Bhagavadgitabhashya: Difference between revisions
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3) |
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3) |
||
| Line 646: | Line 646: | ||
<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote> | <blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C02_V11"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C02_V11_B01" data-verse="BGB_C02_V11"> | <div class="bhashya" id="BGB_C02_V11_B01" data-verse="BGB_C02_V11"> | ||
<span class="gr-moola">प्रज्ञावादान्</span> स्वमनीषोत्थवचनानि । कथमशोच्याः? <span class="gr-moola">गतासून्</span>॥११ ॥ | <span class="gr-moola">प्रज्ञावादान्</span> स्वमनीषोत्थवचनानि । कथमशोच्याः? <span class="gr-moola">गतासून्</span>॥११ ॥ | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 659: | Line 662: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C02_V12"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C02_V12_B01" data-verse="BGB_C02_V12"> | <div class="bhashya" id="BGB_C02_V12_B01" data-verse="BGB_C02_V12"> | ||
<p>किमिति? <span class="gr-moola">न त्वेवाहम्</span> ॥ ईश्वरनित्यत्वस्याप्रस्तुतत्वाद् दृष्टान्तत्वेनाह –<span class="gr-prateeka">न त्वेति ॥</span> यथाऽहं नित्यः सर्ववेदान्तेषु प्रसिद्धः; एवं त्वमेते जनाधिपाश्च नित्याः ॥ १२ ॥</p> | <p>किमिति? <span class="gr-moola">न त्वेवाहम्</span> ॥ ईश्वरनित्यत्वस्याप्रस्तुतत्वाद् दृष्टान्तत्वेनाह –<span class="gr-prateeka">न त्वेति ॥</span> यथाऽहं नित्यः सर्ववेदान्तेषु प्रसिद्धः; एवं त्वमेते जनाधिपाश्च नित्याः ॥ १२ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 672: | Line 678: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C02_V13"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C02_V13_B01" data-verse="BGB_C02_V13"> | <div class="bhashya" id="BGB_C02_V13_B01" data-verse="BGB_C02_V13"> | ||
<p>देहिनो भाव एतद्भवति; तदेवासिद्धमिति चेद्, न- <span class="gr-prateeka">देहिनोऽस्मिन् ॥</span> यथा कौमारादिशरीरभेदेऽपि देही तदीक्षिता सिद्धः; एवं देहान्तरप्राप्तावपि, ईक्षितृत्वात् ।</p> | <p>देहिनो भाव एतद्भवति; तदेवासिद्धमिति चेद्, न- <span class="gr-prateeka">देहिनोऽस्मिन् ॥</span> यथा कौमारादिशरीरभेदेऽपि देही तदीक्षिता सिद्धः; एवं देहान्तरप्राप्तावपि, ईक्षितृत्वात् ।</p> | ||
| Line 714: | Line 721: | ||
<div class="bhashya" id="BGB_C02_V13_B11" data-verse="BGB_C02_V13"> | <div class="bhashya" id="BGB_C02_V13_B11" data-verse="BGB_C02_V13"> | ||
<p>नापि देहनाशमित्याह – <span class="gr-prateeka">देहिन इति ॥</span> यथा कौमारादिदेहहानेन जरादिप्राप्तावशोकः, एवं जीर्णादिदेहहानेन देहान्तरप्राप्तावपि ॥ १३ ॥</p> | <p>नापि देहनाशमित्याह – <span class="gr-prateeka">देहिन इति ॥</span> यथा कौमारादिदेहहानेन जरादिप्राप्तावशोकः, एवं जीर्णादिदेहहानेन देहान्तरप्राप्तावपि ॥ १३ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 725: | Line 734: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C02_V14"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C02_V14_B01" data-verse="BGB_C02_V14"> | <div class="bhashya" id="BGB_C02_V14_B01" data-verse="BGB_C02_V14"> | ||
<p>तथाऽपि तद्दर्शनाभावादिना शोक इति चेद्? नेत्याह – <span class="gr-prateeka">मात्रास्पर्शा इति ॥</span> मीयन्त इति मात्राः = विषयाः, तेषां स्पर्शाः = सम्बन्धाः । त एव <span class="gr-moola">शीतोष्णसुखदुःखदाः</span>। देहे शीतोष्णादिसम्बन्धाद्धि शीतोष्णाद्यनुभव आत्मनः। ततश्च सुखदुःखे । नह्यात्मनः स्वतो दुःखादिः सम्भवति । कुतः? आगमापायित्वात् । यद्यात्मनः स्वतः स्युः सुप्तावपि स्युः । अतो ‘यतो मात्रास्पर्शा जाग्रदादावेव ते सन्ति; नान्यदा’ इति तदन्वयव्यतिरेकित्वात् तन्निमित्ता एव, नात्मनः स्वतः ।</p> | <p>तथाऽपि तद्दर्शनाभावादिना शोक इति चेद्? नेत्याह – <span class="gr-prateeka">मात्रास्पर्शा इति ॥</span> मीयन्त इति मात्राः = विषयाः, तेषां स्पर्शाः = सम्बन्धाः । त एव <span class="gr-moola">शीतोष्णसुखदुःखदाः</span>। देहे शीतोष्णादिसम्बन्धाद्धि शीतोष्णाद्यनुभव आत्मनः। ततश्च सुखदुःखे । नह्यात्मनः स्वतो दुःखादिः सम्भवति । कुतः? आगमापायित्वात् । यद्यात्मनः स्वतः स्युः सुप्तावपि स्युः । अतो ‘यतो मात्रास्पर्शा जाग्रदादावेव ते सन्ति; नान्यदा’ इति तदन्वयव्यतिरेकित्वात् तन्निमित्ता एव, नात्मनः स्वतः ।</p> | ||
| Line 735: | Line 745: | ||
<div class="bhashya" id="BGB_C02_V14_B03" data-verse="BGB_C02_V14"> | <div class="bhashya" id="BGB_C02_V14_B03" data-verse="BGB_C02_V14"> | ||
<p>अत आत्मनो देहाद्यात्मभ्रम एव सुखदुःखकारणम् । अतस्तद्विमुक्तस्य बन्धुमरणादिदुःखं न संभवति । अतोऽभिमानं परित्यज्य <span class="gr-moola">तान्</span> शीतोष्णादीन् <span class="gr-moola">तितिक्षस्व</span> ॥ १४ ॥</p> | <p>अत आत्मनो देहाद्यात्मभ्रम एव सुखदुःखकारणम् । अतस्तद्विमुक्तस्य बन्धुमरणादिदुःखं न संभवति । अतोऽभिमानं परित्यज्य <span class="gr-moola">तान्</span> शीतोष्णादीन् <span class="gr-moola">तितिक्षस्व</span> ॥ १४ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 746: | Line 758: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C02_V15"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C02_V15_B01" data-verse="BGB_C02_V15"> | <div class="bhashya" id="BGB_C02_V15_B01" data-verse="BGB_C02_V15"> | ||
<p>अतः प्रयोजनमाह – <span class="gr-prateeka">यं हीति ॥</span> <span class="gr-moola">यम् एते</span> मात्रास्पर्शा <span class="gr-moola">न व्यथयन्ति</span>। पुरि शयमेव सन्तम् । शरीरसम्बन्धाभावे सर्वेषामपि व्यथाभावात् पुरुषम् इति विशेषणम् । कथं न व्यथयन्ति? समदुःखसुखत्वात् । तत् कथम् ? धैर्येण ॥ १५ ॥</p> | <p>अतः प्रयोजनमाह – <span class="gr-prateeka">यं हीति ॥</span> <span class="gr-moola">यम् एते</span> मात्रास्पर्शा <span class="gr-moola">न व्यथयन्ति</span>। पुरि शयमेव सन्तम् । शरीरसम्बन्धाभावे सर्वेषामपि व्यथाभावात् पुरुषम् इति विशेषणम् । कथं न व्यथयन्ति? समदुःखसुखत्वात् । तत् कथम् ? धैर्येण ॥ १५ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 759: | Line 774: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C02_V16"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C02_V16_B01" data-verse="BGB_C02_V16"> | <div class="bhashya" id="BGB_C02_V16_B01" data-verse="BGB_C02_V16"> | ||
<p>‘नित्य आत्मा’ इत्युक्तम् । किम् आत्मैव नित्यः, आहोस्विद् अन्यदपि ? अन्यदपि । तत् किम् इति ? आह – नासत इति ॥ असतः कारणस्य सतः ब्रह्मणश्च अभावो न विद्यते ।</p> | <p>‘नित्य आत्मा’ इत्युक्तम् । किम् आत्मैव नित्यः, आहोस्विद् अन्यदपि ? अन्यदपि । तत् किम् इति ? आह – नासत इति ॥ असतः कारणस्य सतः ब्रह्मणश्च अभावो न विद्यते ।</p> | ||
| Line 769: | Line 785: | ||
<div class="bhashya" id="BGB_C02_V16_B03" data-verse="BGB_C02_V16"> | <div class="bhashya" id="BGB_C02_V16_B03" data-verse="BGB_C02_V16"> | ||
<p>असतः कारणत्वं च – <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘सदसद्रूपया चासौ गुणमय्याऽगुणो विभुः’ (भाग.१.२.३१)</span></span> इति भागवते । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘असतः सदजायत’ (ऋ.१०.७२.२)</span></span> इति च । अव्यक्तेश्च । सम्प्रदायतश्चैतत् सिद्धम् इत्याह – <span class="gr-prateeka">उभयोरपीति ॥</span> <span class="gr-moola">अन्तो</span> निर्णयः॥१६ ॥</p> | <p>असतः कारणत्वं च – <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘सदसद्रूपया चासौ गुणमय्याऽगुणो विभुः’ (भाग.१.२.३१)</span></span> इति भागवते । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘असतः सदजायत’ (ऋ.१०.७२.२)</span></span> इति च । अव्यक्तेश्च । सम्प्रदायतश्चैतत् सिद्धम् इत्याह – <span class="gr-prateeka">उभयोरपीति ॥</span> <span class="gr-moola">अन्तो</span> निर्णयः॥१६ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 780: | Line 798: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C02_V17"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C02_V17_B01" data-verse="BGB_C02_V17"> | <div class="bhashya" id="BGB_C02_V17_B01" data-verse="BGB_C02_V17"> | ||
<p>किं बहुना ! यद् देशतोऽनन्तं तन्नित्यमेव, वेदाद्यन्यदपीत्याह – <span class="gr-prateeka">अविनाशीति ॥</span> नापि शापादिना विनाश इत्याह – <span class="gr-prateeka">विनाशमिति ॥</span> अव्ययं च तद् ॥ १७ ॥</p> | <p>किं बहुना ! यद् देशतोऽनन्तं तन्नित्यमेव, वेदाद्यन्यदपीत्याह – <span class="gr-prateeka">अविनाशीति ॥</span> नापि शापादिना विनाश इत्याह – <span class="gr-prateeka">विनाशमिति ॥</span> अव्ययं च तद् ॥ १७ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 793: | Line 814: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C02_V18"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C02_V18_B01" data-verse="BGB_C02_V18"> | <div class="bhashya" id="BGB_C02_V18_B01" data-verse="BGB_C02_V18"> | ||
<p>भवतु देहस्यापि कस्यचिन्नित्यत्वम् इति । नेत्याह – <span class="gr-prateeka">अन्तवन्त इति ॥</span>अस्तु तर्हि दर्पणनाशात् प्रतिबिम्बनाशवत् आत्मनाशः ? इत्यत आह – <span class="gr-prateeka">नित्यस्येति ॥</span> <span class="gr-moola">‘शरीरिणः’</span> इति ईश्वरव्यावृत्तये । न च नैमित्तिकनाश इत्याह – <span class="gr-prateeka">अनाशिन इति ॥</span> कुतः ? अप्रमेयेश्वरसरूपत्वात् । न ह्युपाधिबिम्बसन्निध्यनाशे प्रतिबिम्बनाशः, सति च प्रदर्शके । स्वयमेवात्र प्रदर्शकः, चित्त्वात् । नित्यश्चोपाधिः कश्चिदस्ति ॥</p> | <p>भवतु देहस्यापि कस्यचिन्नित्यत्वम् इति । नेत्याह – <span class="gr-prateeka">अन्तवन्त इति ॥</span>अस्तु तर्हि दर्पणनाशात् प्रतिबिम्बनाशवत् आत्मनाशः ? इत्यत आह – <span class="gr-prateeka">नित्यस्येति ॥</span> <span class="gr-moola">‘शरीरिणः’</span> इति ईश्वरव्यावृत्तये । न च नैमित्तिकनाश इत्याह – <span class="gr-prateeka">अनाशिन इति ॥</span> कुतः ? अप्रमेयेश्वरसरूपत्वात् । न ह्युपाधिबिम्बसन्निध्यनाशे प्रतिबिम्बनाशः, सति च प्रदर्शके । स्वयमेवात्र प्रदर्शकः, चित्त्वात् । नित्यश्चोपाधिः कश्चिदस्ति ॥</p> | ||
| Line 799: | Line 821: | ||
<div class="bhashya" id="BGB_C02_V18_B02" data-verse="BGB_C02_V18"> | <div class="bhashya" id="BGB_C02_V18_B02" data-verse="BGB_C02_V18"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavad-id">‘प्रतिपत्तौ विमोक्षस्य नित्योपाध्या स्वरूपया । चिद्रूपया युतो जीवः केशवप्रतिबिम्बकः ॥’</span></span> इति भगवद्वचनात् ॥१८ ॥ | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavad-id">‘प्रतिपत्तौ विमोक्षस्य नित्योपाध्या स्वरूपया । चिद्रूपया युतो जीवः केशवप्रतिबिम्बकः ॥’</span></span> इति भगवद्वचनात् ॥१८ ॥ | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 810: | Line 834: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C02_V19"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C02_V19_B01" data-verse="BGB_C02_V19"> | <div class="bhashya" id="BGB_C02_V19_B01" data-verse="BGB_C02_V19"> | ||
<p>व्यवहारस्तु भ्रान्त इत्याह – <span class="gr-prateeka">य एनमिति ॥</span> कुतः? उक्तहेतुभ्यो <span class="gr-prateeka">नायं हन्ति, न हन्यते ।</span></p> | <p>व्यवहारस्तु भ्रान्त इत्याह – <span class="gr-prateeka">य एनमिति ॥</span> कुतः? उक्तहेतुभ्यो <span class="gr-prateeka">नायं हन्ति, न हन्यते ।</span></p> | ||
| Line 816: | Line 841: | ||
<div class="bhashya" id="BGB_C02_V19_B02" data-verse="BGB_C02_V19"> | <div class="bhashya" id="BGB_C02_V19_B02" data-verse="BGB_C02_V19"> | ||
<p>न हि प्रतिबिम्बस्य क्रिया । स हि बिम्बक्रिययैव क्रियावान् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruthi-id">‘ध्यायतीव’ (बृ.उ.६.३.७)</span></span> इति श्रुतेश्च ॥ १९ ॥</p> | <p>न हि प्रतिबिम्बस्य क्रिया । स हि बिम्बक्रिययैव क्रियावान् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruthi-id">‘ध्यायतीव’ (बृ.उ.६.३.७)</span></span> इति श्रुतेश्च ॥ १९ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 827: | Line 854: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C02_V20"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C02_V20_B01" data-verse="BGB_C02_V20"> | <div class="bhashya" id="BGB_C02_V20_B01" data-verse="BGB_C02_V20"> | ||
<p>अत्र मन्त्रवर्णोऽप्यस्तीत्याह – न जायत इति ॥ न चेश्वरज्ञानवत् भूत्वा भविता । तद्धि – <span class="gr-reference gr-ref-Shruthi-id">‘तदैक्षत’ (छां.उ.६.२.३)</span> ।</p> | <p>अत्र मन्त्रवर्णोऽप्यस्तीत्याह – न जायत इति ॥ न चेश्वरज्ञानवत् भूत्वा भविता । तद्धि – <span class="gr-reference gr-ref-Shruthi-id">‘तदैक्षत’ (छां.उ.६.२.३)</span> ।</p> | ||
| Line 834: | Line 862: | ||
<div class="bhashya" id="BGB_C02_V20_B02" data-verse="BGB_C02_V20"> | <div class="bhashya" id="BGB_C02_V20_B02" data-verse="BGB_C02_V20"> | ||
<p>कुतः? अजादिलक्षणेश्वरसरूपत्वात् । <span class="gr-moola">शाश्वतः</span> सदैकरूपः । पुरं = देहम् अणतीति <span class="gr-moola">पुराणः</span>। तथाऽपि <span class="gr-moola">न हन्यते हन्यमानेऽपि देहे</span> ॥२० ॥</p> | <p>कुतः? अजादिलक्षणेश्वरसरूपत्वात् । <span class="gr-moola">शाश्वतः</span> सदैकरूपः । पुरं = देहम् अणतीति <span class="gr-moola">पुराणः</span>। तथाऽपि <span class="gr-moola">न हन्यते हन्यमानेऽपि देहे</span> ॥२० ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 845: | Line 875: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C02_V21"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C02_V21_B01" data-verse="BGB_C02_V21"> | <div class="bhashya" id="BGB_C02_V21_B01" data-verse="BGB_C02_V21"> | ||
<p>अतो य एवं वेद स कथं कं घातयति, हन्ति वा ? <span class="gr-moola">अविनाशिनं</span> नैमित्तिकनाशरहितम् । <span class="gr-moola">नित्यं</span> स्वाभाविकनाशरहितम् । अथवा- <span class="gr-moola">अविनाशिनं</span> दोषयोगरहितम्, <span class="gr-moola">नित्यं</span> सदा भाविनम् इति सर्वत्र विवेकः । दोषयुक्तपुरुषादिषु नष्टशब्दप्रयोगात् ॥ २१ ॥</p> | <p>अतो य एवं वेद स कथं कं घातयति, हन्ति वा ? <span class="gr-moola">अविनाशिनं</span> नैमित्तिकनाशरहितम् । <span class="gr-moola">नित्यं</span> स्वाभाविकनाशरहितम् । अथवा- <span class="gr-moola">अविनाशिनं</span> दोषयोगरहितम्, <span class="gr-moola">नित्यं</span> सदा भाविनम् इति सर्वत्र विवेकः । दोषयुक्तपुरुषादिषु नष्टशब्दप्रयोगात् ॥ २१ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 858: | Line 891: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C02_V22"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C02_V22_B01" data-verse="BGB_C02_V22"> | <div class="bhashya" id="BGB_C02_V22_B01" data-verse="BGB_C02_V22"> | ||
<p>देहात्मविवेकानुभवार्थं दृष्टान्तमाह – <span class="gr-prateeka">वासांसीति ॥ २२ ॥</span></p> | <p>देहात्मविवेकानुभवार्थं दृष्टान्तमाह – <span class="gr-prateeka">वासांसीति ॥ २२ ॥</span></p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 871: | Line 907: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C02_V23"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C02_V23_B01" data-verse="BGB_C02_V23"> | <div class="bhashya" id="BGB_C02_V23_B01" data-verse="BGB_C02_V23"> | ||
<p>स्वतः प्रायो निमित्तैश्चाविनाशिनोऽपि केनचिद् निमित्तविशेषेण स्यात् ककच्छेदवत्, इत्यतो विशेषनिमित्तानि निषेधति – <span class="gr-prateeka">नैनमिति ॥२३ ॥</span></p> | <p>स्वतः प्रायो निमित्तैश्चाविनाशिनोऽपि केनचिद् निमित्तविशेषेण स्यात् ककच्छेदवत्, इत्यतो विशेषनिमित्तानि निषेधति – <span class="gr-prateeka">नैनमिति ॥२३ ॥</span></p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 884: | Line 923: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C02_V24"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C02_V24_B01" data-verse="BGB_C02_V24"> | <div class="bhashya" id="BGB_C02_V24_B01" data-verse="BGB_C02_V24"> | ||
<p>वर्तमाननिषेधात् स्याद् उत्तरत्र? इत्यत आह – अच्छेद्य इति ॥ वर्तमानादर्शनाद् युक्तम् अयोग्यत्वम् इति सूचयति वर्तमानापदेशेन । कुतोऽयोग्यता? नित्यसर्वगतादिविशेषणेश्वरसरूपत्वात् । ‘शाश्वतः’ इत्येकरूपत्वमात्रम् उक्तम् । ‘स्थाणु’शब्देन नैमित्तिकम् अन्यथात्वं निवारयति । नित्यत्वं सर्वगतत्वविशेषणम् । अन्यथा पुनरुक्तेः । ऐक्योक्तावपि अनुक्तविशेषणोपादानाद् नेश्वरैक्ये पुनरुक्तिः । युक्ताश्च बिम्बधर्माः प्रतिबिम्बेऽविरोधे ।</p> | <p>वर्तमाननिषेधात् स्याद् उत्तरत्र? इत्यत आह – अच्छेद्य इति ॥ वर्तमानादर्शनाद् युक्तम् अयोग्यत्वम् इति सूचयति वर्तमानापदेशेन । कुतोऽयोग्यता? नित्यसर्वगतादिविशेषणेश्वरसरूपत्वात् । ‘शाश्वतः’ इत्येकरूपत्वमात्रम् उक्तम् । ‘स्थाणु’शब्देन नैमित्तिकम् अन्यथात्वं निवारयति । नित्यत्वं सर्वगतत्वविशेषणम् । अन्यथा पुनरुक्तेः । ऐक्योक्तावपि अनुक्तविशेषणोपादानाद् नेश्वरैक्ये पुनरुक्तिः । युक्ताश्च बिम्बधर्माः प्रतिबिम्बेऽविरोधे ।</p> | ||
| Line 915: | Line 955: | ||
<div class="bhashya" id="BGB_C02_V24_B08" data-verse="BGB_C02_V24"> | <div class="bhashya" id="BGB_C02_V24_B08" data-verse="BGB_C02_V24"> | ||
<p>अचलत्वं तु <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘अप्रहर्षमनानन्दम्’(म.भा.१२.१९१.८)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘अदुःखमसुखम्’(म.भा.१२.२५६.२१)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mandukyopanishat-id">‘(न)अप्रज्ञम्’ (माण्डूक-२.१)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-taitiriyopanishat-id">‘असद्वा’ (तै.उ.२.७)</span></span> इत्यादिवत् । क्रियादृष्टेः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘तपो मे हृदयं ब्रह्म तनुर्विद्या क्रियाऽऽकृतिः’ (भाग.६.४.४६)</span></span> इत्याद्युक्तेः । अतश्च न मायामयं सर्वम् । ऐश्वर्यादिवाचिभगशब्देनैव सम्बोधनाच्च <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-taitiriyopanishat-id">‘तं त्वा भग’( तै. उ.१.४)</span></span> इत्यादौ । स्वरूपत्वान्न मायामयत्वं युक्तम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘विज्ञानशक्तिरहमासम् अनन्तशक्तेः’ ( भाग.३.१०.२४)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘मय्यनन्तगुणेऽनन्ते गुणतोऽनन्तविग्रहे’ (भाग.६.४.४८)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shwetashwataropanishat-id">‘पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च’ ( श्वे.उ.६.८)</span></span> इत्यादिवचनात् ॥२४ ॥</p> | <p>अचलत्वं तु <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘अप्रहर्षमनानन्दम्’(म.भा.१२.१९१.८)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘अदुःखमसुखम्’(म.भा.१२.२५६.२१)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mandukyopanishat-id">‘(न)अप्रज्ञम्’ (माण्डूक-२.१)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-taitiriyopanishat-id">‘असद्वा’ (तै.उ.२.७)</span></span> इत्यादिवत् । क्रियादृष्टेः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘तपो मे हृदयं ब्रह्म तनुर्विद्या क्रियाऽऽकृतिः’ (भाग.६.४.४६)</span></span> इत्याद्युक्तेः । अतश्च न मायामयं सर्वम् । ऐश्वर्यादिवाचिभगशब्देनैव सम्बोधनाच्च <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-taitiriyopanishat-id">‘तं त्वा भग’( तै. उ.१.४)</span></span> इत्यादौ । स्वरूपत्वान्न मायामयत्वं युक्तम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘विज्ञानशक्तिरहमासम् अनन्तशक्तेः’ ( भाग.३.१०.२४)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘मय्यनन्तगुणेऽनन्ते गुणतोऽनन्तविग्रहे’ (भाग.६.४.४८)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shwetashwataropanishat-id">‘पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च’ ( श्वे.उ.६.८)</span></span> इत्यादिवचनात् ॥२४ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 926: | Line 968: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C02_V25"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C02_V25_B01" data-verse="BGB_C02_V25"> | <div class="bhashya" id="BGB_C02_V25_B01" data-verse="BGB_C02_V25"> | ||
<p>अत एवाव्यक्तादिरूपः ॥ २५ ॥</p> | <p>अत एवाव्यक्तादिरूपः ॥ २५ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 939: | Line 984: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C02_V26"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C02_V26_B01" data-verse="BGB_C02_V26"> | <div class="bhashya" id="BGB_C02_V26_B01" data-verse="BGB_C02_V26"> | ||
<p>अस्त्वेवम् आत्मनो नित्यत्वम्; तथाऽपि देहसंयोगवियोगात्मक-जनिमृती स्त एव? इत्यत आह – <span class="gr-prateeka">अथ चेति ॥</span>२६ ॥</p> | <p>अस्त्वेवम् आत्मनो नित्यत्वम्; तथाऽपि देहसंयोगवियोगात्मक-जनिमृती स्त एव? इत्यत आह – <span class="gr-prateeka">अथ चेति ॥</span>२६ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 952: | Line 1,000: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C02_V27"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C02_V27_B01" data-verse="BGB_C02_V27"> | <div class="bhashya" id="BGB_C02_V27_B01" data-verse="BGB_C02_V27"> | ||
<p>कुतोऽशोकः ? नियतत्वादित्याह – <span class="gr-prateeka">जातस्येति ॥</span>२७ ॥</p> | <p>कुतोऽशोकः ? नियतत्वादित्याह – <span class="gr-prateeka">जातस्येति ॥</span>२७ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 965: | Line 1,016: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C02_V28"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C02_V28_B01" data-verse="BGB_C02_V28"> | <div class="bhashya" id="BGB_C02_V28_B01" data-verse="BGB_C02_V28"> | ||
<p>तदेव स्पष्टयति – <span class="gr-prateeka">अव्यक्तादीनीति ॥</span> २८ ॥</p> | <p>तदेव स्पष्टयति – <span class="gr-prateeka">अव्यक्तादीनीति ॥</span> २८ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 989: | Line 1,043: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C02_V29"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C02_V29_B01" data-verse="BGB_C02_V30"> | <div class="bhashya" id="BGB_C02_V29_B01" data-verse="BGB_C02_V30"> | ||
<p>‘देहयोगवियोगस्य नियतत्वाद्, आत्मनश्चेश्वरसरूपत्वात्, सर्वथाऽनाशाद् न शोकः कार्यः’ इत्युपसंहर्तुम् ऐश्वरं सामर्थ्यं पुनर्दर्शयति – <span class="gr-prateeka">आश्चर्यवदिति ॥</span> दुर्लभत्वेनेत्यर्थः । तद्धि आश्चर्यं लोके । दुर्लभोऽपीश्वरसरूपत्वात् सूक्ष्मत्वाच्चाऽऽत्मनस्तद्द्रष्टा॥२९-३० ॥</p> | <p>‘देहयोगवियोगस्य नियतत्वाद्, आत्मनश्चेश्वरसरूपत्वात्, सर्वथाऽनाशाद् न शोकः कार्यः’ इत्युपसंहर्तुम् ऐश्वरं सामर्थ्यं पुनर्दर्शयति – <span class="gr-prateeka">आश्चर्यवदिति ॥</span> दुर्लभत्वेनेत्यर्थः । तद्धि आश्चर्यं लोके । दुर्लभोऽपीश्वरसरूपत्वात् सूक्ष्मत्वाच्चाऽऽत्मनस्तद्द्रष्टा॥२९-३० ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 1,083: | Line 1,140: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C02_V39"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C02_V39_B01" data-verse="BGB_C02_V40"> | <div class="bhashya" id="BGB_C02_V39_B01" data-verse="BGB_C02_V40"> | ||
<p>साङ्ख्यम् ज्ञानम् । <span class="gr-reference gr-ref-vyasasmruti-id">‘शुद्धात्मतत्त्वविज्ञानं साङ्ख्यमित्यभिधीयते॥’</span> इति भगवद्वचनाद् व्यासस्मृतौ । योग उपायः ।</p> | <p>साङ्ख्यम् ज्ञानम् । <span class="gr-reference gr-ref-vyasasmruti-id">‘शुद्धात्मतत्त्वविज्ञानं साङ्ख्यमित्यभिधीयते॥’</span> इति भगवद्वचनाद् व्यासस्मृतौ । योग उपायः ।</p> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘दृष्टा योगाः प्रयुक्ताश्च पुंसां श्रेयःप्रसिद्धये’ (भाग.४.१८.३)</span> इति प्रयोगाद् भागवते । नेतरौ साङ्ख्ययोगौ उपादेयत्वेन विवक्षितौ कुत्रचित् सामस्त्येन, ‘कर्मयोग’ इत्यादिप्रयोगाच्च । निन्दितत्वाच्च इतरयोः मोक्षधर्मेषु भिन्नमतत्वमुक्त्वा पञ्चरात्रस्तुत्या । वेदानां त्वेकार्थत्वान्न विरोधः । पार्थक्यं तु साङ्ख्याद्यपेक्षया युक्तम् । तत्रैव चित्रशिखण्डिशास्त्रे पञ्चरात्रमूले वेदैक्योक्तेश्च । एवमेव सर्वत्र साङ्ख्ययोगशब्दार्थ उपादेयो वर्णनीयः । युक्तेश्च । ज्ञानं हि जैवमुक्तम् । उपायश्च वक्ष्यते । ‘बुध्यतेऽनया’ इति बुद्धिः । साङ्ख्यविषयो यया वाचा बुध्यते सा वाग् अभिहिता इत्यर्थः ॥ ३९-४० ॥ | <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘दृष्टा योगाः प्रयुक्ताश्च पुंसां श्रेयःप्रसिद्धये’ (भाग.४.१८.३)</span> इति प्रयोगाद् भागवते । नेतरौ साङ्ख्ययोगौ उपादेयत्वेन विवक्षितौ कुत्रचित् सामस्त्येन, ‘कर्मयोग’ इत्यादिप्रयोगाच्च । निन्दितत्वाच्च इतरयोः मोक्षधर्मेषु भिन्नमतत्वमुक्त्वा पञ्चरात्रस्तुत्या । वेदानां त्वेकार्थत्वान्न विरोधः । पार्थक्यं तु साङ्ख्याद्यपेक्षया युक्तम् । तत्रैव चित्रशिखण्डिशास्त्रे पञ्चरात्रमूले वेदैक्योक्तेश्च । एवमेव सर्वत्र साङ्ख्ययोगशब्दार्थ उपादेयो वर्णनीयः । युक्तेश्च । ज्ञानं हि जैवमुक्तम् । उपायश्च वक्ष्यते । ‘बुध्यतेऽनया’ इति बुद्धिः । साङ्ख्यविषयो यया वाचा बुध्यते सा वाग् अभिहिता इत्यर्थः ॥ ३९-४० ॥ | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 1,097: | Line 1,157: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C02_V41"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C02_V41_B01" data-verse="BGB_C02_V41"> | <div class="bhashya" id="BGB_C02_V41_B01" data-verse="BGB_C02_V41"> | ||
<p>‘योग इमां बुद्धिं शृणु’ इत्युक्तम्; बह्व्यो हि बुद्धयो मतभेदात्; तत् कथम् एकत्र निष्ठां करोमि ? इत्यत आह – <span class="gr-prateeka">व्यवसायात्मिकेति ॥</span> सम्यग् युक्तिनिर्णीतानां मतानाम् ऐक्यमेव इत्यर्थः ॥ ४१ ॥</p> | <p>‘योग इमां बुद्धिं शृणु’ इत्युक्तम्; बह्व्यो हि बुद्धयो मतभेदात्; तत् कथम् एकत्र निष्ठां करोमि ? इत्यत आह – <span class="gr-prateeka">व्यवसायात्मिकेति ॥</span> सम्यग् युक्तिनिर्णीतानां मतानाम् ऐक्यमेव इत्यर्थः ॥ ४१ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 1,128: | Line 1,191: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C02_V44"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C02_V44_B01" data-verse="BGB_C02_V44"> | <div class="bhashya" id="BGB_C02_V44_B01" data-verse="BGB_C02_V44"> | ||
<p>स्युरवैदिकानि मतानि अव्यवसायात्मकानि; न तु वैदिकानि । तेऽपि हि केचित् कर्माणि स्वर्गादिफलान्येवाऽऽहुः इत्यत आह – यामिमामिति ॥ ‘यामाहुस्तया’ इत्यन्वयः । मोक्षफलम् अपेक्ष्य स्वर्गादिपुष्पयुक्तां वाचं प्रवदन्ति । वेदवादरताः कर्मादिवाचकवेदवादरताः; वेदैर्यन्मुखत उच्यते तत्रैव रताः । नान्यदस्तीति वादिनः । >, <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘परोक्षविषया वेदाः’</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Aitreyopanishat-id">‘परोक्षप्रिया इव हि देवाः’(ऐ.उ.३.१४)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘मां विधत्तेऽभिधत्ते’(भाग.११.२१.४३)</span> इत्यादिभिः पारोक्ष्येण हि प्रायो भगवन्तं वदन्ति । भोगैश्वर्यगतिं प्रति तत्प्राप्तिं प्रति । तत्प्राप्तिफला एव वेदा इति वदन्तीत्यर्थः । तेषां सम्यग् युक्तिनिर्णयात्मिका बुद्धिः समाधौ समाध्यर्थे न विधीयते । सम्यङ् निर्णीतार्थानां हीश्वरे मनःसमाधानं सम्यग् भवति । तद्धि मोक्षसाधनम् । उक्तं चैतदन्यत्र–</p> | <p>स्युरवैदिकानि मतानि अव्यवसायात्मकानि; न तु वैदिकानि । तेऽपि हि केचित् कर्माणि स्वर्गादिफलान्येवाऽऽहुः इत्यत आह – यामिमामिति ॥ ‘यामाहुस्तया’ इत्यन्वयः । मोक्षफलम् अपेक्ष्य स्वर्गादिपुष्पयुक्तां वाचं प्रवदन्ति । वेदवादरताः कर्मादिवाचकवेदवादरताः; वेदैर्यन्मुखत उच्यते तत्रैव रताः । नान्यदस्तीति वादिनः । >, <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘परोक्षविषया वेदाः’</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Aitreyopanishat-id">‘परोक्षप्रिया इव हि देवाः’(ऐ.उ.३.१४)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘मां विधत्तेऽभिधत्ते’(भाग.११.२१.४३)</span> इत्यादिभिः पारोक्ष्येण हि प्रायो भगवन्तं वदन्ति । भोगैश्वर्यगतिं प्रति तत्प्राप्तिं प्रति । तत्प्राप्तिफला एव वेदा इति वदन्तीत्यर्थः । तेषां सम्यग् युक्तिनिर्णयात्मिका बुद्धिः समाधौ समाध्यर्थे न विधीयते । सम्यङ् निर्णीतार्थानां हीश्वरे मनःसमाधानं सम्यग् भवति । तद्धि मोक्षसाधनम् । उक्तं चैतदन्यत्र–</p> | ||
<p>>, <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘न तस्य तत्त्वग्रहणाय साक्षाद् वरीयसीरपि वाचः समासन् । स्वप्ने निरुक्त्या गृहमेधिसौख्यं न यस्य हेयानुमितं स्वयं स्यात् ॥’(भाग.५.११.३)</span> इति ॥ ४२-४४ ॥</p> | <p>>, <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘न तस्य तत्त्वग्रहणाय साक्षाद् वरीयसीरपि वाचः समासन् । स्वप्ने निरुक्त्या गृहमेधिसौख्यं न यस्य हेयानुमितं स्वयं स्यात् ॥’(भाग.५.११.३)</span> इति ॥ ४२-४४ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 1,142: | Line 1,208: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C02_V45"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C02_V45_B01" data-verse="BGB_C02_V45"> | <div class="bhashya" id="BGB_C02_V45_B01" data-verse="BGB_C02_V45"> | ||
<p>तां योगबुद्धिमाह - <span class="gr-prateeka">त्रैगुण्यविषया इत्यादिना</span> इतरद् अपोद्य । वेदानां परोक्षार्थत्वात् त्रिगुणसम्बन्धि स्वर्गादि प्रतीतितोऽर्थ इव भाति (भवति) । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘परोक्षवादी वेदोऽयम्’</span></span> इति ह्युक्तम् । अतः प्रातीतिकेऽर्थे भ्रान्तिं मा कुरु इत्यर्थः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘वादो विषयकत्वं (विषयकृत्त्वं) च मुखतो वचनं स्मृतम् ।’</span></span> इत्यभिधानम् । न तु वेदपक्षो निषिध्यते । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-kalkipurana-id">‘वेदे रामायणे चैव पुराणे भारते तथा । आदावन्ते च मध्ये च विष्णुः सर्वत्र गीयते॥’(कल्कि.३५.३२),</span></span> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Kathopanishat-id">‘सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति.......।’(कठ.१.२.१५),</span></span> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Manusmruti-id">‘वेदोऽखिलो धर्ममूलं स्मृतिशीले च तद्विदाम् । आचारश्चैव साधूनाम् आत्मनस्तुष्टिरेव च ॥’(मनु.२.६)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘वेदप्रणिहितो धर्मो ह्यधर्मस्तद्विपर्ययः ।(भाग.६.१.४०)</span></span>’ इति वेदानां सर्वात्मना विष्णुपरत्वोक्तेः । तद्विहितस्य तद्विरुद्धस्य च धर्माधर्मत्वोक्तेः ॥ ४५ ॥</p> | <p>तां योगबुद्धिमाह - <span class="gr-prateeka">त्रैगुण्यविषया इत्यादिना</span> इतरद् अपोद्य । वेदानां परोक्षार्थत्वात् त्रिगुणसम्बन्धि स्वर्गादि प्रतीतितोऽर्थ इव भाति (भवति) । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘परोक्षवादी वेदोऽयम्’</span></span> इति ह्युक्तम् । अतः प्रातीतिकेऽर्थे भ्रान्तिं मा कुरु इत्यर्थः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘वादो विषयकत्वं (विषयकृत्त्वं) च मुखतो वचनं स्मृतम् ।’</span></span> इत्यभिधानम् । न तु वेदपक्षो निषिध्यते । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-kalkipurana-id">‘वेदे रामायणे चैव पुराणे भारते तथा । आदावन्ते च मध्ये च विष्णुः सर्वत्र गीयते॥’(कल्कि.३५.३२),</span></span> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Kathopanishat-id">‘सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति.......।’(कठ.१.२.१५),</span></span> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Manusmruti-id">‘वेदोऽखिलो धर्ममूलं स्मृतिशीले च तद्विदाम् । आचारश्चैव साधूनाम् आत्मनस्तुष्टिरेव च ॥’(मनु.२.६)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘वेदप्रणिहितो धर्मो ह्यधर्मस्तद्विपर्ययः ।(भाग.६.१.४०)</span></span>’ इति वेदानां सर्वात्मना विष्णुपरत्वोक्तेः । तद्विहितस्य तद्विरुद्धस्य च धर्माधर्मत्वोक्तेः ॥ ४५ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 1,155: | Line 1,224: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C02_V46"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C02_V46_B01" data-verse="BGB_C02_V46"> | <div class="bhashya" id="BGB_C02_V46_B01" data-verse="BGB_C02_V46"> | ||
<p>तथाऽपि काम्यकर्मिणां फलं ज्ञानिनां न भवतीति साम्यमेव? इत्यत आह – <span class="gr-prateeka">यावानर्थ इति ॥</span> यथा <span class="gr-moola">यावान् अर्थः</span> प्रयोजनम् <span class="gr-moola">उदपाने</span> कूपे भवति, <span class="gr-moola">तावान् सर्वतः सम्प्लुतोदके</span> अन्तर्भवत्येव, एवं सर्वेषु वेदेषु यत् फलं तद् <span class="gr-moola">विजानतो</span>ऽपि ज्ञानिनो <span class="gr-moola">ब्राह्मणस्य</span> फलेऽन्तर्भवति । ‘ब्रह्म अणति’ इति ब्राह्मणः =अपरोक्षज्ञानी । स हि ब्रह्म गच्छति । ‘विजानतः’ इति ज्ञानफलत्वं तस्य दर्शयति ॥ ४६ ॥</p> | <p>तथाऽपि काम्यकर्मिणां फलं ज्ञानिनां न भवतीति साम्यमेव? इत्यत आह – <span class="gr-prateeka">यावानर्थ इति ॥</span> यथा <span class="gr-moola">यावान् अर्थः</span> प्रयोजनम् <span class="gr-moola">उदपाने</span> कूपे भवति, <span class="gr-moola">तावान् सर्वतः सम्प्लुतोदके</span> अन्तर्भवत्येव, एवं सर्वेषु वेदेषु यत् फलं तद् <span class="gr-moola">विजानतो</span>ऽपि ज्ञानिनो <span class="gr-moola">ब्राह्मणस्य</span> फलेऽन्तर्भवति । ‘ब्रह्म अणति’ इति ब्राह्मणः =अपरोक्षज्ञानी । स हि ब्रह्म गच्छति । ‘विजानतः’ इति ज्ञानफलत्वं तस्य दर्शयति ॥ ४६ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 1,168: | Line 1,240: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C02_V47"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C02_V47_B01" data-verse="BGB_C02_V47"> | <div class="bhashya" id="BGB_C02_V47_B01" data-verse="BGB_C02_V47"> | ||
<p>कामात्मनां निन्दा कृता कथमेषाम् ? <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘स्वर्गकामो यजेत’</span></span>इत्यादौ कामस्यापि विहितत्वाद् इत्यत आह - <span class="gr-prateeka">कर्मण्येवेति ॥</span> <span class="gr-moola">‘ते’</span> इत्युपलक्षणार्थम् । तव ज्ञानिनोऽपि न फलकामकर्तव्यता; किम्वन्येषाम् ! न ‘त्वस्ति केषाञ्चिद्, न तेऽस्ति’ इति । स हि ज्ञानी नरांश इन्द्रश्च । मोहादिस्त्वभिभवादेः । यदि तेषां शुद्धसत्त्वानां न स्याज्ज्ञानम्, क्व अन्येषाम् ? उपदेशादेश्च सिद्धं ज्ञानं तेषाम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘....पार्थार्ष्टिषेण....।’(भाग.२.७.४५)</span></span>इत्यादिज्ञानिगणनाच्च । कामनिषेध एवात्र । फलानि ह्यस्वातन्त्र्येण भवन्ति । न हि कर्मफलानि कर्माभावे यत्नतोऽपि भवन्ति । भवन्ति च काम्यकर्मिणो विपर्ययप्रयत्नेऽपि अविरोधे ।</p> | <p>कामात्मनां निन्दा कृता कथमेषाम् ? <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘स्वर्गकामो यजेत’</span></span>इत्यादौ कामस्यापि विहितत्वाद् इत्यत आह - <span class="gr-prateeka">कर्मण्येवेति ॥</span> <span class="gr-moola">‘ते’</span> इत्युपलक्षणार्थम् । तव ज्ञानिनोऽपि न फलकामकर्तव्यता; किम्वन्येषाम् ! न ‘त्वस्ति केषाञ्चिद्, न तेऽस्ति’ इति । स हि ज्ञानी नरांश इन्द्रश्च । मोहादिस्त्वभिभवादेः । यदि तेषां शुद्धसत्त्वानां न स्याज्ज्ञानम्, क्व अन्येषाम् ? उपदेशादेश्च सिद्धं ज्ञानं तेषाम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘....पार्थार्ष्टिषेण....।’(भाग.२.७.४५)</span></span>इत्यादिज्ञानिगणनाच्च । कामनिषेध एवात्र । फलानि ह्यस्वातन्त्र्येण भवन्ति । न हि कर्मफलानि कर्माभावे यत्नतोऽपि भवन्ति । भवन्ति च काम्यकर्मिणो विपर्ययप्रयत्नेऽपि अविरोधे ।</p> | ||
| Line 1,174: | Line 1,247: | ||
<div class="bhashya" id="BGB_C02_V47_B02" data-verse="BGB_C02_V47"> | <div class="bhashya" id="BGB_C02_V47_B02" data-verse="BGB_C02_V47"> | ||
<p>अतः कर्माकरणे एव प्रत्यवायः, न तु ज्ञानादिनाऽकामनया वा फलाप्राप्तौ । अतः कर्मण्येवाधिकारः । अतस्तदेव कार्यम्; न तु कामेन ज्ञानादिनिषेधेन वा फलप्राप्तिः । कामवचनानां तु तात्पर्यं भगवतैवोक्तम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘रोचनार्थं फलश्रुतिः’(भाग.११.३.४७)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘यथा भैषज्यरोचनम्’(भाग.११.२१.२३)</span></span> इत्यादौ भागवते । अत एव ‘कामी यजेत’ इत्यर्थः; न तु ‘कामी भूत्वा’ इत्यर्थः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Manusmruti-id">‘निष्कामं ज्ञानपूर्वं च’(मनु.१२.८९)</span></span> इति वचनात्, वक्ष्यमाणेभ्यश्च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘वसन्ते वसन्ते ज्योतिषा यजेत’</span></span> इत्यादिभ्यश्च । अतो <span class="gr-moola">मा कर्मफलहेतुर्भूः</span> । कर्मफलं तत्कृतौ हेतुर्यस्य स कर्मफलहेतुः, स मा भूः । तर्हि न करोमि? इत्यत आह– <span class="gr-prateeka">मा त इति ॥</span> कर्माकरणे च स्नेहो माऽस्त्वित्यर्थः । अन्य(था)फलाभावेऽपि मत्प्रसादाख्यफलभावात् । इच्छा च तस्य युक्ता <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘वृणीमहे ते परितोषणाय’(भाग.४.३०.४०)</span></span> इत्यादिमहदाचारात् । अनिन्दनात्, विशेषत इतरनिन्दनाच्च। सामान्यं विशेषो बाधत इति च प्रसिद्धम्– ‘सर्वान् आनय, नैकं मैत्रम्’ इत्यादौ । अतः - <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘नैकात्मतां मे स्पृहयन्ति केचिद्.....’(भाग.३.२६.३४)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘भक्तिमन्विच्छन्तः’</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Sutra-id">‘ब्रह्मजिज्ञासा’(ब्र,सू.१.१.१)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyaka-id">‘विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत.....’,(बृ.उ.६.४.२१)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘द्रष्टव्यः.....’</span></span> इत्यादिवचनेभ्यः, स्वार्थसेवकं प्रति न तथा स्नेहः, ‘किं ददामि’ इत्युक्ते सेवादियाचकं प्रति बहुतरः स्नेह इति लौकिकन्यायाच्च भक्तिज्ञानादिप्रार्थना कार्येति सिद्धम् ॥४७ ॥</p> | <p>अतः कर्माकरणे एव प्रत्यवायः, न तु ज्ञानादिनाऽकामनया वा फलाप्राप्तौ । अतः कर्मण्येवाधिकारः । अतस्तदेव कार्यम्; न तु कामेन ज्ञानादिनिषेधेन वा फलप्राप्तिः । कामवचनानां तु तात्पर्यं भगवतैवोक्तम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘रोचनार्थं फलश्रुतिः’(भाग.११.३.४७)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘यथा भैषज्यरोचनम्’(भाग.११.२१.२३)</span></span> इत्यादौ भागवते । अत एव ‘कामी यजेत’ इत्यर्थः; न तु ‘कामी भूत्वा’ इत्यर्थः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Manusmruti-id">‘निष्कामं ज्ञानपूर्वं च’(मनु.१२.८९)</span></span> इति वचनात्, वक्ष्यमाणेभ्यश्च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘वसन्ते वसन्ते ज्योतिषा यजेत’</span></span> इत्यादिभ्यश्च । अतो <span class="gr-moola">मा कर्मफलहेतुर्भूः</span> । कर्मफलं तत्कृतौ हेतुर्यस्य स कर्मफलहेतुः, स मा भूः । तर्हि न करोमि? इत्यत आह– <span class="gr-prateeka">मा त इति ॥</span> कर्माकरणे च स्नेहो माऽस्त्वित्यर्थः । अन्य(था)फलाभावेऽपि मत्प्रसादाख्यफलभावात् । इच्छा च तस्य युक्ता <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘वृणीमहे ते परितोषणाय’(भाग.४.३०.४०)</span></span> इत्यादिमहदाचारात् । अनिन्दनात्, विशेषत इतरनिन्दनाच्च। सामान्यं विशेषो बाधत इति च प्रसिद्धम्– ‘सर्वान् आनय, नैकं मैत्रम्’ इत्यादौ । अतः - <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘नैकात्मतां मे स्पृहयन्ति केचिद्.....’(भाग.३.२६.३४)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘भक्तिमन्विच्छन्तः’</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Sutra-id">‘ब्रह्मजिज्ञासा’(ब्र,सू.१.१.१)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyaka-id">‘विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत.....’,(बृ.उ.६.४.२१)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘द्रष्टव्यः.....’</span></span> इत्यादिवचनेभ्यः, स्वार्थसेवकं प्रति न तथा स्नेहः, ‘किं ददामि’ इत्युक्ते सेवादियाचकं प्रति बहुतरः स्नेह इति लौकिकन्यायाच्च भक्तिज्ञानादिप्रार्थना कार्येति सिद्धम् ॥४७ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 1,185: | Line 1,260: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C02_V48"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C02_V48_B01" data-verse="BGB_C02_V48"> | <div class="bhashya" id="BGB_C02_V48_B01" data-verse="BGB_C02_V48"> | ||
