफलाधिकरणे ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ ऐहिकमप्रस्तुतप्रतिबन्धे तद्दर्शनात् ॐ ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ ऐहिकमप्रस्तुतप्रतिबन्धे तद्दर्शनात् ॐ ।।</p> | ||
| Line 12,492: | Line 12,364: | ||
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति श्रीमन्न्यायसुधायां तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पाद ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">।। इति श्रीमन्न्यायसुधायां तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पाद ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति तृतीयाध्यायः ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">।। इति तृतीयाध्यायः ।।</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||