<p>पूर्वश्लोकोक्तं स्पष्टयति – <span class="gr-prateeka">योगस्थ इति ॥</span> <span class="gr-moola">योगस्थः</span> उपायस्थः । <span class="gr-moola">सङ्गं</span> फलस्नेहं <span class="gr-moola">त्यक्त्वा</span> । तत एव <span class="gr-moola">सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा</span> । स एव च मयोक्तो <span class="gr-moola">योगः</span> ॥ ४८ ॥</p> | <p>पूर्वश्लोकोक्तं स्पष्टयति – <span class="gr-prateeka">योगस्थ इति ॥</span> <span class="gr-moola">योगस्थः</span> उपायस्थः । <span class="gr-moola">सङ्गं</span> फलस्नेहं <span class="gr-moola">त्यक्त्वा</span> । तत एव <span class="gr-moola">सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा</span> । स एव च मयोक्तो <span class="gr-moola">योगः</span> ॥ ४८ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 1,198: | Line 1,276: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C02_V49"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C02_V49_B01" data-verse="BGB_C02_V49"> | <div class="bhashya" id="BGB_C02_V49_B01" data-verse="BGB_C02_V49"> | ||
<p>इतश्च योगाय युज्यस्व इत्याह – <span class="gr-prateeka">दूरेणेति ॥</span> <span class="gr-moola">बुद्धियोगाद्</span> ज्ञानलक्षणाद् उपायाद् । <span class="gr-moola">दूरेण</span> अतीव । अतो <span class="gr-moola">बुद्धौ शरणं</span> ज्ञाने स्थितिम् । फलं कर्मकृतौ हेतुर्येषां ते <span class="gr-moola">फलहेतवः</span> ॥ ४९ ॥</p> | <p>इतश्च योगाय युज्यस्व इत्याह – <span class="gr-prateeka">दूरेणेति ॥</span> <span class="gr-moola">बुद्धियोगाद्</span> ज्ञानलक्षणाद् उपायाद् । <span class="gr-moola">दूरेण</span> अतीव । अतो <span class="gr-moola">बुद्धौ शरणं</span> ज्ञाने स्थितिम् । फलं कर्मकृतौ हेतुर्येषां ते <span class="gr-moola">फलहेतवः</span> ॥ ४९ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 1,211: | Line 1,292: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C02_V50"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C02_V50_B01" data-verse="BGB_C02_V50"> | <div class="bhashya" id="BGB_C02_V50_B01" data-verse="BGB_C02_V50"> | ||
<p>ज्ञानफलमाह – <span class="gr-prateeka">बुद्धियुक्त इति ॥</span> सुकृतमप्यप्रियं मानुष्यादिफलं जहाति, न बृहत्फलमपि उपासनादिनिमित्तम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyaka-id">‘न हास्य (न तस्य)कर्म क्षीयते’(बृ.१.४.१५)</span></span> , <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyaka-id">‘अविदित्वाऽस्मिन् लोके जुहोति यजते तपस्तप्यते बहूनि वर्षसहस्राणि अन्तवदेवास्य तद् भवति’(बृ.३.८.१०)</span></span>इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः । अतः कर्मक्षयश्रुतिरज्ञानिविषया सर्वत्र । उभयक्षयश्रुतिरप्यनिष्टविषया । नहीष्टपुण्यक्षये किञ्चित् प्रयोजनम् । न चेष्टनाशो ज्ञानिनो युक्तः । इष्टाश्च केचिद्विषयाः - <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘स यदि पितृलोककामो भवति सङ्कल्पादेवास्य पितरः समुत्तिष्ठन्ति’(छां.उ.८.२.१)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘प्रजापतेः सभां वेश्म प्रपद्ये यशोऽहं भवामि ब्राह्मणानाम्’(छां.उ.८.४.१)</span></span>,<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘स्त्रीभिर्वा यानैर्वा’(छां.उ.८.१२.३)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyaka-id">‘अस्माद्ध्येवात्मनो यद्यत् कामयते तत्तत् सृजते’(बृह. १.४.१५)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Taittariyopanishat-id">‘कामान्नी कामरूप्यनुसञ्जरन्’(तै.उ. ३.१०.५)</span></span>,<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘स एकधा भवति’(छां.उ.७.२६.२)</span></span> इत्यादिश्रुतिभ्यः । बहुत्वेऽप्यात्मसुखस्य पुनरिष्टत्वात् कर्मसुखे न विरोधः । अनुभवशक्तिश्चेश्वरप्रसादात् । श्रुतेश्च । न च शरीरपातात् पूर्वमेतत् - <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘स तत्र पर्येति’(छां.८.१२.३)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Taittariyopanishat-id">‘एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य’(तै.उ. ३.१०.५)</span></span> इत्याद्युत्तरत्र श्रवणात् ।</p> | <p>ज्ञानफलमाह – <span class="gr-prateeka">बुद्धियुक्त इति ॥</span> सुकृतमप्यप्रियं मानुष्यादिफलं जहाति, न बृहत्फलमपि उपासनादिनिमित्तम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyaka-id">‘न हास्य (न तस्य)कर्म क्षीयते’(बृ.१.४.१५)</span></span> , <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyaka-id">‘अविदित्वाऽस्मिन् लोके जुहोति यजते तपस्तप्यते बहूनि वर्षसहस्राणि अन्तवदेवास्य तद् भवति’(बृ.३.८.१०)</span></span>इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः । अतः कर्मक्षयश्रुतिरज्ञानिविषया सर्वत्र । उभयक्षयश्रुतिरप्यनिष्टविषया । नहीष्टपुण्यक्षये किञ्चित् प्रयोजनम् । न चेष्टनाशो ज्ञानिनो युक्तः । इष्टाश्च केचिद्विषयाः - <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘स यदि पितृलोककामो भवति सङ्कल्पादेवास्य पितरः समुत्तिष्ठन्ति’(छां.उ.८.२.१)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘प्रजापतेः सभां वेश्म प्रपद्ये यशोऽहं भवामि ब्राह्मणानाम्’(छां.उ.८.४.१)</span></span>,<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘स्त्रीभिर्वा यानैर्वा’(छां.उ.८.१२.३)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyaka-id">‘अस्माद्ध्येवात्मनो यद्यत् कामयते तत्तत् सृजते’(बृह. १.४.१५)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Taittariyopanishat-id">‘कामान्नी कामरूप्यनुसञ्जरन्’(तै.उ. ३.१०.५)</span></span>,<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘स एकधा भवति’(छां.उ.७.२६.२)</span></span> इत्यादिश्रुतिभ्यः । बहुत्वेऽप्यात्मसुखस्य पुनरिष्टत्वात् कर्मसुखे न विरोधः । अनुभवशक्तिश्चेश्वरप्रसादात् । श्रुतेश्च । न च शरीरपातात् पूर्वमेतत् - <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘स तत्र पर्येति’(छां.८.१२.३)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Taittariyopanishat-id">‘एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य’(तै.उ. ३.१०.५)</span></span> इत्याद्युत्तरत्र श्रवणात् ।</p> | ||
| Line 1,237: | Line 1,319: | ||
<div class="bhashya" id="BGB_C02_V50_B07" data-verse="BGB_C02_V50"> | <div class="bhashya" id="BGB_C02_V50_B07" data-verse="BGB_C02_V50"> | ||
<p>सोऽस्त्येव सर्वात्मना– <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अदुःखम्’</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सर्वदुःखविवर्जिताः’</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अशोकमहिमम्’</span></span>,<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">‘यत्र गत्वा न शोचति’(ब्राह्म.२३७.११)</span></span> इत्यादिभ्यः । विशेषवचनाभावाच्च । येषां त्वीषद् दृश्यते ते न सायुज्यं प्राप्ताः । सामीप्याद्येव तेषाम् । अतः प्रारब्धकर्मशेषभावात् तद् भुक्त्वा सायुज्यं गच्छन्ति । तच्चोक्तम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सङ्कर्षणादयः सर्वे स्वाधिकाराद् अनन्तरम् । प्रविशन्ति परं देवं विष्णुं नास्त्यत्र संशयः ॥’</span></span> इति व्यासयोगे । अतोऽनिष्टस्य सर्वात्मना वियोगः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘परब्रह्मत्वमिच्छामि परमात्मन् (परब्रह्मन्)जनार्दन’</span></span>। इत्यादिना ब्रह्मादिभिरपि प्रार्थितत्वात् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘न मोक्षसदृशं किञ्चिद् अधिकं वा सुखं क्वचित् । ऋते वैष्णवमानन्दं वाङ्मनोगोचरं महत् ॥’</span></span> इत्यादेश्च ब्रह्मादिपदादपि अधिकतमं सुखं च मोक्ष इति सिद्धम् । <span class="gr-moola">अतो योगाय युज्यस्व</span> । ज्ञानोपायाय । तद्धि कर्मकौशलम् ॥ ५० ॥</p> | <p>सोऽस्त्येव सर्वात्मना– <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अदुःखम्’</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सर्वदुःखविवर्जिताः’</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अशोकमहिमम्’</span></span>,<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">‘यत्र गत्वा न शोचति’(ब्राह्म.२३७.११)</span></span> इत्यादिभ्यः । विशेषवचनाभावाच्च । येषां त्वीषद् दृश्यते ते न सायुज्यं प्राप्ताः । सामीप्याद्येव तेषाम् । अतः प्रारब्धकर्मशेषभावात् तद् भुक्त्वा सायुज्यं गच्छन्ति । तच्चोक्तम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सङ्कर्षणादयः सर्वे स्वाधिकाराद् अनन्तरम् । प्रविशन्ति परं देवं विष्णुं नास्त्यत्र संशयः ॥’</span></span> इति व्यासयोगे । अतोऽनिष्टस्य सर्वात्मना वियोगः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘परब्रह्मत्वमिच्छामि परमात्मन् (परब्रह्मन्)जनार्दन’</span></span>। इत्यादिना ब्रह्मादिभिरपि प्रार्थितत्वात् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘न मोक्षसदृशं किञ्चिद् अधिकं वा सुखं क्वचित् । ऋते वैष्णवमानन्दं वाङ्मनोगोचरं महत् ॥’</span></span> इत्यादेश्च ब्रह्मादिपदादपि अधिकतमं सुखं च मोक्ष इति सिद्धम् । <span class="gr-moola">अतो योगाय युज्यस्व</span> । ज्ञानोपायाय । तद्धि कर्मकौशलम् ॥ ५० ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 1,248: | Line 1,332: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C02_V51"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C02_V51_B01" data-verse="BGB_C02_V51"> | <div class="bhashya" id="BGB_C02_V51_B01" data-verse="BGB_C02_V51"> | ||
<p>तदुपायमाह -<span class="gr-prateeka">कर्मजमिति ॥</span> <span class="gr-moola">कर्मजं फलं त्यक्त्वा</span>, अकामनया ईश्वराय समर्प्य, बुद्धियुक्ताः सम्यग्ज्ञानिनो भूत्वा <span class="gr-moola">पदं गच्छन्ति</span> । सयोगकर्म ज्ञानसाधनम् ; तन्मोक्षसाधनमिति भावः ॥ ५१ ॥</p> | <p>तदुपायमाह -<span class="gr-prateeka">कर्मजमिति ॥</span> <span class="gr-moola">कर्मजं फलं त्यक्त्वा</span>, अकामनया ईश्वराय समर्प्य, बुद्धियुक्ताः सम्यग्ज्ञानिनो भूत्वा <span class="gr-moola">पदं गच्छन्ति</span> । सयोगकर्म ज्ञानसाधनम् ; तन्मोक्षसाधनमिति भावः ॥ ५१ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 1,261: | Line 1,348: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C02_V52"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C02_V52_B01" data-verse="BGB_C02_V52"> | <div class="bhashya" id="BGB_C02_V52_B01" data-verse="BGB_C02_V52"> | ||
<p>कियत्पर्यन्तम् अवश्यं कर्तव्यानि मुमुक्षुणैवं कर्माणीति ? आह- यदेति ॥ निर्वेदं नितरां लाभम् । प्रयोगात् - <span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id">‘तस्माद् ब्राह्मणः पाण्डित्यं निर्विद्य बाल्येन तिष्ठासेत् ।’(बृह.उ.३.५.१)</span> इत्यादि ।</p> | <p>कियत्पर्यन्तम् अवश्यं कर्तव्यानि मुमुक्षुणैवं कर्माणीति ? आह- यदेति ॥ निर्वेदं नितरां लाभम् । प्रयोगात् - <span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id">‘तस्माद् ब्राह्मणः पाण्डित्यं निर्विद्य बाल्येन तिष्ठासेत् ।’(बृह.उ.३.५.१)</span> इत्यादि ।</p> | ||
| Line 1,276: | Line 1,364: | ||
<p>साम्यवचनं तु प्राचुर्यविषयम्, दुःखाभावविषयं च । तच्चोक्तम्- <span class="gr-reference gr-ref-Narayanashtaksharakalpa-id">‘दुःखाभावः परानन्दो लिङ्गभेदः समा(मो) मताः(तः) । तथाऽपि परमानन्दो ज्ञानभेदात्तु भिद्यते ॥’</span> इति नारायणाष्टाक्षरकल्पे ।</p> | <p>साम्यवचनं तु प्राचुर्यविषयम्, दुःखाभावविषयं च । तच्चोक्तम्- <span class="gr-reference gr-ref-Narayanashtaksharakalpa-id">‘दुःखाभावः परानन्दो लिङ्गभेदः समा(मो) मताः(तः) । तथाऽपि परमानन्दो ज्ञानभेदात्तु भिद्यते ॥’</span> इति नारायणाष्टाक्षरकल्पे ।</p> | ||
<p>अतो न वैराग्यं श्रुतादौ अत्र विवक्षितम् । न च सङ्कोचे मानं किञ्चिद् विद्यमान इतरत्र प्रयोगे । महद्भिः श्रवणीयस्य श्रुतस्य च वेदादेः फलं प्राप्स्यसीत्यर्थः ॥५२ ॥</p> | <p>अतो न वैराग्यं श्रुतादौ अत्र विवक्षितम् । न च सङ्कोचे मानं किञ्चिद् विद्यमान इतरत्र प्रयोगे । महद्भिः श्रवणीयस्य श्रुतस्य च वेदादेः फलं प्राप्स्यसीत्यर्थः ॥५२ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 1,287: | Line 1,377: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C02_V53"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C02_V53_B01" data-verse="BGB_C02_V53"> | <div class="bhashya" id="BGB_C02_V53_B01" data-verse="BGB_C02_V53"> | ||
<p>तदेव स्पष्टयति - <span class="gr-prateeka">श्रुतिविप्रतिपन्नेति ॥</span> पूर्वं श्रुतिभिः= वेदैर्विप्रतिपन्ना= विरुद्धा सती यदा वेदार्थानुकूलेन तत्त्वनिश्चयेन विपरीतवाग्भिरपि <span class="gr-moola">निश्चला</span> भवति; ततश्च <span class="gr-moola">समाधावचला</span>, ब्रह्मप्रत्यक्षदर्शनेन भेरीताडनादावपि परमानन्दमग्नत्वात्; <span class="gr-moola">तदा योगमवाप्स्यसि</span> उपायसिद्धो भवसीत्यर्थः ॥ ५३ ॥</p> | <p>तदेव स्पष्टयति - <span class="gr-prateeka">श्रुतिविप्रतिपन्नेति ॥</span> पूर्वं श्रुतिभिः= वेदैर्विप्रतिपन्ना= विरुद्धा सती यदा वेदार्थानुकूलेन तत्त्वनिश्चयेन विपरीतवाग्भिरपि <span class="gr-moola">निश्चला</span> भवति; ततश्च <span class="gr-moola">समाधावचला</span>, ब्रह्मप्रत्यक्षदर्शनेन भेरीताडनादावपि परमानन्दमग्नत्वात्; <span class="gr-moola">तदा योगमवाप्स्यसि</span> उपायसिद्धो भवसीत्यर्थः ॥ ५३ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 1,301: | Line 1,394: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C02_V54"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C02_V54_B01" data-verse="BGB_C02_V54"> | <div class="bhashya" id="BGB_C02_V54_B01" data-verse="BGB_C02_V54"> | ||
<p>स्थिता प्रज्ञा= ज्ञानं यस्य स स्थितप्रज्ञः । भाष्यतेऽनयेति भाषा , लक्षणमित्यर्थः । उक्तं लक्षणम् अनुवदति लक्षणान्तरं पृच्छामीति ज्ञापयितुम् - समाधिस्थस्येति ॥ कम्= ब्रह्माणम्, ईशम्= रुद्रं च वर्तयतीति केशवः । तथाहि निरुक्तिः कृता हरिवंशेषु रुद्रेण कैलासयात्रायाम् ।</p> | <p>स्थिता प्रज्ञा= ज्ञानं यस्य स स्थितप्रज्ञः । भाष्यतेऽनयेति भाषा , लक्षणमित्यर्थः । उक्तं लक्षणम् अनुवदति लक्षणान्तरं पृच्छामीति ज्ञापयितुम् - समाधिस्थस्येति ॥ कम्= ब्रह्माणम्, ईशम्= रुद्रं च वर्तयतीति केशवः । तथाहि निरुक्तिः कृता हरिवंशेषु रुद्रेण कैलासयात्रायाम् ।</p> | ||
| Line 1,306: | Line 1,400: | ||
<p>किमासीत ? किं प्रत्यासीत ? न चार्जुनो न जानाति तल्लक्षणादिकम् -</p> | <p>किमासीत ? किं प्रत्यासीत ? न चार्जुनो न जानाति तल्लक्षणादिकम् -</p> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘जानन्ति पूर्वराजानो देवर्षयस्तथैव हि । तथाऽपि धर्मान् पृच्छन्ति वार्तायै गुह्यवित्तये । न ते गुह्याः प्रतीयन्ते पुराणेष्वल्पबुद्धिनाम् ॥’</span> इति वचनात् ॥५४ ॥ | <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘जानन्ति पूर्वराजानो देवर्षयस्तथैव हि । तथाऽपि धर्मान् पृच्छन्ति वार्तायै गुह्यवित्तये । न ते गुह्याः प्रतीयन्ते पुराणेष्वल्पबुद्धिनाम् ॥’</span> इति वचनात् ॥५४ ॥ | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 1,319: | Line 1,415: | ||
<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote> | <blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C02_V55"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C02_V55_B01" data-verse="BGB_C02_V55"> | <div class="bhashya" id="BGB_C02_V55_B01" data-verse="BGB_C02_V55"> | ||
<p>गमनादिप्रवृत्तिर्नात्यभिसन्धिपूर्विका मत्तादिप्रवृत्तिवत् इति ‘या निशा’ इत्यादिना दर्शयिष्यन्, तल्लक्षणं प्रथमत आह - प्रजहातीति ॥ एवं परमानन्दतृप्तः किमर्थं प्रवृत्तिं करोति? इति प्रश्नाभिप्रायः । ‘प्रारब्धकर्मणा ईषत्तिरोहितब्रह्मणो वासनया प्रायोऽल्पाभिसन्धिप्रवृत्तयः सम्भवन्ति’ इत्याशयवान् परिहरति । प्रायः सर्वान् कामान् प्रजहाति । शुकादीनामपि ईषद्दर्शनात् । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘त्वत्पादभक्तिमिच्छन्ति ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः’</span> इत्युक्तेः ताम् इच्छन्ति । यदा तु इन्द्रादीनाम् अग्रहो दृश्यते तदाऽभिभूतं तेषां ज्ञानम् । तच्चोक्तम्-</p> | <p>गमनादिप्रवृत्तिर्नात्यभिसन्धिपूर्विका मत्तादिप्रवृत्तिवत् इति ‘या निशा’ इत्यादिना दर्शयिष्यन्, तल्लक्षणं प्रथमत आह - प्रजहातीति ॥ एवं परमानन्दतृप्तः किमर्थं प्रवृत्तिं करोति? इति प्रश्नाभिप्रायः । ‘प्रारब्धकर्मणा ईषत्तिरोहितब्रह्मणो वासनया प्रायोऽल्पाभिसन्धिप्रवृत्तयः सम्भवन्ति’ इत्याशयवान् परिहरति । प्रायः सर्वान् कामान् प्रजहाति । शुकादीनामपि ईषद्दर्शनात् । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘त्वत्पादभक्तिमिच्छन्ति ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः’</span> इत्युक्तेः ताम् इच्छन्ति । यदा तु इन्द्रादीनाम् अग्रहो दृश्यते तदाऽभिभूतं तेषां ज्ञानम् । तच्चोक्तम्-</p> | ||
| Line 1,330: | Line 1,427: | ||
<p>मनोगता हि कामाः । अतस्तत्रैव तद्विरुद्धज्ञानोत्पत्तौ युक्तं हानं तेषामिति दर्शयति - मनोगतानिति ॥ विरोधश्चोच्यते - ‘रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते’ (भ.गी.२.५९) इति । न चैतददृष्ट्याऽपलपनीयम् । पुरुषवैशेष्यात् । आत्मना परमात्मना । परमात्मन्येव स्थितः सन् । आत्माख्ये तस्मिन् स्थितस्य तत्प्रसादादेव तुष्टिर्भवति ।</p> | <p>मनोगता हि कामाः । अतस्तत्रैव तद्विरुद्धज्ञानोत्पत्तौ युक्तं हानं तेषामिति दर्शयति - मनोगतानिति ॥ विरोधश्चोच्यते - ‘रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते’ (भ.गी.२.५९) इति । न चैतददृष्ट्याऽपलपनीयम् । पुरुषवैशेष्यात् । आत्मना परमात्मना । परमात्मन्येव स्थितः सन् । आत्माख्ये तस्मिन् स्थितस्य तत्प्रसादादेव तुष्टिर्भवति ।</p> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Narayanashtaksharakalpa-id">‘विषयांस्तु परित्यज्य रामे स्थितिमतस्ततः । देवाद् भवति वै तुष्टिर्नान्यथा तु कदाचन ॥’</span> इत्युक्तं हि नारायणाष्टाक्षरकल्पे । अतो नाऽत्मा जीवः ॥५५ ॥ | <span class="gr-reference gr-ref-Narayanashtaksharakalpa-id">‘विषयांस्तु परित्यज्य रामे स्थितिमतस्ततः । देवाद् भवति वै तुष्टिर्नान्यथा तु कदाचन ॥’</span> इत्युक्तं हि नारायणाष्टाक्षरकल्पे । अतो नाऽत्मा जीवः ॥५५ ॥ | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 1,341: | Line 1,440: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C02_V56"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C02_V56_B01" data-verse="BGB_C02_V56"> | <div class="bhashya" id="BGB_C02_V56_B01" data-verse="BGB_C02_V56"> | ||
<p>तदेव स्पष्टयत्युत्तरैस्त्रिभिः श्लोकैः । एतान्येव ज्ञानोपायानि च । तच्चोक्तम् - <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘तद्वै जिज्ञासुभिः साध्यं ज्ञानिनां यत्तु लक्षणम् ।’</span> इति । शोभनाध्यासो रागः । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘रसो रागस्तथा रक्तिः शोभनाध्यास उच्यते ।’</span> इत्यभिधानम् ॥५६ ॥</p> | <p>तदेव स्पष्टयत्युत्तरैस्त्रिभिः श्लोकैः । एतान्येव ज्ञानोपायानि च । तच्चोक्तम् - <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘तद्वै जिज्ञासुभिः साध्यं ज्ञानिनां यत्तु लक्षणम् ।’</span> इति । शोभनाध्यासो रागः । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘रसो रागस्तथा रक्तिः शोभनाध्यास उच्यते ।’</span> इत्यभिधानम् ॥५६ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 1,363: | Line 1,465: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C02_V58"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C02_V58_B01" data-verse="BGB_C02_V58"> | <div class="bhashya" id="BGB_C02_V58_B01" data-verse="BGB_C02_V58"> | ||
<p>सर्वत्रानभिस्नेहत्वात् शुभाशुभं प्राप्य <span class="gr-moola">नाभिनन्दति न द्वेष्टि</span> ॥५७, ५८॥</p> | <p>सर्वत्रानभिस्नेहत्वात् शुभाशुभं प्राप्य <span class="gr-moola">नाभिनन्दति न द्वेष्टि</span> ॥५७, ५८॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 1,376: | Line 1,481: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C02_V59"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C02_V59_B01" data-verse="BGB_C02_V59"> | <div class="bhashya" id="BGB_C02_V59_B01" data-verse="BGB_C02_V59"> | ||
<p>न चैतल्लक्षणं ज्ञानम् अयत्नतोऽपि भवतीत्याहोत्तर(त्तरैः)श्लोकैः । निराहारत्वेन विषयभोगसामर्थ्याभाव एव भवति । इतरविषयाकाङ्क्षाभावो वा । रसाकाङ्क्षादिर्न निवर्तते । स त्वपरोक्षज्ञानादेव निवर्तत इत्याह - <span class="gr-prateeka">विषया इति ॥</span></p> | <p>न चैतल्लक्षणं ज्ञानम् अयत्नतोऽपि भवतीत्याहोत्तर(त्तरैः)श्लोकैः । निराहारत्वेन विषयभोगसामर्थ्याभाव एव भवति । इतरविषयाकाङ्क्षाभावो वा । रसाकाङ्क्षादिर्न निवर्तते । स त्वपरोक्षज्ञानादेव निवर्तत इत्याह - <span class="gr-prateeka">विषया इति ॥</span></p> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘इन्द्रियाणि जयन्त्याशु निराहारा मनीषिणः । वर्जयित्वा तु रसनाम् असौ रस्ये च वर्धते’॥(भाग.११.८.१९)</span></span> इति वचनाद् भागवते । रसशब्दस्य रागवाचकत्वाच्च ॥५९ ॥ | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘इन्द्रियाणि जयन्त्याशु निराहारा मनीषिणः । वर्जयित्वा तु रसनाम् असौ रस्ये च वर्धते’॥(भाग.११.८.१९)</span></span> इति वचनाद् भागवते । रसशब्दस्य रागवाचकत्वाच्च ॥५९ ॥ | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 1,390: | Line 1,498: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C02_V60"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C02_V60_B01" data-verse="BGB_C02_V60"> | <div class="bhashya" id="BGB_C02_V60_B01" data-verse="BGB_C02_V60"> | ||
<p>अपरोक्षज्ञानरहितज्ञानिनोऽपि साधारणयत्नवतोऽपि मनो हरन्ति इन्द्रियाणि । <span class="gr-moola">पुरुषस्य</span> शरीराभिमानिनः । को दोषस्ततः ? <span class="gr-moola">प्रमाथीनि</span> प्रमथनशीलानि पुरुषस्य ॥ ६० ॥</p> | <p>अपरोक्षज्ञानरहितज्ञानिनोऽपि साधारणयत्नवतोऽपि मनो हरन्ति इन्द्रियाणि । <span class="gr-moola">पुरुषस्य</span> शरीराभिमानिनः । को दोषस्ततः ? <span class="gr-moola">प्रमाथीनि</span> प्रमथनशीलानि पुरुषस्य ॥ ६० ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 1,403: | Line 1,514: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C02_V61"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C02_V61_B01" data-verse="BGB_C02_V61"> | <div class="bhashya" id="BGB_C02_V61_B01" data-verse="BGB_C02_V61"> | ||
<p>तर्ह्यशक्यान्येवेत्यत आह - <span class="gr-prateeka">तानीति ॥</span> बहुयत्नवतः शक्यानि । अतो यत्नं कुर्यादित्याशयः । <span class="gr-moola">युक्तो</span> मयि मनोयुक्तः । अहमेव परः= सर्वस्माद् उत्कृष्टो यस्य स <span class="gr-moola">मत्परः</span> । फलमाह - <span class="gr-prateeka">वशे हीति ॥६१॥</span></p> | <p>तर्ह्यशक्यान्येवेत्यत आह - <span class="gr-prateeka">तानीति ॥</span> बहुयत्नवतः शक्यानि । अतो यत्नं कुर्यादित्याशयः । <span class="gr-moola">युक्तो</span> मयि मनोयुक्तः । अहमेव परः= सर्वस्माद् उत्कृष्टो यस्य स <span class="gr-moola">मत्परः</span> । फलमाह - <span class="gr-prateeka">वशे हीति ॥६१॥</span></p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 1,429: | Line 1,543: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C02_V63"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C02_V63_B01" data-verse="BGB_C02_V63"> | <div class="bhashya" id="BGB_C02_V63_B01" data-verse="BGB_C02_V63"> | ||
<p>सम्मोहः अकार्येच्छा । तथाहि मोहशब्दार्थ उक्त उपगीतासु - <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘मोहसंज्ञितम् । अधर्मलक्षणं चैव नियतं पापकर्मसु’</span> इति । तथा चान्यत्र - <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सम्मोहोऽधर्मकामिता’</span> इति । स्मृतिविभ्रमः प्रतिषेधादिबुद्धि(स्मृति)नाशः । बुद्धिनाशः सर्वात्मना दोषबुद्धिनाशः । विनश्यति नरकाद्यनर्थं प्राप्नोति । तथा ह्युक्तम् -</p> | <p>सम्मोहः अकार्येच्छा । तथाहि मोहशब्दार्थ उक्त उपगीतासु - <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘मोहसंज्ञितम् । अधर्मलक्षणं चैव नियतं पापकर्मसु’</span> इति । तथा चान्यत्र - <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सम्मोहोऽधर्मकामिता’</span> इति । स्मृतिविभ्रमः प्रतिषेधादिबुद्धि(स्मृति)नाशः । बुद्धिनाशः सर्वात्मना दोषबुद्धिनाशः । विनश्यति नरकाद्यनर्थं प्राप्नोति । तथा ह्युक्तम् -</p> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अधर्मकामिनः शास्त्रे विस्मृतिर्जायते यदा । दोषादृष्टेस्तत्कृतेश्च नरकं प्रतिपद्यते ॥’</span> इति ॥ ६२, ६३ ॥ | <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अधर्मकामिनः शास्त्रे विस्मृतिर्जायते यदा । दोषादृष्टेस्तत्कृतेश्च नरकं प्रतिपद्यते ॥’</span> इति ॥ ६२, ६३ ॥ | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 1,447: | Line 1,564: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C02_V64"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C02_V64_B02" data-verse="BGB_C02_V64"> | <div class="bhashya" id="BGB_C02_V64_B02" data-verse="BGB_C02_V64"> | ||
<p>विषयान् अनुभवन्नपि विधेय आत्मा= मनो यस्य सः, जितात्मेत्यर्थः । <span class="gr-moola">प्रसादं</span> मनःप्रसादम् ॥ ६४ ॥</p> | <p>विषयान् अनुभवन्नपि विधेय आत्मा= मनो यस्य सः, जितात्मेत्यर्थः । <span class="gr-moola">प्रसादं</span> मनःप्रसादम् ॥ ६४ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 1,460: | Line 1,580: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C02_V65"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C02_V65_B01" data-verse="BGB_C02_V65"> | <div class="bhashya" id="BGB_C02_V65_B01" data-verse="BGB_C02_V65"> | ||
<p>कथं प्रसादमात्रेण सर्वदुःखहानिः ? प्रसन्नचेतसो हि बुद्धिः पर्यवतिष्ठति । ब्रह्मापरोक्ष्येण सम्यक् स्थितिं करोति । प्रसादो नाम स्वतोऽपि प्रायो विषय-अगतिः ॥ ६५ ॥</p> | <p>कथं प्रसादमात्रेण सर्वदुःखहानिः ? प्रसन्नचेतसो हि बुद्धिः पर्यवतिष्ठति । ब्रह्मापरोक्ष्येण सम्यक् स्थितिं करोति । प्रसादो नाम स्वतोऽपि प्रायो विषय-अगतिः ॥ ६५ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 1,477: | Line 1,600: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C02_V66"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C02_V66_B01" data-verse="BGB_C02_V66"> | <div class="bhashya" id="BGB_C02_V66_B01" data-verse="BGB_C02_V66"> | ||
<p>न हि प्रसादाभावे युक्तिः = चित्तनिरोधः । <span class="gr-moola">अयुक्तस्य च बुद्धिः</span> सम्यग्ज्ञानं <span class="gr-moola">नास्ति</span> । तदेवोपपादयति - <span class="gr-prateeka">न चायुक्तस्येति ॥</span> <span class="gr-moola">शान्तिः</span> मुक्तिः । ‘शान्तिर्मोक्षोऽथ निर्वाणम्’ इत्यभिधानात् ॥ ६६ ॥</p> | <p>न हि प्रसादाभावे युक्तिः = चित्तनिरोधः । <span class="gr-moola">अयुक्तस्य च बुद्धिः</span> सम्यग्ज्ञानं <span class="gr-moola">नास्ति</span> । तदेवोपपादयति - <span class="gr-prateeka">न चायुक्तस्येति ॥</span> <span class="gr-moola">शान्तिः</span> मुक्तिः । ‘शान्तिर्मोक्षोऽथ निर्वाणम्’ इत्यभिधानात् ॥ ६६ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 1,490: | Line 1,616: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C02_V67"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C02_V67_B01" data-verse="BGB_C02_V67"> | <div class="bhashya" id="BGB_C02_V67_B01" data-verse="BGB_C02_V67"> | ||
<p>कथम् अयुक्तस्य भावना न भवति ? आह - <span class="gr-prateeka">इन्द्रियाणामिति ॥</span> <span class="gr-moola">अनुविधीयते</span> क्रियते ननु ; ईश्वरेण इन्द्रियाणाम् अनु ! ‘बुद्धिर्ज्ञानम्’ इत्यादि वक्ष्यमाणत्वात् । <span class="gr-moola">प्रज्ञां</span> प्रज्ञानम् । उत्पत्स्यदपि निवारयतीत्यर्थः । उत्पन्नस्याऽप्यभिभवो भवति ॥ ६७ ॥</p> | <p>कथम् अयुक्तस्य भावना न भवति ? आह - <span class="gr-prateeka">इन्द्रियाणामिति ॥</span> <span class="gr-moola">अनुविधीयते</span> क्रियते ननु ; ईश्वरेण इन्द्रियाणाम् अनु ! ‘बुद्धिर्ज्ञानम्’ इत्यादि वक्ष्यमाणत्वात् । <span class="gr-moola">प्रज्ञां</span> प्रज्ञानम् । उत्पत्स्यदपि निवारयतीत्यर्थः । उत्पन्नस्याऽप्यभिभवो भवति ॥ ६७ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 1,503: | Line 1,632: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C02_V68"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C02_V68_B01" data-verse="BGB_C02_V68"> | <div class="bhashya" id="BGB_C02_V68_B01" data-verse="BGB_C02_V68"> | ||
<p>तस्मात् सर्वात्मना निगृहीतेन्द्रिय एव ज्ञानीति निगमयति - <span class="gr-prateeka">तस्मादिति ॥ ६८ ॥</span></p> | <p>तस्मात् सर्वात्मना निगृहीतेन्द्रिय एव ज्ञानीति निगमयति - <span class="gr-prateeka">तस्मादिति ॥ ६८ ॥</span></p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 1,516: | Line 1,648: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C02_V69"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C02_V69_B01" data-verse="BGB_C02_V69"> | <div class="bhashya" id="BGB_C02_V69_B01" data-verse="BGB_C02_V69"> | ||
<p>उक्तलक्षणं पिण्डीकृत्याऽह - <span class="gr-prateeka">या निशेति ॥</span> <span class="gr-moola">या सर्वभूतानां निशा</span> परमेश्वरस्वरूपलक्षणा, यस्यां सुप्तानीव न किञ्चिज्जानन्ति, <span class="gr-moola">तस्याम्</span> इन्द्रियसंयमयुक्तो ज्ञानी <span class="gr-moola">जागर्ति</span> । सम्यग्= आपरोक्ष्येण पश्यति परमात्मानमित्यर्थः । <span class="gr-moola">यस्यां</span> विषयलक्षणायां <span class="gr-moola">भूतानि जाग्रति</span> तस्यां निशायामिव सुप्तः प्रायो न जानाति । मत्तादिवत् गमनादिप्रवृत्तिः । तदुक्तम् - <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘देहं तु तं न चरमम्’</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘देहोऽपि दैववशगः’(भाग.३.२९.३७)</span></span> इति श्लोकाभ्याम् । मननयुक्तो मुनिः । ‘पश्यत’ इति अस्य साधनमाह ॥ ६९ ॥</p> | <p>उक्तलक्षणं पिण्डीकृत्याऽह - <span class="gr-prateeka">या निशेति ॥</span> <span class="gr-moola">या सर्वभूतानां निशा</span> परमेश्वरस्वरूपलक्षणा, यस्यां सुप्तानीव न किञ्चिज्जानन्ति, <span class="gr-moola">तस्याम्</span> इन्द्रियसंयमयुक्तो ज्ञानी <span class="gr-moola">जागर्ति</span> । सम्यग्= आपरोक्ष्येण पश्यति परमात्मानमित्यर्थः । <span class="gr-moola">यस्यां</span> विषयलक्षणायां <span class="gr-moola">भूतानि जाग्रति</span> तस्यां निशायामिव सुप्तः प्रायो न जानाति । मत्तादिवत् गमनादिप्रवृत्तिः । तदुक्तम् - <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘देहं तु तं न चरमम्’</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘देहोऽपि दैववशगः’(भाग.३.२९.३७)</span></span> इति श्लोकाभ्याम् । मननयुक्तो मुनिः । ‘पश्यत’ इति अस्य साधनमाह ॥ ६९ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 1,529: | Line 1,664: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C02_V70"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C02_V70_B01" data-verse="BGB_C02_V70"> | <div class="bhashya" id="BGB_C02_V70_B01" data-verse="BGB_C02_V70"> | ||
<p>तेन विषयानुभवप्रकारमाह - <span class="gr-prateeka">आपूर्यमाणमिति ॥</span> यो विषयैरापूर्यमाणोऽपि अचलप्रतिष्ठो भवति= नोत्सेकं प्राप्नोति, न च प्रयत्नं करोति, न चाभावे शुष्यति । न हि समुद्रः सरित्प्रवेश-अप्रवेशनिमित्तवृद्धि-शोषौ बहुतरौ प्राप्नोति, प्रयत्नं वा करोति, स मुक्तिम् <span class="gr-moola">आप्नोति</span> इत्यर्थः ॥ ७० ॥</p> | <p>तेन विषयानुभवप्रकारमाह - <span class="gr-prateeka">आपूर्यमाणमिति ॥</span> यो विषयैरापूर्यमाणोऽपि अचलप्रतिष्ठो भवति= नोत्सेकं प्राप्नोति, न च प्रयत्नं करोति, न चाभावे शुष्यति । न हि समुद्रः सरित्प्रवेश-अप्रवेशनिमित्तवृद्धि-शोषौ बहुतरौ प्राप्नोति, प्रयत्नं वा करोति, स मुक्तिम् <span class="gr-moola">आप्नोति</span> इत्यर्थः ॥ ७० ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 1,542: | Line 1,680: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C02_V71"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C02_V71_B01" data-verse="BGB_C02_V71"> | <div class="bhashya" id="BGB_C02_V71_B01" data-verse="BGB_C02_V71"> | ||
<p>एतदेव प्रपञ्चयति - <span class="gr-prateeka">विहायेति ॥</span> <span class="gr-moola">कामान्</span> विषयान् निःस्पृहतया <span class="gr-moola">विहाय</span> <span class="gr-moola">यश्चरति</span> भक्षयति । ‘भक्षयामि’इत्य(त्याद्य)हङ्कारममकारवर्जितश्च । स हि पुमान् । स एव च मुक्तिम् <span class="gr-moola">अधिगच्छति</span> इत्यर्थः ॥ ७१ ॥</p> | <p>एतदेव प्रपञ्चयति - <span class="gr-prateeka">विहायेति ॥</span> <span class="gr-moola">कामान्</span> विषयान् निःस्पृहतया <span class="gr-moola">विहाय</span> <span class="gr-moola">यश्चरति</span> भक्षयति । ‘भक्षयामि’इत्य(त्याद्य)हङ्कारममकारवर्जितश्च । स हि पुमान् । स एव च मुक्तिम् <span class="gr-moola">अधिगच्छति</span> इत्यर्थः ॥ ७१ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 1,557: | Line 1,698: | ||
<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे साङ्ख्ययोगो नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥</div> | <div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे साङ्ख्ययोगो नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥</div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C02_V72"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C02_V72_B01" data-verse="BGB_C02_V72"> | <div class="bhashya" id="BGB_C02_V72_B01" data-verse="BGB_C02_V72"> | ||
<p>उपसंहरति - <span class="gr-prateeka">एषेति ॥</span> <span class="gr-moola">ब्राह्मी स्थितिः</span> ब्रह्मविषया स्थितिः = लक्षणम् । <span class="gr-moola">अन्तकालेऽपि अस्यां स्थित्वा</span> एव <span class="gr-moola">ब्रह्म</span> गच्छति । अन्यथा जन्मान्तरं प्राप्नोति । ‘यं यं वाऽपि’(भ.गी.८.६) इति वक्ष्यमाणत्वात् । ज्ञानिनामपि सति प्रारब्धकर्मणि शरीरान्तरं युक्तम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘भोगेन त्वितरे’(ब्र.सू.४.१.१९)</span></span> इति ह्युक्तम् । सन्ति हि बहुशरीरफलानि कर्माणि कानिचित् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सप्तजन्मनि विप्रः स्याद्’</span></span> इत्यादेः । दृष्टेश्च ज्ञानिनामपि बहुशरीरप्राप्तेः । तथा ह्युक्तम् - <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">‘स्थितप्रज्ञोऽपि यस्तूर्ध्वः प्राप्य रुद्रपदं ततः । साङ्कर्षणं ततो मुक्तिम् अगाद् विष्णुप्रसादतः॥’</span></span> इति गारुडे । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">‘महादेव परे जन्मंस्तव मुक्तिर्निरूप्यते’।</span></span> इति नारदीये । निश्चितफलं च ज्ञानम् - <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘तस्य तावदेव चिरम्’(छां.उ.६.१४.२)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘यदु(दि) च नार्चिषमेवाभिसम्भवति’(छां.उ.४.१५.५)</span></span> इत्यादिश्रुतिभ्यः ।</p> | <p>उपसंहरति - <span class="gr-prateeka">एषेति ॥</span> <span class="gr-moola">ब्राह्मी स्थितिः</span> ब्रह्मविषया स्थितिः = लक्षणम् । <span class="gr-moola">अन्तकालेऽपि अस्यां स्थित्वा</span> एव <span class="gr-moola">ब्रह्म</span> गच्छति । अन्यथा जन्मान्तरं प्राप्नोति । ‘यं यं वाऽपि’(भ.गी.८.६) इति वक्ष्यमाणत्वात् । ज्ञानिनामपि सति प्रारब्धकर्मणि शरीरान्तरं युक्तम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘भोगेन त्वितरे’(ब्र.सू.४.१.१९)</span></span> इति ह्युक्तम् । सन्ति हि बहुशरीरफलानि कर्माणि कानिचित् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सप्तजन्मनि विप्रः स्याद्’</span></span> इत्यादेः । दृष्टेश्च ज्ञानिनामपि बहुशरीरप्राप्तेः । तथा ह्युक्तम् - <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">‘स्थितप्रज्ञोऽपि यस्तूर्ध्वः प्राप्य रुद्रपदं ततः । साङ्कर्षणं ततो मुक्तिम् अगाद् विष्णुप्रसादतः॥’</span></span> इति गारुडे । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">‘महादेव परे जन्मंस्तव मुक्तिर्निरूप्यते’।</span></span> इति नारदीये । निश्चितफलं च ज्ञानम् - <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘तस्य तावदेव चिरम्’(छां.उ.६.१४.२)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘यदु(दि) च नार्चिषमेवाभिसम्भवति’(छां.उ.४.१५.५)</span></span> इत्यादिश्रुतिभ्यः ।</p> | ||
| Line 1,578: | Line 1,720: | ||
<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीताभाष्ये द्वितीयोऽध्यायः ॥</div> | <div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीताभाष्ये द्वितीयोऽध्यायः ॥</div> | ||
</div> | |||
<span id="gr-C3" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="तृतीयोऽध्यायः"></span> | <span id="gr-C3" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="तृतीयोऽध्यायः"></span> | ||
| Line 1,608: | Line 1,752: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C03_V02"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C03_V02_B01" data-verse="BGB_C03_V02"> | <div class="bhashya" id="BGB_C03_V02_B01" data-verse="BGB_C03_V02"> | ||
<p>कर्मणो ज्ञानम् अत्युत्तमम् इत्यभिहितं भगवता- ‘दूरेण ह्यवरं कर्म’ (२.४९.) इत्यादौ । एवं चेत् किमिति कर्मणि घोरे युद्धाख्ये नियोजयसि निवृत्तधर्मान् विनेत्याह- ज्यायसीति ॥ कर्मणः सकाशाद् बुद्धिर्ज्यायसी चेत् ते तव मता तत् तर्हि ॥ १-२ ॥</p> | <p>कर्मणो ज्ञानम् अत्युत्तमम् इत्यभिहितं भगवता- ‘दूरेण ह्यवरं कर्म’ (२.४९.) इत्यादौ । एवं चेत् किमिति कर्मणि घोरे युद्धाख्ये नियोजयसि निवृत्तधर्मान् विनेत्याह- ज्यायसीति ॥ कर्मणः सकाशाद् बुद्धिर्ज्यायसी चेत् ते तव मता तत् तर्हि ॥ १-२ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 1,620: | Line 1,767: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C03_V03"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C03_V03_B01" data-verse="BGB_C03_V03"> | <div class="bhashya" id="BGB_C03_V03_B01" data-verse="BGB_C03_V03"> | ||
<p>‘ज्यायस्त्वेऽपि बुद्धेः, आधिकारिकत्वात् त्वं कर्मण्यप्यधिकृत इति तत्र नियोक्ष्यामि’ इत्याशयवान् भगवानाह- लोक इति ॥</p> | <p>‘ज्यायस्त्वेऽपि बुद्धेः, आधिकारिकत्वात् त्वं कर्मण्यप्यधिकृत इति तत्र नियोक्ष्यामि’ इत्याशयवान् भगवानाह- लोक इति ॥</p> | ||
| Line 1,626: | Line 1,774: | ||
<div class="bhashya" id="BGB_C03_V03_B02" data-verse="BGB_C03_V03"> | <div class="bhashya" id="BGB_C03_V03_B02" data-verse="BGB_C03_V03"> | ||
<p>द्विविधा अपि जनाः सन्ति- गृहस्थादिकर्मत्यागेन ज्ञाननिष्ठाः सनकादिवत्, तत्स्था एव ज्ञाननिष्ठाश्च जनकादिवत् । मद्धर्मस्था एवेत्यर्थः । सांख्यानां ज्ञानिनां सनकादीनाम् । योगिनाम् उपायिनां जनकादीनाम् । ज्ञाननिष्ठा अप्याधिकारिकत्वाद् ईश्वरेच्छया लोकसंग्रहार्थत्वाच्च ये कर्मयोग्या भवन्ति तेऽपि योगिनः । निष्ठा स्थितिः । त्वं तु जनकादिवत् सकर्मैव ज्ञानयोग्यः, न तु सनकादिवत् तत्त्यागेनेत्यर्थः। सन्ति हीश्वरेच्छयैव कर्मकृतः प्रियव्रतादयोऽपि ज्ञानिन एव । तथा ह्युक्तम् ‘ईश्वरेच्छया विनिवेशितकर्माधिकारः’ इति ॥ ३ ॥</p> | <p>द्विविधा अपि जनाः सन्ति- गृहस्थादिकर्मत्यागेन ज्ञाननिष्ठाः सनकादिवत्, तत्स्था एव ज्ञाननिष्ठाश्च जनकादिवत् । मद्धर्मस्था एवेत्यर्थः । सांख्यानां ज्ञानिनां सनकादीनाम् । योगिनाम् उपायिनां जनकादीनाम् । ज्ञाननिष्ठा अप्याधिकारिकत्वाद् ईश्वरेच्छया लोकसंग्रहार्थत्वाच्च ये कर्मयोग्या भवन्ति तेऽपि योगिनः । निष्ठा स्थितिः । त्वं तु जनकादिवत् सकर्मैव ज्ञानयोग्यः, न तु सनकादिवत् तत्त्यागेनेत्यर्थः। सन्ति हीश्वरेच्छयैव कर्मकृतः प्रियव्रतादयोऽपि ज्ञानिन एव । तथा ह्युक्तम् ‘ईश्वरेच्छया विनिवेशितकर्माधिकारः’ इति ॥ ३ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 1,637: | Line 1,787: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C03_V04"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C03_V04_B01" data-verse="BGB_C03_V04"> | <div class="bhashya" id="BGB_C03_V04_B01" data-verse="BGB_C03_V04"> | ||
<p>इतश्च नियोक्ष्यामीत्याह-<span class="gr-prateeka">न कर्मणामिति ॥ कर्मणां</span> युद्धादीनाम् अनारम्भेण<span class="gr-prateeka">नैष्कर्म्यं</span> निष्कर्मतया काम्यकर्मपरित्यागेन प्राप्यत इति मोक्षं, <span class="gr-prateeka">नाश्नुते</span> । ज्ञानमेव तत्साधनं, न तु कर्माकरणमित्यर्थः । कुतः ? पुरुषत्वात् । सर्वदा स्थूलेन सूक्ष्मेण वा पुरेण युक्तो ननु जीवः ! यदि कर्माकरणेन मुक्तिः स्यात् स्थावराणां च ।</p> | <p>इतश्च नियोक्ष्यामीत्याह-<span class="gr-prateeka">न कर्मणामिति ॥ कर्मणां</span> युद्धादीनाम् अनारम्भेण<span class="gr-prateeka">नैष्कर्म्यं</span> निष्कर्मतया काम्यकर्मपरित्यागेन प्राप्यत इति मोक्षं, <span class="gr-prateeka">नाश्नुते</span> । ज्ञानमेव तत्साधनं, न तु कर्माकरणमित्यर्थः । कुतः ? पुरुषत्वात् । सर्वदा स्थूलेन सूक्ष्मेण वा पुरेण युक्तो ननु जीवः ! यदि कर्माकरणेन मुक्तिः स्यात् स्थावराणां च ।</p> | ||
| Line 1,651: | Line 1,802: | ||
<div class="bhashya" id="BGB_C03_V04_B04" data-verse="BGB_C03_V04"> | <div class="bhashya" id="BGB_C03_V04_B04" data-verse="BGB_C03_V04"> | ||
<p>यत्याश्रमस्तु प्रायत्यार्थो भगवत्तोषार्थश्च । अप्रयतत्वमेव हि प्रायो गृहस्थादीनाम् , इतरकर्मोद्योगात् । अप्रयतानां च न ज्ञानम् । तथाहि श्रुतिः -<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Kathopanishat-id">‘नाशान्तो नासमाहितः’(कठ.1.3.10)</span></span>इति । महांश्च यत्याश्रमे तोषो भगवतः । तथा ह्याह - <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narayanashtaksharakalpa-id">‘यत्याश्रमं तुरीयं तु दीक्षां मम सुतोषणीम्’</span></span> इति नारायणाष्टाक्षरकल्पे । आधिकारिकास्तु तत्स्था एव प्रायत्ये समर्थाः । स एव च महान् भगवत्तोषः । तच्चोक्तम् -<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘देवादीनामादिराज्ञां महोद्योगेऽपि नो मनः । विष्णोश्चलति तद्भोगोऽप्यतीव हरितोष(णम्)णः॥’</span></span> इति पाद्मे ॥४ ॥</p> | <p>यत्याश्रमस्तु प्रायत्यार्थो भगवत्तोषार्थश्च । अप्रयतत्वमेव हि प्रायो गृहस्थादीनाम् , इतरकर्मोद्योगात् । अप्रयतानां च न ज्ञानम् । तथाहि श्रुतिः -<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Kathopanishat-id">‘नाशान्तो नासमाहितः’(कठ.1.3.10)</span></span>इति । महांश्च यत्याश्रमे तोषो भगवतः । तथा ह्याह - <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narayanashtaksharakalpa-id">‘यत्याश्रमं तुरीयं तु दीक्षां मम सुतोषणीम्’</span></span> इति नारायणाष्टाक्षरकल्पे । आधिकारिकास्तु तत्स्था एव प्रायत्ये समर्थाः । स एव च महान् भगवत्तोषः । तच्चोक्तम् -<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘देवादीनामादिराज्ञां महोद्योगेऽपि नो मनः । विष्णोश्चलति तद्भोगोऽप्यतीव हरितोष(णम्)णः॥’</span></span> इति पाद्मे ॥४ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 1,662: | Line 1,815: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C03_V05"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C03_V05_B01" data-verse="BGB_C03_V05"> | <div class="bhashya" id="BGB_C03_V05_B01" data-verse="BGB_C03_V05"> | ||
<p>न तु कर्माणि सर्वात्मना त्यक्तुं शक्यानीत्याह- न हीति ॥५॥</p> | <p>न तु कर्माणि सर्वात्मना त्यक्तुं शक्यानीत्याह- न हीति ॥५॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 1,684: | Line 1,840: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C03_V07"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C03_V07_B01" data-verse="BGB_C03_V07"> | <div class="bhashya" id="BGB_C03_V07_B01" data-verse="BGB_C03_V07"> | ||
<p>तथाऽपि शक्तितस्त्यागः कार्य इत्याह- कर्मेन्द्रियाणीति ॥</p> | <p>तथाऽपि शक्तितस्त्यागः कार्य इत्याह- कर्मेन्द्रियाणीति ॥</p> | ||
<p>मन एव प्रयोजकमिति दर्शयितुमन्वयव्यतिरेकावाह- मनसा स्मरन् मनसा नियम्येति ॥ कर्मयोगं स्ववर्णाश्रमोचितम्, न तु गृहस्थकर्मैवेति नियमः । सन्न्यासादिविधानात्, सामान्यवचनाच्च ॥ ६-७ ॥</p> | <p>मन एव प्रयोजकमिति दर्शयितुमन्वयव्यतिरेकावाह- मनसा स्मरन् मनसा नियम्येति ॥ कर्मयोगं स्ववर्णाश्रमोचितम्, न तु गृहस्थकर्मैवेति नियमः । सन्न्यासादिविधानात्, सामान्यवचनाच्च ॥ ६-७ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 1,698: | Line 1,857: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C03_V08"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C03_V08_B01" data-verse="BGB_C03_V08"> | <div class="bhashya" id="BGB_C03_V08_B01" data-verse="BGB_C03_V08"> | ||
<p>अतो नियतं स्ववर्णाश्रमोचितं कर्म कुरु ॥ ८ ॥</p> | <p>अतो नियतं स्ववर्णाश्रमोचितं कर्म कुरु ॥ ८ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 1,711: | Line 1,873: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C03_V09"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C03_V09_B01" data-verse="BGB_C03_V09"> | <div class="bhashya" id="BGB_C03_V09_B01" data-verse="BGB_C03_V09"> | ||
<p>‘कर्मणा बध्यते जन्तुः’ इति कर्म बन्धकं स्मृतम् ? इत्यत आह- यज्ञार्थादिति ॥ कर्म बन्धनं यस्य लोकस्य स कर्मबन्धनः । यज्ञो विष्णुः । यज्ञार्थं सङ्गरहितं कर्म न बन्धकमित्यर्थः । ‘मुक्तसङ्गः’ इति विशेषणात् । <span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id">‘कामान् यः कामयते’ (मुं. ४. १-२)</span> इति श्रुतेश्च । ‘अनिष्टमिष्टम्’ (१८.१२) इति वक्ष्यमाणत्वाच्च । ‘एतान्यपि तु कर्माणि’ (१८.६) इति च । <span class="gr-reference gr-ref-Brihadaranyakopanishat-id">‘तस्मान्नेष्टि-याजुकः स्यात्’ (बृ.१.५.२)</span> इति च । विशेषवचनत्वे समेऽपि विशेषणं परिशिष्यते ॥ ९ ॥</p> | <p>‘कर्मणा बध्यते जन्तुः’ इति कर्म बन्धकं स्मृतम् ? इत्यत आह- यज्ञार्थादिति ॥ कर्म बन्धनं यस्य लोकस्य स कर्मबन्धनः । यज्ञो विष्णुः । यज्ञार्थं सङ्गरहितं कर्म न बन्धकमित्यर्थः । ‘मुक्तसङ्गः’ इति विशेषणात् । <span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id">‘कामान् यः कामयते’ (मुं. ४. १-२)</span> इति श्रुतेश्च । ‘अनिष्टमिष्टम्’ (१८.१२) इति वक्ष्यमाणत्वाच्च । ‘एतान्यपि तु कर्माणि’ (१८.६) इति च । <span class="gr-reference gr-ref-Brihadaranyakopanishat-id">‘तस्मान्नेष्टि-याजुकः स्यात्’ (बृ.१.५.२)</span> इति च । विशेषवचनत्वे समेऽपि विशेषणं परिशिष्यते ॥ ९ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 1,751: | Line 1,916: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C03_V13"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C03_V13_B01" data-verse="BGB_C03_V13"> | <div class="bhashya" id="BGB_C03_V13_B01" data-verse="BGB_C03_V13"> | ||
<p>अत्रार्थवादमाह- सहयज्ञा इति ॥ १०-१३ ॥</p> | <p>अत्रार्थवादमाह- सहयज्ञा इति ॥ १०-१३ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 1,764: | Line 1,932: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C03_V14"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C03_V14_B01" data-verse="BGB_C03_V14"> | <div class="bhashya" id="BGB_C03_V14_B01" data-verse="BGB_C03_V14"> | ||
<p>हेत्वन्तरमाह- अन्नादिति ॥ यज्ञः पर्जन्यान्नत्वात् तत्कारणमुच्यते । पूर्वयज्ञविवक्षायां तस्य चक्रप्रवेशो न भवति । तद्धि आपाद्यं कर्मविधये । न तु साम्यमात्रेणेदानीं कार्यम् ।</p> | <p>हेत्वन्तरमाह- अन्नादिति ॥ यज्ञः पर्जन्यान्नत्वात् तत्कारणमुच्यते । पूर्वयज्ञविवक्षायां तस्य चक्रप्रवेशो न भवति । तद्धि आपाद्यं कर्मविधये । न तु साम्यमात्रेणेदानीं कार्यम् ।</p> | ||
| Line 1,772: | Line 1,941: | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Manusmriti-id">‘अग्नौ प्रास्ताऽऽहुतिः सम्यग् आदित्यमुपतिष्ठति । आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः ॥’ (म.स्मृ. ३.७६)इति स्मृतेः(तेश्च) ।</span> | <span class="gr-reference gr-ref-Manusmriti-id">‘अग्नौ प्रास्ताऽऽहुतिः सम्यग् आदित्यमुपतिष्ठति । आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः ॥’ (म.स्मृ. ३.७६)इति स्मृतेः(तेश्च) ।</span> | ||
<p>उभयवचनाद् आदित्यात् समुद्राच्चाविरोधः । अतश्च यज्ञात् पर्जन्योद्भवः सम्भवति । यज्ञो देवतामुद्दिश्य द्रव्यपरित्यागः, कर्म इतरक्रिया ॥ १४ ॥</p> | <p>उभयवचनाद् आदित्यात् समुद्राच्चाविरोधः । अतश्च यज्ञात् पर्जन्योद्भवः सम्भवति । यज्ञो देवतामुद्दिश्य द्रव्यपरित्यागः, कर्म इतरक्रिया ॥ १४ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 1,783: | Line 1,954: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C03_V15"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C03_V15_B01" data-verse="BGB_C03_V15"> | <div class="bhashya" id="BGB_C03_V15_B01" data-verse="BGB_C03_V15"> | ||
<p>कर्म ब्रह्मणो जायते । ‘एष ह्येव साधु कर्म कारयति’(कौ.3.9), ‘बुद्धिर्ज्ञानम्’(गी.10.4) इत्यादिभ्यः । न च मुख्ये सम्भाव्यमाने पारम्पर्येणौपचारिकं कल्प्यम् । न च जडानां स्वतः प्रवृत्तिः सम्भवति । ‘एतस्य वा अक्षरस्य’ इत्यादिसर्वनियमनश्रुतेश्च । ‘द्रव्यं कर्म च’ इत्यादेश्च अचिन्त्यशक्तिश्चोक्ता । जीवस्य च प्रतिबिम्बस्य बिम्बपूर्वैव चेष्टा । ‘न कर्तृत्वम्’ इत्यादिनिषेधाच्च ।</p> | <p>कर्म ब्रह्मणो जायते । ‘एष ह्येव साधु कर्म कारयति’(कौ.3.9), ‘बुद्धिर्ज्ञानम्’(गी.10.4) इत्यादिभ्यः । न च मुख्ये सम्भाव्यमाने पारम्पर्येणौपचारिकं कल्प्यम् । न च जडानां स्वतः प्रवृत्तिः सम्भवति । ‘एतस्य वा अक्षरस्य’ इत्यादिसर्वनियमनश्रुतेश्च । ‘द्रव्यं कर्म च’ इत्यादेश्च अचिन्त्यशक्तिश्चोक्ता । जीवस्य च प्रतिबिम्बस्य बिम्बपूर्वैव चेष्टा । ‘न कर्तृत्वम्’ इत्यादिनिषेधाच्च ।</p> | ||
| Line 1,806: | Line 1,978: | ||
<p>शास्त्रं योनिः प्रमाणमस्येति तु शास्त्रयोनित्वम् । ‘जन्माद्यस्य यतः’ इत्युक्ते प्रमाणं हि तत्रापेक्षितं, न तु तस्य जातत्वं वेदकारणत्वं वा । न हि वेदकारणत्वं जगत्कारणत्वे हेतुः । न हि विचित्रजगत्सृष्टेर्वेदसृष्टिरशक्या सृज्यत्वे । न च सर्वज्ञत्वे । यदि वेदस्रष्टा सर्वज्ञः किमिति न जगत्स्रष्टा ? तस्माद् वेदप्रमाणकत्वमेवात्र विवक्षितम् । अतो नित्यान्यक्षराणि ।</p> | <p>शास्त्रं योनिः प्रमाणमस्येति तु शास्त्रयोनित्वम् । ‘जन्माद्यस्य यतः’ इत्युक्ते प्रमाणं हि तत्रापेक्षितं, न तु तस्य जातत्वं वेदकारणत्वं वा । न हि वेदकारणत्वं जगत्कारणत्वे हेतुः । न हि विचित्रजगत्सृष्टेर्वेदसृष्टिरशक्या सृज्यत्वे । न च सर्वज्ञत्वे । यदि वेदस्रष्टा सर्वज्ञः किमिति न जगत्स्रष्टा ? तस्माद् वेदप्रमाणकत्वमेवात्र विवक्षितम् । अतो नित्यान्यक्षराणि ।</p> | ||
<p>यत एवं परम्परया यज्ञाभिव्यङ्ग्यं ब्रह्म तस्मात् तद् नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ॥ १५ ॥</p> | <p>यत एवं परम्परया यज्ञाभिव्यङ्ग्यं ब्रह्म तस्मात् तद् नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ॥ १५ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 1,817: | Line 1,991: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C03_V16"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C03_16_B01" data-verse="BGB_C03_V16"> | <div class="bhashya" id="BGB_C03_16_B01" data-verse="BGB_C03_V16"> | ||
<p>तानि चाक्षराणि भूताभिव्यङ्ग्यानीति चक्रम् । तदेतत् जगच्चक्रं यो नानुवर्तयति, स तद्विनाशकत्वाद् अघायुः । पापनिमित्तमेव यस्याऽयुः सोऽघायुः ॥ १६ ॥</p> | <p>तानि चाक्षराणि भूताभिव्यङ्ग्यानीति चक्रम् । तदेतत् जगच्चक्रं यो नानुवर्तयति, स तद्विनाशकत्वाद् अघायुः । पापनिमित्तमेव यस्याऽयुः सोऽघायुः ॥ १६ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 1,830: | Line 2,007: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C03_V17"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C03_V17_B01" data-verse="BGB_C03_V17"> | <div class="bhashya" id="BGB_C03_V17_B01" data-verse="BGB_C03_V17"> | ||
<p>तर्ह्यतीव मनःसमाधानमपि न कार्यमित्यत आह - यस्त्विति ॥ रमणं परदर्शनादिनिमित्तं सुखम् । तृप्तिरन्यत्रालम्बुद्धिः । सन्तोषस्तज्जनकं सुखम् । ‘सन्तोषस्तृप्तिकारणम्’ इत्यभिधानात् । परमात्मदर्शनादिनिमित्तं सुखं प्राप्तः । अन्यत्र सर्वात्मनालम्बुद्धिं च ।</p> | <p>तर्ह्यतीव मनःसमाधानमपि न कार्यमित्यत आह - यस्त्विति ॥ रमणं परदर्शनादिनिमित्तं सुखम् । तृप्तिरन्यत्रालम्बुद्धिः । सन्तोषस्तज्जनकं सुखम् । ‘सन्तोषस्तृप्तिकारणम्’ इत्यभिधानात् । परमात्मदर्शनादिनिमित्तं सुखं प्राप्तः । अन्यत्र सर्वात्मनालम्बुद्धिं च ।</p> | ||
| Line 1,848: | Line 2,026: | ||
<p>परमात्मरतिश्चात्र विवक्षिता ।</p> | <p>परमात्मरतिश्चात्र विवक्षिता ।</p> | ||
<p>‘विष्णावेव रतिर्यस्य क्रिया तस्यैव नास्ति हि ।’इति वचनात् ॥ १७ ॥</p> | <p>‘विष्णावेव रतिर्यस्य क्रिया तस्यैव नास्ति हि ।’इति वचनात् ॥ १७ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 1,859: | Line 2,039: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C03_V18"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C03_V18_B01" data-verse="BGB_C03_V18"> | <div class="bhashya" id="BGB_C03_V18_B01" data-verse="BGB_C03_V18"> | ||
<p>तस्य ‘कर्मकाले वक्तव्योऽहम्’ इति कञ्चित् प्रत्युक्त्वा तत्कृतावात्मरत्यधिकः समो वाऽर्थो नास्ति । न च सन्ध्याद्यकृतौ कश्चिद्दोषोऽस्ति ।</p> | <p>तस्य ‘कर्मकाले वक्तव्योऽहम्’ इति कञ्चित् प्रत्युक्त्वा तत्कृतावात्मरत्यधिकः समो वाऽर्थो नास्ति । न च सन्ध्याद्यकृतौ कश्चिद्दोषोऽस्ति ।</p> | ||
| Line 1,869: | Line 2,050: | ||
<div class="bhashya" id="BGB C033 V18 B03" data-verse="BGB_C03_V18"> | <div class="bhashya" id="BGB C033 V18 B03" data-verse="BGB_C03_V18"> | ||
<p>ज्ञानमात्रेण प्रत्यवायो यद्यपि न भवति । तद् अर्जुनस्यापि समम् इति न तस्य कर्मोपदेशोपयोग्येतद् भवति । ईषत् प्रारब्धानर्थसूचकं च तद् भवति महच्चेद् वृत्रहत्यादिवत् ॥ १८ ॥</p> | <p>ज्ञानमात्रेण प्रत्यवायो यद्यपि न भवति । तद् अर्जुनस्यापि समम् इति न तस्य कर्मोपदेशोपयोग्येतद् भवति । ईषत् प्रारब्धानर्थसूचकं च तद् भवति महच्चेद् वृत्रहत्यादिवत् ॥ १८ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 1,880: | Line 2,063: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C03_V19"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C03_V19_B01" data-verse="BGB_C03_V19"> | <div class="bhashya" id="BGB_C03_V19_B01" data-verse="BGB_C03_V19"> | ||
<p>यतोऽसम्प्रज्ञातसमाधेरेव कार्याभावः, तस्मात् कर्म समाचर ॥१९॥</p> | <p>यतोऽसम्प्रज्ञातसमाधेरेव कार्याभावः, तस्मात् कर्म समाचर ॥१९॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 1,893: | Line 2,079: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C03_V20"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C03_V20_B01" data-verse="BGB_C03_V20"> | <div class="bhashya" id="BGB_C03_V20_B01" data-verse="BGB_C03_V20"> | ||
<p>आचारोऽप्यस्तीत्याह-<span class="gr-prateeka">कर्मणैवेति ॥</span><span class="gr-prateeka">कर्मणा</span> सह कर्म कुवन्त एवेत्यर्थः । कर्म कृत्वैव ततो ज्ञानं प्राप्य वा ।</p> | <p>आचारोऽप्यस्तीत्याह-<span class="gr-prateeka">कर्मणैवेति ॥</span><span class="gr-prateeka">कर्मणा</span> सह कर्म कुवन्त एवेत्यर्थः । कर्म कृत्वैव ततो ज्ञानं प्राप्य वा ।</p> | ||
| Line 1,908: | Line 2,095: | ||
<p>तत्रापि हि कुत्रचिद् ब्रह्मज्ञानसाधनत्वमेवोच्यतेऽन्यथा मुक्तिं निषिध्य<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramanashloka-id">- ‘ब्रह्मज्ञानं विना मुक्तिर्न कथञ्चिदपीष्यते । प्रयागादेस्तु या मुक्तिर्ज्ञानोपायत्वमेव हि ॥’</span></span> इत्यादौ । न च तीर्थस्तुतिवाक्यानि तत्प्रस्तावेऽप्युक्तं ज्ञाननियमं घ्नन्ति । यथा कञ्चिद् दक्षं भृत्यं प्रति उक्तानि ‘अयमेव हि राजा किं राज्ञा’ इत्यादीनि । यथाऽऽह भगवान् -<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">‘यानि तीर्थादिवाक्यानि कर्मादिविषयाणि च ।</p> | <p>तत्रापि हि कुत्रचिद् ब्रह्मज्ञानसाधनत्वमेवोच्यतेऽन्यथा मुक्तिं निषिध्य<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramanashloka-id">- ‘ब्रह्मज्ञानं विना मुक्तिर्न कथञ्चिदपीष्यते । प्रयागादेस्तु या मुक्तिर्ज्ञानोपायत्वमेव हि ॥’</span></span> इत्यादौ । न च तीर्थस्तुतिवाक्यानि तत्प्रस्तावेऽप्युक्तं ज्ञाननियमं घ्नन्ति । यथा कञ्चिद् दक्षं भृत्यं प्रति उक्तानि ‘अयमेव हि राजा किं राज्ञा’ इत्यादीनि । यथाऽऽह भगवान् -<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">‘यानि तीर्थादिवाक्यानि कर्मादिविषयाणि च ।</p> | ||
<p>स्तावकान्येव तानि स्युरज्ञानां मोहकानि वा । भवेन्मोक्षस्तु मद्दृष्टेर्नान्यतस्तु कथञ्चन ॥’</span></span> इति नारदीये । अतोऽपरोक्षज्ञानादेव मोक्षः । कर्म तु तत्साधनमेव ॥ २० ॥</p> | <p>स्तावकान्येव तानि स्युरज्ञानां मोहकानि वा । भवेन्मोक्षस्तु मद्दृष्टेर्नान्यतस्तु कथञ्चन ॥’</span></span> इति नारदीये । अतोऽपरोक्षज्ञानादेव मोक्षः । कर्म तु तत्साधनमेव ॥ २० ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 1,919: | Line 2,108: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C03_V21"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C03_V21_B01" data-verse="BGB_C03_V21"> | <div class="bhashya" id="BGB_C03_V21_B01" data-verse="BGB_C03_V21"> | ||
<p>स यद् वाक्यादिकं प्रमाणं कुरुते , यदुक्तप्रकारेण तिष्ठतीत्यर्थः ॥ २१ ॥</p> | <p>स यद् वाक्यादिकं प्रमाणं कुरुते , यदुक्तप्रकारेण तिष्ठतीत्यर्थः ॥ २१ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 1,977: | Line 2,169: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C03_V27"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C03_V27_B01" data-verse="BGB_C03_V27"> | <div class="bhashya" id="BGB_C03_V27_B01" data-verse="BGB_C03_V27"> | ||
<p>विद्वदविदुषोः कर्मभेदमाह- प्रकृतेरिति॥ प्रकृतेर्गुणैः इन्द्रियादिभिः । प्रकृतिमपेक्ष्य गुणभूतानि हि तानि । तत्सम्बन्धीनि च । न हि प्रतिबिम्बस्य क्रिया ॥ २७ ॥</p> | <p>विद्वदविदुषोः कर्मभेदमाह- प्रकृतेरिति॥ प्रकृतेर्गुणैः इन्द्रियादिभिः । प्रकृतिमपेक्ष्य गुणभूतानि हि तानि । तत्सम्बन्धीनि च । न हि प्रतिबिम्बस्य क्रिया ॥ २७ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 1,990: | Line 2,185: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C03_V28"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C03_V28_B01" data-verse="BGB_C03_V28"> | <div class="bhashya" id="BGB_C03_V28_B01" data-verse="BGB_C03_V28"> | ||
<p>कर्मभेदस्य गुणभेदस्य च तत्त्ववित् । गुणा इन्द्रियादीनि । गुणेषु विषयेषु ॥ २८ ॥</p> | <p>कर्मभेदस्य गुणभेदस्य च तत्त्ववित् । गुणा इन्द्रियादीनि । गुणेषु विषयेषु ॥ २८ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,003: | Line 2,201: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C03_V29"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C03_V29_B01" data-verse="BGB_C03_V29"> | <div class="bhashya" id="BGB_C03_V29_B01" data-verse="BGB_C03_V29"> | ||
<p>प्रकृतेर्गुणेषु इन्द्रियादिषु सम्मूढाः । इन्द्रियाद्यभिमानाद्धि विषयादिसङ्गः । गुणकर्मसु विषयेषु कर्मसु च । <span class="gr-reference gr-ref-Pramanashloka-id">‘शब्दाद्या इन्द्रियाद्याश्च सत्त्वाद्याश्च शुभानि च । अप्रधानानि च गुणा निगद्यन्ते निरुक्तिगैः ॥’</span></p> | <p>प्रकृतेर्गुणेषु इन्द्रियादिषु सम्मूढाः । इन्द्रियाद्यभिमानाद्धि विषयादिसङ्गः । गुणकर्मसु विषयेषु कर्मसु च । <span class="gr-reference gr-ref-Pramanashloka-id">‘शब्दाद्या इन्द्रियाद्याश्च सत्त्वाद्याश्च शुभानि च । अप्रधानानि च गुणा निगद्यन्ते निरुक्तिगैः ॥’</span></p> | ||
<p>इत्यभिधानात् । सत्त्वाद्यङ्गीकारे- ‘गुणा गुणेषु’ इत्ययुक्तं स्यात् ॥ २९ ॥</p> | <p>इत्यभिधानात् । सत्त्वाद्यङ्गीकारे- ‘गुणा गुणेषु’ इत्ययुक्तं स्यात् ॥ २९ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,017: | Line 2,218: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C03_V30"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C03_V30_B01" data-verse="BGB_C03_V30"> | <div class="bhashya" id="BGB_C03_V30_B01" data-verse="BGB_C03_V30"> | ||
<p>अतः सर्वाणि कर्माणि मय्येव सन्न्यस्य भ्रान्त्या जीवेऽध्यारोपितानि मय्येव विसृज्य ‘भगवानेव सर्वाणि कर्माणि करोति’ इति, मत्पूजेति च । आत्मानं मामधिकृत्य यच्चेतः तद् अध्यात्मचेतः । सन्न्यासस्तु भगवान् करोतीति । निर्ममत्वं नाहं करोमीति ॥ ३० ॥</p> | <p>अतः सर्वाणि कर्माणि मय्येव सन्न्यस्य भ्रान्त्या जीवेऽध्यारोपितानि मय्येव विसृज्य ‘भगवानेव सर्वाणि कर्माणि करोति’ इति, मत्पूजेति च । आत्मानं मामधिकृत्य यच्चेतः तद् अध्यात्मचेतः । सन्न्यासस्तु भगवान् करोतीति । निर्ममत्वं नाहं करोमीति ॥ ३० ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,039: | Line 2,243: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C03_V32"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C03_V32_B01" data-verse="BGB_C03_V32"> | <div class="bhashya" id="BGB_C03_V32_B01" data-verse="BGB_C03_V32"> | ||
<p>फलमाह- ये म इति ॥ ये त्वेवं निवृत्तकमिणस्तेऽपि मुच्यन्ते ज्ञानद्वारा । किमु अपरोक्षज्ञानिनः ? न तु साधनान्तरमुच्यते । <span class="gr-reference gr-ref-Narayanashtaksharakalpa-id">‘निवृत्तादीनि कर्माणि ह्यपरोक्षेशदृष्टये । अपरोक्षेशदृष्टिस्तु मुक्तौ किञ्चिन्न मार्गते । सर्वं तदन्तराधाय मुक्तये साधनं भवेत् । न किञ्चिदन्तराधाय निर्वाणायापरोक्षदृक् ॥’</span></p> | <p>फलमाह- ये म इति ॥ ये त्वेवं निवृत्तकमिणस्तेऽपि मुच्यन्ते ज्ञानद्वारा । किमु अपरोक्षज्ञानिनः ? न तु साधनान्तरमुच्यते । <span class="gr-reference gr-ref-Narayanashtaksharakalpa-id">‘निवृत्तादीनि कर्माणि ह्यपरोक्षेशदृष्टये । अपरोक्षेशदृष्टिस्तु मुक्तौ किञ्चिन्न मार्गते । सर्वं तदन्तराधाय मुक्तये साधनं भवेत् । न किञ्चिदन्तराधाय निर्वाणायापरोक्षदृक् ॥’</span></p> | ||
<p>इति नारायणाष्टाक्षरकल्पे ।</p> | <p>इति नारायणाष्टाक्षरकल्पे ।</p> | ||
<p>अत एव समुच्चयनियमोऽपि निराकृतः ॥ ३१-३२ ॥</p> | <p>अत एव समुच्चयनियमोऽपि निराकृतः ॥ ३१-३२ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,054: | Line 2,261: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C03_V33"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C03_V33_B01" data-verse="BGB_C03_V33"> | <div class="bhashya" id="BGB_C03_V33_B01" data-verse="BGB_C03_V33"> | ||
<p>एवं चेत् किमिति ते मतं नानुतिष्ठन्ति लोकाः इत्यत आह - सदृशमिति । प्रकृतिः पूर्वसंस्कारः ॥ ३३ ॥</p> | <p>एवं चेत् किमिति ते मतं नानुतिष्ठन्ति लोकाः इत्यत आह - सदृशमिति । प्रकृतिः पूर्वसंस्कारः ॥ ३३ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,067: | Line 2,277: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C03_V34"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C03_V34_B01" data-verse="BGB_C03_V34"> | <div class="bhashya" id="BGB_C03_V34_B01" data-verse="BGB_C03_V34"> | ||
<p>तथाऽपि शक्तितो निग्रहः कार्यः । निग्रहात् सद्यः प्रयोजना-भावेऽपि भवत्येवातिप्रयत्नत इत्याशयवानाह- इन्द्रियस्येति ॥</p> | <p>तथाऽपि शक्तितो निग्रहः कार्यः । निग्रहात् सद्यः प्रयोजना-भावेऽपि भवत्येवातिप्रयत्नत इत्याशयवानाह- इन्द्रियस्येति ॥</p> | ||
<p>तथा ह्युक्तम् - <span class="gr-reference gr-ref-Pramanashloka-id">‘संस्कारो बलवानेव ब्रह्माद्या अपि तद्वशाः । तथाऽपि सोऽन्यथाकर्तुं शक्यतेऽतिप्रयत्नतः ॥’ इति ॥ ३४ ॥</span></p> | <p>तथा ह्युक्तम् - <span class="gr-reference gr-ref-Pramanashloka-id">‘संस्कारो बलवानेव ब्रह्माद्या अपि तद्वशाः । तथाऽपि सोऽन्यथाकर्तुं शक्यतेऽतिप्रयत्नतः ॥’ इति ॥ ३४ ॥</span></p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,081: | Line 2,294: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C03_V35"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C03_V35_B01" data-verse="BGB_C03_V35"> | <div class="bhashya" id="BGB_C03_V35_B01" data-verse="BGB_C03_V35"> | ||
<p>तथाऽप्युग्रं युद्धकर्म ? इत्यत आह- श्रेयानिति ॥ ३५ ॥</p> | <p>तथाऽप्युग्रं युद्धकर्म ? इत्यत आह- श्रेयानिति ॥ ३५ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,096: | Line 2,312: | ||
<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote> | <blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C03_V36"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C03_V36_B01" data-verse="BGB_C03_V36"> | <div class="bhashya" id="BGB_C03_V36_B01" data-verse="BGB_C03_V36"> | ||
<p>बहवः कर्मकारणाः सन्ति, क्रोधादयः कामश्च । तत्र को बलवान् ? इति पृच्छति-<span class="gr-prateeka">अथेति ॥</span> अथेत्यर्थान्तरं ‘तयोर्न वशमागच्छेत्’ इति प्रश्नप्रापकम् ॥ ३६ ॥</p> | <p>बहवः कर्मकारणाः सन्ति, क्रोधादयः कामश्च । तत्र को बलवान् ? इति पृच्छति-<span class="gr-prateeka">अथेति ॥</span> अथेत्यर्थान्तरं ‘तयोर्न वशमागच्छेत्’ इति प्रश्नप्रापकम् ॥ ३६ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,111: | Line 2,330: | ||
<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote> | <blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C03_V37"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C03_V37_B01" data-verse="BGB_C03_V37"> | <div class="bhashya" id="BGB_C03_V37_B01" data-verse="BGB_C03_V37"> | ||
<p>यस्तु बलवान् प्रवर्तकः स एष कामः । क्रोधो ऽप्येष एव तज्जन्यत्वात् । ‘कामात् क्रोधोऽभिजायते’ (२.६२) इति ह्युक्तम् । यत्रापि गुरुनिन्दादिनिमित्तः क्रोधस्तत्रापि भक्तिनिमित्त-अनिन्दा-कामनिमित्त एव । ये त्वन्यथा वदन्ति ते शङ्करान्न सूक्ष्मं जानन्ति । उक्तं च ‘ऋते कामं न कोपाद्या जायन्ते हि कथञ्चन’ इति । महाशनः । महद्धि कामभोग्यम् । महाब्रह्महत्यादिकारणत्वान् महापाप्मा । सर्वपुरुषार्थविरोधित्वाद् वैरी ॥ ३७ ॥</p> | <p>यस्तु बलवान् प्रवर्तकः स एष कामः । क्रोधो ऽप्येष एव तज्जन्यत्वात् । ‘कामात् क्रोधोऽभिजायते’ (२.६२) इति ह्युक्तम् । यत्रापि गुरुनिन्दादिनिमित्तः क्रोधस्तत्रापि भक्तिनिमित्त-अनिन्दा-कामनिमित्त एव । ये त्वन्यथा वदन्ति ते शङ्करान्न सूक्ष्मं जानन्ति । उक्तं च ‘ऋते कामं न कोपाद्या जायन्ते हि कथञ्चन’ इति । महाशनः । महद्धि कामभोग्यम् । महाब्रह्महत्यादिकारणत्वान् महापाप्मा । सर्वपुरुषार्थविरोधित्वाद् वैरी ॥ ३७ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,124: | Line 2,346: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C03_V38"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C03_V38_B01" data-verse="BGB_C03_V38"> | <div class="bhashya" id="BGB_C03_V38_B01" data-verse="BGB_C03_V38"> | ||
<p>कथं विरोधी सः ? इदमनेनावृतम् । यथा धूमेनाग्निरावृतः प्रकाश-रूपोऽप्यन्येषां न सम्यग्दर्शनाय तथा परमात्मा । यथाऽऽदर्शो मलेनावृतोऽन्याभिव्यक्तिहेतुर्न भवति, तथाऽन्तःकरणं परमात्मा-देर्व्यक्तिहेतुर्न भवति कामेनावृतम् । यथोल्बेनावृत्य बद्धो भवति गर्भस्तथा कामेन जीवः ॥ ३८ ॥</p> | <p>कथं विरोधी सः ? इदमनेनावृतम् । यथा धूमेनाग्निरावृतः प्रकाश-रूपोऽप्यन्येषां न सम्यग्दर्शनाय तथा परमात्मा । यथाऽऽदर्शो मलेनावृतोऽन्याभिव्यक्तिहेतुर्न भवति, तथाऽन्तःकरणं परमात्मा-देर्व्यक्तिहेतुर्न भवति कामेनावृतम् । यथोल्बेनावृत्य बद्धो भवति गर्भस्तथा कामेन जीवः ॥ ३८ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,137: | Line 2,362: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C03_V39"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C03_V39_B01" data-verse="BGB_C03_V39"> | <div class="bhashya" id="BGB_C03_V39_B01" data-verse="BGB_C03_V39"> | ||
<p>शास्त्रतो जातमपि ज्ञानं परमात्माऽपरोक्ष्याय न प्रकाशते ; कामेनावृतं ज्ञानिनोऽपि, किमु अल्पज्ञानिनः ! कामरूपेण कामाख्येन नित्यवैरिणा । दुष्पूरेण दुःखेन हि कामः पूर्यते । न हीन्द्रादिपदं सुखेन लभ्यते । यद्यपीन्द्रादिपदं प्राप्तम्, पुनर्ब्रह्मादिपदमिच्छतीत्यलम्बुद्धिर्नास्तीती अनलः । उक्तं च- <span class="gr-reference gr-ref-Pramanashloka-id">‘ज्ञानस्य ब्रह्मणश्चाग्नेर्धूमो बुद्धेर्मलं तथा । आदर्शस्याथ जीवस्य गर्भोल्बोपि हि कामकः ॥’ इति ॥३९ ॥</span></p> | <p>शास्त्रतो जातमपि ज्ञानं परमात्माऽपरोक्ष्याय न प्रकाशते ; कामेनावृतं ज्ञानिनोऽपि, किमु अल्पज्ञानिनः ! कामरूपेण कामाख्येन नित्यवैरिणा । दुष्पूरेण दुःखेन हि कामः पूर्यते । न हीन्द्रादिपदं सुखेन लभ्यते । यद्यपीन्द्रादिपदं प्राप्तम्, पुनर्ब्रह्मादिपदमिच्छतीत्यलम्बुद्धिर्नास्तीती अनलः । उक्तं च- <span class="gr-reference gr-ref-Pramanashloka-id">‘ज्ञानस्य ब्रह्मणश्चाग्नेर्धूमो बुद्धेर्मलं तथा । आदर्शस्याथ जीवस्य गर्भोल्बोपि हि कामकः ॥’ इति ॥३९ ॥</span></p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,150: | Line 2,378: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C03_V40"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C03_V40_B01" data-verse="BGB_C03_V40"> | <div class="bhashya" id="BGB_C03_V40_B01" data-verse="BGB_C03_V40"> | ||
<p>वधार्थं शत्रोरधिष्ठानमाह- इन्द्रियाणीति ॥ एतैर्ज्ञानमावृत्य बुध्यादिभिर्हि विषयैः ज्ञानमावृतं भवति ॥ ४० ॥</p> | <p>वधार्थं शत्रोरधिष्ठानमाह- इन्द्रियाणीति ॥ एतैर्ज्ञानमावृत्य बुध्यादिभिर्हि विषयैः ज्ञानमावृतं भवति ॥ ४० ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,163: | Line 2,394: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C03_V41"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C03_V41_B01" data-verse="BGB_C03_V41"> | <div class="bhashya" id="BGB_C03_V41_B01" data-verse="BGB_C03_V41"> | ||
<p>हृताधिष्ठानो हि शत्रुर्नश्यति ॥ ४१ ॥</p> | <p>हृताधिष्ठानो हि शत्रुर्नश्यति ॥ ४१ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,187: | Line 2,421: | ||
<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे कर्मयोगो नाम तृतीयोध्यायः ॥</div> | <div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे कर्मयोगो नाम तृतीयोध्यायः ॥</div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C03_V43"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C03_V43_B01" data-verse="BGB_C03_V43"> | <div class="bhashya" id="BGB_C03_V43_B01" data-verse="BGB_C03_V43"> | ||
<p>शत्रुहनन आयुधरूपं ज्ञानं वक्तुं ज्ञेयमाह-<span class="gr-prateeka">इन्द्रियाणीति ॥</span> ‘असङ्गज्ञानासिमादाय तराति पारम्’ इति ह्युक्तम् । शरीराद्<span class="gr-prateeka">इन्द्रियाणि पराणि</span> उत्कृष्टानि । न केवलं बुद्धेः परः । श्रुत्युक्त-प्रकारेणाव्यक्तादपि । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruthi-id">‘अव्यक्तात् पुरुषः परः’</span></span> इति हि श्रुतिः । न च तत्रतत्रोक्तैकदेशज्ञानमात्रेण भवति मुक्तिः । सार्वत्रिक-गुणोपसंहारो हि भगवता गुणोपसंहारपादेऽभिहितः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutrani-id">‘आनन्दादयः प्रधानस्य’ (ब्र.सू. ३-३-१२)</span></span> इत्यादिना । तथा चान्यत्र- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">‘अपौरुषेयवेदेषु विष्णुवेदेषु चैव हि । सर्वत्र ये गुणाः प्रोक्ताः सम्प्रदायागताश्च ये ॥ सर्वैस्तैः सह विज्ञाय ये पश्यन्ति परं हरिम् । तेषामेव भवेन्मुक्तिर्नान्यथा तु कथञ्चन ॥’</span></span> इति गारुडे । तस्मादव्यक्तादपि परत्वेन ज्ञेयः । न चात्र जीव उच्यते । ‘रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते’(२.५९) इत्युक्तत्वात् । ‘अविहाय परं मत्तो जयः कामस्य वै कुतः’ इति च । अतः परमात्मज्ञानमेवात्र विवक्षितम् ।<span class="gr-prateeka">आत्मानं</span> मनः ।<span class="gr-prateeka">आत्मना</span> बुध्या ॥ ४२-४३ ॥</p> | <p>शत्रुहनन आयुधरूपं ज्ञानं वक्तुं ज्ञेयमाह-<span class="gr-prateeka">इन्द्रियाणीति ॥</span> ‘असङ्गज्ञानासिमादाय तराति पारम्’ इति ह्युक्तम् । शरीराद्<span class="gr-prateeka">इन्द्रियाणि पराणि</span> उत्कृष्टानि । न केवलं बुद्धेः परः । श्रुत्युक्त-प्रकारेणाव्यक्तादपि । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruthi-id">‘अव्यक्तात् पुरुषः परः’</span></span> इति हि श्रुतिः । न च तत्रतत्रोक्तैकदेशज्ञानमात्रेण भवति मुक्तिः । सार्वत्रिक-गुणोपसंहारो हि भगवता गुणोपसंहारपादेऽभिहितः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutrani-id">‘आनन्दादयः प्रधानस्य’ (ब्र.सू. ३-३-१२)</span></span> इत्यादिना । तथा चान्यत्र- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">‘अपौरुषेयवेदेषु विष्णुवेदेषु चैव हि । सर्वत्र ये गुणाः प्रोक्ताः सम्प्रदायागताश्च ये ॥ सर्वैस्तैः सह विज्ञाय ये पश्यन्ति परं हरिम् । तेषामेव भवेन्मुक्तिर्नान्यथा तु कथञ्चन ॥’</span></span> इति गारुडे । तस्मादव्यक्तादपि परत्वेन ज्ञेयः । न चात्र जीव उच्यते । ‘रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते’(२.५९) इत्युक्तत्वात् । ‘अविहाय परं मत्तो जयः कामस्य वै कुतः’ इति च । अतः परमात्मज्ञानमेवात्र विवक्षितम् ।<span class="gr-prateeka">आत्मानं</span> मनः ।<span class="gr-prateeka">आत्मना</span> बुध्या ॥ ४२-४३ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,229: | Line 2,466: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C04_V03"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C04_V03_B01" data-verse="BGB_C04_V03"> | <div class="bhashya" id="BGB_C04_V03_B01" data-verse="BGB_C04_V03"> | ||
<p>पूर्वानुष्ठितश्चायं धर्म इत्याह - इममिति ॥ १-३ ॥</p> | <p>पूर्वानुष्ठितश्चायं धर्म इत्याह - इममिति ॥ १-३ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,255: | Line 2,495: | ||
<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote> | <blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C04_V05"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C04_V05_B01" data-verse="BGB_C04_V05"> | <div class="bhashya" id="BGB_C04_V05_B01" data-verse="BGB_C04_V05"> | ||
<p>‘मयि सर्वाणि’(३.३०) इत्युक्तं तन्माहात्म्यमादितो ज्ञातुं पृच्छति - अपरमिति ॥ ४-५ ॥</p> | <p>‘मयि सर्वाणि’(३.३०) इत्युक्तं तन्माहात्म्यमादितो ज्ञातुं पृच्छति - अपरमिति ॥ ४-५ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,277: | Line 2,520: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C04_V07"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C04_V07_B01" data-verse="BGB_C04_V07"> | <div class="bhashya" id="BGB_C04_V07_B01" data-verse="BGB_C04_V07"> | ||
<p>न तर्ह्यनादिर्भवान् ? इत्यत आह -<span class="gr-prateeka">अजोऽपीति ॥</span> अव्यय आत्मा= देहोऽपीति <span class="gr-moola">अव्ययात्मा</span> । ‘अनन्तं विश्वतो मुखम्’(११.११) इति हि रूपविशेषणमुत्तरत्र । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘एतन्नानावताराणां निधानं बीजमव्ययम्’ (भाग.१.३.५)</span></span> इति च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘जगृहे.....’(भाग.१.३.१)</span></span> इति तु व्यक्तिः । युक्तयस्तूक्ताः । आत्मानादित्वं तु सर्वसमम् ।</p> | <p>न तर्ह्यनादिर्भवान् ? इत्यत आह -<span class="gr-prateeka">अजोऽपीति ॥</span> अव्यय आत्मा= देहोऽपीति <span class="gr-moola">अव्ययात्मा</span> । ‘अनन्तं विश्वतो मुखम्’(११.११) इति हि रूपविशेषणमुत्तरत्र । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘एतन्नानावताराणां निधानं बीजमव्ययम्’ (भाग.१.३.५)</span></span> इति च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘जगृहे.....’(भाग.१.३.१)</span></span> इति तु व्यक्तिः । युक्तयस्तूक्ताः । आत्मानादित्वं तु सर्वसमम् ।</p> | ||
| Line 2,283: | Line 2,527: | ||
<div class="bhashya" id="BGB_C04_V07_B02" data-verse="BGB_C04_V07"> | <div class="bhashya" id="BGB_C04_V07_B02" data-verse="BGB_C04_V07"> | ||
<p>कथमनादिनित्यस्य जनिः? <span class="gr-moola">प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय</span> । प्रकृत्या जातेषु वसुदेवादिषु । तथैव (तयैव) तेषां जात इव प्रतीयत इत्यर्थः । न तु स्वतन्त्रामधिष्ठायेत्याह -<span class="gr-prateeka">स्वामिति ॥</span> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘द्रव्यं कर्म च...’ (भाग.२.५.१४)</span></span> इति ह्युक्तम् । सा हि तत्रोक्ता । ततः सर्वसृष्टेः । <span class="gr-moola">आत्ममायया</span> आत्मज्ञानेन । प्रकृतेः पृथगभिधानात् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘केतुः केतश्चितिश्चित्तं मतिः क्रतुर्मनीषा माया’</span></span> इति ह्यभिधानम् । सृष्टिकारणया तेषां शरीरादि सृष्ट्वा विमोहिकयाऽजात एव जात इव प्रतीयते वा । उक्तं च– ‘महदादेस्तु माता या श्रीर्भूमिरिति कल्पिता । विमोहिका च दुर्गाख्या ताभिर्विष्णुरजोऽपि हि । जातवत् प्रथते ह्यात्मचिद्बलान्मूढचेतसाम् ॥’ इति । <span class="gr-moola">ईश्वरः</span> ईशेभ्योऽपि वरः । तच्चोक्तम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">‘ईशेभ्यो ब्रह्मरुद्रश्रीशेषादिभ्यो यतो भवान् । वरोऽत ईश्वराख्या ते मुख्या नान्यस्य कस्यचित् ॥’</span></span> इति ब्रह्मवैवर्ते । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘समर्थ ईश इत्युक्तस्तद्वरत्वात्त्वमीश्वरः’ इति च</span></span>॥ ६,७ ॥</p> | <p>कथमनादिनित्यस्य जनिः? <span class="gr-moola">प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय</span> । प्रकृत्या जातेषु वसुदेवादिषु । तथैव (तयैव) तेषां जात इव प्रतीयत इत्यर्थः । न तु स्वतन्त्रामधिष्ठायेत्याह -<span class="gr-prateeka">स्वामिति ॥</span> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘द्रव्यं कर्म च...’ (भाग.२.५.१४)</span></span> इति ह्युक्तम् । सा हि तत्रोक्ता । ततः सर्वसृष्टेः । <span class="gr-moola">आत्ममायया</span> आत्मज्ञानेन । प्रकृतेः पृथगभिधानात् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘केतुः केतश्चितिश्चित्तं मतिः क्रतुर्मनीषा माया’</span></span> इति ह्यभिधानम् । सृष्टिकारणया तेषां शरीरादि सृष्ट्वा विमोहिकयाऽजात एव जात इव प्रतीयते वा । उक्तं च– ‘महदादेस्तु माता या श्रीर्भूमिरिति कल्पिता । विमोहिका च दुर्गाख्या ताभिर्विष्णुरजोऽपि हि । जातवत् प्रथते ह्यात्मचिद्बलान्मूढचेतसाम् ॥’ इति । <span class="gr-moola">ईश्वरः</span> ईशेभ्योऽपि वरः । तच्चोक्तम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">‘ईशेभ्यो ब्रह्मरुद्रश्रीशेषादिभ्यो यतो भवान् । वरोऽत ईश्वराख्या ते मुख्या नान्यस्य कस्यचित् ॥’</span></span> इति ब्रह्मवैवर्ते । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘समर्थ ईश इत्युक्तस्तद्वरत्वात्त्वमीश्वरः’ इति च</span></span>॥ ६,७ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,294: | Line 2,540: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C04_V08"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C04_V08_B01" data-verse="BGB_C04_V08"> | <div class="bhashya" id="BGB_C04_V08_B01" data-verse="BGB_C04_V08"> | ||
<p>न जन्मनैव परित्राणादिकं कार्यमिति नियमः । तथाऽपि लीलया स्वभावेन च यथेष्टचारी । तथाह्युक्तम्– <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-------------------id">‘देवस्यैष स्वभावोऽयम्’।</span></span> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutrani-id">‘लोकवत् तु लीलाकैवल्यम्’ ।</span></span> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-------------id">‘क्रीडतो बालकस्येव चेष्टां तस्य निशामय’ ।(विष्णुपुराण.१.२.१८)</span></span> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-------id">‘.....अरिभयादिव स्वयं पुराद् व्यवात्सीद् यदनन्तवीर्यः’ (भाग.३.२.१६)।</span></span> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref--------id">‘पूर्णोऽयमस्यात्र न किञ्चिदाप्यं तथाऽपि सर्वाः कुरुते प्रवृत्तीः । अतो विरुद्धेषुमिमं वदन्ति परावरज्ञा मुनयः प्रशान्ताः ॥’</span></span> इत्याद्यृग्वेदखिलेषु॥ ८ ॥</p> | <p>न जन्मनैव परित्राणादिकं कार्यमिति नियमः । तथाऽपि लीलया स्वभावेन च यथेष्टचारी । तथाह्युक्तम्– <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-------------------id">‘देवस्यैष स्वभावोऽयम्’।</span></span> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutrani-id">‘लोकवत् तु लीलाकैवल्यम्’ ।</span></span> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-------------id">‘क्रीडतो बालकस्येव चेष्टां तस्य निशामय’ ।(विष्णुपुराण.१.२.१८)</span></span> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-------id">‘.....अरिभयादिव स्वयं पुराद् व्यवात्सीद् यदनन्तवीर्यः’ (भाग.३.२.१६)।</span></span> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref--------id">‘पूर्णोऽयमस्यात्र न किञ्चिदाप्यं तथाऽपि सर्वाः कुरुते प्रवृत्तीः । अतो विरुद्धेषुमिमं वदन्ति परावरज्ञा मुनयः प्रशान्ताः ॥’</span></span> इत्याद्यृग्वेदखिलेषु॥ ८ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,307: | Line 2,556: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C04_V09"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C04_V09_B01" data-verse="BGB_C04_V09"> | <div class="bhashya" id="BGB_C04_V09_B01" data-verse="BGB_C04_V09"> | ||
<p>पृथङ् मुक्त्युक्तिः सर्वज्ञाननियमदर्शनार्थम् ; न तु तावन्मात्रेण मुक्तिरित्युक्तम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref----------id">‘वेदाद्युक्तं तु सर्वं यो ज्ञात्वोपास्ते सदा हि माम् । तस्यैव दर्शनपथं यामि नान्यस्य कस्यचित् ॥’</span></span> इत्युक्तेश्च महाकौर्मे ।</p> | <p>पृथङ् मुक्त्युक्तिः सर्वज्ञाननियमदर्शनार्थम् ; न तु तावन्मात्रेण मुक्तिरित्युक्तम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref----------id">‘वेदाद्युक्तं तु सर्वं यो ज्ञात्वोपास्ते सदा हि माम् । तस्यैव दर्शनपथं यामि नान्यस्य कस्यचित् ॥’</span></span> इत्युक्तेश्च महाकौर्मे ।</p> | ||
<p>अत्रोक्तस्यैतज्ज्ञात्वैव जन्म नैतीति गतिः । इतरवाक्यानां नान्या गतिः । ‘नान्यस्य कस्यचित्’ इति विशेषणात् । ‘तत्त्वतः’ इति विशेषणाच्च सर्वज्ञानमापतति । यत्रैवं भवति यत्र तत्त्वत इति विशेषणे न विरोधः । उक्तं च– <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘एकं च तत्त्वतो ज्ञातुं विना सर्वज्ञतां नरः । न समर्थो महेन्द्रोऽपि तस्मात् सर्वत्र जिज्ञसेत्’</span></span> ॥ इति स्कान्दे ॥९ ॥</p> | <p>अत्रोक्तस्यैतज्ज्ञात्वैव जन्म नैतीति गतिः । इतरवाक्यानां नान्या गतिः । ‘नान्यस्य कस्यचित्’ इति विशेषणात् । ‘तत्त्वतः’ इति विशेषणाच्च सर्वज्ञानमापतति । यत्रैवं भवति यत्र तत्त्वत इति विशेषणे न विरोधः । उक्तं च– <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘एकं च तत्त्वतो ज्ञातुं विना सर्वज्ञतां नरः । न समर्थो महेन्द्रोऽपि तस्मात् सर्वत्र जिज्ञसेत्’</span></span> ॥ इति स्कान्दे ॥९ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,321: | Line 2,573: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C04_V10"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C04_V10_B01" data-verse="BGB_C04_V10"> | <div class="bhashya" id="BGB_C04_V10_B01" data-verse="BGB_C04_V10"> | ||
<p>सन्ति च तथा मुक्ता इत्याह–<span class="gr-prateeka">वीतरागेति ॥</span> <span class="gr-moola">मन्मयाः</span> मत्प्रचुराः । सर्वत्र मां विना न किञ्चित् पश्यन्तीत्यर्थः ॥ १० ॥</p> | <p>सन्ति च तथा मुक्ता इत्याह–<span class="gr-prateeka">वीतरागेति ॥</span> <span class="gr-moola">मन्मयाः</span> मत्प्रचुराः । सर्वत्र मां विना न किञ्चित् पश्यन्तीत्यर्थः ॥ १० ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,334: | Line 2,589: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C04_V11"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C04_V11_B01" data-verse="BGB_C04_V11"> | <div class="bhashya" id="BGB_C04_V11_B01" data-verse="BGB_C04_V11"> | ||
<p>न च मद्भजनमात्रेण मुक्तिर्भवत्यन्यदेवतादिरूपेण । तथाऽपि सर्वेषामानुरूप्येण फलं ददामीत्याह -<span class="gr-prateeka">ये यथेति ॥</span> <span class="gr-moola">भजामि</span> सेवयामि फलदानेन; न तु गुणभावेन । कथमयं विशेषः? इत्यत आह -<span class="gr-prateeka">मम वर्त्मेति ॥</span> अन्यदेवता यजन्तोऽपि <span class="gr-moola">मम वर्त्मैवानुवर्तन्ते</span> । सर्वकर्मकर्तृत्वाद् भोक्तृत्वाच्च मम ।</p> | <p>न च मद्भजनमात्रेण मुक्तिर्भवत्यन्यदेवतादिरूपेण । तथाऽपि सर्वेषामानुरूप्येण फलं ददामीत्याह -<span class="gr-prateeka">ये यथेति ॥</span> <span class="gr-moola">भजामि</span> सेवयामि फलदानेन; न तु गुणभावेन । कथमयं विशेषः? इत्यत आह -<span class="gr-prateeka">मम वर्त्मेति ॥</span> अन्यदेवता यजन्तोऽपि <span class="gr-moola">मम वर्त्मैवानुवर्तन्ते</span> । सर्वकर्मकर्तृत्वाद् भोक्तृत्वाच्च मम ।</p> | ||
| Line 2,340: | Line 2,596: | ||
<div class="bhashya" id="BGB_C04_V11_B02" data-verse="BGB_C04_V11"> | <div class="bhashya" id="BGB_C04_V11_B02" data-verse="BGB_C04_V11"> | ||
<p>‘योऽप्यन्यदेवताभक्ताः’(९.२३) इति हि वक्ष्यति । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref--------id">‘यो देवानां नामधा एक एव’(ऋ.सं.८ अ.३ अ.१७ व,६ अनु)</span></span> इति हि श्रुतिः । स भगवानेव च तत्राभिधीयते । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref--------id">‘अजस्य नाभावध्येकमर्पितम्’(ऋ.सं.८ अ.३ अ.१७ व)</span></span> इत्यादि तल्लिङ्गात् ॥ ११ ॥</p> | <p>‘योऽप्यन्यदेवताभक्ताः’(९.२३) इति हि वक्ष्यति । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref--------id">‘यो देवानां नामधा एक एव’(ऋ.सं.८ अ.३ अ.१७ व,६ अनु)</span></span> इति हि श्रुतिः । स भगवानेव च तत्राभिधीयते । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref--------id">‘अजस्य नाभावध्येकमर्पितम्’(ऋ.सं.८ अ.३ अ.१७ व)</span></span> इत्यादि तल्लिङ्गात् ॥ ११ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,351: | Line 2,609: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C04_V12"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C04_V12_B01" data-verse="BGB_C04_V12"> | <div class="bhashya" id="BGB_C04_V12_B01" data-verse="BGB_C04_V12"> | ||
<p>कुतो मम वर्त्मानुवर्तन्ते ? <span class="gr-moola">क्षिप्रं हि ॥</span> अत एव हि फलप्राप्तिः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-----------id">‘तस्मात्ते धनसनयः’(छा.१.३.९)</span></span> इति हि श्रुतिः ॥ १२ ॥</p> | <p>कुतो मम वर्त्मानुवर्तन्ते ? <span class="gr-moola">क्षिप्रं हि ॥</span> अत एव हि फलप्राप्तिः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-----------id">‘तस्मात्ते धनसनयः’(छा.१.३.९)</span></span> इति हि श्रुतिः ॥ १२ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,364: | Line 2,625: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C04_V13"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C04_V13_B01" data-verse="BGB_C04_V13"> | <div class="bhashya" id="BGB_C04_V13_B01" data-verse="BGB_C04_V13"> | ||
<p>अहमेव हि कर्तेत्याह -<span class="gr-prateeka">चातुर्वर्ण्यमिति ॥</span> चतुर्वर्णसमुदायः । सात्त्विको हि ब्राह्मणः । सात्त्विकराजसः क्षत्रियः । राजसतामसो वैश्यः । तामसः शूद्रः इति गुणविभागः । कर्मविभागस्तु ‘शमो दमः’(१८.४२) इत्यादिना वक्ष्यते । क्रियाया वैलक्षण्यात् कर्ताऽप्यकर्ता । तथाहि श्रुतिः– <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref--------id">‘विश्वकर्मा विमनाः...’(ऋ.सं.८ अ.३ अ.१५ व,८२ सू)</span></span> इत्यादि । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘.....तनुर्विद्या क्रियाऽऽकृतिः।’(भाग.६.४.४६)</span></span> इत्यादि च । साधितं चैतत् पुरस्तात् ॥ १३ ॥</p> | <p>अहमेव हि कर्तेत्याह -<span class="gr-prateeka">चातुर्वर्ण्यमिति ॥</span> चतुर्वर्णसमुदायः । सात्त्विको हि ब्राह्मणः । सात्त्विकराजसः क्षत्रियः । राजसतामसो वैश्यः । तामसः शूद्रः इति गुणविभागः । कर्मविभागस्तु ‘शमो दमः’(१८.४२) इत्यादिना वक्ष्यते । क्रियाया वैलक्षण्यात् कर्ताऽप्यकर्ता । तथाहि श्रुतिः– <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref--------id">‘विश्वकर्मा विमनाः...’(ऋ.सं.८ अ.३ अ.१५ व,८२ सू)</span></span> इत्यादि । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘.....तनुर्विद्या क्रियाऽऽकृतिः।’(भाग.६.४.४६)</span></span> इत्यादि च । साधितं चैतत् पुरस्तात् ॥ १३ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,377: | Line 2,641: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C04_V14"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C04_V14_B01" data-verse="BGB_C04_V14"> | <div class="bhashya" id="BGB_C04_V14_B01" data-verse="BGB_C04_V14"> | ||
<p>अत एव न मां कर्माणि लिम्पन्ति । इतश्च न लिम्पन्तीत्याह - <span class="gr-prateeka">न मे कर्मफले स्पृहा ॥</span> इच्छामात्रं त्वस्ति; न तु तत्राभिनिवेशः । तच्चोक्तम्– <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘आकाङ्क्षन्नपि देवोऽसौ नेच्छते लोकवत् परः । नह्याग्रहस्तस्य विष्णोर्ज्ञानं कामो हि तस्य तु ॥’</span></span> इति । न च केचिन्मुक्ता भवन्तीति क्रमेण सर्वमुक्तिः । तथाहि श्रुतिः- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘ज्ञात्वा तमेवं मनसा हृदा च भूयो न मृत्युमुपयाति विद्वान्’</span></span> इति, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘कथं वा इति, अनन्ता वा इत्यनन्तवत् इति होवाच’</span></span> इति ॥ १४ ॥</p> | <p>अत एव न मां कर्माणि लिम्पन्ति । इतश्च न लिम्पन्तीत्याह - <span class="gr-prateeka">न मे कर्मफले स्पृहा ॥</span> इच्छामात्रं त्वस्ति; न तु तत्राभिनिवेशः । तच्चोक्तम्– <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘आकाङ्क्षन्नपि देवोऽसौ नेच्छते लोकवत् परः । नह्याग्रहस्तस्य विष्णोर्ज्ञानं कामो हि तस्य तु ॥’</span></span> इति । न च केचिन्मुक्ता भवन्तीति क्रमेण सर्वमुक्तिः । तथाहि श्रुतिः- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘ज्ञात्वा तमेवं मनसा हृदा च भूयो न मृत्युमुपयाति विद्वान्’</span></span> इति, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘कथं वा इति, अनन्ता वा इत्यनन्तवत् इति होवाच’</span></span> इति ॥ १४ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,390: | Line 2,657: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C04_V15"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C04_V15_B01" data-verse="BGB_C04_V15"> | <div class="bhashya" id="BGB_C04_V15_B01" data-verse="BGB_C04_V15"> | ||
<p>एवं ज्ञात्वा कर्मकरण आचारोऽप्यस्तीत्याह -<span class="gr-prateeka">एवमिति ॥</span> <span class="gr-moola">पूर्वतरं कर्म</span> पूर्वभावीत्यर्थः ॥ १५ ॥</p> | <p>एवं ज्ञात्वा कर्मकरण आचारोऽप्यस्तीत्याह -<span class="gr-prateeka">एवमिति ॥</span> <span class="gr-moola">पूर्वतरं कर्म</span> पूर्वभावीत्यर्थः ॥ १५ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,403: | Line 2,673: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C04_V16"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C04_V16_B01" data-verse="BGB_C04_V16"> | <div class="bhashya" id="BGB_C04_V16_B01" data-verse="BGB_C04_V16"> | ||
<p>कर्म कुर्वित्युक्तम् । तस्य कर्मणो दुर्ज्ञेयत्वमाह सम्यग् वक्तुम् - किं कर्मेति ॥ १६ ॥</p> | <p>कर्म कुर्वित्युक्तम् । तस्य कर्मणो दुर्ज्ञेयत्वमाह सम्यग् वक्तुम् - किं कर्मेति ॥ १६ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,416: | Line 2,689: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C04_V17"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C04_V17_B01" data-verse="BGB_C04_V17"> | <div class="bhashya" id="BGB_C04_V17_B01" data-verse="BGB_C04_V17"> | ||
<p>न केवलं तज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसे, ज्ञात्वैवेत्याशयवानाह -<span class="gr-prateeka">कर्मण इति ॥</span> तच्चोक्तम्– <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अज्ञात्वा भगवान् कस्य कर्माकर्मविकर्मकम् । दर्शनं याति हि मुने कुतो मुक्तिश्च तद् विना ॥’</span></span> इति । <span class="gr-moola">अकर्म</span> कर्माकरणम् । कर्माकर्मान्यद् <span class="gr-moola">विकर्म</span> । निषिद्धम् । बन्धकत्वात् । ततो विविच्य कर्मादि बोद्धव्यमित्यादि । न च शापादिना । कवयोऽप्यत्र मोहिताः । अशक्यं चैतज्ज्ञातुमित्याह -<span class="gr-prateeka">गहनेति ॥</span> १७ ॥</p> | <p>न केवलं तज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसे, ज्ञात्वैवेत्याशयवानाह -<span class="gr-prateeka">कर्मण इति ॥</span> तच्चोक्तम्– <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अज्ञात्वा भगवान् कस्य कर्माकर्मविकर्मकम् । दर्शनं याति हि मुने कुतो मुक्तिश्च तद् विना ॥’</span></span> इति । <span class="gr-moola">अकर्म</span> कर्माकरणम् । कर्माकर्मान्यद् <span class="gr-moola">विकर्म</span> । निषिद्धम् । बन्धकत्वात् । ततो विविच्य कर्मादि बोद्धव्यमित्यादि । न च शापादिना । कवयोऽप्यत्र मोहिताः । अशक्यं चैतज्ज्ञातुमित्याह -<span class="gr-prateeka">गहनेति ॥</span> १७ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,429: | Line 2,705: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C04_V18"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C04_V18_B01" data-verse="BGB_C04_V18"> | <div class="bhashya" id="BGB_C04_V18_B01" data-verse="BGB_C04_V18"> | ||
<p>कर्मादिस्वरूपमाह -<span class="gr-prateeka">कर्मणीति ॥</span> <span class="gr-moola">कर्मणि</span> क्रियमाणे सति <span class="gr-moola">अकर्म यः पश्येत्</span> - विष्णोरेव कर्म, नाहं चित्प्रतिबिम्बः किञ्चित् करोमि इति । <span class="gr-moola">अकर्मणि</span> सुप्त्यादावकरणावस्थायां परमेश्वरस्य यः कर्म पश्यति- ‘अयमेव परमेश्वरः सर्वदा सर्वसृष्ट्यादि करोति’ इति । <span class="gr-moola">स बुद्धिमान्</span> ज्ञानी । स एव च <span class="gr-moola">युक्तो</span> योगयुक्तः । सर्वाकरणात् स एव च कृत्स्नकर्मकृत् कृत्स्नफलत्वात् ॥ १८ ॥</p> | <p>कर्मादिस्वरूपमाह -<span class="gr-prateeka">कर्मणीति ॥</span> <span class="gr-moola">कर्मणि</span> क्रियमाणे सति <span class="gr-moola">अकर्म यः पश्येत्</span> - विष्णोरेव कर्म, नाहं चित्प्रतिबिम्बः किञ्चित् करोमि इति । <span class="gr-moola">अकर्मणि</span> सुप्त्यादावकरणावस्थायां परमेश्वरस्य यः कर्म पश्यति- ‘अयमेव परमेश्वरः सर्वदा सर्वसृष्ट्यादि करोति’ इति । <span class="gr-moola">स बुद्धिमान्</span> ज्ञानी । स एव च <span class="gr-moola">युक्तो</span> योगयुक्तः । सर्वाकरणात् स एव च कृत्स्नकर्मकृत् कृत्स्नफलत्वात् ॥ १८ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,442: | Line 2,721: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C04_V19"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C04_V19_B01" data-verse="BGB_C04_V19"> | <div class="bhashya" id="BGB_C04_V19_B01" data-verse="BGB_C04_V19"> | ||
<p>एतदेव प्रपञ्चयति - <span class="gr-prateeka">यस्य</span> इत्यादिना श्लोकपञ्चकेन । उक्तप्रकारेण <span class="gr-moola">ज्ञानाग्निदग्धकर्माणम्</span>॥ १९ ॥</p> | <p>एतदेव प्रपञ्चयति - <span class="gr-prateeka">यस्य</span> इत्यादिना श्लोकपञ्चकेन । उक्तप्रकारेण <span class="gr-moola">ज्ञानाग्निदग्धकर्माणम्</span>॥ १९ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,455: | Line 2,737: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C04_V20"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C04_V20_B01" data-verse="BGB_C04_V20"> | <div class="bhashya" id="BGB_C04_V20_B01" data-verse="BGB_C04_V20"> | ||
<p>न च कामसङ्कल्पाभावेनालम् । <span class="gr-moola">आसङ्गं</span> स्नेहं च <span class="gr-moola">त्यक्त्वा</span>। ज्ञानस्वरूपमाह पुनः - <span class="gr-prateeka">नित्यतृप्त इति ॥</span> नित्यतृप्तनिराश्रयेश्वरसरूपोऽस्मीति तथाविधः ॥ २० ॥</p> | <p>न च कामसङ्कल्पाभावेनालम् । <span class="gr-moola">आसङ्गं</span> स्नेहं च <span class="gr-moola">त्यक्त्वा</span>। ज्ञानस्वरूपमाह पुनः - <span class="gr-prateeka">नित्यतृप्त इति ॥</span> नित्यतृप्तनिराश्रयेश्वरसरूपोऽस्मीति तथाविधः ॥ २० ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,468: | Line 2,753: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C04_V21"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C04_V21_B01" data-verse="BGB_C04_V21"> | <div class="bhashya" id="BGB_C04_V21_B01" data-verse="BGB_C04_V21"> | ||
<p>कामादित्यागोपायमाह -<span class="gr-prateeka">निराशीरिति ॥</span> <span class="gr-moola">यतचित्तात्मा</span> भूत्वा <span class="gr-moola">निराशीः</span> इत्यर्थः । <span class="gr-moola">आत्मा</span> मनः । <span class="gr-moola">परिग्रहत्यागः</span> अनभिमानम् । ‘नैव किञ्चित् करोति’(४.२०) इत्यस्याभिप्रायमाह - <span class="gr-prateeka">नाऽप्नोति किल्बिषमिति ॥</span> २१॥</p> | <p>कामादित्यागोपायमाह -<span class="gr-prateeka">निराशीरिति ॥</span> <span class="gr-moola">यतचित्तात्मा</span> भूत्वा <span class="gr-moola">निराशीः</span> इत्यर्थः । <span class="gr-moola">आत्मा</span> मनः । <span class="gr-moola">परिग्रहत्यागः</span> अनभिमानम् । ‘नैव किञ्चित् करोति’(४.२०) इत्यस्याभिप्रायमाह - <span class="gr-prateeka">नाऽप्नोति किल्बिषमिति ॥</span> २१॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,481: | Line 2,769: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C04_V22"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C04_V22_B01" data-verse="BGB_C04_V22"> | <div class="bhashya" id="BGB_C04_V22_B01" data-verse="BGB_C04_V22"> | ||
<p>यतचित्तात्मनो लक्षणमाह -<span class="gr-prateeka">यदृच्छालाभेति ॥</span> कथं द्वन्द्वातीतत्वमित्यत आह -<span class="gr-prateeka">समः सिद्धाविति ॥</span> २२ ॥</p> | <p>यतचित्तात्मनो लक्षणमाह -<span class="gr-prateeka">यदृच्छालाभेति ॥</span> कथं द्वन्द्वातीतत्वमित्यत आह -<span class="gr-prateeka">समः सिद्धाविति ॥</span> २२ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,494: | Line 2,785: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C04_V23"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C04_V23_B01" data-verse="BGB_C04_V23"> | <div class="bhashya" id="BGB_C04_V23_B01" data-verse="BGB_C04_V23"> | ||
<p>उपसंहरति- <span class="gr-prateeka">गतसङ्गस्येति ॥</span> <span class="gr-moola">गतसङ्गस्य</span> फलस्नेहरहितस्य । <span class="gr-moola">मुक्तस्य</span> शरीराद्यनभिमानिनः । <span class="gr-moola">ज्ञानावस्थितचेतसः</span> परमेश्वरज्ञानिनः ॥ २३ ॥</p> | <p>उपसंहरति- <span class="gr-prateeka">गतसङ्गस्येति ॥</span> <span class="gr-moola">गतसङ्गस्य</span> फलस्नेहरहितस्य । <span class="gr-moola">मुक्तस्य</span> शरीराद्यनभिमानिनः । <span class="gr-moola">ज्ञानावस्थितचेतसः</span> परमेश्वरज्ञानिनः ॥ २३ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,507: | Line 2,801: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C04_V24"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C04_V24_B01" data-verse="BGB_C04_V24"> | <div class="bhashya" id="BGB_C04_V24_B01" data-verse="BGB_C04_V24"> | ||
<p>ज्ञानावस्थितचेतस्त्वं स्पष्टयति -<span class="gr-prateeka">ब्रह्मार्पणमिति ॥</span> सर्वमेतद् ब्रह्मेत्युच्यते । तदधीनसत्ताप्रतीतित्वात् । न तु तत्स्वरूपत्वात् । उक्तं हि- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘त्वदधीनं यतः सर्वमतः सर्वो भवानिति । वदन्ति मुनयः सर्वे न तु सर्वस्वरूपतः ॥’</span></span> इति पाद्मे । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-------id">‘सर्वं तत्प्रज्ञानेत्रम्’ (ऐत.२.५.३)</span></span> इति च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-------id">‘एतं ह्येव बह्वृचाः..’(ऐत.२.७.३.७)</span></span> इत्यादि च । <span class="gr-moola">समाधिना</span> सह ब्रह्मैव <span class="gr-moola">कर्म</span> ॥२४ ॥</p> | <p>ज्ञानावस्थितचेतस्त्वं स्पष्टयति -<span class="gr-prateeka">ब्रह्मार्पणमिति ॥</span> सर्वमेतद् ब्रह्मेत्युच्यते । तदधीनसत्ताप्रतीतित्वात् । न तु तत्स्वरूपत्वात् । उक्तं हि- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘त्वदधीनं यतः सर्वमतः सर्वो भवानिति । वदन्ति मुनयः सर्वे न तु सर्वस्वरूपतः ॥’</span></span> इति पाद्मे । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-------id">‘सर्वं तत्प्रज्ञानेत्रम्’ (ऐत.२.५.३)</span></span> इति च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-------id">‘एतं ह्येव बह्वृचाः..’(ऐत.२.७.३.७)</span></span> इत्यादि च । <span class="gr-moola">समाधिना</span> सह ब्रह्मैव <span class="gr-moola">कर्म</span> ॥२४ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,529: | Line 2,826: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C04_V26"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C04_V26_B01" data-verse="BGB_C04_V26"> | <div class="bhashya" id="BGB_C04_V26_B01" data-verse="BGB_C04_V26"> | ||
<p>यज्ञभेदानाह -<span class="gr-prateeka">दैवमित्यादिना ॥</span> <span class="gr-moola">दैवं</span> भगवन्तम् । स एव तेषां यज्ञः । भगवदुपासनं यज्ञमिति क्रियाविशेषणम् । नान्यत् तेषामस्ति यतीनां केषाञ्चित् । <span class="gr-moola">यज्ञं</span> भगवन्तम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref--------id">‘यज्ञेन यज्ञम्.....’(ऋ.८अ.४अ.१९व. ९०सू.१६मं)</span></span> , <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘यज्ञो विष्णुर्देवता..’</span></span> इत्यादिश्रुतिभ्यः । यज्ञेन प्रसिद्धेनैव । यज्ञं प्रति यज्ञेन जुह्वतीति सर्वत्र समम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref--------id">‘तं यज्ञम्....’(ऋ.८अ.४अ.१८व.)</span></span> इत्यादौ । उक्तं च- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘विष्णुं रुद्रेण पशुना ब्रह्मा ज्येष्ठेन सूनुना । अयजन्मानसे यज्ञे पितरं प्रपितामहः ॥’</span></span> इति ॥ २५,२६ ॥</p> | <p>यज्ञभेदानाह -<span class="gr-prateeka">दैवमित्यादिना ॥</span> <span class="gr-moola">दैवं</span> भगवन्तम् । स एव तेषां यज्ञः । भगवदुपासनं यज्ञमिति क्रियाविशेषणम् । नान्यत् तेषामस्ति यतीनां केषाञ्चित् । <span class="gr-moola">यज्ञं</span> भगवन्तम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref--------id">‘यज्ञेन यज्ञम्.....’(ऋ.८अ.४अ.१९व. ९०सू.१६मं)</span></span> , <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘यज्ञो विष्णुर्देवता..’</span></span> इत्यादिश्रुतिभ्यः । यज्ञेन प्रसिद्धेनैव । यज्ञं प्रति यज्ञेन जुह्वतीति सर्वत्र समम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref--------id">‘तं यज्ञम्....’(ऋ.८अ.४अ.१८व.)</span></span> इत्यादौ । उक्तं च- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘विष्णुं रुद्रेण पशुना ब्रह्मा ज्येष्ठेन सूनुना । अयजन्मानसे यज्ञे पितरं प्रपितामहः ॥’</span></span> इति ॥ २५,२६ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,542: | Line 2,842: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C04_V27"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C04_V27_B01" data-verse="BGB_C04_V27"> | <div class="bhashya" id="BGB_C04_V27_B01" data-verse="BGB_C04_V27"> | ||
<p>आत्मसंयमाख्योपायाग्नौ ॥ २७ ॥</p> | <p>आत्मसंयमाख्योपायाग्नौ ॥ २७ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,555: | Line 2,858: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C04_V28"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C04_V28_B01" data-verse="BGB_C04_V28"> | <div class="bhashya" id="BGB_C04_V28_B01" data-verse="BGB_C04_V28"> | ||
<p>द्रव्यं जुह्वतीति द्रव्ययज्ञाः । तपः परमेश्वरार्पणबुध्या तत्र जुह्वतीति तपोयज्ञा इत्यादि । ‘इदं तपो हविः तद् ब्रह्माग्नौ जुहोमि तत्पूजार्थम्’ इति होमः । तदर्पण एव च होमबुद्धिः ॥ २८ ॥</p> | <p>द्रव्यं जुह्वतीति द्रव्ययज्ञाः । तपः परमेश्वरार्पणबुध्या तत्र जुह्वतीति तपोयज्ञा इत्यादि । ‘इदं तपो हविः तद् ब्रह्माग्नौ जुहोमि तत्पूजार्थम्’ इति होमः । तदर्पण एव च होमबुद्धिः ॥ २८ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,568: | Line 2,874: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C04_V29"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C04_V29_B01" data-verse="BGB_C04_V29"> | <div class="bhashya" id="BGB_C04_V29_B01" data-verse="BGB_C04_V29"> | ||
<p>अपरे प्राणायामपरायणाः प्राणम् अपाने जुह्वति, अपानं च प्राणे । कुम्भकस्था एव भवन्तीत्यर्थः ॥ २९ ॥</p> | <p>अपरे प्राणायामपरायणाः प्राणम् अपाने जुह्वति, अपानं च प्राणे । कुम्भकस्था एव भवन्तीत्यर्थः ॥ २९ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,590: | Line 2,899: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C04_V31"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C04_V31_B01" data-verse="BGB_C04_V31"> | <div class="bhashya" id="BGB_C04_V31_B01" data-verse="BGB_C04_V31"> | ||
<p>नियताहारत्वेनैव प्राणशोषात् प्राणान् प्राणेषु जुह्वति । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-------------id">‘यच्छेद् वाङ्मनसी प्राज्ञः’(काठ.१.७.१३)</span></span> इत्यादिश्रुत्युक्तप्रकारेण वा । अन्यदपि ग्रन्थान्तरे सिद्धम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘यदस्याल्पाशनं तेन प्राणाः प्राणेषु वै हुताः’</span></span> इति ॥ ३०, ३१ ॥</p> | <p>नियताहारत्वेनैव प्राणशोषात् प्राणान् प्राणेषु जुह्वति । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-------------id">‘यच्छेद् वाङ्मनसी प्राज्ञः’(काठ.१.७.१३)</span></span> इत्यादिश्रुत्युक्तप्रकारेण वा । अन्यदपि ग्रन्थान्तरे सिद्धम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘यदस्याल्पाशनं तेन प्राणाः प्राणेषु वै हुताः’</span></span> इति ॥ ३०, ३१ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,603: | Line 2,915: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C04_V32"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C04_V32_B01" data-verse="BGB_C04_V32"> | <div class="bhashya" id="BGB_C04_V32_B01" data-verse="BGB_C04_V32"> | ||
<span class="gr-moola">ब्रह्मणः</span> परमात्मनो <span class="gr-moola">मुखे</span> । ‘अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च’(९.२४) इति हि वक्ष्यति । मानसवाचिककायिककर्मजा एव हि ते सर्वे । <span class="gr-moola">एवं ज्ञात्वा</span> तानि कर्माणि कृत्वा <span class="gr-moola">विमोक्ष्यसे</span> । युद्धं परित्यज्य यद् मोक्षार्थं करिष्यसि तदपि कर्म । अतो विहितं न त्याज्यमिति भावः ॥ ३२ ॥ | <span class="gr-moola">ब्रह्मणः</span> परमात्मनो <span class="gr-moola">मुखे</span> । ‘अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च’(९.२४) इति हि वक्ष्यति । मानसवाचिककायिककर्मजा एव हि ते सर्वे । <span class="gr-moola">एवं ज्ञात्वा</span> तानि कर्माणि कृत्वा <span class="gr-moola">विमोक्ष्यसे</span> । युद्धं परित्यज्य यद् मोक्षार्थं करिष्यसि तदपि कर्म । अतो विहितं न त्याज्यमिति भावः ॥ ३२ ॥ | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,616: | Line 2,931: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C04_V33"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C04_V33_B01" data-verse="BGB_C04_V33"> | <div class="bhashya" id="BGB_C04_V33_B01" data-verse="BGB_C04_V33"> | ||
<span class="gr-moola">अखिलम्</span> उपासनाद्यङ्गयुक्तम् । ज्ञानफलमेवेत्यर्थः ॥ ३३ ॥ | <span class="gr-moola">अखिलम्</span> उपासनाद्यङ्गयुक्तम् । ज्ञानफलमेवेत्यर्थः ॥ ३३ ॥ | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,629: | Line 2,947: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C04_V34"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C04_V34_B01" data-verse="BGB_C04_V34"> | <div class="bhashya" id="BGB_C04_V34_B01" data-verse="BGB_C04_V34"> | ||
<p>इदानीमपि ज्ञान्येव । तथाऽप्यभिभवान्मोहः । मा तूक्ता ॥ ३४॥</p> | <p>इदानीमपि ज्ञान्येव । तथाऽप्यभिभवान्मोहः । मा तूक्ता ॥ ३४॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,642: | Line 2,963: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C04_V35"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C04_V35_B01" data-verse="BGB_C04_V35"> | <div class="bhashya" id="BGB_C04_V35_B01" data-verse="BGB_C04_V35"> | ||
<p>येन ज्ञानेन मय्यात्मभूते सर्वभूतानि <span class="gr-moola">अथो</span> तस्मादेव मोहनाशात् पश्यसि॥ ३५ ॥</p> | <p>येन ज्ञानेन मय्यात्मभूते सर्वभूतानि <span class="gr-moola">अथो</span> तस्मादेव मोहनाशात् पश्यसि॥ ३५ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,655: | Line 2,979: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C04_V36"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C04_V36_B01" data-verse="BGB_C04_V36"> | <div class="bhashya" id="BGB_C04_V36_B01" data-verse="BGB_C04_V36"> | ||
<p>करणभूतं ज्ञानं स्तौति पुनः श्लोकत्रयेण ॥ ३६॥</p> | <p>करणभूतं ज्ञानं स्तौति पुनः श्लोकत्रयेण ॥ ३६॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,686: | Line 3,013: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C04_V39"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C04_V39_B01" data-verse="BGB_C04_V39"> | <div class="bhashya" id="BGB_C04_V39_B01" data-verse="BGB_C04_V39"> | ||
<p>तत्साधनं विरोधिफलं च तदुत्तरैरुक्त्वोपसंहरति-</p> | <p>तत्साधनं विरोधिफलं च तदुत्तरैरुक्त्वोपसंहरति-</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,741: | Line 3,071: | ||
<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote> | <blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C05_V01"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C05_V01_B01" data-verse="BGB_C05_V01"> | <div class="bhashya" id="BGB_C05_V01_B01" data-verse="BGB_C05_V01"> | ||
<p>नियमनादिना सकललोककर्षणात् कृष्णः ।तच्चोक्तम्-</p> | <p>नियमनादिना सकललोककर्षणात् कृष्णः ।तच्चोक्तम्-</p> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref----------id">‘यतः कर्षसि देवेश नियम्य सकलं जगत् । अतो वदन्ति मुनयः कृष्णं त्वां ब्रह्मवादिनः ॥’ इति महाकौर्मे ।</span></span> संन्यासशब्दार्थं भगवानेव वक्ष्यति । अयं प्रश्नाभिप्रायः(शयः) - ‘यदि संन्यासः <span class="gr-moola">श्रेयः</span> अधिकः स्यात्, तर्हि संन्यासस्येेषद्(स्यैतद्)विरोधि युद्धम्’ इति ॥१ ॥ | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref----------id">‘यतः कर्षसि देवेश नियम्य सकलं जगत् । अतो वदन्ति मुनयः कृष्णं त्वां ब्रह्मवादिनः ॥’ इति महाकौर्मे ।</span></span> संन्यासशब्दार्थं भगवानेव वक्ष्यति । अयं प्रश्नाभिप्रायः(शयः) - ‘यदि संन्यासः <span class="gr-moola">श्रेयः</span> अधिकः स्यात्, तर्हि संन्यासस्येेषद्(स्यैतद्)विरोधि युद्धम्’ इति ॥१ ॥ | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,757: | Line 3,090: | ||
<blockquote class="uvaaca">श्री भगवानुवाच</blockquote> | <blockquote class="uvaaca">श्री भगवानुवाच</blockquote> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C05_V02"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C05_V02_B01" data-verse="BGB_C05_V02"> | <div class="bhashya" id="BGB_C05_V02_B01" data-verse="BGB_C05_V02"> | ||
<p>नायं संन्यासो यत्याश्रमः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘द्वन्द्वत्यागात्तु संन्यासान्मत्पूजैव गरीयसी ॥’</span></span> इति वचनात् ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahanarayanopanishat-id">‘तानि वा एतान्यवराणि तपांसि न्यास एवात्यरेचयत्’(म.ना.उ.१६.१२)</span></span> । इति च ।</p> | <p>नायं संन्यासो यत्याश्रमः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘द्वन्द्वत्यागात्तु संन्यासान्मत्पूजैव गरीयसी ॥’</span></span> इति वचनात् ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahanarayanopanishat-id">‘तानि वा एतान्यवराणि तपांसि न्यास एवात्यरेचयत्’(म.ना.उ.१६.१२)</span></span> । इति च ।</p> | ||
| Line 2,762: | Line 3,096: | ||
<p>‘ब्रह्मचर्यादेव प्रव्रजेत्’ । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘यदहरेव विरजेत्’(जा.उ.४.१)</span></span> इति च ।</p> | <p>‘ब्रह्मचर्यादेव प्रव्रजेत्’ । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘यदहरेव विरजेत्’(जा.उ.४.१)</span></span> इति च ।</p> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahme-id">‘संन्यासे तु तुरीये वै प्रीतिर्मम गरीयसी (महीयसी) । येषामत्राधिकारो न, तेषां कर्मेति निश्चयः ॥’</span></span>इत्यादेश्च ब्राह्मे । अतो नात्राऽश्रमः संन्यास उक्तः ॥२ ॥ | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahme-id">‘संन्यासे तु तुरीये वै प्रीतिर्मम गरीयसी (महीयसी) । येषामत्राधिकारो न, तेषां कर्मेति निश्चयः ॥’</span></span>इत्यादेश्च ब्राह्मे । अतो नात्राऽश्रमः संन्यास उक्तः ॥२ ॥ | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,773: | Line 3,109: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C05_V03"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C05_V03_B01" data-verse="BGB_C05_V03"> | <div class="bhashya" id="BGB_C05_V03_B01" data-verse="BGB_C05_V03"> | ||
<p>संन्यासशब्दार्थमाह - <span class="gr-prateeka">ज्ञेय इति ॥</span> संन्यासस्य निःश्रेयसकरत्वं ज्ञापयितुं तच्छब्दार्थं स्मारयति - <span class="gr-prateeka">ज्ञेय इति ॥</span> ३ ॥</p> | <p>संन्यासशब्दार्थमाह - <span class="gr-prateeka">ज्ञेय इति ॥</span> संन्यासस्य निःश्रेयसकरत्वं ज्ञापयितुं तच्छब्दार्थं स्मारयति - <span class="gr-prateeka">ज्ञेय इति ॥</span> ३ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,786: | Line 3,125: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C05_V04"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C05_V04_B01" data-verse="BGB_C05_V04"> | <div class="bhashya" id="BGB_C05_V04_B01" data-verse="BGB_C05_V04"> | ||
<p>संन्यासो हि ज्ञानान्तरङ्गत्वेनोक्तः- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘न तस्य तत्त्वग्रहणाय’(भाग.५.११.३)</span></span> इत्यादौ । अतः कथं सोऽवमः? इत्यत आह - <span class="gr-prateeka">साङ्ख्ययोगाविति ॥</span> उभयोरप्यन्तरङ्गत्वेनाविरोधः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अग्निमुग्धो हवै धूमतान्तः स्वं लोकं न प्रतिजानाति’(तै.)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘मा वः पदव्यः पितरस्मदाश्रिता या यज्ञशालासनधूमवर्त्मनाम्’(भाग.४.४.२१)</span></span> इत्यादि काम्यकर्मविषयमिति भावः । ये त्वन्यथा वदन्ति ते बालाः ॥ ४ ॥</p> | <p>संन्यासो हि ज्ञानान्तरङ्गत्वेनोक्तः- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘न तस्य तत्त्वग्रहणाय’(भाग.५.११.३)</span></span> इत्यादौ । अतः कथं सोऽवमः? इत्यत आह - <span class="gr-prateeka">साङ्ख्ययोगाविति ॥</span> उभयोरप्यन्तरङ्गत्वेनाविरोधः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अग्निमुग्धो हवै धूमतान्तः स्वं लोकं न प्रतिजानाति’(तै.)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘मा वः पदव्यः पितरस्मदाश्रिता या यज्ञशालासनधूमवर्त्मनाम्’(भाग.४.४.२१)</span></span> इत्यादि काम्यकर्मविषयमिति भावः । ये त्वन्यथा वदन्ति ते बालाः ॥ ४ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,799: | Line 3,141: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C05_V05"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C05_V05_B01" data-verse="BGB_C05_V05"> | <div class="bhashya" id="BGB_C05_V05_B01" data-verse="BGB_C05_V05"> | ||
<p>‘एकमपि’(५.४) इत्यस्याभिप्रायमाह - <span class="gr-prateeka">यत् साङ्ख्यैरिति ॥</span> योगिभिरपि ज्ञानद्वारा ज्ञानफलं प्राप्यत इत्यर्थः ॥ ५ ॥</p> | <p>‘एकमपि’(५.४) इत्यस्याभिप्रायमाह - <span class="gr-prateeka">यत् साङ्ख्यैरिति ॥</span> योगिभिरपि ज्ञानद्वारा ज्ञानफलं प्राप्यत इत्यर्थः ॥ ५ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,812: | Line 3,157: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C05_V06"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C05_V06_B01" data-verse="BGB_C05_V06"> | <div class="bhashya" id="BGB_C05_V06_B01" data-verse="BGB_C05_V06"> | ||
<p>इतश्च संन्यासाद् योगो वर इत्याह - संन्यासस्त्विति ॥ योगाभावे मोक्षादिफलं न भवति । अतः कामजयादिदुःखमेव तस्य । मोक्षाद्येव हि फलम् । अन्यत् फलम् अल्पत्वाद् अफलमेवेत्याशयः । तच्चोक्तम्- <span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘विना मोक्षफलं यत्तु न तत्फलमुदीर्यते’ ।</span> इति पाद्मे । यत्तु महत्फलयोग्यं तस्याल्पं फलमेव न भवति । यथा पद्मरागस्य तण्डुलमुष्टिः । महाफलश्च योगयुक्तश्चेत् संन्यास इत्याह - योगयुक्त इति ॥ मुनिः संन्यासी । तथाचोक्तम्- <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘स हि लोके मुनिर्नाम यः कामक्रोधवर्जितः।’</span> इति ॥ ६ ॥</p> | <p>इतश्च संन्यासाद् योगो वर इत्याह - संन्यासस्त्विति ॥ योगाभावे मोक्षादिफलं न भवति । अतः कामजयादिदुःखमेव तस्य । मोक्षाद्येव हि फलम् । अन्यत् फलम् अल्पत्वाद् अफलमेवेत्याशयः । तच्चोक्तम्- <span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘विना मोक्षफलं यत्तु न तत्फलमुदीर्यते’ ।</span> इति पाद्मे । यत्तु महत्फलयोग्यं तस्याल्पं फलमेव न भवति । यथा पद्मरागस्य तण्डुलमुष्टिः । महाफलश्च योगयुक्तश्चेत् संन्यास इत्याह - योगयुक्त इति ॥ मुनिः संन्यासी । तथाचोक्तम्- <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘स हि लोके मुनिर्नाम यः कामक्रोधवर्जितः।’</span> इति ॥ ६ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,825: | Line 3,173: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C05_V07"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C05_V07_B01" data-verse="BGB_C05_V07"> | <div class="bhashya" id="BGB_C05_V07_B01" data-verse="BGB_C05_V07"> | ||
<p>एतदेव प्रपञ्चयति - <span class="gr-prateeka">योगयुक्त इति ॥</span> सर्वभूतात्मभूतः परमेश्वरः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref---------id">‘यच्चाऽप्नोति’(म.भा)</span></span> इत्यादेः । स आत्मभूतः स्वसमीपं प्रति आदानादिकर्ता यस्य सः <span class="gr-moola">सर्वभूतात्मभूतात्मा</span> ॥ ७ ॥</p> | <p>एतदेव प्रपञ्चयति - <span class="gr-prateeka">योगयुक्त इति ॥</span> सर्वभूतात्मभूतः परमेश्वरः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref---------id">‘यच्चाऽप्नोति’(म.भा)</span></span> इत्यादेः । स आत्मभूतः स्वसमीपं प्रति आदानादिकर्ता यस्य सः <span class="gr-moola">सर्वभूतात्मभूतात्मा</span> ॥ ७ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,838: | Line 3,189: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C05_V09"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C05_V09_B01" data-verse="BGB_C05_V08"> | <div class="bhashya" id="BGB_C05_V09_B01" data-verse="BGB_C05_V08"> | ||
<p>संन्यासं स्पष्टयति पुनः श्लोकद्वयेन ॥ ८, ९ ॥</p> | <p>संन्यासं स्पष्टयति पुनः श्लोकद्वयेन ॥ ८, ९ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,860: | Line 3,214: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C05_V10"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C05_V10_B01" data-verse="BGB_C05_V10"> | <div class="bhashya" id="BGB_C05_V10_B01" data-verse="BGB_C05_V10"> | ||
<p>संन्यासयोगयुक्त एव च कर्मणा न लिप्यत इत्याह- <span class="gr-prateeka">ब्रह्मणीति ॥</span> साधननियमोपचारत्वनिवृत्त्यर्थं पुनःपुनः फलकथनम् ॥ १० ॥</p> | <p>संन्यासयोगयुक्त एव च कर्मणा न लिप्यत इत्याह- <span class="gr-prateeka">ब्रह्मणीति ॥</span> साधननियमोपचारत्वनिवृत्त्यर्थं पुनःपुनः फलकथनम् ॥ १० ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,873: | Line 3,230: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C05_V11"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C05_V11_B01" data-verse="BGB_C05_V11"> | <div class="bhashya" id="BGB_C05_V11_B01" data-verse="BGB_C05_V11"> | ||
<p>एवं चाऽचार इत्याह - <span class="gr-prateeka">कायेनेति ॥</span> ११ ॥</p> | <p>एवं चाऽचार इत्याह - <span class="gr-prateeka">कायेनेति ॥</span> ११ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,886: | Line 3,246: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C05_V12"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C05_V12_B01" data-verse="BGB_C05_V12"> | <div class="bhashya" id="BGB_C05_V12_B01" data-verse="BGB_C05_V12"> | ||
<p>पुनर्युक्त्यादिनियमनार्थं युक्तायुक्तफलमाह - <span class="gr-prateeka">युक्त इति ॥</span> <span class="gr-moola">युक्तो</span> योगयुक्तः॥ १२ ॥</p> | <p>पुनर्युक्त्यादिनियमनार्थं युक्तायुक्तफलमाह - <span class="gr-prateeka">युक्त इति ॥</span> <span class="gr-moola">युक्तो</span> योगयुक्तः॥ १२ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,899: | Line 3,262: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C05_V13"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C05_V13_B01" data-verse="BGB_C05_V13"> | <div class="bhashya" id="BGB_C05_V13_B01" data-verse="BGB_C05_V13"> | ||
<p>पुनः संन्यासशब्दार्थं स्पष्टयति - <span class="gr-prateeka">सर्वकर्माणीति ॥</span> ‘मनसा’ इति विशेषणाद् अभिमानत्यागः ॥ १३ ॥</p> | <p>पुनः संन्यासशब्दार्थं स्पष्टयति - <span class="gr-prateeka">सर्वकर्माणीति ॥</span> ‘मनसा’ इति विशेषणाद् अभिमानत्यागः ॥ १३ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,921: | Line 3,287: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C05_V15"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C05_V15_B01" data-verse="BGB_C05_V15"> | <div class="bhashya" id="BGB_C05_V15_B01" data-verse="BGB_C05_V15"> | ||
<p>न च करोति वस्तुत इत्याह - <span class="gr-moola">न कर्तृत्वमिति ॥</span> प्रभुर्हि जीवो जडमपेक्ष्य ॥ १४, १५ ॥</p> | <p>न च करोति वस्तुत इत्याह - <span class="gr-moola">न कर्तृत्वमिति ॥</span> प्रभुर्हि जीवो जडमपेक्ष्य ॥ १४, १५ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,934: | Line 3,303: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C05_V16"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C05_V16_B01" data-verse="BGB_C05_V16"> | <div class="bhashya" id="BGB_C05_V16_B01" data-verse="BGB_C05_V16"> | ||
<p>ज्ञानमेवाज्ञाननाशकमित्याह - <span class="gr-prateeka">ज्ञानेनेति ॥</span> प्रथमज्ञानं परोक्षम् ॥ १६ ॥</p> | <p>ज्ञानमेवाज्ञाननाशकमित्याह - <span class="gr-prateeka">ज्ञानेनेति ॥</span> प्रथमज्ञानं परोक्षम् ॥ १६ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,947: | Line 3,319: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C05_V17"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C05_V17_B01" data-verse="BGB_C05_V17"> | <div class="bhashya" id="BGB_C05_V17_B01" data-verse="BGB_C05_V17"> | ||
<p>अपरोक्षज्ञानाव्यवहितसाधनमाह - <span class="gr-prateeka">तद्बुद्धय इति ॥</span> १७ ॥</p> | <p>अपरोक्षज्ञानाव्यवहितसाधनमाह - <span class="gr-prateeka">तद्बुद्धय इति ॥</span> १७ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,960: | Line 3,335: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C05_V18"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C05_V18_B01" data-verse="BGB_C05_V18"> | <div class="bhashya" id="BGB_C05_V18_B01" data-verse="BGB_C05_V18"> | ||
<p>परमेश्वरस्वरूपाणां सर्वत्र साम्यदर्शनं चापरोक्षज्ञानसाधनमित्याशयवानाह - <span class="gr-prateeka">विद्येति ॥</span> १८ ॥</p> | <p>परमेश्वरस्वरूपाणां सर्वत्र साम्यदर्शनं चापरोक्षज्ञानसाधनमित्याशयवानाह - <span class="gr-prateeka">विद्येति ॥</span> १८ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,973: | Line 3,351: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C05_V19"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C05_V20_B01" data-verse="BGB_C05_V19"> | <div class="bhashya" id="BGB_C05_V20_B01" data-verse="BGB_C05_V19"> | ||
<p>तदेव स्तौति - <span class="gr-prateeka">इहैवेति ॥</span> १९ ॥</p> | <p>तदेव स्तौति - <span class="gr-prateeka">इहैवेति ॥</span> १९ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,986: | Line 3,367: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C05_V20"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C05_V20_B01" data-verse="BGB_C05_V20"> | <div class="bhashya" id="BGB_C05_V20_B01" data-verse="BGB_C05_V20"> | ||
<p>संन्यासयोगज्ञानानि मिलित्वा प्रपञ्चयत्यध्यायशेषेण- ॥ २० ॥</p> | <p>संन्यासयोगज्ञानानि मिलित्वा प्रपञ्चयत्यध्यायशेषेण- ॥ २० ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,999: | Line 3,383: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C05_V21"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C05_V21_B01" data-verse="BGB_C05_V21"> | <div class="bhashya" id="BGB_C05_V21_B01" data-verse="BGB_C05_V21"> | ||
<p>पुनर्योगस्याऽधिक्यं स्पष्टयति - <span class="gr-prateeka">बाह्यस्पर्शेष्विति ॥</span> कामरहित आत्मनि यत् सुखं विन्दति स एव <span class="gr-moola">ब्रह्मयोगयुक्तात्मा</span> चेत् तदेव <span class="gr-moola">अक्षयं सुखं विन्दति</span>। ब्रह्मविषयो योगो= ब्रह्मयोगः । ध्यानादियुक्तस्यैव आत्मसुखमक्षयम् । अन्यथा नेत्यर्थः ॥ २१ ॥</p> | <p>पुनर्योगस्याऽधिक्यं स्पष्टयति - <span class="gr-prateeka">बाह्यस्पर्शेष्विति ॥</span> कामरहित आत्मनि यत् सुखं विन्दति स एव <span class="gr-moola">ब्रह्मयोगयुक्तात्मा</span> चेत् तदेव <span class="gr-moola">अक्षयं सुखं विन्दति</span>। ब्रह्मविषयो योगो= ब्रह्मयोगः । ध्यानादियुक्तस्यैव आत्मसुखमक्षयम् । अन्यथा नेत्यर्थः ॥ २१ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,012: | Line 3,399: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C05_V22"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C05_V22_B01" data-verse="BGB_C05_V22"> | <div class="bhashya" id="BGB_C05_V22_B01" data-verse="BGB_C05_V22"> | ||
<p>संन्यासार्थं कामभोगं निन्दयति - <span class="gr-prateeka">ये हीति ॥</span> २२ ॥</p> | <p>संन्यासार्थं कामभोगं निन्दयति - <span class="gr-prateeka">ये हीति ॥</span> २२ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,025: | Line 3,415: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C05_V23"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C05_V23_B01" data-verse="BGB_C05_V23"> | <div class="bhashya" id="BGB_C05_V23_B01" data-verse="BGB_C05_V23"> | ||
<p>तत्परित्यागं प्रशंसयति - <span class="gr-prateeka">शक्नोतीति</span> ॥ <span class="gr-moola">कामक्रोधोद्भवं वेगं सोढुं शक्नोति, शरीरविमोक्षणात् प्राक्,</span> यथा मनुष्यशरीरे सोढुं सुकरं तथा नान्यत्रेति भावः । ब्रह्मलोकादिस्तु जितकामानामेव भवति ॥ २३ ॥</p> | <p>तत्परित्यागं प्रशंसयति - <span class="gr-prateeka">शक्नोतीति</span> ॥ <span class="gr-moola">कामक्रोधोद्भवं वेगं सोढुं शक्नोति, शरीरविमोक्षणात् प्राक्,</span> यथा मनुष्यशरीरे सोढुं सुकरं तथा नान्यत्रेति भावः । ब्रह्मलोकादिस्तु जितकामानामेव भवति ॥ २३ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,038: | Line 3,431: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C05_V24"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C05_V24_B01" data-verse="BGB_C05_V24"> | <div class="bhashya" id="BGB_C05_V24_B01" data-verse="BGB_C05_V24"> | ||
<p>ज्ञानिलक्षणं प्रपञ्चयत्युत्तरश्लोकैः-</p> | <p>ज्ञानिलक्षणं प्रपञ्चयत्युत्तरश्लोकैः-</p> | ||
</div> | </div> | ||
</div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C05_V24"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C05_V24_B02" data-verse="BGB_C05_V24"> | <div class="bhashya" id="BGB_C05_V24_B02" data-verse="BGB_C05_V24"> | ||
<span class="gr-moola">आरामः</span> परदर्शनादिनिमित्तं सुखम् । अत्र तु परमात्मदर्शनादिनिमित्तं तत् । सुखं तूपद्रवक्षये व्यक्तम् । अत्र तु कामादिक्षये व्यक्तमात्मनः सुखम् । स्वयञ्ज्योतिष्ट्वाद् भगवतः। तद्व्यक्तेरन्तर्ज्योतिः । सर्वेषामन्तर्ज्योतिष्ट्वेऽपि व्यक्तेर्विशेषः । असम्प्रज्ञातसमाधीनां बाह्यादर्शनात् । दर्शनेऽप्यकिञ्चित्करादेवशब्दः । उक्तं चैतत्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">‘दर्शनस्पर्शसम्भाषाद् यत् सुखं जायते नृणाम् । आरामः स तु विज्ञेयः सुखं कामक्षयोदितम् ॥’</span></span>इति नारदीये । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘स्वज्योतिष्ट्वान्महाविष्णोरन्तर्ज्योतिस्तु तत्स्थितः’</span></span> । इति च । अन्तःसुखत्वादेः कारणमाह - <span class="gr-prateeka">ब्रह्मणि भूत इति ॥</span> २४ ॥ | <span class="gr-moola">आरामः</span> परदर्शनादिनिमित्तं सुखम् । अत्र तु परमात्मदर्शनादिनिमित्तं तत् । सुखं तूपद्रवक्षये व्यक्तम् । अत्र तु कामादिक्षये व्यक्तमात्मनः सुखम् । स्वयञ्ज्योतिष्ट्वाद् भगवतः। तद्व्यक्तेरन्तर्ज्योतिः । सर्वेषामन्तर्ज्योतिष्ट्वेऽपि व्यक्तेर्विशेषः । असम्प्रज्ञातसमाधीनां बाह्यादर्शनात् । दर्शनेऽप्यकिञ्चित्करादेवशब्दः । उक्तं चैतत्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">‘दर्शनस्पर्शसम्भाषाद् यत् सुखं जायते नृणाम् । आरामः स तु विज्ञेयः सुखं कामक्षयोदितम् ॥’</span></span>इति नारदीये । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘स्वज्योतिष्ट्वान्महाविष्णोरन्तर्ज्योतिस्तु तत्स्थितः’</span></span> । इति च । अन्तःसुखत्वादेः कारणमाह - <span class="gr-prateeka">ब्रह्मणि भूत इति ॥</span> २४ ॥ | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,055: | Line 3,454: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C05_V25"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C05_V25_B01" data-verse="BGB_C05_V25"> | <div class="bhashya" id="BGB_C05_V25_B01" data-verse="BGB_C05_V25"> | ||
<p>पापक्षयाच्चैतद् भवतीत्याह - <span class="gr-prateeka">लभन्त इति ॥</span> <span class="gr-moola">क्षीणकल्मषा</span> भूत्वा <span class="gr-moola">छिन्नद्वैधाऽऽयतात्मानः</span> । द्वेधा भावो = द्वैधम् । संशयो विपर्ययो वा तच्चोक्तम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘विपर्ययः संशयो वा यद् द्वैधं त्वकृतात्मनाम् । ज्ञानासिना तु तच्छित्त्वा मुक्तसङ्गः परं व्रजेत् ॥’</span></span>इति च। छिन्नद्वैधास्त एवायतात्मानः = दीर्घमनसः सर्वज्ञा इत्यर्थः । तत एव छिन्नद्वैधाः । तच्चोक्तम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘क्षीणपापा माहाज्ञाना (महद् ज्ञात्वा) जायन्ते गतसंशयाः’ ।</span></span> इति । छिन्नद्वैधाः, यतात्मान इति वा ॥२५ ॥</p> | <p>पापक्षयाच्चैतद् भवतीत्याह - <span class="gr-prateeka">लभन्त इति ॥</span> <span class="gr-moola">क्षीणकल्मषा</span> भूत्वा <span class="gr-moola">छिन्नद्वैधाऽऽयतात्मानः</span> । द्वेधा भावो = द्वैधम् । संशयो विपर्ययो वा तच्चोक्तम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘विपर्ययः संशयो वा यद् द्वैधं त्वकृतात्मनाम् । ज्ञानासिना तु तच्छित्त्वा मुक्तसङ्गः परं व्रजेत् ॥’</span></span>इति च। छिन्नद्वैधास्त एवायतात्मानः = दीर्घमनसः सर्वज्ञा इत्यर्थः । तत एव छिन्नद्वैधाः । तच्चोक्तम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘क्षीणपापा माहाज्ञाना (महद् ज्ञात्वा) जायन्ते गतसंशयाः’ ।</span></span> इति । छिन्नद्वैधाः, यतात्मान इति वा ॥२५ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,068: | Line 3,470: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C05_V26"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C05_V26_B01" data-verse="BGB_C05_V26"> | <div class="bhashya" id="BGB_C05_V26_B01" data-verse="BGB_C05_V26"> | ||
<p>सुलभं च तेषां ब्रह्मेत्याह - <span class="gr-prateeka">कामक्रोधेति ॥</span> <span class="gr-moola">अभितः</span> सर्वतः ॥ २६ ॥</p> | <p>सुलभं च तेषां ब्रह्मेत्याह - <span class="gr-prateeka">कामक्रोधेति ॥</span> <span class="gr-moola">अभितः</span> सर्वतः ॥ २६ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,090: | Line 3,495: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C05_V28"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C05_V28_B01" data-verse="BGB_C05_V28"> | <div class="bhashya" id="BGB_C05_V28_B01" data-verse="BGB_C05_V28"> | ||
<p>ध्यानप्रकारमाह - <span class="gr-prateeka">स्पर्शानित्यादिना ॥</span> बाह्यान् स्पर्शान् बहिः कृत्वा = श्रोत्रादीनि योगेन नियम्येत्यर्थः । चक्षुः भ्रुवोरन्तरे कृत्वा = भ्रुवोर्मध्यमवलोकयन् इत्यर्थः । उक्तं च -<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘नासाग्रे वा भ्रुवोर्मध्ये DfyanI (ज्ञानी) चक्षुर्निधापयेत्’</span></span>। इति । <span class="gr-moola">प्राणापानौ समौ कृत्वा</span> कुम्भके स्थित्वेत्यर्थः ॥ २७, २८ ॥</p> | <p>ध्यानप्रकारमाह - <span class="gr-prateeka">स्पर्शानित्यादिना ॥</span> बाह्यान् स्पर्शान् बहिः कृत्वा = श्रोत्रादीनि योगेन नियम्येत्यर्थः । चक्षुः भ्रुवोरन्तरे कृत्वा = भ्रुवोर्मध्यमवलोकयन् इत्यर्थः । उक्तं च -<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘नासाग्रे वा भ्रुवोर्मध्ये DfyanI (ज्ञानी) चक्षुर्निधापयेत्’</span></span>। इति । <span class="gr-moola">प्राणापानौ समौ कृत्वा</span> कुम्भके स्थित्वेत्यर्थः ॥ २७, २८ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,105: | Line 3,513: | ||
<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे कर्मसन्न्यासयोगो नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥</div> | <div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे कर्मसन्न्यासयोगो नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥</div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C05_V29"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C05_V29_B01" data-verse="BGB_C05_V29"> | <div class="bhashya" id="BGB_C05_V29_B01" data-verse="BGB_C05_V29"> | ||
<p>ध्येयमाह - <span class="gr-prateeka">भोक्तारमिति ॥</span> २९ ॥</p> | <p>ध्येयमाह - <span class="gr-prateeka">भोक्तारमिति ॥</span> २९ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,131: | Line 3,542: | ||
<blockquote class="uvaaca">श्री भगवानुवाच</blockquote> | <blockquote class="uvaaca">श्री भगवानुवाच</blockquote> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C06_V01"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C06_V01_B01" data-verse="BGB_C06_V01"> | <div class="bhashya" id="BGB_C06_V01_B01" data-verse="BGB_C06_V01"> | ||
<p>विवक्षितं संन्यासमाह योगेन सह - <span class="gr-prateeka">अनाश्रित इति ॥</span> चतुर्थाश्रमिणोऽप्यग्निः क्रिया चोक्ता ‘दैवमेव’(४.२५) इत्यादौ । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अग्निर्ब्रह्म च तत्पूजा क्रिया न्यासाश्रमे स्मृता’</span></span> । इति च । तस्माद् <span class="gr-moola">निरग्निरक्रियः संन्यासी योगी च न</span> भवत्येव ॥१ ॥</p> | <p>विवक्षितं संन्यासमाह योगेन सह - <span class="gr-prateeka">अनाश्रित इति ॥</span> चतुर्थाश्रमिणोऽप्यग्निः क्रिया चोक्ता ‘दैवमेव’(४.२५) इत्यादौ । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अग्निर्ब्रह्म च तत्पूजा क्रिया न्यासाश्रमे स्मृता’</span></span> । इति च । तस्माद् <span class="gr-moola">निरग्निरक्रियः संन्यासी योगी च न</span> भवत्येव ॥१ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,144: | Line 3,558: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C06_V02"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C06_V02_B01" data-verse="BGB_C06_V02"> | <div class="bhashya" id="BGB_C06_V02_B01" data-verse="BGB_C06_V02"> | ||
<p>संन्यासोऽपि योगान्तर्भूत इत्याह - <span class="gr-prateeka">यं संन्यासमिति ॥</span> कामसङ्कल्पाद्यपरित्यागे कथमुपायवान् स्यादित्याशयः ॥ २ ॥</p> | <p>संन्यासोऽपि योगान्तर्भूत इत्याह - <span class="gr-prateeka">यं संन्यासमिति ॥</span> कामसङ्कल्पाद्यपरित्यागे कथमुपायवान् स्यादित्याशयः ॥ २ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,157: | Line 3,574: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C06_V03"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C06_V03_B01" data-verse="BGB_C06_V03"> | <div class="bhashya" id="BGB_C06_V03_B01" data-verse="BGB_C06_V03"> | ||
<p>कियत्कालं कर्म कर्तव्यम् ? इत्यत आह - <span class="gr-prateeka">आरुरुक्षोर्मुनेरिति ॥</span> <span class="gr-moola">योगमारुरुक्षोः</span> उपायसम्पूर्तिमिच्छोः । <span class="gr-moola">योगारूढस्य</span> सम्पूर्णोपायस्य । अपरोक्षज्ञानिन इत्यर्थः । <span class="gr-moola">कारणं</span> परमसुखकारणम् । अपरोक्षज्ञानिनोऽपि समाध्यादिफलमुक्तम् । तस्य सर्वोपशमेन समाधिरेव कारणं प्राधान्येनेत्यर्थः । तथाऽपि यदा भोक्तव्योपरमः तदैव सम्यगसम्प्रज्ञातसमाधिर्जायते । अन्यदा तु भगवच्चरितादौ स्थितिः । तच्चोक्तम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ये त्वां पश्यन्ति भगवंस्त एव सुखिनः परम् । तेषामेव तु(च) सम्यक् च(तु) समाधिर्जायते नृणाम् । भोक्तव्यकर्मण्यक्षीणे जपेन कथयाऽपि वा । वर्तयन्ति महात्मानसः त्वद्भक्ताः तत्परायणाः ॥’</span></span> इति ॥३ ॥</p> | <p>कियत्कालं कर्म कर्तव्यम् ? इत्यत आह - <span class="gr-prateeka">आरुरुक्षोर्मुनेरिति ॥</span> <span class="gr-moola">योगमारुरुक्षोः</span> उपायसम्पूर्तिमिच्छोः । <span class="gr-moola">योगारूढस्य</span> सम्पूर्णोपायस्य । अपरोक्षज्ञानिन इत्यर्थः । <span class="gr-moola">कारणं</span> परमसुखकारणम् । अपरोक्षज्ञानिनोऽपि समाध्यादिफलमुक्तम् । तस्य सर्वोपशमेन समाधिरेव कारणं प्राधान्येनेत्यर्थः । तथाऽपि यदा भोक्तव्योपरमः तदैव सम्यगसम्प्रज्ञातसमाधिर्जायते । अन्यदा तु भगवच्चरितादौ स्थितिः । तच्चोक्तम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ये त्वां पश्यन्ति भगवंस्त एव सुखिनः परम् । तेषामेव तु(च) सम्यक् च(तु) समाधिर्जायते नृणाम् । भोक्तव्यकर्मण्यक्षीणे जपेन कथयाऽपि वा । वर्तयन्ति महात्मानसः त्वद्भक्ताः तत्परायणाः ॥’</span></span> इति ॥३ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,170: | Line 3,590: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C06_V04"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C06_V04_B01" data-verse="BGB_C06_V04"> | <div class="bhashya" id="BGB_C06_V04_B01" data-verse="BGB_C06_V04"> | ||
<p>योगारूढस्य लक्षणमाह - <span class="gr-prateeka">यदेति ॥</span> सम्यगननुषङ्गः तस्यैव भवति । उक्तं च -<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘स्वतो दोषलयो दृष्ट्या त्वितरेषां प्रयत्नतः’</span></span> । इति ॥ ४ ॥</p> | <p>योगारूढस्य लक्षणमाह - <span class="gr-prateeka">यदेति ॥</span> सम्यगननुषङ्गः तस्यैव भवति । उक्तं च -<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘स्वतो दोषलयो दृष्ट्या त्वितरेषां प्रयत्नतः’</span></span> । इति ॥ ४ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,183: | Line 3,606: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C06_V05"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C06_V05_B01" data-verse="BGB_C06_V05"> | <div class="bhashya" id="BGB_C06_V05_B01" data-verse="BGB_C06_V05"> | ||
<p>स च योगारोहः प्रयत्नेन कर्तव्य इत्याह - <span class="gr-prateeka">उद्धरेदित्यादिना ॥ ५ ॥</span></p> | <p>स च योगारोहः प्रयत्नेन कर्तव्य इत्याह - <span class="gr-prateeka">उद्धरेदित्यादिना ॥ ५ ॥</span></p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,196: | Line 3,622: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C06_V06"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C06_V06_B01" data-verse="BGB_C06_V06"> | <div class="bhashya" id="BGB_C06_V06_B01" data-verse="BGB_C06_V06"> | ||
<p>कस्य बन्धुरात्मा इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">बन्धुरात्मेति ॥</span> <span class="gr-moola">आत्मा</span> मनः । <span class="gr-moola">आत्मनः</span> जीवस्य । <span class="gr-moola">आत्मना</span> मनसा । <span class="gr-moola">आत्मानं</span> जीवम् । <span class="gr-moola">आत्मैव</span> मनः । <span class="gr-moola">आत्मना</span> बुद्ध्या, जीवेनैव वा । स हि बुद्ध्या विजयति । उक्तं च- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘मनः परं कारणमामनन्ति’(भाग.११.२३.४३)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vishnupurana-id">‘मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः।’(वि.पु.६.७.२८)</span></span> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘उद्धरेन्मनसा जीवं न जीवमवसादयेत् । जीवस्य बन्धुः शत्रुश्च मन एव न संशयः ॥’</span></span> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarta-id">‘जीवेन बुध्या हि यदा मनो जितं तदा बन्धुः शत्रुरन्यत्र चास्य । ततो जयेद् बुद्धिबलो नरस्तद् देवे च भक्त्या मधुकैटभारौ ॥’</span></span> इत्यादि ब्रह्मवैवर्ते । <span class="gr-moola">अनात्मनः</span> अजितात्मनः पुरुषस्य, अजितमनस्कस्य । सदपि मनोऽनुपकारि इत्यनात्मा । सन्नपि भृत्यो यस्य न भृत्यपदे वर्तते स ह्यभृत्यः । तस्यात्मा= मन एव शत्रुवत् शत्रुत्वे वर्तते ॥ ६ ॥</p> | <p>कस्य बन्धुरात्मा इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">बन्धुरात्मेति ॥</span> <span class="gr-moola">आत्मा</span> मनः । <span class="gr-moola">आत्मनः</span> जीवस्य । <span class="gr-moola">आत्मना</span> मनसा । <span class="gr-moola">आत्मानं</span> जीवम् । <span class="gr-moola">आत्मैव</span> मनः । <span class="gr-moola">आत्मना</span> बुद्ध्या, जीवेनैव वा । स हि बुद्ध्या विजयति । उक्तं च- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘मनः परं कारणमामनन्ति’(भाग.११.२३.४३)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vishnupurana-id">‘मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः।’(वि.पु.६.७.२८)</span></span> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘उद्धरेन्मनसा जीवं न जीवमवसादयेत् । जीवस्य बन्धुः शत्रुश्च मन एव न संशयः ॥’</span></span> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarta-id">‘जीवेन बुध्या हि यदा मनो जितं तदा बन्धुः शत्रुरन्यत्र चास्य । ततो जयेद् बुद्धिबलो नरस्तद् देवे च भक्त्या मधुकैटभारौ ॥’</span></span> इत्यादि ब्रह्मवैवर्ते । <span class="gr-moola">अनात्मनः</span> अजितात्मनः पुरुषस्य, अजितमनस्कस्य । सदपि मनोऽनुपकारि इत्यनात्मा । सन्नपि भृत्यो यस्य न भृत्यपदे वर्तते स ह्यभृत्यः । तस्यात्मा= मन एव शत्रुवत् शत्रुत्वे वर्तते ॥ ६ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,218: | Line 3,647: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C06_V08"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C06_V08_B01" data-verse="BGB_C06_V08"> | <div class="bhashya" id="BGB_C06_V08_B01" data-verse="BGB_C06_V08"> | ||
<p>जितात्मनः फलमाह - <span class="gr-prateeka">जितात्मन इति ॥</span> जितात्मा हि प्रशान्तो भवति । न तस्य मनः प्रायो विषयेषु गच्छति । तदा च परमात्मा सम्यग् हृदि <span class="gr-moola">आहितः</span> सन्निहितो भवति, अपरोक्षज्ञानी स भवतीत्यर्थः । अपरोक्षज्ञानिनो लक्षणं स्पष्टयति - <span class="gr-prateeka">शीतोष्णेत्यादिना ॥</span> शीतोष्णादिषु कूटस्थः । ‘ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा’, ‘विजितेन्द्रियः’ इति कूटस्थत्वे हेतुः । <span class="gr-moola">विज्ञानं</span> विशेषज्ञानम् । अपरोक्षज्ञानं वा । तच्चोक्तम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सामान्यैर्ये त्वविज्ञेया विशेषा मम गोचराः । देवादीनां तु तज्ज्ञानं विज्ञानमिति कीर्तितम् ॥’ ‘श्रवणान्मननाच्चैव यज्ज्ञानमुपजायते । तज्ज्ञानं, दर्शनं विष्णोर्विज्ञानं शम्भुरब्रवीत् । विज्ञानं ज्ञानमङ्गादेर्विशिष्टं दर्शनं तथा ॥’</span></span> इत्यादि । <span class="gr-moola">कूटस्थः</span> निर्विकारः । कूटवत् स्थित इति व्युत्पत्तेः । कूटम् = आकाशः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘कूटं खं विदलं व्योम सन्धिराकाश उच्यते’</span></span> । इत्यभिधानात् । <span class="gr-moola">योगी</span> योगं कुर्वन् । <span class="gr-moola">युक्तः</span> योगसम्पूर्णः । एवम्भूतो योगानुष्ठाता योगसम्पूर्ण उच्यत इत्यर्थः ॥ ७-८ ॥</p> | <p>जितात्मनः फलमाह - <span class="gr-prateeka">जितात्मन इति ॥</span> जितात्मा हि प्रशान्तो भवति । न तस्य मनः प्रायो विषयेषु गच्छति । तदा च परमात्मा सम्यग् हृदि <span class="gr-moola">आहितः</span> सन्निहितो भवति, अपरोक्षज्ञानी स भवतीत्यर्थः । अपरोक्षज्ञानिनो लक्षणं स्पष्टयति - <span class="gr-prateeka">शीतोष्णेत्यादिना ॥</span> शीतोष्णादिषु कूटस्थः । ‘ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा’, ‘विजितेन्द्रियः’ इति कूटस्थत्वे हेतुः । <span class="gr-moola">विज्ञानं</span> विशेषज्ञानम् । अपरोक्षज्ञानं वा । तच्चोक्तम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सामान्यैर्ये त्वविज्ञेया विशेषा मम गोचराः । देवादीनां तु तज्ज्ञानं विज्ञानमिति कीर्तितम् ॥’ ‘श्रवणान्मननाच्चैव यज्ज्ञानमुपजायते । तज्ज्ञानं, दर्शनं विष्णोर्विज्ञानं शम्भुरब्रवीत् । विज्ञानं ज्ञानमङ्गादेर्विशिष्टं दर्शनं तथा ॥’</span></span> इत्यादि । <span class="gr-moola">कूटस्थः</span> निर्विकारः । कूटवत् स्थित इति व्युत्पत्तेः । कूटम् = आकाशः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘कूटं खं विदलं व्योम सन्धिराकाश उच्यते’</span></span> । इत्यभिधानात् । <span class="gr-moola">योगी</span> योगं कुर्वन् । <span class="gr-moola">युक्तः</span> योगसम्पूर्णः । एवम्भूतो योगानुष्ठाता योगसम्पूर्ण उच्यत इत्यर्थः ॥ ७-८ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,231: | Line 3,663: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C06_V09"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C06_V09_B01" data-verse="BGB_C06_V09"> | <div class="bhashya" id="BGB_C06_V09_B01" data-verse="BGB_C06_V09"> | ||
<p>स एव च सर्वस्माद् विशिष्यते, साधुपापादिषु समबुद्धिः । जीवचितः परमात्मनः सर्वस्य तन्निमित्तकत्वस्य च सर्वत्रैकरूप्येण । चिद्रूपा एव हि जीवाः । विशेषस्त्वन्तःकरणकृतः । सर्वेषां च साधुत्वादिकं सर्वमीश्वरकृतमेव, स्वतो न किञ्चिदपि । उक्तं चैतत् सर्वम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">‘स्वतः सर्वेऽपि चिद्रूपाः सर्वदोषविवर्जिताः । जीवास्तेषां तु ये दोषास्त उपाधिकृता मताः ॥ सर्वं चेश्वरतस्तेषां न किञ्चित् स्वत एव तु । समा एव ह्यतः सर्वे वैषम्यं भ्रान्तिसम्भवम् ॥ एवं समा नृजीवास्तु विशेषो देवतादिषु । स्वाभाविकस्तु नियमादत एव सनातनः (नियमाद्धरेरेव सदा(ना)तनः) ॥ असुरादेस्तथा दोषा नित्याः स्वाभाविका अपि । गुणदोषौ मनुष्याणां (मानुषाणां) नित्यौ स्वाभाविकौ मतौ । गुणैकमात्ररूपास्तु देवा एव सदा मताः ॥’</span></span> इति ब्राह्मे ।</p> | <p>स एव च सर्वस्माद् विशिष्यते, साधुपापादिषु समबुद्धिः । जीवचितः परमात्मनः सर्वस्य तन्निमित्तकत्वस्य च सर्वत्रैकरूप्येण । चिद्रूपा एव हि जीवाः । विशेषस्त्वन्तःकरणकृतः । सर्वेषां च साधुत्वादिकं सर्वमीश्वरकृतमेव, स्वतो न किञ्चिदपि । उक्तं चैतत् सर्वम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">‘स्वतः सर्वेऽपि चिद्रूपाः सर्वदोषविवर्जिताः । जीवास्तेषां तु ये दोषास्त उपाधिकृता मताः ॥ सर्वं चेश्वरतस्तेषां न किञ्चित् स्वत एव तु । समा एव ह्यतः सर्वे वैषम्यं भ्रान्तिसम्भवम् ॥ एवं समा नृजीवास्तु विशेषो देवतादिषु । स्वाभाविकस्तु नियमादत एव सनातनः (नियमाद्धरेरेव सदा(ना)तनः) ॥ असुरादेस्तथा दोषा नित्याः स्वाभाविका अपि । गुणदोषौ मनुष्याणां (मानुषाणां) नित्यौ स्वाभाविकौ मतौ । गुणैकमात्ररूपास्तु देवा एव सदा मताः ॥’</span></span> इति ब्राह्मे ।</p> | ||
| Line 3,241: | Line 3,674: | ||
<div class="bhashya" id="BGB_C06_V09_B03" data-verse="BGB_C06_V09"> | <div class="bhashya" id="BGB_C06_V09_B03" data-verse="BGB_C06_V09"> | ||
<p>प्रत्युपकारनिरपेक्षयोपकारकृत् <span class="gr-moola">सुहृत्</span> । क्लेशस्थानं निरूप्य यो रक्षां करोति स <span class="gr-moola">मित्रम्</span> । अरिः वधादिकर्ता(कृत्) । कर्तव्ये उपकारे अपकारे च य उदास्ते स <span class="gr-moola">उदासीनः</span> । कर्तव्यमुभयमपि यः करोति स <span class="gr-moola">मध्यमः(स्थः)</span> । अवासितकृत्(अवाञ्चितकृत्) <span class="gr-moola">द्वेष्यः</span> । आह चैतत्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘द्वेष्योऽवासितकृत्(अवाञ्चितकृत्) कार्यमात्रकारी तु मध्यमः । प्रियकृत् प्रियो निरूप्यापि क्लेशं यः परिरक्षति । स मित्रमुपकारं तु अनपेक्ष्योपकारकृत् । यस्ततः स सुहृत् प्रोक्तः शत्रुश्चापि वधादिति(कृत्) ॥’</span></span> इति ॥९ ॥</p> | <p>प्रत्युपकारनिरपेक्षयोपकारकृत् <span class="gr-moola">सुहृत्</span> । क्लेशस्थानं निरूप्य यो रक्षां करोति स <span class="gr-moola">मित्रम्</span> । अरिः वधादिकर्ता(कृत्) । कर्तव्ये उपकारे अपकारे च य उदास्ते स <span class="gr-moola">उदासीनः</span> । कर्तव्यमुभयमपि यः करोति स <span class="gr-moola">मध्यमः(स्थः)</span> । अवासितकृत्(अवाञ्चितकृत्) <span class="gr-moola">द्वेष्यः</span> । आह चैतत्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘द्वेष्योऽवासितकृत्(अवाञ्चितकृत्) कार्यमात्रकारी तु मध्यमः । प्रियकृत् प्रियो निरूप्यापि क्लेशं यः परिरक्षति । स मित्रमुपकारं तु अनपेक्ष्योपकारकृत् । यस्ततः स सुहृत् प्रोक्तः शत्रुश्चापि वधादिति(कृत्) ॥’</span></span> इति ॥९ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,261: | Line 3,696: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C06_V11"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C06_V11_B01" data-verse="BGB_C06_V11"> | <div class="bhashya" id="BGB_C06_V11_B01" data-verse="BGB_C06_V11"> | ||
<p>समाधियोगप्रकारमाह - <span class="gr-prateeka">योगी युञ्जीत इत्यादिना ॥</span> <span class="gr-moola">युञ्जीत</span> समाधियोगयुक्तं कुर्यात् । <span class="gr-moola">आत्मानं</span> मनः ॥ १०-११ ॥</p> | <p>समाधियोगप्रकारमाह - <span class="gr-prateeka">योगी युञ्जीत इत्यादिना ॥</span> <span class="gr-moola">युञ्जीत</span> समाधियोगयुक्तं कुर्यात् । <span class="gr-moola">आत्मानं</span> मनः ॥ १०-११ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,292: | Line 3,730: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C06_V14"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C06_V14_B01" data-verse="BGB_C06_V14"> | <div class="bhashya" id="BGB_C06_V14_B01" data-verse="BGB_C06_V14"> | ||
<span class="gr-moola">योगं</span> समाधियोगं <span class="gr-moola">युञ्ज्यात् ॥</span> १२-१४ ॥ | <span class="gr-moola">योगं</span> समाधियोगं <span class="gr-moola">युञ्ज्यात् ॥</span> १२-१४ ॥ | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,305: | Line 3,746: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C06_V15"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C06_V15_B01" data-verse="BGB_C06_V15"> | <div class="bhashya" id="BGB_C06_V15_B01" data-verse="BGB_C06_V15"> | ||
<span class="gr-moola">निर्वाणपरमां</span> शरीरत्यागोत्तरकालीनाम् ॥ १५ ॥ | <span class="gr-moola">निर्वाणपरमां</span> शरीरत्यागोत्तरकालीनाम् ॥ १५ ॥ | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,318: | Line 3,762: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C06_V16"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C06_V16_B01" data-verse="BGB_C06_V16"> | <div class="bhashya" id="BGB_C06_V16_B01" data-verse="BGB_C06_V16"> | ||
<p>अनशनादिनिषेधोऽशक्तस्य । उक्तं हि- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narada-id">‘निद्राशनभयश्वासचेष्टातन्द्रा(न्द्र्या)दिवर्जनम् । कृत्वाऽऽनिमीलिताक्षस्तु शक्तो ध्यायन् (प्रसिध्यति) प्रसीदति॥’ इति नारदीये</span></span> ॥ १६ ॥</p> | <p>अनशनादिनिषेधोऽशक्तस्य । उक्तं हि- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narada-id">‘निद्राशनभयश्वासचेष्टातन्द्रा(न्द्र्या)दिवर्जनम् । कृत्वाऽऽनिमीलिताक्षस्तु शक्तो ध्यायन् (प्रसिध्यति) प्रसीदति॥’ इति नारदीये</span></span> ॥ १६ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,331: | Line 3,778: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C06_V17"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C06_V17_B01" data-verse="BGB_C06_V17"> | <div class="bhashya" id="BGB_C06_V17_B01" data-verse="BGB_C06_V17"> | ||
<span class="gr-moola">युक्ताहारविहारस्य</span> सोपायाहारादेः । यावता श्रमाद्यभावो भवति तावदाहारादेः इत्यर्थः ॥ १७ ॥ | <span class="gr-moola">युक्ताहारविहारस्य</span> सोपायाहारादेः । यावता श्रमाद्यभावो भवति तावदाहारादेः इत्यर्थः ॥ १७ ॥ | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,344: | Line 3,794: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C06_V18"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C06_V18_B01" data-verse="BGB_C06_V18"> | <div class="bhashya" id="BGB_C06_V18_B01" data-verse="BGB_C06_V18"> | ||
<span class="gr-moola">आत्मनि</span> भगवति ॥ १८ ॥ | <span class="gr-moola">आत्मनि</span> भगवति ॥ १८ ॥ | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,357: | Line 3,810: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C06_V19"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C06_V19_B01" data-verse="BGB_C06_V19"> | <div class="bhashya" id="BGB_C06_V19_B01" data-verse="BGB_C06_V19"> | ||
<span class="gr-moola">आत्मनो योगं</span> भगवद्विषयं योगम् ॥ १९ ॥ | <span class="gr-moola">आत्मनो योगं</span> भगवद्विषयं योगम् ॥ १९ ॥ | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,370: | Line 3,826: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C06_V20"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C06_V20_B01" data-verse="BGB_C06_V20"> | <div class="bhashya" id="BGB_C06_V20_B01" data-verse="BGB_C06_V20"> | ||
<span class="gr-moola">आत्मना</span> मनसा । <span class="gr-moola">आत्मनि</span> देहे । <span class="gr-moola">आत्मानं</span> भगवन्तं पश्यन् ॥२०॥ | <span class="gr-moola">आत्मना</span> मनसा । <span class="gr-moola">आत्मनि</span> देहे । <span class="gr-moola">आत्मानं</span> भगवन्तं पश्यन् ॥२०॥ | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,383: | Line 3,842: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C06_V21"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C06_V21_B01" data-verse="BGB_C06_V21"> | <div class="bhashya" id="BGB_C06_V21_B01" data-verse="BGB_C06_V21"> | ||
<span class="gr-moola">तत्त्वतो</span> भगवद्रूपात् ॥ २१ ॥ | <span class="gr-moola">तत्त्वतो</span> भगवद्रूपात् ॥ २१ ॥ | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,405: | Line 3,867: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C06_V23"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C06_V23_B01" data-verse="BGB_C06_V23"> | <div class="bhashya" id="BGB_C06_V23_B01" data-verse="BGB_C06_V23"> | ||
<p>दुःखसंयोगो येन वियुज्यते स <span class="gr-moola">दुःखसंयोगवियोगः</span> । न केवलमुत्पन्नं दुःखं नाशयति, उत्पत्तिमेव निवारयतीति दर्शयति संयोगशब्देन । <span class="gr-moola">निश्चयेन योक्तव्यः</span> योक्तव्य एव (तद्) बुभूषुणेत्यर्थः ॥ २३ ॥</p> | <p>दुःखसंयोगो येन वियुज्यते स <span class="gr-moola">दुःखसंयोगवियोगः</span> । न केवलमुत्पन्नं दुःखं नाशयति, उत्पत्तिमेव निवारयतीति दर्शयति संयोगशब्देन । <span class="gr-moola">निश्चयेन योक्तव्यः</span> योक्तव्य एव (तद्) बुभूषुणेत्यर्थः ॥ २३ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,418: | Line 3,883: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C06_V24"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C06_V24_B01" data-verse="BGB_C06_V24"> | <div class="bhashya" id="BGB_C06_V24_B01" data-verse="BGB_C06_V24"> | ||
<span class="gr-moola">सर्वान्</span> सर्वविषयान् । अशेषतः, एकविषयोऽपि कामः स्वल्पः कादाचित्कोऽपि न कर्तव्य इत्यर्थः । मनसैव नियन्तुं शक्यते न अन्येन इति ‘एव’शब्दः ॥ २४ ॥ | <span class="gr-moola">सर्वान्</span> सर्वविषयान् । अशेषतः, एकविषयोऽपि कामः स्वल्पः कादाचित्कोऽपि न कर्तव्य इत्यर्थः । मनसैव नियन्तुं शक्यते न अन्येन इति ‘एव’शब्दः ॥ २४ ॥ | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,431: | Line 3,899: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C06_V25"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C06_V25_B01" data-verse="BGB_C06_V25"> | <div class="bhashya" id="BGB_C06_V25_B01" data-verse="BGB_C06_V25"> | ||
<p>बुद्धेः (क)कारणत्वं मनोनिग्रहे आत्मरमणे च ॥ २५ ॥</p> | <p>बुद्धेः (क)कारणत्वं मनोनिग्रहे आत्मरमणे च ॥ २५ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,444: | Line 3,915: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C06_V26"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C06_V26_B01" data-verse="BGB_C06_V26"> | <div class="bhashya" id="BGB_C06_V26_B01" data-verse="BGB_C06_V26"> | ||
<span class="gr-moola">यतो यतः</span> यत्र यत्र ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘यतो यतो धावति’(भाग.१०.१.४२)</span></span> इत्यादिप्रयोगात् । <span class="gr-moola">आत्मन्येव वशं नयेत्</span> आत्मविषय एव वशीकुर्यादित्यर्थः ॥ २६ ॥ | <span class="gr-moola">यतो यतः</span> यत्र यत्र ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘यतो यतो धावति’(भाग.१०.१.४२)</span></span> इत्यादिप्रयोगात् । <span class="gr-moola">आत्मन्येव वशं नयेत्</span> आत्मविषय एव वशीकुर्यादित्यर्थः ॥ २६ ॥ | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,466: | Line 3,940: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C06_V28"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C06_V28_B01" data-verse="BGB_C06_V28"> | <div class="bhashya" id="BGB_C06_V28_B01" data-verse="BGB_C06_V28"> | ||
<p>पूर्वश्लोकोक्तं प्रपञ्चयति - <span class="gr-prateeka">एवं युञ्जन्निति ॥</span> २८ ॥</p> | <p>पूर्वश्लोकोक्तं प्रपञ्चयति - <span class="gr-prateeka">एवं युञ्जन्निति ॥</span> २८ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,479: | Line 3,956: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C06_V29"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C06_V29_B01" data-verse="BGB_C06_V29"> | <div class="bhashya" id="BGB_C06_V29_B01" data-verse="BGB_C06_V29"> | ||
<p>ध्येयमाह - <span class="gr-prateeka">सर्वभूतस्थमिति ॥</span> <span class="gr-moola">सर्वभूतस्थमात्मानं</span> परमेश्वरम् । <span class="gr-moola">सर्वभूतानि चाऽत्मनि</span> परमेश्वरे । तं च परमेश्वरं ब्रह्म तृणादौ ऐश्वर्यादिना साम्येन पश्यति । तच्चोक्तम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘आत्मानं सर्वभूतेषु भगवन्तमवस्थितम् । अपश्यत् सर्वभूतानि भगवत्यपि चाऽत्मनि ॥’(भाग.३.२५.४७)</span></span> इति । ‘समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम्।’(१३.२८) इति च ॥२९ ॥</p> | <p>ध्येयमाह - <span class="gr-prateeka">सर्वभूतस्थमिति ॥</span> <span class="gr-moola">सर्वभूतस्थमात्मानं</span> परमेश्वरम् । <span class="gr-moola">सर्वभूतानि चाऽत्मनि</span> परमेश्वरे । तं च परमेश्वरं ब्रह्म तृणादौ ऐश्वर्यादिना साम्येन पश्यति । तच्चोक्तम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘आत्मानं सर्वभूतेषु भगवन्तमवस्थितम् । अपश्यत् सर्वभूतानि भगवत्यपि चाऽत्मनि ॥’(भाग.३.२५.४७)</span></span> इति । ‘समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम्।’(१३.२८) इति च ॥२९ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,492: | Line 3,972: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C06_V30"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C06_V30_B01" data-verse="BGB_C06_V30"> | <div class="bhashya" id="BGB_C06_V30_B01" data-verse="BGB_C06_V30"> | ||
<p>फलमाह - <span class="gr-prateeka">यो मामिति॥</span> <span class="gr-prateeka">तस्याहं न प्रणश्यामीति॥</span> सर्वदा योगक्षेमवहः स्यामित्यर्थः । <span class="gr-moola">स च मे न प्रणश्यति</span> सर्वदा मद्भक्तो भवति । सत्यपि स्वामिनि अरक्षति अनाथः, एवं भृत्येऽप्यभजति अभृत्य इति हि प्रसिद्धिः । उक्तं च- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">‘सर्वदा सर्वभूतेषु समं मां यः प्रपश्यति । अचला तस्य भक्तिस्स्याद् योगक्षेमवहोप्यहम्’</span></span> । इति गारुडे ॥३० ॥</p> | <p>फलमाह - <span class="gr-prateeka">यो मामिति॥</span> <span class="gr-prateeka">तस्याहं न प्रणश्यामीति॥</span> सर्वदा योगक्षेमवहः स्यामित्यर्थः । <span class="gr-moola">स च मे न प्रणश्यति</span> सर्वदा मद्भक्तो भवति । सत्यपि स्वामिनि अरक्षति अनाथः, एवं भृत्येऽप्यभजति अभृत्य इति हि प्रसिद्धिः । उक्तं च- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">‘सर्वदा सर्वभूतेषु समं मां यः प्रपश्यति । अचला तस्य भक्तिस्स्याद् योगक्षेमवहोप्यहम्’</span></span> । इति गारुडे ॥३० ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,505: | Line 3,988: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C06_V31"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C06_V31_B01" data-verse="BGB_C06_V31"> | <div class="bhashya" id="BGB_C06_V31_B01" data-verse="BGB_C06_V31"> | ||
<p>एतदेव स्पष्टयति - <span class="gr-prateeka">सर्वभूतस्थितमिति ॥</span> <span class="gr-moola">एकत्वमास्थितः</span> सर्वत्रैक एवेश्वर इति स्थितः । सर्वप्रकारेण वर्तमानोऽपि मय्येव वर्तते । एवमपरोक्षं पश्यतो ज्ञानफलं नियतमित्यर्थः । तथाऽपि प्रायो नाधर्मं करोति । कुर्वतस्तु महच्चेद् दुःखसूचकं भवतीत्युक्तं पुरस्तात्(गी.भा.३.१८) । आह च- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘कदाचिदपि नाधर्मे बुद्धिर्विष्णुदृशां भवेत् । प्रमादात्तु कृतं पापं स्वल्पं भस्मीभविष्यति । आदिराजैः तथा देवैर्ऋषिभिः क्रियते कियत् । बाहुल्यात् कर्मणस्तेषां दुःखसूचकमेव तत् ॥’</span></span> इति ॥३१ ॥</p> | <p>एतदेव स्पष्टयति - <span class="gr-prateeka">सर्वभूतस्थितमिति ॥</span> <span class="gr-moola">एकत्वमास्थितः</span> सर्वत्रैक एवेश्वर इति स्थितः । सर्वप्रकारेण वर्तमानोऽपि मय्येव वर्तते । एवमपरोक्षं पश्यतो ज्ञानफलं नियतमित्यर्थः । तथाऽपि प्रायो नाधर्मं करोति । कुर्वतस्तु महच्चेद् दुःखसूचकं भवतीत्युक्तं पुरस्तात्(गी.भा.३.१८) । आह च- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘कदाचिदपि नाधर्मे बुद्धिर्विष्णुदृशां भवेत् । प्रमादात्तु कृतं पापं स्वल्पं भस्मीभविष्यति । आदिराजैः तथा देवैर्ऋषिभिः क्रियते कियत् । बाहुल्यात् कर्मणस्तेषां दुःखसूचकमेव तत् ॥’</span></span> इति ॥३१ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,518: | Line 4,004: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C06_V32"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C06_V32_B01" data-verse="BGB_C06_V32"> | <div class="bhashya" id="BGB_C06_V32_B01" data-verse="BGB_C06_V32"> | ||
<p>साम्यं प्रकारान्तरेण व्याचष्टे - <span class="gr-prateeka">आत्मौपम्येनेति ॥</span> ३२ ॥</p> | <p>साम्यं प्रकारान्तरेण व्याचष्टे - <span class="gr-prateeka">आत्मौपम्येनेति ॥</span> ३२ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,553: | Line 4,042: | ||
<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote> | <blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C06_V35"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C06_V35_B01" data-verse="BGB_C06_V35"> | <div class="bhashya" id="BGB_C06_V35_B01" data-verse="BGB_C06_V35"> | ||
<span class="gr-moola">एतस्य</span> योगस्य स्थिरां स्थितिं न पश्यामि । मनसः चञ्चलत्वात् । उक्तं च - <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vyasayoga-id">‘मनसश्चञ्चलत्वाद्धि स्थितिर्योगस्य वै स्थिरा । विनाऽभ्यासं न शक्या स्याद् वैराग्याद्वा न संशयः ॥’</span></span> इति व्यासयोगे ॥ ३३, ३५ ॥ | <span class="gr-moola">एतस्य</span> योगस्य स्थिरां स्थितिं न पश्यामि । मनसः चञ्चलत्वात् । उक्तं च - <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vyasayoga-id">‘मनसश्चञ्चलत्वाद्धि स्थितिर्योगस्य वै स्थिरा । विनाऽभ्यासं न शक्या स्याद् वैराग्याद्वा न संशयः ॥’</span></span> इति व्यासयोगे ॥ ३३, ३५ ॥ | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,566: | Line 4,058: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C06_V36"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C06_V36_B01" data-verse="BGB_C06_V36"> | <div class="bhashya" id="BGB_C06_V36_B01" data-verse="BGB_C06_V36"> | ||
<p>न च कदाचित् स्वयमेव मनो नियम्यते । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">‘शुभेच्छारहितानां च द्वेषिणां च रमापतौ । नास्तिकानां च वै पुंसां सदा मुक्तिर्न जायते ॥’</span></span> इति निषेधाद् ब्राह्मे॥३६ ॥</p> | <p>न च कदाचित् स्वयमेव मनो नियम्यते । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">‘शुभेच्छारहितानां च द्वेषिणां च रमापतौ । नास्तिकानां च वै पुंसां सदा मुक्तिर्न जायते ॥’</span></span> इति निषेधाद् ब्राह्मे॥३६ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,581: | Line 4,076: | ||
<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote> | <blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C06_V37"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C06_V37_B01" data-verse="BGB_C06_V37"> | <div class="bhashya" id="BGB_C06_V37_B01" data-verse="BGB_C06_V37"> | ||
<span class="gr-moola">अयतिः</span> अप्रयत्नः ॥ ३७ ॥ | <span class="gr-moola">अयतिः</span> अप्रयत्नः ॥ ३७ ॥ | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,650: | Line 4,148: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C06_V44"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C06_V44_B01" data-verse="BGB_C06_V44"> | <div class="bhashya" id="BGB_C06_V44_B01" data-verse="BGB_C06_V44"> | ||
<p>योगस्य जिज्ञासुरपि, ज्ञातव्यो मया योग इति यस्यातीवेच्छा सोऽपि । <span class="gr-moola">शब्दब्रह्मातिवर्तते</span> परं ब्रह्म प्राप्नोतीत्यर्थः ॥ ४४ ॥</p> | <p>योगस्य जिज्ञासुरपि, ज्ञातव्यो मया योग इति यस्यातीवेच्छा सोऽपि । <span class="gr-moola">शब्दब्रह्मातिवर्तते</span> परं ब्रह्म प्राप्नोतीत्यर्थः ॥ ४४ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,663: | Line 4,164: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C06_V45"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C06_V45_B01" data-verse="BGB_C06_V45"> | <div class="bhashya" id="BGB_C06_V45_B01" data-verse="BGB_C06_V45"> | ||
<p>नैकजन्मनीत्याह - <span class="gr-prateeka">प्रयत्नादिति ॥</span> जिज्ञासुर्ज्ञात्वा प्रयत्नं करोति । एवमनेकजन्मभिः संसिद्धोऽपरोक्षज्ञानी भूत्वा परां गतिं याति । आह च- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">‘अतीव श्रद्धया युक्तो जिज्ञासुर्विष्णुतत्परः । ज्ञात्वा ध्यात्वा तथा दृष्ट्वा जन्मभिर्बहुभिः पुमान् । विशेन्नारायणं देवं नान्यथा तु कथञ्चन॥’</span></span> इति नारदीये ॥४५ ॥</p> | <p>नैकजन्मनीत्याह - <span class="gr-prateeka">प्रयत्नादिति ॥</span> जिज्ञासुर्ज्ञात्वा प्रयत्नं करोति । एवमनेकजन्मभिः संसिद्धोऽपरोक्षज्ञानी भूत्वा परां गतिं याति । आह च- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">‘अतीव श्रद्धया युक्तो जिज्ञासुर्विष्णुतत्परः । ज्ञात्वा ध्यात्वा तथा दृष्ट्वा जन्मभिर्बहुभिः पुमान् । विशेन्नारायणं देवं नान्यथा तु कथञ्चन॥’</span></span> इति नारदीये ॥४५ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,687: | Line 4,191: | ||
<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे समाधियोगप्रपञ्चनं नाम षष्ठोऽध्यायः ॥</div> | <div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे समाधियोगप्रपञ्चनं नाम षष्ठोऽध्यायः ॥</div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C06_V47"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C06_V47_B01" data-verse="BGB_C06_V47"> | <div class="bhashya" id="BGB_C06_V47_B01" data-verse="BGB_C06_V47"> | ||
<span class="gr-moola">ज्ञानिभ्यः</span> योगज्ञानिभ्यः । <span class="gr-moola">तपस्विभ्यः</span> कृच्छ्रादिचारिभ्यः ।उक्तं च-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">‘कृच्छ्रादेरपि यज्ञादेर्ध्यानयोगो विशिष्यते । तत्रापि शेषश्रीब्रह्मशिवादिध्यानतो हरेः । ध्यानं कोटिगुणं प्रोक्तमधिकं वा मुमुक्षुणाम् ॥’</span></span> इति गारुडे । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narada-id">‘अज्ञात्वा ध्यायिनो ध्यानात् ज्ञानमेव विशिष्यते । ज्ञात्वा ध्यानं ज्ञानमात्राद् ध्यानादपि तु दर्शनम् । दर्शनाच्चैव भक्तेश्च न किञ्चित् साधनाधिकम् ॥’</span></span> इति नारदीये ॥ ४६, ४७ ॥ | <span class="gr-moola">ज्ञानिभ्यः</span> योगज्ञानिभ्यः । <span class="gr-moola">तपस्विभ्यः</span> कृच्छ्रादिचारिभ्यः ।उक्तं च-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">‘कृच्छ्रादेरपि यज्ञादेर्ध्यानयोगो विशिष्यते । तत्रापि शेषश्रीब्रह्मशिवादिध्यानतो हरेः । ध्यानं कोटिगुणं प्रोक्तमधिकं वा मुमुक्षुणाम् ॥’</span></span> इति गारुडे । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narada-id">‘अज्ञात्वा ध्यायिनो ध्यानात् ज्ञानमेव विशिष्यते । ज्ञात्वा ध्यानं ज्ञानमात्राद् ध्यानादपि तु दर्शनम् । दर्शनाच्चैव भक्तेश्च न किञ्चित् साधनाधिकम् ॥’</span></span> इति नारदीये ॥ ४६, ४७ ॥ | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,717: | Line 4,224: | ||
<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote> | <blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C07_V01"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C07_V01_B01" data-verse="BGB_C07_V01"> | <div class="bhashya" id="BGB_C07_V01_B01" data-verse="BGB_C07_V01"> | ||
<p>आसक्तमनाः अतीव स्नेहयुक्तमनाः । मदाश्रयः ‘भगवानेव मया सर्वं कारयति, स एव च मे शरणम्, तस्मिन्नेव चाहं स्थितः’ इति स्थितः । ‘असंशयम्’, ‘समग्रम्’ इति क्रियाविशेषणम् ॥ १ ॥</p> | <p>आसक्तमनाः अतीव स्नेहयुक्तमनाः । मदाश्रयः ‘भगवानेव मया सर्वं कारयति, स एव च मे शरणम्, तस्मिन्नेव चाहं स्थितः’ इति स्थितः । ‘असंशयम्’, ‘समग्रम्’ इति क्रियाविशेषणम् ॥ १ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,730: | Line 4,240: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C07_V02"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C07_V02_B01" data-verse="BGB_C07_V02"> | <div class="bhashya" id="BGB_C07_V02_B01" data-verse="BGB_C07_V02"> | ||
<p>इदं मद्विषयं ज्ञानम् । विज्ञानं विशेषज्ञानम् ॥ २ ॥</p> | <p>इदं मद्विषयं ज्ञानम् । विज्ञानं विशेषज्ञानम् ॥ २ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,743: | Line 4,256: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C07_V03"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C07_V03_B01" data-verse="BGB_C07_V03"> | <div class="bhashya" id="BGB_C07_V03_B01" data-verse="BGB_C07_V03"> | ||
<p>दौर्लभ्यं ज्ञानस्याह - मनुष्याणामिति ॥ ३ ॥</p> | <p>दौर्लभ्यं ज्ञानस्याह - मनुष्याणामिति ॥ ३ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,756: | Line 4,272: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C07_V04"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C07_V04_B01" data-verse="BGB_C07_V04"> | <div class="bhashya" id="BGB_C07_V04_B01" data-verse="BGB_C07_V04"> | ||
<p>प्रतिज्ञातं ज्ञानमाह - भूमिरित्यदिना ॥ महतो हङ्कार एवान्तर्भावः । ॥४ ॥</p> | <p>प्रतिज्ञातं ज्ञानमाह - भूमिरित्यदिना ॥ महतो हङ्कार एवान्तर्भावः । ॥४ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,769: | Line 4,288: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C07_V05"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C07_V05_B01" data-verse="BGB_C07_V05"> | <div class="bhashya" id="BGB_C07_V05_B01" data-verse="BGB_C07_V05"> | ||
<span class="gr-moola">अपरा</span> अनुत्तमा। वक्ष्यमाणामपेक्ष्य । जीवभूता श्रीः । जीवानां प्राणधारिणी । चिद्रूपभूता सर्वदा सती । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘एतन्महद्भूतम्’</span></span> इति श्रुतेः । जगाद च- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">‘प्रकृती द्वे तु देवस्य जडा चैवाजडा तथा । अव्यक्ताख्या जडा सा च सृष्ट्या भिन्नाऽष्टधा पुनः । महान् बुद्धिर्मनश्चैव पञ्चभूतानि चेति हि । अव(प)रा सा जडा श्रीश्च परेयं धार्यते तया । चिद्रूपा सा त्वनन्ता च अनादिनिधना परा । यत्समं तु प्रियं किञ्चिन्नास्ति विष्णोर्महात्मनः । नारायणस्य महिषी माता सा ब्रह्मणोऽपि हि । ता(आ)भ्यामिदं जगत् सर्वं हरिः सृजति भूतरा ॥’ इति</span></span>नारदीये ॥५॥ | <span class="gr-moola">अपरा</span> अनुत्तमा। वक्ष्यमाणामपेक्ष्य । जीवभूता श्रीः । जीवानां प्राणधारिणी । चिद्रूपभूता सर्वदा सती । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘एतन्महद्भूतम्’</span></span> इति श्रुतेः । जगाद च- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">‘प्रकृती द्वे तु देवस्य जडा चैवाजडा तथा । अव्यक्ताख्या जडा सा च सृष्ट्या भिन्नाऽष्टधा पुनः । महान् बुद्धिर्मनश्चैव पञ्चभूतानि चेति हि । अव(प)रा सा जडा श्रीश्च परेयं धार्यते तया । चिद्रूपा सा त्वनन्ता च अनादिनिधना परा । यत्समं तु प्रियं किञ्चिन्नास्ति विष्णोर्महात्मनः । नारायणस्य महिषी माता सा ब्रह्मणोऽपि हि । ता(आ)भ्यामिदं जगत् सर्वं हरिः सृजति भूतरा ॥’ इति</span></span>नारदीये ॥५॥ | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,782: | Line 4,304: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C07_V06"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C07_V06_B01" data-verse="BGB_C07_V06"> | <div class="bhashya" id="BGB_C07_V06_B01" data-verse="BGB_C07_V06"> | ||
<p>न केवलं ते जगत् प्रकृती मद्वशे इत्येतावन्मदैश्वर्यमित्याह -<span class="gr-prateeka">अहमिति ॥</span> प्रभवादेः सत्ताप्रतीत्यादिकारणत्वात्, तद्भोक्तृत्वाच्च प्रभव इत्यादि । तथा च श्रुतिः- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogya-id">‘सर्वमकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः सर्वमिदमभ्यात्तोऽवाक्यनादरः’(छा.३.२.९)</span></span> इति । आह च - <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">‘स्रष्टा पाता च संहर्ता नियन्ता च प्रकाशिता । यतः सर्वस्य तेनाहं सर्वोऽसीत्यृषिभिः स्तुतः । सुखरूपस्य भोक्तृत्वान्न तु सर्वस्वरूपतः । आगमिष्यत् सुखं चापि तस्यास्त्येव सदाऽपि तु । तथाऽप्यचिन्त्यशक्तित्वाज्जातं सुखमि(म)तीव च’</span></span> ॥ इति नारदीये ॥६॥</p> | <p>न केवलं ते जगत् प्रकृती मद्वशे इत्येतावन्मदैश्वर्यमित्याह -<span class="gr-prateeka">अहमिति ॥</span> प्रभवादेः सत्ताप्रतीत्यादिकारणत्वात्, तद्भोक्तृत्वाच्च प्रभव इत्यादि । तथा च श्रुतिः- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogya-id">‘सर्वमकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः सर्वमिदमभ्यात्तोऽवाक्यनादरः’(छा.३.२.९)</span></span> इति । आह च - <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">‘स्रष्टा पाता च संहर्ता नियन्ता च प्रकाशिता । यतः सर्वस्य तेनाहं सर्वोऽसीत्यृषिभिः स्तुतः । सुखरूपस्य भोक्तृत्वान्न तु सर्वस्वरूपतः । आगमिष्यत् सुखं चापि तस्यास्त्येव सदाऽपि तु । तथाऽप्यचिन्त्यशक्तित्वाज्जातं सुखमि(म)तीव च’</span></span> ॥ इति नारदीये ॥६॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,795: | Line 4,320: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C07_V07"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C07_V07_B01" data-verse="BGB_C07_V07"> | <div class="bhashya" id="BGB_C07_V07_B01" data-verse="BGB_C07_V07"> | ||
<p>अहमेव परतरः । मत्तोऽन्यत् परतरं न किञ्चिद् अपि । ( इदं ज्ञानम्) ॥ ७ ॥</p> | <p>अहमेव परतरः । मत्तोऽन्यत् परतरं न किञ्चिद् अपि । ( इदं ज्ञानम्) ॥ ७ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,835: | Line 4,363: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C07_V11"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C07_V11_B01" data-verse="BGB_C07_V11"> | <div class="bhashya" id="BGB_C07_V11_B01" data-verse="BGB_C07_V11"> | ||
<p>इदं ज्ञानम्। ‘रसोऽहम्’ इति (इत्यादि)विज्ञानम् । अबादयोऽपि तत एव । तथाऽपि रसादिस्वभावानां साराणां (रसानां) च स्वभावत्वे सारत्वे च विशेषतोऽपि स एव नियामकः । न त्वबादिनियमानुबद्धो रसादिः तत्सारत्वादिश्चेति दर्शयति ‘अप्सु रसः’ इत्यादिविशेषशब्दैः । भोगश्च विशेषतो रसादेरिति, उपासनार्थं च । उक्तं गीताकल्पे- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Geetakalpa-id">‘रसादीनां रसादित्वे स्वभावत्वे तथैव च । सारत्वे सर्वधर्मेषु विशेषेणापि कारणम् । सारभोक्ता च सर्वत्र यतोऽतो जगदीश्वरः । रसादिमानिनां देहे स सर्वत्र व्यवस्थितः । अबादयः पार्षदा एव ध्येयः स ज्ञानिनां हरिः । रसादिसम्पत्त्या अन्येषां वासुदेवो जगत्पतिः ॥’</span></span> इति । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘स्वभावो जीव एव च’(भाग.१.१०.१२),</span></span> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सर्वस्वभावो नियतस्तेनैव किमुतापरम्(किमतः परम्)।’</span></span>, ‘न तदस्ति विना यत् स्यान्मया भूतं चराचरम्’(१०.३९) । इति च । ‘धर्माविरुद्धः’, ‘कामरागविवर्जितम्’ इत्याद्युपासनार्थम् । उक्तं च गीताकल्पे- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Geetakalpa-id">‘धर्माविरुद्धकामेऽसावुपास्यः काममिच्छता । विहीने कामरागादेर्बले च बलमिच्छता । ध्यातस्तत्र त्वनिच्छद्भिर्ज्ञानमेव ददाति सः ॥’</span></span> इत्यादि ।</p> | <p>इदं ज्ञानम्। ‘रसोऽहम्’ इति (इत्यादि)विज्ञानम् । अबादयोऽपि तत एव । तथाऽपि रसादिस्वभावानां साराणां (रसानां) च स्वभावत्वे सारत्वे च विशेषतोऽपि स एव नियामकः । न त्वबादिनियमानुबद्धो रसादिः तत्सारत्वादिश्चेति दर्शयति ‘अप्सु रसः’ इत्यादिविशेषशब्दैः । भोगश्च विशेषतो रसादेरिति, उपासनार्थं च । उक्तं गीताकल्पे- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Geetakalpa-id">‘रसादीनां रसादित्वे स्वभावत्वे तथैव च । सारत्वे सर्वधर्मेषु विशेषेणापि कारणम् । सारभोक्ता च सर्वत्र यतोऽतो जगदीश्वरः । रसादिमानिनां देहे स सर्वत्र व्यवस्थितः । अबादयः पार्षदा एव ध्येयः स ज्ञानिनां हरिः । रसादिसम्पत्त्या अन्येषां वासुदेवो जगत्पतिः ॥’</span></span> इति । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘स्वभावो जीव एव च’(भाग.१.१०.१२),</span></span> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सर्वस्वभावो नियतस्तेनैव किमुतापरम्(किमतः परम्)।’</span></span>, ‘न तदस्ति विना यत् स्यान्मया भूतं चराचरम्’(१०.३९) । इति च । ‘धर्माविरुद्धः’, ‘कामरागविवर्जितम्’ इत्याद्युपासनार्थम् । उक्तं च गीताकल्पे- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Geetakalpa-id">‘धर्माविरुद्धकामेऽसावुपास्यः काममिच्छता । विहीने कामरागादेर्बले च बलमिच्छता । ध्यातस्तत्र त्वनिच्छद्भिर्ज्ञानमेव ददाति सः ॥’</span></span> इत्यादि ।</p> | ||
| Line 3,841: | Line 4,370: | ||
<div class="bhashya" id="BGB_C07_V11_B02" data-verse="BGB_C07_V11"> | <div class="bhashya" id="BGB_C07_V11_B02" data-verse="BGB_C07_V11"> | ||
<p>‘पुण्यो गन्धः’ इति भोगापेक्षया च । तथाहि श्रुतिः - <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyka-id">‘पुण्यमेवामुं गच्छति न ह वै देवान् पापं गच्छति’(बृ.३.६.२७)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Katha-id">‘ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके’(कठ.१.७.१)</span></span> इत्यादिका । ऋतं च पुण्यम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ऋतं सत्यं तथा धर्मः सुकृतं चाभिधीयते’</span></span>इत्यभिधानात् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ऋतं तु मानसो धर्मः सत्यं स्यात् सम्प्रयोगगः’</span></span> इति च । न च <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Atharvana-id">‘अनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति’(आथ.३.१.१)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘अन्यो निरन्नोऽपि बलेन भूयान्’(भाग.११.११.६)</span></span> इत्यादिविरोधः । स्थूलानशनोक्तेः । आह च सूक्ष्माशनम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyaka-id">‘प्रविविक्ताऽहारतर इवैष भवत्यस्माच्छारीरादात्मनः’(बृ.६.२.३)</span></span> इति । न चात्र जीव उच्यते । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘शारीरादात्मनः’</span></span>इति भेदाभिधानात् । स्वप्नादिश्च शारीर एव - <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">‘शारीरस्तु त्रिधा भिन्नो जाग्रदादिष्ववस्थितेः’</span></span> इति वचनाद् गारुडे । ‘अस्मात्’ इतीश्वरव्यावृत्त्यर्थम्-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narada-id">‘शारीरौ तावुभौ ज्ञेयौ जीवश्चेश्वरसंज्ञितः । अनादिबन्धनस्त्वेको नित्यमुक्तस्तथाऽपरः ॥’</span></span> इति वचनान्नारदीये । भेदश्रुतेश्च । सति गत्यन्तरे पुरुषभेद एव कल्प्यः, न त्ववस्थाभेदः । आह च - <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Geetakalpa-id">‘प्रविविक्तभुग् यतो ह्यस्माच्छारीरात् पुरुषोत्तमः । अतोऽभोक्ता च भोक्ता च स्थूलाभोगात् स एव तु ॥’</span></span>इति गीताकल्पे ॥ ८-१० ॥</p> | <p>‘पुण्यो गन्धः’ इति भोगापेक्षया च । तथाहि श्रुतिः - <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyka-id">‘पुण्यमेवामुं गच्छति न ह वै देवान् पापं गच्छति’(बृ.३.६.२७)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Katha-id">‘ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके’(कठ.१.७.१)</span></span> इत्यादिका । ऋतं च पुण्यम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ऋतं सत्यं तथा धर्मः सुकृतं चाभिधीयते’</span></span>इत्यभिधानात् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ऋतं तु मानसो धर्मः सत्यं स्यात् सम्प्रयोगगः’</span></span> इति च । न च <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Atharvana-id">‘अनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति’(आथ.३.१.१)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘अन्यो निरन्नोऽपि बलेन भूयान्’(भाग.११.११.६)</span></span> इत्यादिविरोधः । स्थूलानशनोक्तेः । आह च सूक्ष्माशनम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyaka-id">‘प्रविविक्ताऽहारतर इवैष भवत्यस्माच्छारीरादात्मनः’(बृ.६.२.३)</span></span> इति । न चात्र जीव उच्यते । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘शारीरादात्मनः’</span></span>इति भेदाभिधानात् । स्वप्नादिश्च शारीर एव - <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">‘शारीरस्तु त्रिधा भिन्नो जाग्रदादिष्ववस्थितेः’</span></span> इति वचनाद् गारुडे । ‘अस्मात्’ इतीश्वरव्यावृत्त्यर्थम्-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narada-id">‘शारीरौ तावुभौ ज्ञेयौ जीवश्चेश्वरसंज्ञितः । अनादिबन्धनस्त्वेको नित्यमुक्तस्तथाऽपरः ॥’</span></span> इति वचनान्नारदीये । भेदश्रुतेश्च । सति गत्यन्तरे पुरुषभेद एव कल्प्यः, न त्ववस्थाभेदः । आह च - <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Geetakalpa-id">‘प्रविविक्तभुग् यतो ह्यस्माच्छारीरात् पुरुषोत्तमः । अतोऽभोक्ता च भोक्ता च स्थूलाभोगात् स एव तु ॥’</span></span>इति गीताकल्पे ॥ ८-१० ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,852: | Line 4,383: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C07_V12"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C07_V12_B01" data-verse="BGB_C07_V12"> | <div class="bhashya" id="BGB_C07_V12_B01" data-verse="BGB_C07_V12"> | ||
<p>‘न त्वहं तेषु’ इति तदनाधारत्वमुच्यते । उक्तं च- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Geetakalpa-id">‘तदाश्रितं जगत् सर्वं नासौ कुत्रचिदाश्रितः’ ।</span></span>इति गीताकल्पे ॥ १२ ॥</p> | <p>‘न त्वहं तेषु’ इति तदनाधारत्वमुच्यते । उक्तं च- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Geetakalpa-id">‘तदाश्रितं जगत् सर्वं नासौ कुत्रचिदाश्रितः’ ।</span></span>इति गीताकल्पे ॥ १२ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,865: | Line 4,399: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C07_V13"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C07_V13_B01" data-verse="BGB_C07_V13"> | <div class="bhashya" id="BGB_C07_V13_B01" data-verse="BGB_C07_V13"> | ||
<p>तर्हि कथमेवं न ज्ञायसे ? इत्यत आह -<span class="gr-prateeka">त्रिभिरिति ॥</span> तादात्म्यार्थे मयट् । तच्चोक्तम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘तादात्म्यार्थे विकारार्थे प्राचुर्यार्थे मयट् त्रिधा’।</span></span> इति । नहि गुणकार्यभूता माया । ‘गुणमयी’ इति च वक्ष्यति । सिद्धं च कार्यस्यापि तादात्म्यम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vyasayoga-id">‘तादात्म्यं कार्यधर्मादेः संयोगो भिन्नवस्तुनोः’ ।</span></span> इति व्यासयोगे ।</p> | <p>तर्हि कथमेवं न ज्ञायसे ? इत्यत आह -<span class="gr-prateeka">त्रिभिरिति ॥</span> तादात्म्यार्थे मयट् । तच्चोक्तम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘तादात्म्यार्थे विकारार्थे प्राचुर्यार्थे मयट् त्रिधा’।</span></span> इति । नहि गुणकार्यभूता माया । ‘गुणमयी’ इति च वक्ष्यति । सिद्धं च कार्यस्यापि तादात्म्यम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vyasayoga-id">‘तादात्म्यं कार्यधर्मादेः संयोगो भिन्नवस्तुनोः’ ।</span></span> इति व्यासयोगे ।</p> | ||
<span class="gr-moola">भावैः</span> पदार्थैः । सर्वे भावा दृश्यमाना गुणमया एत इति दर्शयति- <span class="gr-prateeka">एभिरिति |</span> ज्ञानिव्यावृत्त्यर्थम् ‘इदम्’ इति । गुणमयदेहादिकं दृष्ट्वा ईश्वरदेहोऽपि तादृश इति मायामोहित इत्यर्थः । जगाद च व्यासयोगे- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vyasayoga-id">‘गौणान् ब्रह्मादिदेहादीन् दृष्ट्वा विष्णोरपीदृशः । देहादिरिति मन्वानो मोहितोऽज्ञो जनो भृशम् ॥’ इति ।</span></span> <span class="gr-moola">एभ्यः</span> गुणमयेभ्यः । ‘गुणेभ्यः परम्’(१४.१९) इति वक्ष्यमाणत्वात् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shvetashvataropanishat-id">‘केवलो निर्गुणश्च’(श्वे.६.११)</span></span> इत्यादिश्रुतिभ्यश्च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘त्रैगुण्यवर्जितम्’(म.भा.म.श्लोक)</span></span> इति चोक्तम् ॥१३ ॥ | <span class="gr-moola">भावैः</span> पदार्थैः । सर्वे भावा दृश्यमाना गुणमया एत इति दर्शयति- <span class="gr-prateeka">एभिरिति |</span> ज्ञानिव्यावृत्त्यर्थम् ‘इदम्’ इति । गुणमयदेहादिकं दृष्ट्वा ईश्वरदेहोऽपि तादृश इति मायामोहित इत्यर्थः । जगाद च व्यासयोगे- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vyasayoga-id">‘गौणान् ब्रह्मादिदेहादीन् दृष्ट्वा विष्णोरपीदृशः । देहादिरिति मन्वानो मोहितोऽज्ञो जनो भृशम् ॥’ इति ।</span></span> <span class="gr-moola">एभ्यः</span> गुणमयेभ्यः । ‘गुणेभ्यः परम्’(१४.१९) इति वक्ष्यमाणत्वात् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shvetashvataropanishat-id">‘केवलो निर्गुणश्च’(श्वे.६.११)</span></span> इत्यादिश्रुतिभ्यश्च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘त्रैगुण्यवर्जितम्’(म.भा.म.श्लोक)</span></span> इति चोक्तम् ॥१३ ॥ | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,879: | Line 4,416: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C07_V14"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C07_V14_B01" data-verse="BGB_C07_V14"> | <div class="bhashya" id="BGB_C07_V14_B01" data-verse="BGB_C07_V14"> | ||
<p>कथमनादिकाले मोहानत्ययो बहूनाम्? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">दैवीति ॥</span> अयमाशयः - माया हि <span class="gr-moola">एषा</span> मोहिका । सा च सृष्ट्यादिक्रीडादि- मद्देवसम्बन्धित्वाद् अतिशक्तेर्दुरत्यया । तथाहि देवशब्दार्थं पठन्ति- ‘दिवु=क्रीडा-विजिगीषा-व्यवहार-द्युति-स्तुति-मद-मोद-स्वप्न-कान्ति-गतिषु’ इति । कथं दैवी ? मदीयत्वात् । अहं हि देव इति । अब्रवीच्च- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vyasayoga-id">‘श्रीर्भूर्दुर्गेति या भिन्ना महामाया तु वैष्णवी । तच्छक्त्यनन्तांशहीनाऽथापि तस्याश्रयात् प्रभोः । अनन्तब्रह्मरुद्रादेर्नास्याः शक्तिकलाऽपि हि । तेषां दुरत्ययाऽप्येषा विना विष्णुप्रसादतः ॥’</span></span> इति व्यासयोगे । तर्हि न कथञ्चिदत्येतुं शक्यते? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">मामेवेति ॥</span> अन्यत् सर्वं परित्यज्य <span class="gr-moola">मामेव ये प्रपद्यन्ते</span>, गुर्वादिवन्दनं च मय्येव समर्पयन्ति । स एव च तत्र स्थित्वा गुर्वादिर्भवतीत्यादि पश्यन्ति । आह च नारदीये- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narada-id">‘मत्सम्पत्त्या तु गुर्वादीन् भजन्ते मध्यमा नराः । मदुपाधितया तांश्च सर्वभूतानि चोत्तमाः ॥’</span></span>इति । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘आचार्यचैत्यवपुषा स्वग(तं)तिं व्यनङ्क्षि’(भाग.११.२९.६)</span></span>। इति च ॥१४ ॥</p> | <p>कथमनादिकाले मोहानत्ययो बहूनाम्? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">दैवीति ॥</span> अयमाशयः - माया हि <span class="gr-moola">एषा</span> मोहिका । सा च सृष्ट्यादिक्रीडादि- मद्देवसम्बन्धित्वाद् अतिशक्तेर्दुरत्यया । तथाहि देवशब्दार्थं पठन्ति- ‘दिवु=क्रीडा-विजिगीषा-व्यवहार-द्युति-स्तुति-मद-मोद-स्वप्न-कान्ति-गतिषु’ इति । कथं दैवी ? मदीयत्वात् । अहं हि देव इति । अब्रवीच्च- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vyasayoga-id">‘श्रीर्भूर्दुर्गेति या भिन्ना महामाया तु वैष्णवी । तच्छक्त्यनन्तांशहीनाऽथापि तस्याश्रयात् प्रभोः । अनन्तब्रह्मरुद्रादेर्नास्याः शक्तिकलाऽपि हि । तेषां दुरत्ययाऽप्येषा विना विष्णुप्रसादतः ॥’</span></span> इति व्यासयोगे । तर्हि न कथञ्चिदत्येतुं शक्यते? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">मामेवेति ॥</span> अन्यत् सर्वं परित्यज्य <span class="gr-moola">मामेव ये प्रपद्यन्ते</span>, गुर्वादिवन्दनं च मय्येव समर्पयन्ति । स एव च तत्र स्थित्वा गुर्वादिर्भवतीत्यादि पश्यन्ति । आह च नारदीये- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narada-id">‘मत्सम्पत्त्या तु गुर्वादीन् भजन्ते मध्यमा नराः । मदुपाधितया तांश्च सर्वभूतानि चोत्तमाः ॥’</span></span>इति । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘आचार्यचैत्यवपुषा स्वग(तं)तिं व्यनङ्क्षि’(भाग.११.२९.६)</span></span>। इति च ॥१४ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,901: | Line 4,441: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C07_V16"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C07_V16_B01" data-verse="BGB_C07_V16"> | <div class="bhashya" id="BGB_C07_V16_B01" data-verse="BGB_C07_V16"> | ||
<p>तर्हि किमिति सर्वेऽपि नात्यायन्? इत्यत आह - न मामिति ॥ दुष्कृतित्वात् मूढाः । अत एव नराधमाः । अपहृतज्ञानत्वाच्च मूढाः । अत एव आसुरं भावमाश्रिताः । स च वक्ष्यते- ‘प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च’(१६.७) इत्यादिना । अपहारः= अभिभवः । उक्तं चैतद् व्यासयोगे-</p> | <p>तर्हि किमिति सर्वेऽपि नात्यायन्? इत्यत आह - न मामिति ॥ दुष्कृतित्वात् मूढाः । अत एव नराधमाः । अपहृतज्ञानत्वाच्च मूढाः । अत एव आसुरं भावमाश्रिताः । स च वक्ष्यते- ‘प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च’(१६.७) इत्यादिना । अपहारः= अभिभवः । उक्तं चैतद् व्यासयोगे-</p> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Vyasayoga-id">‘ज्ञानं स्वभावो जीवानां मायया ह्यभिभूयते’।</span> इति । | <span class="gr-reference gr-ref-Vyasayoga-id">‘ज्ञानं स्वभावो जीवानां मायया ह्यभिभूयते’।</span> इति । | ||
<p>असुषु रता असुराः । तच्चोक्तं नारदीये- <span class="gr-reference gr-ref-Narada-id">‘ज्ञानप्रधाना देवास्तु असुरास्तु रता असौ’ ।</span> । इति ॥ १५, १६ ॥</p> | <p>असुषु रता असुराः । तच्चोक्तं नारदीये- <span class="gr-reference gr-ref-Narada-id">‘ज्ञानप्रधाना देवास्तु असुरास्तु रता असौ’ ।</span> । इति ॥ १५, १६ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,925: | Line 4,468: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C07_V18"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C07_V18_B01" data-verse="BGB_C07_V18"> | <div class="bhashya" id="BGB_C07_V18_B01" data-verse="BGB_C07_V18"> | ||
<p>एकस्मिन्नेव भक्तिरित्येकभक्तिः । तच्चोक्तं गारुडे- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">‘मय्येव भक्तिर्नान्यत्र एकभक्तिः स उच्यते।’</span></span> इति ॥ १७, १८ ॥</p> | <p>एकस्मिन्नेव भक्तिरित्येकभक्तिः । तच्चोक्तं गारुडे- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">‘मय्येव भक्तिर्नान्यत्र एकभक्तिः स उच्यते।’</span></span> इति ॥ १७, १८ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,938: | Line 4,484: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C07_V19"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C07_V19_B01" data-verse="BGB_C07_V19"> | <div class="bhashya" id="BGB_C07_V19_B01" data-verse="BGB_C07_V19"> | ||
<p>बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान् भवति । तच्चोक्तं ब्राह्मे- <span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">‘जन्मभिर्बहुभिः ज्ञात्वा ततो मां प्रतिपद्यते’।</span> इति ॥ १९ ॥</p> | <p>बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान् भवति । तच्चोक्तं ब्राह्मे- <span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">‘जन्मभिर्बहुभिः ज्ञात्वा ततो मां प्रतिपद्यते’।</span> इति ॥ १९ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,951: | Line 4,500: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C07_V20"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C07_V20_B01" data-verse="BGB_C07_V20"> | <div class="bhashya" id="BGB_C07_V20_B01" data-verse="BGB_C07_V20"> | ||
<span class="gr-moola">प्रकृत्या</span> स्वभावेन,- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘स्वभावः प्रकृतिश्चैव संस्कारो वासनेति च’।</span></span> इत्यभिधानात् ॥ २० ॥ | <span class="gr-moola">प्रकृत्या</span> स्वभावेन,- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘स्वभावः प्रकृतिश्चैव संस्कारो वासनेति च’।</span></span> इत्यभिधानात् ॥ २० ॥ | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,982: | Line 4,534: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C07_V23"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C07_V23_B01" data-verse="BGB_C07_V23"> | <div class="bhashya" id="BGB_C07_V23_B01" data-verse="BGB_C07_V23"> | ||
<p>यां यां ब्रह्मादिरूपां तनुम् । उक्तं च नारदीये- <span class="gr-reference gr-ref-Narada-id">‘अन्तो ब्रह्मादिभक्तानां मद्भक्तानामनन्तता’।</span> इति । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘मुक्तश्च कां गतिं गच्छेन्मोक्षश्चैव किमात्मकः’।(म.भा.शां.प.३४२.३)</span> इत्यादेः परिहारसन्दर्भाच्च मोक्षधर्मेषु । <span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarta-id">‘अवतारे महाविष्णोर्भक्तः कुत्र च मुच्यते’ ।</span> इत्यादेश्च ब्रह्मवैवर्ते ॥॥ २१-२३ ॥</p> | <p>यां यां ब्रह्मादिरूपां तनुम् । उक्तं च नारदीये- <span class="gr-reference gr-ref-Narada-id">‘अन्तो ब्रह्मादिभक्तानां मद्भक्तानामनन्तता’।</span> इति । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘मुक्तश्च कां गतिं गच्छेन्मोक्षश्चैव किमात्मकः’।(म.भा.शां.प.३४२.३)</span> इत्यादेः परिहारसन्दर्भाच्च मोक्षधर्मेषु । <span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarta-id">‘अवतारे महाविष्णोर्भक्तः कुत्र च मुच्यते’ ।</span> इत्यादेश्च ब्रह्मवैवर्ते ॥॥ २१-२३ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,995: | Line 4,550: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C07_V24"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C07_V24_B01" data-verse="BGB_C07_V24"> | <div class="bhashya" id="BGB_C07_V24_B01" data-verse="BGB_C07_V24"> | ||
<p>को विशेषस्तवान्येभ्यः ? इत्यत आह - अव्यक्तमिति ॥ कार्यदेहादिवर्जितः(तम्) । तद्वानिव प्रतीयस इत्यत आह - व्यक्तिमापन्नमिति ॥ कार्यदेहाद्यापन्नम् । तच्चोक्तम्- <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सदसतः परम्’</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Shvetashvatara-id">‘न तस्य कार्यम्(श्वे.उ.६,८)’</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Shvetashvatara-id">‘अपाणिपादः’(श्वे.उ.३,१९)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘आनन्ददेहं पुरुषं मन्यन्ते गौणदेहिकम्’</span> इत्यादौ । भावं याथार्थ्यम् । (तच्चा)तथाऽब्रवीत्- <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘याथातथ्यमजानन्तः परं तस्य विमोहिताः’</span> । इति ॥ २४ ॥</p> | <p>को विशेषस्तवान्येभ्यः ? इत्यत आह - अव्यक्तमिति ॥ कार्यदेहादिवर्जितः(तम्) । तद्वानिव प्रतीयस इत्यत आह - व्यक्तिमापन्नमिति ॥ कार्यदेहाद्यापन्नम् । तच्चोक्तम्- <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सदसतः परम्’</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Shvetashvatara-id">‘न तस्य कार्यम्(श्वे.उ.६,८)’</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Shvetashvatara-id">‘अपाणिपादः’(श्वे.उ.३,१९)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘आनन्ददेहं पुरुषं मन्यन्ते गौणदेहिकम्’</span> इत्यादौ । भावं याथार्थ्यम् । (तच्चा)तथाऽब्रवीत्- <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘याथातथ्यमजानन्तः परं तस्य विमोहिताः’</span> । इति ॥ २४ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,008: | Line 4,566: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C07_V25"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C07_V25_B01" data-verse="BGB_C07_V25"> | <div class="bhashya" id="BGB_C07_V25_B01" data-verse="BGB_C07_V25"> | ||
<p>अज्ञानं च मदिच्छयेत्याह - नाहमिति ॥ योगेन= सामर्थ्योपायेन, मायया च । मयैव मूढो नाभिजानाति । तथाऽऽह पाद्मे-</p> | <p>अज्ञानं च मदिच्छयेत्याह - नाहमिति ॥ योगेन= सामर्थ्योपायेन, मायया च । मयैव मूढो नाभिजानाति । तथाऽऽह पाद्मे-</p> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘आत्मनः प्रावृतिं चैव लोकचित्तस्य बन्धनम् । स्वसामर्थ्येन देव्या च कुरुते स महेश्वरः ॥’</span> इति ॥२५ ॥ | <span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘आत्मनः प्रावृतिं चैव लोकचित्तस्य बन्धनम् । स्वसामर्थ्येन देव्या च कुरुते स महेश्वरः ॥’</span> इति ॥२५ ॥ | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,022: | Line 4,583: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C07_V26"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C07_V26_B01" data-verse="BGB_C07_V26"> | <div class="bhashya" id="BGB_C07_V26_B01" data-verse="BGB_C07_V26"> | ||
<p>न च मां माया बध्नातीत्याह - वेदेति ॥ न कश्चन अतिसमर्थोऽपि स्वसामर्थ्यात् ॥ २६ ॥</p> | <p>न च मां माया बध्नातीत्याह - वेदेति ॥ न कश्चन अतिसमर्थोऽपि स्वसामर्थ्यात् ॥ २६ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,035: | Line 4,599: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C07_V27"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C07_V27_B01" data-verse="BGB_C07_V27"> | <div class="bhashya" id="BGB_C07_V27_B01" data-verse="BGB_C07_V27"> | ||
<p>द्वन्द्वमोहेन सुखदुःखादिविषयमोहेन । इच्छाद्वेषयोः प्रवृद्धयोर्न हि किञ्चिज्ज्ञातुं शक्यम् । कारणान्तरमेतत् । सर्गे सर्गकालं आरभ्यैव । शरीरे हि सति (सन्ति) इच्छादयः । पूर्वं त्वज्ञानमात्रम् ॥ २७ ॥</p> | <p>द्वन्द्वमोहेन सुखदुःखादिविषयमोहेन । इच्छाद्वेषयोः प्रवृद्धयोर्न हि किञ्चिज्ज्ञातुं शक्यम् । कारणान्तरमेतत् । सर्गे सर्गकालं आरभ्यैव । शरीरे हि सति (सन्ति) इच्छादयः । पूर्वं त्वज्ञानमात्रम् ॥ २७ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,048: | Line 4,615: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C07_V28"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C07_V28_B01" data-verse="BGB_C07_V28"> | <div class="bhashya" id="BGB_C07_V28_B01" data-verse="BGB_C07_V28"> | ||
<p>विपरीताश्च केचित् सन्तीत्याह - येषामिति ॥ २८ ॥</p> | <p>विपरीताश्च केचित् सन्तीत्याह - येषामिति ॥ २८ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,072: | Line 4,642: | ||
<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे ज्ञानविज्ञानयोगो नाम सप्तमोऽध्यायः ॥</div> | <div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे ज्ञानविज्ञानयोगो नाम सप्तमोऽध्यायः ॥</div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C07_V30"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C07_V30_B01" data-verse="BGB_C07_V30"> | <div class="bhashya" id="BGB_C07_V30_B01" data-verse="BGB_C07_V30"> | ||
<p>‘जरामरणमोक्षाय’ इत्यन्यकामनिवृत्त्यर्थम् । मोक्षे सक्तिस्तुत्यर्थं वा । न विधिः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narada-id">‘मुमुक्षोरमुमुक्षुस्तु वरो ह्येकान्तभक्तिभाक्’ ।</span></span> इतीतरस्तुतेः नारदीये । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">‘नात्यन्तिकम्’(भाग.३.१६.४८)</span></span> इति च ।</p> | <p>‘जरामरणमोक्षाय’ इत्यन्यकामनिवृत्त्यर्थम् । मोक्षे सक्तिस्तुत्यर्थं वा । न विधिः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narada-id">‘मुमुक्षोरमुमुक्षुस्तु वरो ह्येकान्तभक्तिभाक्’ ।</span></span> इतीतरस्तुतेः नारदीये । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">‘नात्यन्तिकम्’(भाग.३.१६.४८)</span></span> इति च ।</p> | ||
| Line 4,077: | Line 4,648: | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Githakalpa-id">आह च- ‘सर्वे वेदास्तु देवार्था देवा नारायणार्थकाः । नारायणस्तु मोक्षार्थे मोक्षो नान्यार्थ इष्यते । एवं मध्यमभक्तानाम् एकान्तानां न कस्यचित् । अर्थे नारायणो देवस्त्वन्यत् सर्वं तदर्थकम् ॥’</span></span> इति गीताकल्पे । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Githakalpa-id">आह च- ‘सर्वे वेदास्तु देवार्था देवा नारायणार्थकाः । नारायणस्तु मोक्षार्थे मोक्षो नान्यार्थ इष्यते । एवं मध्यमभक्तानाम् एकान्तानां न कस्यचित् । अर्थे नारायणो देवस्त्वन्यत् सर्वं तदर्थकम् ॥’</span></span> इति गीताकल्पे । | ||
<p>त एव च विदुः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Atharvana-id">‘यमेवैष वृणुते’(आथ.४.१.३)</span></span>इति श्रुतेः ॥ २९, ३० ॥</p> | <p>त एव च विदुः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Atharvana-id">‘यमेवैष वृणुते’(आथ.४.१.३)</span></span>इति श्रुतेः ॥ २९, ३० ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,125: | Line 4,698: | ||
<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote> | <blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C08_V03"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C08_V03_B01" data-verse="BGB_C08_V03"> | <div class="bhashya" id="BGB_C08_V03_B01" data-verse="BGB_C08_V03"> | ||
<p>परमक्षरं (परं) ब्रह्म । वेदादिशङ्कानि(व्या)वृत्त्यर्थम् एतत् । आत्मन्यधि यत् तद् अध्यात्मम् । आत्माऽधिकारे यत् तदिति वा । तथा हि- जैवस्वभावः । स्वाख्यो भाव इति व्युत्पत्त्या जीवो वा स्वभावः । सर्वदा अस्त्येवैकप्रकारेणेति भावः । अन्तःकरणादिव्यावृत्त्यर्थो ‘भाव’शब्दः । न ह्येकप्रकारेण स्थितिरन्तःकरणादेः, विकारित्वात् । स्वशब्दः ईश्वरव्यावृत्त्यर्थः । भूतानाम्= जीवानाम्, भावानाम्= जडपदार्थानां चोद्भवकरेश्वरक्रिया विसर्गः । विशेषेण सर्जनम् = विसर्ग इत्यर्थः ॥ १-३ ॥</p> | <p>परमक्षरं (परं) ब्रह्म । वेदादिशङ्कानि(व्या)वृत्त्यर्थम् एतत् । आत्मन्यधि यत् तद् अध्यात्मम् । आत्माऽधिकारे यत् तदिति वा । तथा हि- जैवस्वभावः । स्वाख्यो भाव इति व्युत्पत्त्या जीवो वा स्वभावः । सर्वदा अस्त्येवैकप्रकारेणेति भावः । अन्तःकरणादिव्यावृत्त्यर्थो ‘भाव’शब्दः । न ह्येकप्रकारेण स्थितिरन्तःकरणादेः, विकारित्वात् । स्वशब्दः ईश्वरव्यावृत्त्यर्थः । भूतानाम्= जीवानाम्, भावानाम्= जडपदार्थानां चोद्भवकरेश्वरक्रिया विसर्गः । विशेषेण सर्जनम् = विसर्ग इत्यर्थः ॥ १-३ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,138: | Line 4,714: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C08_V04"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C08_V04_B01" data-verse="BGB_C08_V04"> | <div class="bhashya" id="BGB_C08_V04_B01" data-verse="BGB_C08_V04"> | ||
<p>भूतानि = सशरीरान् जीवान् अधिकृत्य यत् तद् <span class="gr-moola">अधिभूतम्</span> । <span class="gr-moola">क्षरो भावः</span> विनाशी कार्यः पदार्थः । अव्यक्तान्तर्भावेऽपि तस्याप्यन्यथाभावाख्यो विनाशोऽस्त्येव । तच्चोक्तम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अव्यक्तं परमे व्योम्नि (व्योमन्) निष्क्रिये सम्प्रलीयते।’</span></span> इति । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘तस्मादव्यक्तमुत्पन्नं त्रिगुणं द्विजसत्तम।’</span></span> इति च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘विकारोऽव्यक्तजन्म हि’</span></span> इति च स्कान्दे । पुरि शयनात् <span class="gr-moola">पुरुषो</span> जीवः । स च सङ्कर्षणो ब्रह्मा वा । स सर्वदेवानधिकृत्य वर्तते पतिरिति अधिदैवतम् । देवाधिकारस्थ इति वा । देवान् इन्द्रियाण्यपेक्ष्य(भावरत्नकोशे स्वीकृतं भाष्यवाक्यम्)।</p> | <p>भूतानि = सशरीरान् जीवान् अधिकृत्य यत् तद् <span class="gr-moola">अधिभूतम्</span> । <span class="gr-moola">क्षरो भावः</span> विनाशी कार्यः पदार्थः । अव्यक्तान्तर्भावेऽपि तस्याप्यन्यथाभावाख्यो विनाशोऽस्त्येव । तच्चोक्तम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अव्यक्तं परमे व्योम्नि (व्योमन्) निष्क्रिये सम्प्रलीयते।’</span></span> इति । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘तस्मादव्यक्तमुत्पन्नं त्रिगुणं द्विजसत्तम।’</span></span> इति च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘विकारोऽव्यक्तजन्म हि’</span></span> इति च स्कान्दे । पुरि शयनात् <span class="gr-moola">पुरुषो</span> जीवः । स च सङ्कर्षणो ब्रह्मा वा । स सर्वदेवानधिकृत्य वर्तते पतिरिति अधिदैवतम् । देवाधिकारस्थ इति वा । देवान् इन्द्रियाण्यपेक्ष्य(भावरत्नकोशे स्वीकृतं भाष्यवाक्यम्)।</p> | ||
| Line 4,150: | Line 4,727: | ||
<p>‘यथाप्रतीतं वा सर्वमत्र वै न विरुध्यते ॥’</span></span> इति च । स्कान्दे च - <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘आत्माभिमानाधिकारस्थितमध्यात्ममुच्यते । देहाद् बाह्यं विनाऽतीव बाह्यत्वादधिदैवतम् । देवाधिकारगं सर्वं महाभूताधिकारगम् । तत्कारणं तथा कार्यमधिभूतं तदन्तिकात्’॥</span></span> इति । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahakoorma-id">महाकौर्मे च - ‘अध्यात्मं देहपर्यन्तं केवलात्मोपकारकम् ।</p> | <p>‘यथाप्रतीतं वा सर्वमत्र वै न विरुध्यते ॥’</span></span> इति च । स्कान्दे च - <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘आत्माभिमानाधिकारस्थितमध्यात्ममुच्यते । देहाद् बाह्यं विनाऽतीव बाह्यत्वादधिदैवतम् । देवाधिकारगं सर्वं महाभूताधिकारगम् । तत्कारणं तथा कार्यमधिभूतं तदन्तिकात्’॥</span></span> इति । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahakoorma-id">महाकौर्मे च - ‘अध्यात्मं देहपर्यन्तं केवलात्मोपकारकम् ।</p> | ||
<p>‘सदेहजीवभूतानि यत् तेषामुपकारकृत् । अधिभूतं तु मायान्तं देवानामधिदैवतम् ॥’</span></span> इति ॥४ ॥</p> | <p>‘सदेहजीवभूतानि यत् तेषामुपकारकृत् । अधिभूतं तु मायान्तं देवानामधिदैवतम् ॥’</span></span> इति ॥४ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,161: | Line 4,740: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C08_V05"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C08_V05_B01" data-verse="BGB_C08_V05"> | <div class="bhashya" id="BGB_C08_V05_B01" data-verse="BGB_C08_V05"> | ||
<span class="gr-moola">मद्भावं</span> मयि सत्ताम् । निर्दुःखनिरतिशयानन्दात्मिकाम् । तच्चोक्तम्-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘मुक्तानां च गतिर्ब्रह्मन् क्षेत्रज्ञ इति कल्पितः।’(म.भा.शां.प.३४२.४२)</span></span> इति मोक्षधर्मे ॥ ५ ॥ | <span class="gr-moola">मद्भावं</span> मयि सत्ताम् । निर्दुःखनिरतिशयानन्दात्मिकाम् । तच्चोक्तम्-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘मुक्तानां च गतिर्ब्रह्मन् क्षेत्रज्ञ इति कल्पितः।’(म.भा.शां.प.३४२.४२)</span></span> इति मोक्षधर्मे ॥ ५ ॥ | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,183: | Line 4,765: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C08_V07"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C08_V07_B01" data-verse="BGB_C08_V07"> | <div class="bhashya" id="BGB_C08_V07_B01" data-verse="BGB_C08_V07"> | ||
<span class="gr-moola">स्मरन्</span> त्यजतीति भिन्नकालीनत्वेऽप्यविरोध इति मन्दमतेः शङ्का मा भूदिति ‘अन्ते’ इति विशेषणम् । सुमतेर्नैव शङ्काऽवकाशः । ‘स्मरन् त्यजति’ इत्येककालीनत्वप्रतीतेः । दुर्मतेः दुःखान्न स्मरन् त्यजतीति भविष्यति शङ्का ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘त्यजन् देहं न कश्चित्तु मोहमाप्नोत्यसंशयम्’ ।</span></span>इति स्कान्दे । | <span class="gr-moola">स्मरन्</span> त्यजतीति भिन्नकालीनत्वेऽप्यविरोध इति मन्दमतेः शङ्का मा भूदिति ‘अन्ते’ इति विशेषणम् । सुमतेर्नैव शङ्काऽवकाशः । ‘स्मरन् त्यजति’ इत्येककालीनत्वप्रतीतेः । दुर्मतेः दुःखान्न स्मरन् त्यजतीति भविष्यति शङ्का ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘त्यजन् देहं न कश्चित्तु मोहमाप्नोत्यसंशयम्’ ।</span></span>इति स्कान्दे । | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-bruhadaranyaka-id">‘तस्य हैतस्य हृदयस्याग्रं प्रद्योतते । तेन प्रद्योतेनैष आत्मा निष्क्रामति॥’(बृ.६.४.२)</span></span> इति हि श्रुतिः । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-bruhadaranyaka-id">‘तस्य हैतस्य हृदयस्याग्रं प्रद्योतते । तेन प्रद्योतेनैष आत्मा निष्क्रामति॥’(बृ.६.४.२)</span></span> इति हि श्रुतिः । | ||
‘सदा तद्भावभावितः’ इति अन्तकालस्मरणोपायमाह । भावः= अन्तर्गतं मनः । तथाऽभिधानात् । भावितत्वम्= तिवासितत्वम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘भावना त्वतिवासना’</span></span> इत्यभिधानात् ॥ ६, ७ ॥ | ‘सदा तद्भावभावितः’ इति अन्तकालस्मरणोपायमाह । भावः= अन्तर्गतं मनः । तथाऽभिधानात् । भावितत्वम्= तिवासितत्वम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘भावना त्वतिवासना’</span></span> इत्यभिधानात् ॥ ६, ७ ॥ | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,198: | Line 4,783: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C08_V08"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C08_V08_B01" data-verse="BGB_C08_V08"> | <div class="bhashya" id="BGB_C08_V08_B01" data-verse="BGB_C08_V08"> | ||
<p>सदा तद्भावभावितत्वं स्पष्टयति -<span class="gr-prateeka">अभ्यासेति ॥</span> अभ्यास एव योगो <span class="gr-moola">अभ्यासयोगः</span> । <span class="gr-moola">दिव्यं पुरुषं</span> पुरिशयं पूर्णं च ।</p> | <p>सदा तद्भावभावितत्वं स्पष्टयति -<span class="gr-prateeka">अभ्यासेति ॥</span> अभ्यास एव योगो <span class="gr-moola">अभ्यासयोगः</span> । <span class="gr-moola">दिव्यं पुरुषं</span> पुरिशयं पूर्णं च ।</p> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-bruhadaranyaka-id">‘स वा अयं पुरुषः सर्वासु पूर्षु पुरिशयो। नैनेन किञ्चनानावृतं नैनेन किञ्चनासंवृतम् ॥’(बृ.४.५.१८)</span></span> इति श्रुतेः । दिव्यं सृष्ट्यादिक्रीडादियुक्तम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Dhathu-id">‘दिवु = क्रीडा-.......’</span></span> इति धातोः ॥८ ॥ | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-bruhadaranyaka-id">‘स वा अयं पुरुषः सर्वासु पूर्षु पुरिशयो। नैनेन किञ्चनानावृतं नैनेन किञ्चनासंवृतम् ॥’(बृ.४.५.१८)</span></span> इति श्रुतेः । दिव्यं सृष्ट्यादिक्रीडादियुक्तम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Dhathu-id">‘दिवु = क्रीडा-.......’</span></span> इति धातोः ॥८ ॥ | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,212: | Line 4,800: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C08_V09"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C08_V09_B01" data-verse="BGB_C08_V09"> | <div class="bhashya" id="BGB_C08_V09_B01" data-verse="BGB_C08_V09"> | ||
<p>ध्येयमाह- कविमिति ॥ कविं सर्वज्ञम् , <span class="gr-reference gr-ref-Atharvana-id">‘यः सर्वज्ञः...’(आथ.१.१०)</span> इति श्रुतिः । <span class="gr-reference gr-ref-brahma-id">‘त्वं कविः सर्ववेदनात्’</span> इति च ब्राह्मे । धातारं धारणपोषणकर्तारम् । <span class="gr-reference gr-ref-Dhathu-id">‘डुधाञ्= धारणपोषणयोः’</span> इति धातोः ।</p> | <p>ध्येयमाह- कविमिति ॥ कविं सर्वज्ञम् , <span class="gr-reference gr-ref-Atharvana-id">‘यः सर्वज्ञः...’(आथ.१.१०)</span> इति श्रुतिः । <span class="gr-reference gr-ref-brahma-id">‘त्वं कविः सर्ववेदनात्’</span> इति च ब्राह्मे । धातारं धारणपोषणकर्तारम् । <span class="gr-reference gr-ref-Dhathu-id">‘डुधाञ्= धारणपोषणयोः’</span> इति धातोः ।</p> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘धाता विधाता परमोत सन्दृक्’(कृ.य.का.५.प्र.७.अनु.४)</span> इति च श्रुतिः । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘ब्रह्मा स्थाणुः’</span> इत्यारभ्य <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘तस्य प्रसादादिच्छन्ति तदादिष्टफलं गतिम्।’(म.भा.शां.प.३३४.३४-३९)</span> इति च मोक्षधर्मे । तमसः अव्यक्तात् परतः स्थितम्- तमसः परस्तादिति ॥ <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">अव्यक्तं वै तमः, परस्ताद्धि स ततः’</span> इति पिप्पलादशाखायाम् । | <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘धाता विधाता परमोत सन्दृक्’(कृ.य.का.५.प्र.७.अनु.४)</span> इति च श्रुतिः । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘ब्रह्मा स्थाणुः’</span> इत्यारभ्य <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘तस्य प्रसादादिच्छन्ति तदादिष्टफलं गतिम्।’(म.भा.शां.प.३३४.३४-३९)</span> इति च मोक्षधर्मे । तमसः अव्यक्तात् परतः स्थितम्- तमसः परस्तादिति ॥ <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">अव्यक्तं वै तमः, परस्ताद्धि स ततः’</span> इति पिप्पलादशाखायाम् । | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘मृत्युर्वा व तमः’</span> , <span class="gr-reference gr-ref-bruhadaranyaka-id">मृत्युर्वै ज्योतिरमृतम्’(बृ.३.३.२९)</span> इति श्रुतेः ॥९ ॥ | <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘मृत्युर्वा व तमः’</span> , <span class="gr-reference gr-ref-bruhadaranyaka-id">मृत्युर्वै ज्योतिरमृतम्’(बृ.३.३.२९)</span> इति श्रुतेः ॥९ ॥ | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,227: | Line 4,818: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C08_V10"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C08_V10_B01" data-verse="BGB_C08_V10"> | <div class="bhashya" id="BGB_C08_V10_B01" data-verse="BGB_C08_V10"> | ||
<p>वायुजयादियोगयुक्तानां मृतिकालकर्तव्यमाह विशेषतः - <span class="gr-prateeka">प्रयाणकाल इति ॥</span> वायुजयादिरहितानामपि ज्ञानभक्तिवैराग्यसम्पूर्णानां भवत्येव मुक्तिः । तद्वतां तु ईषज्ज्ञानाद्यसम्पूर्णानामपि निपुणानां तद्बलात् कथञ्चिद् भवतीति विशेषः । उक्तं च भागवते- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘पानेन ते देवकथासुधायाः प्रवृद्धभक्त्या विशदाशया ये । वैराग्यसारं प्रतिलभ्य बोधं यथाऽञ्जसा त्वाऽऽपुरकुण्ठधिष्ण्यम् ॥ तथाऽपरे (परे) त्वात्मसमाधियोगबलेन जित्वा प्रकृतिं बलिष्ठाम् । त्वामेव धीराः पुरुषं विशन्ति तेषां श्रमः स्यान्नतु सेवया ते।’(भाग.३.६.२४-२५)</span></span>इति ॥ <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘ये तु तद्भाविता लोके ह्येकान्तित्वं समास्थिताः । एतदभ्यधिकं तेषां यत्ते तं (तत् तेजः) प्रविशन्त्युत ॥’(म.भा.शां.प.३४२.४५)</span></span> इति च मोक्षधर्मे । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vyasayoga-id">‘सम्पूर्णानां भवेन्मोक्षो विरक्तिज्ञानभक्तिभिः । नियमेन तथाऽपीरजयादियुतयोगिनाम् । वश्यत्वान्मनसस्त्वीषत् पूर्वमप्याप्यते ध्रुवम् ॥’</span></span> इति च व्यासयोगे ।॥१० ॥</p> | <p>वायुजयादियोगयुक्तानां मृतिकालकर्तव्यमाह विशेषतः - <span class="gr-prateeka">प्रयाणकाल इति ॥</span> वायुजयादिरहितानामपि ज्ञानभक्तिवैराग्यसम्पूर्णानां भवत्येव मुक्तिः । तद्वतां तु ईषज्ज्ञानाद्यसम्पूर्णानामपि निपुणानां तद्बलात् कथञ्चिद् भवतीति विशेषः । उक्तं च भागवते- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘पानेन ते देवकथासुधायाः प्रवृद्धभक्त्या विशदाशया ये । वैराग्यसारं प्रतिलभ्य बोधं यथाऽञ्जसा त्वाऽऽपुरकुण्ठधिष्ण्यम् ॥ तथाऽपरे (परे) त्वात्मसमाधियोगबलेन जित्वा प्रकृतिं बलिष्ठाम् । त्वामेव धीराः पुरुषं विशन्ति तेषां श्रमः स्यान्नतु सेवया ते।’(भाग.३.६.२४-२५)</span></span>इति ॥ <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘ये तु तद्भाविता लोके ह्येकान्तित्वं समास्थिताः । एतदभ्यधिकं तेषां यत्ते तं (तत् तेजः) प्रविशन्त्युत ॥’(म.भा.शां.प.३४२.४५)</span></span> इति च मोक्षधर्मे । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vyasayoga-id">‘सम्पूर्णानां भवेन्मोक्षो विरक्तिज्ञानभक्तिभिः । नियमेन तथाऽपीरजयादियुतयोगिनाम् । वश्यत्वान्मनसस्त्वीषत् पूर्वमप्याप्यते ध्रुवम् ॥’</span></span> इति च व्यासयोगे ।॥१० ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,240: | Line 4,834: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C08_V11"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C08_V11_B01" data-verse="BGB_C08_V11"> | <div class="bhashya" id="BGB_C08_V11_B01" data-verse="BGB_C08_V11"> | ||
<p>तदेव सध्येयं प्रपञ्चयति -<span class="gr-prateeka">यदक्षरमित्यादिना ॥</span> प्राप्यते मुमुक्षुभिरिति <span class="gr-moola">पदं</span> स्वरूपम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Dhathu-id">‘पद= गतौ’</span></span> इति धातोः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘तद् विष्णोः परमं पदम्’(ऋ.मं.१.सू.२२.मं.७)</span></span> इति श्रुतेश्च ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">‘गीयसे पदमित्येव मुनिभिः पद्यसे यतः।’</span></span> इति वचनान्नारदीये ॥११ ॥</p> | <p>तदेव सध्येयं प्रपञ्चयति -<span class="gr-prateeka">यदक्षरमित्यादिना ॥</span> प्राप्यते मुमुक्षुभिरिति <span class="gr-moola">पदं</span> स्वरूपम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Dhathu-id">‘पद= गतौ’</span></span> इति धातोः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘तद् विष्णोः परमं पदम्’(ऋ.मं.१.सू.२२.मं.७)</span></span> इति श्रुतेश्च ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">‘गीयसे पदमित्येव मुनिभिः पद्यसे यतः।’</span></span> इति वचनान्नारदीये ॥११ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,262: | Line 4,859: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C08_V13"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C08_V13_B01" data-verse="BGB_C08_V13"> | <div class="bhashya" id="BGB_C08_V13_B01" data-verse="BGB_C08_V13"> | ||
<p>ब्रह्मनाडीं विना यद्यन्यत्र गच्छति तर्हि विना मोक्षं स्थानान्तरं प्राप्नोतीति <span class="gr-moola">सर्वद्वाराणि संयम्य</span>। <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vyasayoga-id">‘निर्गच्छन् चक्षुषा सूर्यं दिशः श्रोत्रेण चैव हि’ इत्यादिवचनात् व्यासयोगे, मोक्षधर्मे च ।</span></span> <span class="gr-moola">हृदि</span> नारायणे । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘ह्रियते त्वया जगद् यस्माद्धृदित्येव प्रभाष्यसे’</span></span>इति हि पाद्मे । न हि <span class="gr-moola">मूर्ध्नि</span> प्राणे (प्राणस्थितेः) <span class="gr-moola">हृदि</span> मनसः स्थितिः सम्भवति । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vyasayoga-id">‘यत्र प्राणो मनस्तत्र तत्र जीवः परस्तथा।’</span></span> इति व्यासयोगे । <span class="gr-moola">योगधारणामास्थितः</span> योगभरण एवाभियुक्त इत्यर्थः ॥ १२, १३ ॥</p> | <p>ब्रह्मनाडीं विना यद्यन्यत्र गच्छति तर्हि विना मोक्षं स्थानान्तरं प्राप्नोतीति <span class="gr-moola">सर्वद्वाराणि संयम्य</span>। <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vyasayoga-id">‘निर्गच्छन् चक्षुषा सूर्यं दिशः श्रोत्रेण चैव हि’ इत्यादिवचनात् व्यासयोगे, मोक्षधर्मे च ।</span></span> <span class="gr-moola">हृदि</span> नारायणे । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘ह्रियते त्वया जगद् यस्माद्धृदित्येव प्रभाष्यसे’</span></span>इति हि पाद्मे । न हि <span class="gr-moola">मूर्ध्नि</span> प्राणे (प्राणस्थितेः) <span class="gr-moola">हृदि</span> मनसः स्थितिः सम्भवति । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vyasayoga-id">‘यत्र प्राणो मनस्तत्र तत्र जीवः परस्तथा।’</span></span> इति व्यासयोगे । <span class="gr-moola">योगधारणामास्थितः</span> योगभरण एवाभियुक्त इत्यर्थः ॥ १२, १३ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,275: | Line 4,875: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C08_V14"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C08_V14_B01" data-verse="BGB_C08_V14"> | <div class="bhashya" id="BGB_C08_V14_B01" data-verse="BGB_C08_V14"> | ||
<p>नित्ययुक्तस्य नित्योपायवतः । योगिनः परिपूर्णयोगस्य ॥ १४ ॥</p> | <p>नित्ययुक्तस्य नित्योपायवतः । योगिनः परिपूर्णयोगस्य ॥ १४ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,288: | Line 4,891: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C08_V15"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C08_V15_B01" data-verse="BGB_C08_V15"> | <div class="bhashya" id="BGB_C08_V15_B01" data-verse="BGB_C08_V15"> | ||
<p>तत्प्राप्तिं स्तौति - माम् इति ॥ ‘परमां (सं)सिद्धिं गता हि ते’ इति तत्र हेतुः ॥ १५ ॥</p> | <p>तत्प्राप्तिं स्तौति - माम् इति ॥ ‘परमां (सं)सिद्धिं गता हि ते’ इति तत्र हेतुः ॥ १५ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,301: | Line 4,907: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C08_V16"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C08_V16_B01" data-verse="BGB_C08_V16"> | <div class="bhashya" id="BGB_C08_V16_B01" data-verse="BGB_C08_V16"> | ||
<p>महामेरुस्थब्रह्मसदनमारभ्य न पुनरावृत्तिः । तच्चोक्तं नारायणगोपालकल्पे- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narayanagopalakalpa-id">‘आ मेरुब्रह्मसदनाद् आजनान्न जनिर्भुवि । तथाऽप्यभावः सर्वत्र प्राप्यैव वसुदेवजम् ॥’</span></span> इति ॥१६ ॥</p> | <p>महामेरुस्थब्रह्मसदनमारभ्य न पुनरावृत्तिः । तच्चोक्तं नारायणगोपालकल्पे- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narayanagopalakalpa-id">‘आ मेरुब्रह्मसदनाद् आजनान्न जनिर्भुवि । तथाऽप्यभावः सर्वत्र प्राप्यैव वसुदेवजम् ॥’</span></span> इति ॥१६ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,341: | Line 4,950: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C08_V20"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C08_V20_B01" data-verse="BGB_C08_V20"> | <div class="bhashya" id="BGB_C08_V20_B01" data-verse="BGB_C08_V20"> | ||
<p>‘मां प्राप्य न पुनरावृत्तिः’ इति स्थापयितुम् अव्यक्ताख्यात्मसामर्थ्यं दर्शयितुं प्रलयादि दर्शयति - <span class="gr-prateeka">सहस्रयुगेत्यादिना ॥</span> सहस्रशब्दोऽत्रानेकवाची । ब्रह्म परम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruthi-id">‘सा विश्वरूपस्य रजनी’</span></span> इति हि श्रुतिः । द्विपरार्धप्रलय एवात्र विवक्षितः । ‘अव्यक्ताद् व्यक्तयः सर्वाः’(८.१८) इत्युक्तेः । उक्तं च महाकौर्मे- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahakourma-id">‘अनेकयुगपर्यन्तम् अहर्विष्णोस्तथा निशा । रात्र्यादौ लीयते सर्वमहरादौ च जायते ॥’</span></span> इति । ‘यः स सर्वेषु भूतेषु’ इति वाक्यशेषाच्च ॥ १७-२० ॥</p> | <p>‘मां प्राप्य न पुनरावृत्तिः’ इति स्थापयितुम् अव्यक्ताख्यात्मसामर्थ्यं दर्शयितुं प्रलयादि दर्शयति - <span class="gr-prateeka">सहस्रयुगेत्यादिना ॥</span> सहस्रशब्दोऽत्रानेकवाची । ब्रह्म परम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruthi-id">‘सा विश्वरूपस्य रजनी’</span></span> इति हि श्रुतिः । द्विपरार्धप्रलय एवात्र विवक्षितः । ‘अव्यक्ताद् व्यक्तयः सर्वाः’(८.१८) इत्युक्तेः । उक्तं च महाकौर्मे- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahakourma-id">‘अनेकयुगपर्यन्तम् अहर्विष्णोस्तथा निशा । रात्र्यादौ लीयते सर्वमहरादौ च जायते ॥’</span></span> इति । ‘यः स सर्वेषु भूतेषु’ इति वाक्यशेषाच्च ॥ १७-२० ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,354: | Line 4,966: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C08_V21"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C08_V21_B01" data-verse="BGB_C08_V21"> | <div class="bhashya" id="BGB_C08_V21_B01" data-verse="BGB_C08_V21"> | ||
<p>अव्यक्तः भगवान् । ‘यं प्राप्य न निवर्तन्ते’ इति ‘मामुपेत्य’(८.१६) इत्युक्तस्य परामर्शात् । <span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">‘अव्यक्तं परमं विष्णुः’</span> इति प्रयोगाच्च गारुडे । धाम स्वरूपम् ।</p> | <p>अव्यक्तः भगवान् । ‘यं प्राप्य न निवर्तन्ते’ इति ‘मामुपेत्य’(८.१६) इत्युक्तस्य परामर्शात् । <span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">‘अव्यक्तं परमं विष्णुः’</span> इति प्रयोगाच्च गारुडे । धाम स्वरूपम् ।</p> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘तेजः स्वरूपं च गृहं प्राज्ञैर्धामेति गीयते’</span> इत्यभिधानात्॥ २१ ॥ | <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘तेजः स्वरूपं च गृहं प्राज्ञैर्धामेति गीयते’</span> इत्यभिधानात्॥ २१ ॥ | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,368: | Line 4,983: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C08_V22"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C08_V22_B01" data-verse="BGB_C08_V22"> | <div class="bhashya" id="BGB_C08_V22_B01" data-verse="BGB_C08_V22"> | ||
<p>परमसाधनमाह- पुरुष इति ॥ २२ ॥</p> | <p>परमसाधनमाह- पुरुष इति ॥ २२ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,381: | Line 4,999: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C08_V23"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C08_V23_B01" data-verse="BGB_C08_V23"> | <div class="bhashya" id="BGB_C08_V23_B01" data-verse="BGB_C08_V23"> | ||
<p>यत्कालाद्यभिमानिदेवतागता आवृत्त्यनावृत्ती गच्छन्ति ता आह - यत्रेत्यादिना ॥ ‘काले’ इत्युपलक्षणम् । अग्न्यादेरपि वक्ष्यमाणत्वात् ॥२३ ॥</p> | <p>यत्कालाद्यभिमानिदेवतागता आवृत्त्यनावृत्ती गच्छन्ति ता आह - यत्रेत्यादिना ॥ ‘काले’ इत्युपलक्षणम् । अग्न्यादेरपि वक्ष्यमाणत्वात् ॥२३ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,412: | Line 5,033: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C08_V26"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C08_V26_B01" data-verse="BGB_C08_V26"> | <div class="bhashya" id="BGB_C08_V26_B01" data-verse="BGB_C08_V26"> | ||
<span class="gr-moola">ज्योतिः</span> अर्चिः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘ते अर्चिषमभिसम्भवन्ति’(छा.५.४.१)</span></span>इति हि श्रुतिः । तथा च नारदीये- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narada-id">‘अग्निं प्राप्य ततश्चार्चिः ततश्चाप्यहरादिकम्।’</span></span> इति । अभिमानिदेवताश्च अग्न्यादयः । कथमन्यथा <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘अह्न आपूर्यमाणपक्षम्’</span></span> इति युज्येत । | <span class="gr-moola">ज्योतिः</span> अर्चिः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘ते अर्चिषमभिसम्भवन्ति’(छा.५.४.१)</span></span>इति हि श्रुतिः । तथा च नारदीये- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narada-id">‘अग्निं प्राप्य ततश्चार्चिः ततश्चाप्यहरादिकम्।’</span></span> इति । अभिमानिदेवताश्च अग्न्यादयः । कथमन्यथा <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘अह्न आपूर्यमाणपक्षम्’</span></span> इति युज्येत । | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahme-id">‘दिवादिदेवताभिस्तु पूजितो ब्रह्म याति हि।’</span></span> इति च ब्राह्मे । मासाभिमानिभ्यो अयनाभिमानिनी च पृथक् । तच्चोक्तं गारुडे- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">‘पूजितस्त्वयनेनासौ मासैः परिवृतेन हि’</span></span> इति । तच्चोक्तं ब्रह्मवैवर्ते- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarta-id">‘साह्ना मध्यन्दिनेनाथ शुक्लेन च स पूर्णिमा । सविष्वा चायनेनासौ पूजितः केशवं व्रजेत् ॥’</span></span> इति ॥ २४-२६ ॥ | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahme-id">‘दिवादिदेवताभिस्तु पूजितो ब्रह्म याति हि।’</span></span> इति च ब्राह्मे । मासाभिमानिभ्यो अयनाभिमानिनी च पृथक् । तच्चोक्तं गारुडे- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">‘पूजितस्त्वयनेनासौ मासैः परिवृतेन हि’</span></span> इति । तच्चोक्तं ब्रह्मवैवर्ते- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarta-id">‘साह्ना मध्यन्दिनेनाथ शुक्लेन च स पूर्णिमा । सविष्वा चायनेनासौ पूजितः केशवं व्रजेत् ॥’</span></span> इति ॥ २४-२६ ॥ | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,438: | Line 5,062: | ||
<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे अक्षरब्रह्मयोगो नाम अष्टमोऽध्यायः ॥</div> | <div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे अक्षरब्रह्मयोगो नाम अष्टमोऽध्यायः ॥</div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C08_V28"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C08_V28_B01" data-verse="BGB_C08_V28"> | <div class="bhashya" id="BGB_C08_V28_B01" data-verse="BGB_C08_V28"> | ||
<p>एते सृती सोपाये ज्ञात्वाऽनुष्ठाय न मुह्यति । तच्चाह स्कान्दे- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘सृती ज्ञात्वा तु सोपाये अनुष्ठाय च साधनम् । न कश्चित् मोहमाप्नोति न चान्या तत्र वै गतिः ॥’</span></span> इति ॥ २७-२८ ॥</p> | <p>एते सृती सोपाये ज्ञात्वाऽनुष्ठाय न मुह्यति । तच्चाह स्कान्दे- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘सृती ज्ञात्वा तु सोपाये अनुष्ठाय च साधनम् । न कश्चित् मोहमाप्नोति न चान्या तत्र वै गतिः ॥’</span></span> इति ॥ २७-२८ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,486: | Line 5,113: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C09_V03"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C09_V03_B01" data-verse="BGB_C09_V03"> | <div class="bhashya" id="BGB_C09_V03_B01" data-verse="BGB_C09_V03"> | ||
<span class="gr-moola">राजविद्या</span> प्रधानविद्या । प्रत्यक्षं ब्रह्म अवगम्यते येन तत् <span class="gr-moola">प्रत्यक्षावगमम्</span> । अक्षेषु = इन्द्रियेषु प्रति प्रति स्थित इति प्रत्यक्षः । तथा च श्रुतिः- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhadarnyaka-id">‘यः प्राणे तिष्ठन् प्राणादन्तरो यं प्राणो न वेद यस्य प्राणः शरीरम्, यः प्राणमन्तरो यमयत्येष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः’(बृ.५.७.१६) । ‘यो वाचि (विज्ञाने) तिष्ठन्’(बृ.५.७.१७), ‘यः चक्षुषि तिष्ठन्’(बृ.५.७.१८)</span></span> इत्यादेः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogya-id">‘य एषोऽन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यते’(छा.४.१५.१)</span></span>इति च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahanarayana-id">‘अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषः अङ्गुष्ठं च समाश्रितः’(म.ना.१६(१५).५)</span></span> इति च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabarata-id">‘त्वं मनस्त्वं चन्द्रमास्त्वं चक्षुरादित्यः(त्यम्)’(गी.प्रे. म.भा.शां.प.३३८.४)</span></span>इत्यादेश्च मोक्षधर्मे । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘स प्रत्यक्षः, प्रति प्रति हि सोऽक्षेष्वक्षवान् स भवति हि, य एवं विद्वान् प्रत्यक्षं वेद’</span></span>इति सामवेदे (वारुणशाखायाम्) बाभ्रव्यशाखायाम् । धर्मो=भगवान्, तद्विषयं <span class="gr-moola">धर्म्यम्</span>। सर्वं जगद् धत्त इति धर्मः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabarata-id">‘पृथिवी (धरणी) धर्ममूर्धनि’(कुम्भ-म.भा.१२.३६०.१२)</span></span> इति प्रयोगान्मोक्षधर्मे । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabarata-id">‘भारभृत् कथितो योगी’ इति च ।</span></span> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Taittareeyaranyaka-id">‘भर्ता सन् भ्रियमाणो बिभर्ति’(तै.आ.३.१४)</span></span>इति च श्रुतिः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘धर्मो वा इदमग्र आसीन्न पृथिवी न वायुर्नाकाशो न ब्रह्मा न रुद्रो (नेन्द्रो) न देवा न ऋषयः सोऽध्यायत्’</span></span> इति च सामवेदे बाभ्रव्यशाखायाम् । ‘प्रत्यक्षावगम’शब्देन अपरोक्षज्ञानसाधनत्वमुक्तम् ॥ १-३ ॥ | <span class="gr-moola">राजविद्या</span> प्रधानविद्या । प्रत्यक्षं ब्रह्म अवगम्यते येन तत् <span class="gr-moola">प्रत्यक्षावगमम्</span> । अक्षेषु = इन्द्रियेषु प्रति प्रति स्थित इति प्रत्यक्षः । तथा च श्रुतिः- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhadarnyaka-id">‘यः प्राणे तिष्ठन् प्राणादन्तरो यं प्राणो न वेद यस्य प्राणः शरीरम्, यः प्राणमन्तरो यमयत्येष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः’(बृ.५.७.१६) । ‘यो वाचि (विज्ञाने) तिष्ठन्’(बृ.५.७.१७), ‘यः चक्षुषि तिष्ठन्’(बृ.५.७.१८)</span></span> इत्यादेः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogya-id">‘य एषोऽन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यते’(छा.४.१५.१)</span></span>इति च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahanarayana-id">‘अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषः अङ्गुष्ठं च समाश्रितः’(म.ना.१६(१५).५)</span></span> इति च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabarata-id">‘त्वं मनस्त्वं चन्द्रमास्त्वं चक्षुरादित्यः(त्यम्)’(गी.प्रे. म.भा.शां.प.३३८.४)</span></span>इत्यादेश्च मोक्षधर्मे । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘स प्रत्यक्षः, प्रति प्रति हि सोऽक्षेष्वक्षवान् स भवति हि, य एवं विद्वान् प्रत्यक्षं वेद’</span></span>इति सामवेदे (वारुणशाखायाम्) बाभ्रव्यशाखायाम् । धर्मो=भगवान्, तद्विषयं <span class="gr-moola">धर्म्यम्</span>। सर्वं जगद् धत्त इति धर्मः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabarata-id">‘पृथिवी (धरणी) धर्ममूर्धनि’(कुम्भ-म.भा.१२.३६०.१२)</span></span> इति प्रयोगान्मोक्षधर्मे । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabarata-id">‘भारभृत् कथितो योगी’ इति च ।</span></span> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Taittareeyaranyaka-id">‘भर्ता सन् भ्रियमाणो बिभर्ति’(तै.आ.३.१४)</span></span>इति च श्रुतिः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘धर्मो वा इदमग्र आसीन्न पृथिवी न वायुर्नाकाशो न ब्रह्मा न रुद्रो (नेन्द्रो) न देवा न ऋषयः सोऽध्यायत्’</span></span> इति च सामवेदे बाभ्रव्यशाखायाम् । ‘प्रत्यक्षावगम’शब्देन अपरोक्षज्ञानसाधनत्वमुक्तम् ॥ १-३ ॥ | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,499: | Line 5,129: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C09_V04"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C09_V04_B01" data-verse="BGB_C09_V04"> | <div class="bhashya" id="BGB_C09_V04_B01" data-verse="BGB_C09_V04"> | ||
<p>तज्ज्ञानाद्याह- मयेति ॥ तर्हि किमिति न दृश्यत इत्यत आह- अव्यक्तमूर्तिनेति ॥ ४ ॥</p> | <p>तज्ज्ञानाद्याह- मयेति ॥ तर्हि किमिति न दृश्यत इत्यत आह- अव्यक्तमूर्तिनेति ॥ ४ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,512: | Line 5,145: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C09_V05"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C09_V05_B01" data-verse="BGB_C09_V05"> | <div class="bhashya" id="BGB_C09_V05_B01" data-verse="BGB_C09_V05"> | ||
<p>मत्स्थत्वेऽपि यथा पृथिव्यां स्पृष्ट्वा स्थितानि, न तथा मयीत्याह- <span class="gr-prateeka">न चेति ॥</span> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘न दृश्यश्चक्षुषा चासौ न स्पृश्यः स्पर्शनेन च।’(कुम्भ-म.भा.१२.३४७.२१)</span></span> इति मोक्षधर्मे । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘सञ्ज्ञासञ्ज्ञ’(कुम्भ-म.भा.१२.३४६.४)</span></span> इति च । <span class="gr-moola">ममाऽत्मा</span> देह एव <span class="gr-moola">भूतभावनः</span> । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘महाविभूते माहात्म्यशरीर’(कुम्भ-म.भा.१२.३४६.४)</span></span> इति हि मोक्षधर्मे ॥५ ॥</p> | <p>मत्स्थत्वेऽपि यथा पृथिव्यां स्पृष्ट्वा स्थितानि, न तथा मयीत्याह- <span class="gr-prateeka">न चेति ॥</span> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘न दृश्यश्चक्षुषा चासौ न स्पृश्यः स्पर्शनेन च।’(कुम्भ-म.भा.१२.३४७.२१)</span></span> इति मोक्षधर्मे । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘सञ्ज्ञासञ्ज्ञ’(कुम्भ-म.भा.१२.३४६.४)</span></span> इति च । <span class="gr-moola">ममाऽत्मा</span> देह एव <span class="gr-moola">भूतभावनः</span> । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘महाविभूते माहात्म्यशरीर’(कुम्भ-म.भा.१२.३४६.४)</span></span> इति हि मोक्षधर्मे ॥५ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,525: | Line 5,161: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C09_V06"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C09_V06_B01" data-verse="BGB_C09_V06"> | <div class="bhashya" id="BGB_C09_V06_B01" data-verse="BGB_C09_V06"> | ||
<p>‘मत्स्थानि’(९.४), ‘न च मत्स्थानि’(९.५) इत्यस्य दृष्टान्तमाह- यथाऽऽकाशस्थित इति ॥ न हि आकाशस्थितो(ऽपि) वायुः स्पर्शाद्याप्नोति ॥ ६ ॥</p> | <p>‘मत्स्थानि’(९.४), ‘न च मत्स्थानि’(९.५) इत्यस्य दृष्टान्तमाह- यथाऽऽकाशस्थित इति ॥ न हि आकाशस्थितो(ऽपि) वायुः स्पर्शाद्याप्नोति ॥ ६ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,538: | Line 5,177: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C09_V07"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C09_V07_B01" data-verse="BGB_C09_V07"> | <div class="bhashya" id="BGB_C09_V07_B01" data-verse="BGB_C09_V07"> | ||
<p>ज्ञानप्रदर्शनार्थं प्रलयादि प्रपञ्चयति- सर्वभूतानीत्यादिना ॥ ७॥</p> | <p>ज्ञानप्रदर्शनार्थं प्रलयादि प्रपञ्चयति- सर्वभूतानीत्यादिना ॥ ७॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,551: | Line 5,193: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C09_V08"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C09_V08_B01" data-verse="BGB_C09_V08"> | <div class="bhashya" id="BGB_C09_V08_B01" data-verse="BGB_C09_V08"> | ||
<p>प्रकृत्यवष्टम्भस्तु यथा कश्चित् समर्थोऽपि पादेन गन्तुम्, लीलया दण्डमवष्टभ्य गच्छति । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘सर्वभूतगुणैर्युक्तं नैवं त्वं ज्ञातुमर्हसि।’(कुम्भ-म.भा.शां.प.३४७.४५)</span> इति च मोक्षधर्मे ।</p> | <p>प्रकृत्यवष्टम्भस्तु यथा कश्चित् समर्थोऽपि पादेन गन्तुम्, लीलया दण्डमवष्टभ्य गच्छति । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘सर्वभूतगुणैर्युक्तं नैवं त्वं ज्ञातुमर्हसि।’(कुम्भ-म.भा.शां.प.३४७.४५)</span> इति च मोक्षधर्मे ।</p> | ||
| Line 4,562: | Line 5,205: | ||
<p>प्रकृतेर्वशादवशम् ।</p> | <p>प्रकृतेर्वशादवशम् ।</p> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘त्वमेवैतत्सर्जने सर्वकर्मण्यनन्तशक्तोऽपि स्वमाययैव । मायावशं चावशं लोकमेतत् तस्मात् स्रक्ष्यस्यत्सि पासीश विष्णो ॥’</span> इति गौतमखिलेषु ॥ ८ ॥ | <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘त्वमेवैतत्सर्जने सर्वकर्मण्यनन्तशक्तोऽपि स्वमाययैव । मायावशं चावशं लोकमेतत् तस्मात् स्रक्ष्यस्यत्सि पासीश विष्णो ॥’</span> इति गौतमखिलेषु ॥ ८ ॥ | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,573: | Line 5,218: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C09_V09"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C09_V09_B01" data-verse="BGB_C09_V09"> | <div class="bhashya" id="BGB_C09_V09_B01" data-verse="BGB_C09_V09"> | ||
<p>उदासीनवत्, न तु उदासीनः । तदर्थमाह- <span class="gr-prateeka">असक्तमिति ॥</span> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogya-id">‘अवाक्यनादरः’(छा.३.३४.२)</span></span> इति (हि) श्रुतिः ।</p> | <p>उदासीनवत्, न तु उदासीनः । तदर्थमाह- <span class="gr-prateeka">असक्तमिति ॥</span> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogya-id">‘अवाक्यनादरः’(छा.३.३४.२)</span></span> इति (हि) श्रुतिः ।</p> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">‘द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च । यदनुग्रहतः सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया॥’(भाग.२.१०.११)</span></span> इति भागवते । यस्य असक्त्यैव सर्वकर्मशक्तिः कुतस्तस्य सर्वकर्मबन्ध इति भावः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruthi-id">‘न कर्मणा वर्धते नो कनीयान्’</span></span>इति श्रुतिः। | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">‘द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च । यदनुग्रहतः सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया॥’(भाग.२.१०.११)</span></span> इति भागवते । यस्य असक्त्यैव सर्वकर्मशक्तिः कुतस्तस्य सर्वकर्मबन्ध इति भावः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruthi-id">‘न कर्मणा वर्धते नो कनीयान्’</span></span>इति श्रुतिः। | ||
<p>यः कर्माणि(पि) निया(य)मयति कथं च (तत्) तं कर्म बध्नाति ॥९ ॥</p> | <p>यः कर्माणि(पि) निया(य)मयति कथं च (तत्) तं कर्म बध्नाति ॥९ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,588: | Line 5,236: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C09_V10"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C09_V10_B01" data-verse="BGB_C09_V10"> | <div class="bhashya" id="BGB_C09_V10_B01" data-verse="BGB_C09_V10"> | ||
<p>उदासीनवदिति चेत् स्वयमेव प्रकृतिः सूयते? इत्यत आह- मयेति ॥ प्रकृतिसूतिद्रष्टा कर्ता (च) अहमेवेत्यर्थः । तथा च श्रुतिः- <span class="gr-reference gr-ref-Shruthi-id">‘यतः प्रसूता जगतः प्रसूती तोयेन जीवान् व्यससर्ज भूम्याम्।’(म.ना.१.४)</span> इति ॥१० ॥</p> | <p>उदासीनवदिति चेत् स्वयमेव प्रकृतिः सूयते? इत्यत आह- मयेति ॥ प्रकृतिसूतिद्रष्टा कर्ता (च) अहमेवेत्यर्थः । तथा च श्रुतिः- <span class="gr-reference gr-ref-Shruthi-id">‘यतः प्रसूता जगतः प्रसूती तोयेन जीवान् व्यससर्ज भूम्याम्।’(म.ना.१.४)</span> इति ॥१० ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,601: | Line 5,252: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C09_V11"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C09_V11_B01" data-verse="BGB_C09_V11"> | <div class="bhashya" id="BGB_C09_V11_B01" data-verse="BGB_C09_V11"> | ||
<p>तर्हि कथं केचित् त्वामवजानन्ति ? का च तेषां गतिः ? इत्यत आह -<span class="gr-prateeka">अवजानन्तीत्यादिना ॥</span> <span class="gr-moola">मानुषीं तनुं</span> मूढानां मानुषवत् प्रतीताम् तनुं, न तु मनुष्यरूपाम् । उक्तं च मोक्षधर्मे- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mokshadharma-id">‘यत्किञ्चिदिह लोकेऽस्मिन् देहबद्धं विशाम्पते । सर्वं पञ्चभिराविष्टं भूतैरीश्वरबुद्धिजैः ॥ ईश्वरो हि जगत्स्रष्टा प्रभुर्नारायणो विराट् । भूतान्तरात्मा विज्ञेयः सगुणो निर्गुणोऽपि च । भूतप्रलयमव्यक्तं शुश्रूषुर्नृपसत्तम’।(कुम्भ-म.भा.१२.३५७.११-१३)</span></span> इति । अवतारप्रसङ्गे चैतदुक्तम् । अतो नावताराः (च) पृथक् शङ्क्याः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mokshadharma-id">‘रूपाण्यनेकान्यसृजत् प्रादुर्भावभवाय सः । वाराहं नारसिंहं च वामनं मानुषं तथा ॥’(कुम्भ-म.भा.१२.३५९.३६-३७)</span></span> इति तत्रैव प्रथमसर्गकाल एवावताररूपविभक्त्युक्तेश्च । अतो न तेषां मानुषत्वादिर्विना भ्रान्तिम् । ‘भूतं महद् ईश्वरं च’ इति <span class="gr-moola">भूतमहेश्वरम्</span> । तथा हि (सामवेदे)बाभ्रव्यशाखायाम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘अनाद्यनन्तं परिपूर्णरूपम् ईशं वराणामपि देववीर्यम्।’</span></span> इति । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyaka-id">‘अस्य महतो भूतस्य निःश्वसितम्।’(बृ.४.४.१०)</span></span> इति च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘ब्रह्म पुरोहित ब्रह्म कायिक महाराजिक।’(गी.प्रे-म.भा.१२.३३८.४)</span></span> इति च मोक्षधर्मे ॥११ ॥</p> | <p>तर्हि कथं केचित् त्वामवजानन्ति ? का च तेषां गतिः ? इत्यत आह -<span class="gr-prateeka">अवजानन्तीत्यादिना ॥</span> <span class="gr-moola">मानुषीं तनुं</span> मूढानां मानुषवत् प्रतीताम् तनुं, न तु मनुष्यरूपाम् । उक्तं च मोक्षधर्मे- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mokshadharma-id">‘यत्किञ्चिदिह लोकेऽस्मिन् देहबद्धं विशाम्पते । सर्वं पञ्चभिराविष्टं भूतैरीश्वरबुद्धिजैः ॥ ईश्वरो हि जगत्स्रष्टा प्रभुर्नारायणो विराट् । भूतान्तरात्मा विज्ञेयः सगुणो निर्गुणोऽपि च । भूतप्रलयमव्यक्तं शुश्रूषुर्नृपसत्तम’।(कुम्भ-म.भा.१२.३५७.११-१३)</span></span> इति । अवतारप्रसङ्गे चैतदुक्तम् । अतो नावताराः (च) पृथक् शङ्क्याः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mokshadharma-id">‘रूपाण्यनेकान्यसृजत् प्रादुर्भावभवाय सः । वाराहं नारसिंहं च वामनं मानुषं तथा ॥’(कुम्भ-म.भा.१२.३५९.३६-३७)</span></span> इति तत्रैव प्रथमसर्गकाल एवावताररूपविभक्त्युक्तेश्च । अतो न तेषां मानुषत्वादिर्विना भ्रान्तिम् । ‘भूतं महद् ईश्वरं च’ इति <span class="gr-moola">भूतमहेश्वरम्</span> । तथा हि (सामवेदे)बाभ्रव्यशाखायाम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘अनाद्यनन्तं परिपूर्णरूपम् ईशं वराणामपि देववीर्यम्।’</span></span> इति । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyaka-id">‘अस्य महतो भूतस्य निःश्वसितम्।’(बृ.४.४.१०)</span></span> इति च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘ब्रह्म पुरोहित ब्रह्म कायिक महाराजिक।’(गी.प्रे-म.भा.१२.३३८.४)</span></span> इति च मोक्षधर्मे ॥११ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,614: | Line 5,268: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C09_V12"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C09_V12_B01" data-verse="BGB_C09_V12"> | <div class="bhashya" id="BGB_C09_V12_B01" data-verse="BGB_C09_V12"> | ||
<p>तेषां फलमाह - मोघाशा इति ॥ वृथाशाः । भगवद्द्वेषिभिः आशासितं(आमुष्मिकम्) न किञ्चिदाप्यते । यज्ञादिकर्माणि च वृथैव तेषां, ज्ञानं च । केनापि ब्रह्मरुद्रादिभक्त्याद्युपायेन न कश्चित् पुरुषार्थ आमुष्मिकः तैराप्यत इत्यर्थः । वक्ष्यति च - ‘तानहं द्विषतः क्रूरान्’(१६.१९) इत्यादि । मोक्षधर्मे च -</p> | <p>तेषां फलमाह - मोघाशा इति ॥ वृथाशाः । भगवद्द्वेषिभिः आशासितं(आमुष्मिकम्) न किञ्चिदाप्यते । यज्ञादिकर्माणि च वृथैव तेषां, ज्ञानं च । केनापि ब्रह्मरुद्रादिभक्त्याद्युपायेन न कश्चित् पुरुषार्थ आमुष्मिकः तैराप्यत इत्यर्थः । वक्ष्यति च - ‘तानहं द्विषतः क्रूरान्’(१६.१९) इत्यादि । मोक्षधर्मे च -</p> | ||
| Line 4,628: | Line 5,283: | ||
<div class="bhashya" id="BGB_C09_V12_B03" data-verse="BGB_C09_V12"> | <div class="bhashya" id="BGB_C09_V12_B03" data-verse="BGB_C09_V12"> | ||
<p>भक्ता एव हि ते पूर्वं शिशुपालादयः । शापबलादेव च द्वेषिणः । तत्प्रश्नपूर्वं पार्षदत्वादिकथनाच्च(तत्प्रश्ने पूर्वपार्षदत्वशापादिकथनाच्च) एतज्ज्ञायते । अन्यथा किमिति तदप्रस्तुतमुच्यते । भगवतः साम्यकथनं तु द्वेषिणामपि द्वेषमनिरूप्य पूर्वतनभक्तिफलमेव ददातीति ज्ञापयितुम् । ‘न मे भक्तः प्रणश्यति’(९.३१) इति च वक्ष्यति । न च<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘भावो (हि) भव(भाव)कारणम्’ (भाग.१०.८४.४७)</span></span> इत्यादिविरोधः । द्वेषभाविनां द्वेष एव भवतीति हि युक्तम् । अन्यथा गुरुद्वेषिणामपि गुरुत्वं भवतीत्याद्यनिष्टम् आपद्येत । न च आकृतधीत्वेऽविशेषः । तेषामेव हिरण्यकशिप्वादीनां पापप्रतीतेः- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘हिरण्यकशिपुश्चापि भगवन्निन्दया तमः । विविक्षुरत्यगात् सूनोः प्रह्लादस्यानुभावतः ॥’(भाग.४.२१.४६)</span></span> इति । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘यदनिन्दत् पिता मह्यम्’(भाग.७.१०.१६)</span></span> इत्यारभ्य<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘तस्मात् पिता मे पूयेत दुरन्ताद् दुस्तरादघात्’ (भाग.७.१०.१८)</span></span> इति प्रह्लादेन भगवतो वरयाचनाच्च । बहुषु ग्रन्थेषु च निषेधः, कुत्रचिदेव तदुक्तिरिति विशेषः । यस्मिन् तदुच्यते तत्रैव निषेध उक्तः । महातात्पर्यविरोधश्चोक्तः पुरस्तात् । अयुक्तिमद्भ्यो युक्त्तिमन्त्येव बलवन्ति वाक्यानि । युक्तयश्चोक्ता अन्येषाम् । न चैषां काचिद् गतिः । साम्येऽपि वाक्ययोर्लोकानुकूलाननुकूलयोर्लोकानुकूलमेव बलवत् । लोकानुकूलं च भक्तप्रियत्वम्, नेतरत् । उक्तं च तेषां पूर्वभक्तत्वम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘मन्येसुरान् भागवतान् त्र्यधीशे संरम्भमार्गाभिनिविष्टचित्तान् ।’(भाग.३.२.२४)</span></span> इत्यादि । अतो न भगवद्द्वेषिणां काचिद् गतिरिति सिद्धम् । द्वेषकारणमाह-<span class="gr-prateeka">राक्षसीमिति ॥</span> १२ ॥</p> | <p>भक्ता एव हि ते पूर्वं शिशुपालादयः । शापबलादेव च द्वेषिणः । तत्प्रश्नपूर्वं पार्षदत्वादिकथनाच्च(तत्प्रश्ने पूर्वपार्षदत्वशापादिकथनाच्च) एतज्ज्ञायते । अन्यथा किमिति तदप्रस्तुतमुच्यते । भगवतः साम्यकथनं तु द्वेषिणामपि द्वेषमनिरूप्य पूर्वतनभक्तिफलमेव ददातीति ज्ञापयितुम् । ‘न मे भक्तः प्रणश्यति’(९.३१) इति च वक्ष्यति । न च<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘भावो (हि) भव(भाव)कारणम्’ (भाग.१०.८४.४७)</span></span> इत्यादिविरोधः । द्वेषभाविनां द्वेष एव भवतीति हि युक्तम् । अन्यथा गुरुद्वेषिणामपि गुरुत्वं भवतीत्याद्यनिष्टम् आपद्येत । न च आकृतधीत्वेऽविशेषः । तेषामेव हिरण्यकशिप्वादीनां पापप्रतीतेः- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘हिरण्यकशिपुश्चापि भगवन्निन्दया तमः । विविक्षुरत्यगात् सूनोः प्रह्लादस्यानुभावतः ॥’(भाग.४.२१.४६)</span></span> इति । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘यदनिन्दत् पिता मह्यम्’(भाग.७.१०.१६)</span></span> इत्यारभ्य<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘तस्मात् पिता मे पूयेत दुरन्ताद् दुस्तरादघात्’ (भाग.७.१०.१८)</span></span> इति प्रह्लादेन भगवतो वरयाचनाच्च । बहुषु ग्रन्थेषु च निषेधः, कुत्रचिदेव तदुक्तिरिति विशेषः । यस्मिन् तदुच्यते तत्रैव निषेध उक्तः । महातात्पर्यविरोधश्चोक्तः पुरस्तात् । अयुक्तिमद्भ्यो युक्त्तिमन्त्येव बलवन्ति वाक्यानि । युक्तयश्चोक्ता अन्येषाम् । न चैषां काचिद् गतिः । साम्येऽपि वाक्ययोर्लोकानुकूलाननुकूलयोर्लोकानुकूलमेव बलवत् । लोकानुकूलं च भक्तप्रियत्वम्, नेतरत् । उक्तं च तेषां पूर्वभक्तत्वम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘मन्येसुरान् भागवतान् त्र्यधीशे संरम्भमार्गाभिनिविष्टचित्तान् ।’(भाग.३.२.२४)</span></span> इत्यादि । अतो न भगवद्द्वेषिणां काचिद् गतिरिति सिद्धम् । द्वेषकारणमाह-<span class="gr-prateeka">राक्षसीमिति ॥</span> १२ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,648: | Line 5,305: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C09_V14"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C09_V14_B01" data-verse="BGB_C09_V14"> | <div class="bhashya" id="BGB_C09_V14_B01" data-verse="BGB_C09_V14"> | ||
<p>नेतरे द्विषन्तीति दर्शयितुं देवानाह - महात्मान इति ॥ १३, १४ ॥</p> | <p>नेतरे द्विषन्तीति दर्शयितुं देवानाह - महात्मान इति ॥ १३, १४ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,661: | Line 5,321: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C09_V15"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C09_V15_B01" data-verse="BGB_C09_V15"> | <div class="bhashya" id="BGB_C09_V15_B01" data-verse="BGB_C09_V15"> | ||
<p>सर्वत्रैक एव नारायणः स्थित इति एकत्वेन । पृथक्त्वेन सर्वतो वैलक्षण्येन । बहुधा तस्य रूपम् । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘आभाति शुक्लमिव लोहितमिवाथो नीलमथार्जुनम्’(आभाति शुक्लमिव लोहितमिव अथो कृष्णमायसमर्कवर्णम् इति कुम्भ-म.भा.५.४४.२६)</span> इति हि सनत्सुजा(तीये)ते । ‘दैवमेवापरे’(४.२५) इत्युक्तप्रकारेण बहवो वा बहुधा ॥१५ ॥</p> | <p>सर्वत्रैक एव नारायणः स्थित इति एकत्वेन । पृथक्त्वेन सर्वतो वैलक्षण्येन । बहुधा तस्य रूपम् । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘आभाति शुक्लमिव लोहितमिवाथो नीलमथार्जुनम्’(आभाति शुक्लमिव लोहितमिव अथो कृष्णमायसमर्कवर्णम् इति कुम्भ-म.भा.५.४४.२६)</span> इति हि सनत्सुजा(तीये)ते । ‘दैवमेवापरे’(४.२५) इत्युक्तप्रकारेण बहवो वा बहुधा ॥१५ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,674: | Line 5,337: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C09_V16"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C09_V16_B01" data-verse="BGB_C09_V16"> | <div class="bhashya" id="BGB_C09_V16_B01" data-verse="BGB_C09_V16"> | ||
<p>प्रतिज्ञातं विज्ञानमाह - अहं क्रतुरित्यादिना ॥ क्रतवोऽग्निष्टोमादयः । यज्ञो देवतामुद्दिश्य द्रव्यपरित्यागः । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘उद्दिश्य देवान् द्रव्याणां त्यागो यज्ञ इतीरितः’</span> इत्यभिधानात् ॥ १६ ॥</p> | <p>प्रतिज्ञातं विज्ञानमाह - अहं क्रतुरित्यादिना ॥ क्रतवोऽग्निष्टोमादयः । यज्ञो देवतामुद्दिश्य द्रव्यपरित्यागः । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘उद्दिश्य देवान् द्रव्याणां त्यागो यज्ञ इतीरितः’</span> इत्यभिधानात् ॥ १६ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,696: | Line 5,362: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C09_V18"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C09_V18_B01" data-verse="BGB_C09_V18"> | <div class="bhashya" id="BGB_C09_V18_B01" data-verse="BGB_C09_V18"> | ||
<p>गम्यते मुमुक्षुभिरिति <span class="gr-moola">गतिः</span> । तथाहि सामवेदेषु वसिष्ठशाखायाम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘अथ कस्मादुच्यते गतिरिति । ब्रह्मैव गतिः, तद्धि गम्यते पापविमुक्तैः’</span></span> इति । साक्षादीक्षत इति <span class="gr-moola">साक्षी</span> । तथाहि बाष्कलशाखायाम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘स साक्षादिदमद्राक्षीद् यदद्राक्षीत् तत् साक्षिणः साक्षित्वम्’</span></span> इति । शरणम् आश्रयः संसारभीतस्य । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘परमं यः परायणम्’</span></span> इति ह्युक्तम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahanarayanopanishat-id">‘नारायणं महाज्ञेयं विश्वात्मानं परायणम्’</span></span> इति च । संहारकाले प्रकृत्या जगदत्र निधीयत इति <span class="gr-moola">निधानम्</span> । तथाहि ऋग्वेदखिलेषु- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘अपश्यमप्यये मायया विश्वकर्मण्यदो जगन्निहितं शुभ्रचक्षुः’</span></span> इति ॥१८ ॥</p> | <p>गम्यते मुमुक्षुभिरिति <span class="gr-moola">गतिः</span> । तथाहि सामवेदेषु वसिष्ठशाखायाम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘अथ कस्मादुच्यते गतिरिति । ब्रह्मैव गतिः, तद्धि गम्यते पापविमुक्तैः’</span></span> इति । साक्षादीक्षत इति <span class="gr-moola">साक्षी</span> । तथाहि बाष्कलशाखायाम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘स साक्षादिदमद्राक्षीद् यदद्राक्षीत् तत् साक्षिणः साक्षित्वम्’</span></span> इति । शरणम् आश्रयः संसारभीतस्य । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘परमं यः परायणम्’</span></span> इति ह्युक्तम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahanarayanopanishat-id">‘नारायणं महाज्ञेयं विश्वात्मानं परायणम्’</span></span> इति च । संहारकाले प्रकृत्या जगदत्र निधीयत इति <span class="gr-moola">निधानम्</span> । तथाहि ऋग्वेदखिलेषु- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘अपश्यमप्यये मायया विश्वकर्मण्यदो जगन्निहितं शुभ्रचक्षुः’</span></span> इति ॥१८ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,709: | Line 5,378: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C09_V19"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C09_V19_B01" data-verse="BGB_C09_V19"> | <div class="bhashya" id="BGB_C09_V19_B01" data-verse="BGB_C09_V19"> | ||
<span class="gr-moola">सत्</span> कार्यम् । <span class="gr-moola">असत्</span> कारणम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सदभिव्यक्तरूपत्वात् कार्यमित्युच्यते बुधैः । असदव्यक्तरूपत्वात् कारणं चापि शब्दितम्॥’</span></span> ॥ इति ह्यभिधानम् । | <span class="gr-moola">सत्</span> कार्यम् । <span class="gr-moola">असत्</span> कारणम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सदभिव्यक्तरूपत्वात् कार्यमित्युच्यते बुधैः । असदव्यक्तरूपत्वात् कारणं चापि शब्दितम्॥’</span></span> ॥ इति ह्यभिधानम् । | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharatha-id">‘असच्च सच्चैव यद् विश्वं सदसतः परम्’(गी.प्रे.म.भा.१.१.२३)</span></span> इति च भारते ॥१९ ॥ | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharatha-id">‘असच्च सच्चैव यद् विश्वं सदसतः परम्’(गी.प्रे.म.भा.१.१.२३)</span></span> इति च भारते ॥१९ ॥ | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,736: | Line 5,408: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C09_V20"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C09_V20_B01" data-verse="BGB_C09_V21"> | <div class="bhashya" id="BGB_C09_V20_B01" data-verse="BGB_C09_V21"> | ||
<p>तथाऽपि मद्भजनमेवान्यदेवताभजनाद् वरमिति दर्शयति- त्रैविद्या इत्यादिना ॥ २०-२१ ॥</p> | <p>तथाऽपि मद्भजनमेवान्यदेवताभजनाद् वरमिति दर्शयति- त्रैविद्या इत्यादिना ॥ २०-२१ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,749: | Line 5,424: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C09_V21"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C09_V21_B01" data-verse="BGB_C09_V21"> | <div class="bhashya" id="BGB_C09_V21_B01" data-verse="BGB_C09_V21"> | ||
<span class="gr-moola">अनन्याः</span> अन्यदचिन्तयित्वा । तथाहि गौतमखिलेषु- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘सर्वं परित्यज्य मनोगतं यद् विना देवं केवलं शुद्धमाद्यम् । ये चिन्तयन्तीह तमेव धीरा अनन्यास्ते देवमेवाविशन्ति ॥’</span></span> इति । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mokshadharma-id">‘कामं कालेन महता एकान्तित्वात् समाहितैः । शक्यो द्रष्टुं स भगवान् प्रभासन्दृश्यमण्डलः॥’</span></span> ॥ इति मोक्षधर्मे । नित्यमभितः= सर्वतो युक्तानाम् ॥२२ ॥ | <span class="gr-moola">अनन्याः</span> अन्यदचिन्तयित्वा । तथाहि गौतमखिलेषु- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘सर्वं परित्यज्य मनोगतं यद् विना देवं केवलं शुद्धमाद्यम् । ये चिन्तयन्तीह तमेव धीरा अनन्यास्ते देवमेवाविशन्ति ॥’</span></span> इति । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mokshadharma-id">‘कामं कालेन महता एकान्तित्वात् समाहितैः । शक्यो द्रष्टुं स भगवान् प्रभासन्दृश्यमण्डलः॥’</span></span> ॥ इति मोक्षधर्मे । नित्यमभितः= सर्वतो युक्तानाम् ॥२२ ॥ | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,762: | Line 5,440: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C09_V22"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C09_V22_B01" data-verse="BGB_C09_V22"> | <div class="bhashya" id="BGB_C09_V22_B01" data-verse="BGB_C09_V22"> | ||
<p>तर्हि ‘अहं क्रतुः’(९.१६) इत्याद्यसत्यमित्यत आह - येऽपीति ॥ २३ ॥</p> | <p>तर्हि ‘अहं क्रतुः’(९.१६) इत्याद्यसत्यमित्यत आह - येऽपीति ॥ २३ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,775: | Line 5,456: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C09_V23"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C09_V23_B01" data-verse="BGB_C09_V23"> | <div class="bhashya" id="BGB_C09_V23_B01" data-verse="BGB_C09_V23"> | ||
<p>कारणमाहाविधिपूर्वकत्वे - अहं हीति ॥ २४ ॥</p> | <p>कारणमाहाविधिपूर्वकत्वे - अहं हीति ॥ २४ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,788: | Line 5,472: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C09_V24"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C09_V24_B01" data-verse="BGB_C09_V24"> | <div class="bhashya" id="BGB_C09_V24_B01" data-verse="BGB_C09_V24"> | ||
<p>फलं विविच्याह - यान्तीति ॥ २५ ॥</p> | <p>फलं विविच्याह - यान्तीति ॥ २५ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,801: | Line 5,488: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C09_V25"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C09_V25_B01" data-verse="BGB_C09_V25"> | <div class="bhashya" id="BGB_C09_V25_B01" data-verse="BGB_C09_V25"> | ||
<p>दुर्बलैस्त्वं पूजयितुमशक्यः ? महत्त्वाद्, इत्याशङ्क्याह - <span class="gr-prateeka">पत्रमिति ॥</span> न त्वविहितपत्रादि । तस्यापराधत्वोक्तेर्वाराहादौ । भक्त्यैवाहं (तुष्ट) तृप्य इति भावः ।</p> | <p>दुर्बलैस्त्वं पूजयितुमशक्यः ? महत्त्वाद्, इत्याशङ्क्याह - <span class="gr-prateeka">पत्रमिति ॥</span> न त्वविहितपत्रादि । तस्यापराधत्वोक्तेर्वाराहादौ । भक्त्यैवाहं (तुष्ट) तृप्य इति भावः ।</p> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharatha-id">‘भक्तप्रियं सकललोकनमस्कृतं च’(म.भा.१११)</span></span> इति च भारते | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharatha-id">‘भक्तप्रियं सकललोकनमस्कृतं च’(म.भा.१११)</span></span> इति च भारते | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">‘एतावानेव लोकेऽस्मिन् पुंसः स्वार्थः परः स्मृतः । एकान्तभक्तिर्गोविन्दे यत् सर्वत्रात्मदर्शनम्॥’(एतावानेव लोकेऽस्मिन् पुंसां धर्मः परः स्मृतः। भक्तियोगो भगवति तन्नामग्रहणादिभिः ॥भाग.६.३.२२ )</span></span> (इति भागवते) ॥२६ ॥ | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">‘एतावानेव लोकेऽस्मिन् पुंसः स्वार्थः परः स्मृतः । एकान्तभक्तिर्गोविन्दे यत् सर्वत्रात्मदर्शनम्॥’(एतावानेव लोकेऽस्मिन् पुंसां धर्मः परः स्मृतः। भक्तियोगो भगवति तन्नामग्रहणादिभिः ॥भाग.६.३.२२ )</span></span> (इति भागवते) ॥२६ ॥ | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,825: | Line 5,515: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C09_V27"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C09_V27_B01" data-verse="BGB_C09_V27"> | <div class="bhashya" id="BGB_C09_V27_B01" data-verse="BGB_C09_V27"> | ||
<p>अतो यत् करोषि ॥ २७, २८ ॥</p> | <p>अतो यत् करोषि ॥ २७, २८ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,838: | Line 5,531: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C09_V28"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C09_V28_B01" data-verse="BGB_C09_V28"> | <div class="bhashya" id="BGB_C09_V28_B01" data-verse="BGB_C09_V28"> | ||
<p>तर्हि स्नेहादिमत्त्वाद् अल्पभक्तस्यापि कस्यचित् बहु फलं ददासि । विपरीतस्यापि कस्यचित् विपरीतम् ? इत्यत आह - समोऽहमिति ॥ तर्हि न भक्तिप्रयोजनम् ? इत्यत आह - ये भजन्तीति ॥ मयि ते तेषु चाप्यहम् इति । मम ते वशाः, तेषामहं वश इति । उक्तं च पैङ्गिखिलेषु- <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘ये वै भजन्ते परमं पुमांसं तेषां वशः स तु ते तद्वशाश्च ।’</span> इति । तद्वशा एव ते सर्वदा । तथाऽपि बुद्धिपूर्वकत्वाबुद्धिपूर्वकत्वेन भेदः । उद्धवादिवत्, शिशुपालादिवच्च । तच्चोक्तं तत्रैव- <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘अबुद्धिपूर्वाद् यो वशस्तस्य ध्यानात् पुनर्वशो भवते बुद्धिपूर्वम्’</span> इति ॥ २९ ॥</p> | <p>तर्हि स्नेहादिमत्त्वाद् अल्पभक्तस्यापि कस्यचित् बहु फलं ददासि । विपरीतस्यापि कस्यचित् विपरीतम् ? इत्यत आह - समोऽहमिति ॥ तर्हि न भक्तिप्रयोजनम् ? इत्यत आह - ये भजन्तीति ॥ मयि ते तेषु चाप्यहम् इति । मम ते वशाः, तेषामहं वश इति । उक्तं च पैङ्गिखिलेषु- <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘ये वै भजन्ते परमं पुमांसं तेषां वशः स तु ते तद्वशाश्च ।’</span> इति । तद्वशा एव ते सर्वदा । तथाऽपि बुद्धिपूर्वकत्वाबुद्धिपूर्वकत्वेन भेदः । उद्धवादिवत्, शिशुपालादिवच्च । तच्चोक्तं तत्रैव- <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘अबुद्धिपूर्वाद् यो वशस्तस्य ध्यानात् पुनर्वशो भवते बुद्धिपूर्वम्’</span> इति ॥ २९ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,851: | Line 5,547: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C09_V29"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C09_V29_B01" data-verse="BGB_C09_V29"> | <div class="bhashya" id="BGB_C09_V29_B01" data-verse="BGB_C09_V29"> | ||
<p>न भवत्येव प्रायशस्तद्भक्तो सुदुराचारः । तथाऽपि बहुपुण्येन यदि कथञ्चित् भवति तर्हि साधुरेव स मन्तव्यः ॥ ३० ॥</p> | <p>न भवत्येव प्रायशस्तद्भक्तो सुदुराचारः । तथाऽपि बहुपुण्येन यदि कथञ्चित् भवति तर्हि साधुरेव स मन्तव्यः ॥ ३० ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,893: | Line 5,592: | ||
<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे राजविद्याराज्यगुह्ययोगो नाम नवमोऽध्यायः ॥</div> | <div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे राजविद्याराज्यगुह्ययोगो नाम नवमोऽध्यायः ॥</div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C09_V33"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C09_V33_B01" data-verse="BGB_C09_V33"> | <div class="bhashya" id="BGB_C09_V33_B01" data-verse="BGB_C09_V33"> | ||
<p>कुतः ? <span class="gr-moola">क्षिप्रं भवति धर्मात्मा</span> । देवदेवांशादिष्वेव च (ए)तद् भवति । उक्तं च (सामवेदे)शाण्डिल्यशाखायाम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘नाविरतो दुश्चरितान्नाभक्तो नासमाहितः । सम्यग् भक्तो भवेत् कश्चिद् वासुदेवेऽमलाशयः । देवर्षयस्तदंशाश्च भवन्ति क्व च ज्ञानतः ॥’</span></span> इति । अतोन्यः कश्चिद् भवति चेत्, डाम्भिकत्वेन सोऽनुमेयः । साधारणपापानां तु सत्सङ्गात् महत्यपि कथञ्चिद् भक्तिर्भवति । साधारणभक्तिर्वेतरेषाम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vishupurana-id">‘शठमतिरुपयाति योऽर्थतृष्णां तमधमचेष्टमवैहि नास्य(भक्तम्)भक्तिः’।</span></span> इति हि श्रीविष्णुपुराणे ।</p> | <p>कुतः ? <span class="gr-moola">क्षिप्रं भवति धर्मात्मा</span> । देवदेवांशादिष्वेव च (ए)तद् भवति । उक्तं च (सामवेदे)शाण्डिल्यशाखायाम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘नाविरतो दुश्चरितान्नाभक्तो नासमाहितः । सम्यग् भक्तो भवेत् कश्चिद् वासुदेवेऽमलाशयः । देवर्षयस्तदंशाश्च भवन्ति क्व च ज्ञानतः ॥’</span></span> इति । अतोन्यः कश्चिद् भवति चेत्, डाम्भिकत्वेन सोऽनुमेयः । साधारणपापानां तु सत्सङ्गात् महत्यपि कथञ्चिद् भक्तिर्भवति । साधारणभक्तिर्वेतरेषाम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vishupurana-id">‘शठमतिरुपयाति योऽर्थतृष्णां तमधमचेष्टमवैहि नास्य(भक्तम्)भक्तिः’।</span></span> इति हि श्रीविष्णुपुराणे ।</p> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vishupurana-id">‘सा श्रद्दधानस्य विवर्धमाना विरक्तिमन्यत्र करोति पुंसाम्’</span></span> इति च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘वेदाः स्वधीता मम लोकनाथ तप्तं तपो नानृतमुक्तपूर्वम् । पूजां गुरूणां सततं करोमि परस्य गुह्यं न च भिन्नपूर्वम् । गुप्तानि चत्वारि यथागमं मे शत्रौ च मित्रे च समोऽस्मि नित्यम् । तं चापि देवं शरणं प्रपन्नः एकान्तभावेन भजाम्यजस्रम् । एतैरुपायैः परिशुद्धसत्त्वः कस्मान्न पश्येयमनन्तमेनम् ॥’</span></span> इति मोक्षधर्मे। आचारस्य ज्ञानसाधनत्वोक्तेश्च । ज्ञानाभावे च सम्यग्भक्त्यभावात् । तथाहि गौतमखिलेषु-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘विना ज्ञानं कुतो भक्तिः कुतो भक्तिं विना च तत्।’</span></span> इति । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘भक्तिः परे स्वेऽनुभवो विरक्तिरन्यत्र चैतत् त्रिक एककालम्’(भाग.११.२.४२)</span></span> इति च भागवते ॥ ३१-३४ ॥ | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vishupurana-id">‘सा श्रद्दधानस्य विवर्धमाना विरक्तिमन्यत्र करोति पुंसाम्’</span></span> इति च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘वेदाः स्वधीता मम लोकनाथ तप्तं तपो नानृतमुक्तपूर्वम् । पूजां गुरूणां सततं करोमि परस्य गुह्यं न च भिन्नपूर्वम् । गुप्तानि चत्वारि यथागमं मे शत्रौ च मित्रे च समोऽस्मि नित्यम् । तं चापि देवं शरणं प्रपन्नः एकान्तभावेन भजाम्यजस्रम् । एतैरुपायैः परिशुद्धसत्त्वः कस्मान्न पश्येयमनन्तमेनम् ॥’</span></span> इति मोक्षधर्मे। आचारस्य ज्ञानसाधनत्वोक्तेश्च । ज्ञानाभावे च सम्यग्भक्त्यभावात् । तथाहि गौतमखिलेषु-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘विना ज्ञानं कुतो भक्तिः कुतो भक्तिं विना च तत्।’</span></span> इति । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘भक्तिः परे स्वेऽनुभवो विरक्तिरन्यत्र चैतत् त्रिक एककालम्’(भाग.११.२.४२)</span></span> इति च भागवते ॥ ३१-३४ ॥ | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,920: | Line 5,622: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C10_V01"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C10_V01_B01" data-verse="BGB_C10_V01"> | <div class="bhashya" id="BGB_C10_V01_B01" data-verse="BGB_C10_V01"> | ||
<p>प्रीयमाणाय श्रुत्वा सन्तोषं प्राप्नुवते ॥ १ ॥</p> | <p>प्रीयमाणाय श्रुत्वा सन्तोषं प्राप्नुवते ॥ १ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,933: | Line 5,638: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C10_V02"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C10_V02_B01" data-verse="BGB_C10_V02"> | <div class="bhashya" id="BGB_C10_V02_B01" data-verse="BGB_C10_V02"> | ||
<p>प्रभवं प्रभावम् । मदीयां जगदुत्पत्तिं वा । तद्वशत्वात् तस्येत्युच्यते । यद्यस्ति तर्हि देवादयोऽपि जानन्ति सर्वज्ञत्वात्, अतो नास्तीति भावः । ‘अहमादिर्हि’ इति तु उत्पत्तिरपि यस्य वशा, कुतस्तस्य जनिरिति ज्ञापनार्थम् । ‘अहं सर्वस्य जगतः प्रभवः प्रलयः’(७.३) इति चोक्तम् । उक्तं चैतत् सर्वमन्यत्रापि-</p> | <p>प्रभवं प्रभावम् । मदीयां जगदुत्पत्तिं वा । तद्वशत्वात् तस्येत्युच्यते । यद्यस्ति तर्हि देवादयोऽपि जानन्ति सर्वज्ञत्वात्, अतो नास्तीति भावः । ‘अहमादिर्हि’ इति तु उत्पत्तिरपि यस्य वशा, कुतस्तस्य जनिरिति ज्ञापनार्थम् । ‘अहं सर्वस्य जगतः प्रभवः प्रलयः’(७.३) इति चोक्तम् । उक्तं चैतत् सर्वमन्यत्रापि-</p> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-TaittariyaBrahmana-id">‘को अद्धा वेद क इह प्रवोचत् कुत आ जाता कुत इयं विसृष्टिः । अर्वाग् देवा अस्य विसर्जनेन अथा को वेद यत आ बभूव ॥’(तै.ब्रा.२.८९.५,ऋ.म.१०.सू.१२९.मं.६)</span> इति । | <span class="gr-reference gr-ref-TaittariyaBrahmana-id">‘को अद्धा वेद क इह प्रवोचत् कुत आ जाता कुत इयं विसृष्टिः । अर्वाग् देवा अस्य विसर्जनेन अथा को वेद यत आ बभूव ॥’(तै.ब्रा.२.८९.५,ऋ.म.१०.सू.१२९.मं.६)</span> इति । | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘न तत्प्रभावमृषयश्च देवा विदुः कुतोऽन्येऽल्पधृतिप्रमाणाः।’</span> इति ऋग्वेदखिलेषु । अन्यस्तु अर्थो ‘यो मामजम्’(१०.०३) इति वाक्यादेव ज्ञायते ॥२ ॥ | <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘न तत्प्रभावमृषयश्च देवा विदुः कुतोऽन्येऽल्पधृतिप्रमाणाः।’</span> इति ऋग्वेदखिलेषु । अन्यस्तु अर्थो ‘यो मामजम्’(१०.०३) इति वाक्यादेव ज्ञायते ॥२ ॥ | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,948: | Line 5,656: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C10_V03"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C10_V03_B01" data-verse="BGB_C10_V03"> | <div class="bhashya" id="BGB_C10_V03_B01" data-verse="BGB_C10_V03"> | ||
<p>अनः= चेष्टयिता आदिश्च सर्वस्य इति अनादिः । अजत्वेन सिद्धेः इतरस्य ।</p> | <p>अनः= चेष्टयिता आदिश्च सर्वस्य इति अनादिः । अजत्वेन सिद्धेः इतरस्य ।</p> | ||
<p>॥३ ॥</p> | <p>॥३ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,971: | Line 5,682: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C10_V05"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C10_V05_B01" data-verse="BGB_C10_V05"> | <div class="bhashya" id="BGB_C10_V05_B01" data-verse="BGB_C10_V05"> | ||
<p>तत् प्रथयति- <span class="gr-prateeka">बुद्धिरित्यादिना॥</span> कार्याकार्यविनिश्चयो <span class="gr-moola">बुद्धिः</span> । <span class="gr-moola">ज्ञानं</span> प्रतीतिः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ज्ञानं प्रतीतिर्बुद्धिस्तु कार्याकार्यविनिश्चयः(विनिर्णयः)।’</span></span> इत्यभिधानम् । <span class="gr-moola">दमः</span> इन्द्रियनिग्रहः । <span class="gr-moola">शमः</span> परमात्मनि निष्ठा- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">‘शमो मन्निष्ठता बुद्धेर्दम इन्द्रियनिग्रहः ।’(भाग.११.१९.३५)</span></span>इति हि भागवते । <span class="gr-moola">तुष्टिः</span> अलम्बुद्धिः- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अलम्बुद्धिस्तथा तुष्टिः’</span></span> इत्यभिधानात् ॥ ४-५ ॥</p> | <p>तत् प्रथयति- <span class="gr-prateeka">बुद्धिरित्यादिना॥</span> कार्याकार्यविनिश्चयो <span class="gr-moola">बुद्धिः</span> । <span class="gr-moola">ज्ञानं</span> प्रतीतिः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ज्ञानं प्रतीतिर्बुद्धिस्तु कार्याकार्यविनिश्चयः(विनिर्णयः)।’</span></span> इत्यभिधानम् । <span class="gr-moola">दमः</span> इन्द्रियनिग्रहः । <span class="gr-moola">शमः</span> परमात्मनि निष्ठा- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">‘शमो मन्निष्ठता बुद्धेर्दम इन्द्रियनिग्रहः ।’(भाग.११.१९.३५)</span></span>इति हि भागवते । <span class="gr-moola">तुष्टिः</span> अलम्बुद्धिः- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अलम्बुद्धिस्तथा तुष्टिः’</span></span> इत्यभिधानात् ॥ ४-५ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,984: | Line 5,698: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C10_V06"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C10_V06_B01" data-verse="BGB_C10_V06"> | <div class="bhashya" id="BGB_C10_V06_B01" data-verse="BGB_C10_V06"> | ||
<span class="gr-moola">पूर्वे सप्तर्षयः</span> - <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः । वसिष्ठश्च महातेजाः’(कुम्भ-म.भा.१२.३४३.३०)</span></span> इति मोक्षधर्मोक्ताः । ते हि (सर्वे)सर्वपुराणेषूच्यन्ते । <span class="gr-moola">चत्वारः</span> प्रथमाः स्वायम्भुवाद्याः । तेषां हि इमाः प्रजाः । न हि भविष्यताम् ‘इमाः प्रजाः’ इति युक्तम् । विभागः प्राधान्यं च प्राथमिकत्वादेव भवति । तच्चोक्तं गौतमखिलेषु- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘स्वायम्भुवं स्वारोचिषं रैवतं च तथोत्तमम् । वेद यः स प्रजावान्’</span></span> इति । पूर्वेभ्यो ह्युत्तरा जायन्त इत्येषां (तेषां) प्राधान्यम् । अजातेषु (च) ज्यैष्ठ्यम् । | <span class="gr-moola">पूर्वे सप्तर्षयः</span> - <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः । वसिष्ठश्च महातेजाः’(कुम्भ-म.भा.१२.३४३.३०)</span></span> इति मोक्षधर्मोक्ताः । ते हि (सर्वे)सर्वपुराणेषूच्यन्ते । <span class="gr-moola">चत्वारः</span> प्रथमाः स्वायम्भुवाद्याः । तेषां हि इमाः प्रजाः । न हि भविष्यताम् ‘इमाः प्रजाः’ इति युक्तम् । विभागः प्राधान्यं च प्राथमिकत्वादेव भवति । तच्चोक्तं गौतमखिलेषु- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘स्वायम्भुवं स्वारोचिषं रैवतं च तथोत्तमम् । वेद यः स प्रजावान्’</span></span> इति । पूर्वेभ्यो ह्युत्तरा जायन्त इत्येषां (तेषां) प्राधान्यम् । अजातेषु (च) ज्यैष्ठ्यम् । | ||
| Line 4,990: | Line 5,705: | ||
<div class="bhashya" id="BGB_C10_V06_B02" data-verse="BGB_C10_V06"> | <div class="bhashya" id="BGB_C10_V06_B02" data-verse="BGB_C10_V06"> | ||
<p>तापसस्य भगवदवतारत्वाद् अनुक्तिः । तच्च भागवते प्रसिद्धम् । मानसत्वं च सर्वेषां मनूनामुक्तं भागवते-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘ततो मनून् ससर्जान्ते मनसा लोकभावनान्।(भाग.३.२१.४९)’</span></span> इति । अन्यपुत्रत्वं तु अपरित्यज्यापि शरीरं तद् भवति । प्रमाणं चोभयविधवाक्यान्यथाऽनुपपत्तिरेव । ‘पूर्वे’ इति विशेणाच्च एतत्सिद्धिः । मत्तो भावो येषां ते <span class="gr-moola">मद्भावाः</span> । ये ते ‘ब्रह्मणो मनसा जाताः’ ते मत्त एव जाताः इति भावः ॥६ ॥</p> | <p>तापसस्य भगवदवतारत्वाद् अनुक्तिः । तच्च भागवते प्रसिद्धम् । मानसत्वं च सर्वेषां मनूनामुक्तं भागवते-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘ततो मनून् ससर्जान्ते मनसा लोकभावनान्।(भाग.३.२१.४९)’</span></span> इति । अन्यपुत्रत्वं तु अपरित्यज्यापि शरीरं तद् भवति । प्रमाणं चोभयविधवाक्यान्यथाऽनुपपत्तिरेव । ‘पूर्वे’ इति विशेणाच्च एतत्सिद्धिः । मत्तो भावो येषां ते <span class="gr-moola">मद्भावाः</span> । ये ते ‘ब्रह्मणो मनसा जाताः’ ते मत्त एव जाताः इति भावः ॥६ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 5,037: | Line 5,754: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C10_V11"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C10_V11_B01" data-verse="BGB_C10_V11"> | <div class="bhashya" id="BGB_C10_V11_B01" data-verse="BGB_C10_V11"> | ||
<p>सन्ति च भजन्तः केचिदित्याह- अहमित्यादिना ॥ ८-११ ॥</p> | <p>सन्ति च भजन्तः केचिदित्याह- अहमित्यादिना ॥ ८-११ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 5,079: | Line 5,799: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C10_V15"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C10_V15_B01" data-verse="BGB_C10_V15"> | <div class="bhashya" id="BGB_C10_V15_B01" data-verse="BGB_C10_V15"> | ||
<p>ब्रह्म परिपूर्णम्- <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘अथ कस्मादुच्यते परं ब्रह्म । बृहति(बृंहति) बृंहयति च’</span> इति च श्रुतिः । ‘बृह (बृंह) बृहि = वृद्धौ’ इति च पठन्ति । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘परमं यो महद् ब्रह्म’(कुम्भ-म.भा.१३.२५४.९)</span> इति च । विविधमासीदिति विभुः । तथाहि वारुणशाखायाम्- <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘विभु प्रभु प्रथमं मेहनावत इति । स ह्येव प्राभवद् विविधोऽभवत्’</span> इति । <span class="gr-reference gr-ref-Taittariyopanishat-id">‘सोऽकामयत बहु स्यां प्रजायेय’(तै.उ.२.६.)</span> इत्यादेश्च ॥ १२-१५ ॥</p> | <p>ब्रह्म परिपूर्णम्- <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘अथ कस्मादुच्यते परं ब्रह्म । बृहति(बृंहति) बृंहयति च’</span> इति च श्रुतिः । ‘बृह (बृंह) बृहि = वृद्धौ’ इति च पठन्ति । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘परमं यो महद् ब्रह्म’(कुम्भ-म.भा.१३.२५४.९)</span> इति च । विविधमासीदिति विभुः । तथाहि वारुणशाखायाम्- <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘विभु प्रभु प्रथमं मेहनावत इति । स ह्येव प्राभवद् विविधोऽभवत्’</span> इति । <span class="gr-reference gr-ref-Taittariyopanishat-id">‘सोऽकामयत बहु स्यां प्रजायेय’(तै.उ.२.६.)</span> इत्यादेश्च ॥ १२-१५ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 5,092: | Line 5,815: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C10_V16"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C10_V16_B01" data-verse="BGB_C10_V16"> | <div class="bhashya" id="BGB_C10_V16_B01" data-verse="BGB_C10_V16"> | ||
<p>विभूतयः विविधभूतयः ॥ १६ ॥</p> | <p>विभूतयः विविधभूतयः ॥ १६ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 5,114: | Line 5,840: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C10_V18"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C10_V18_B01" data-verse="BGB_C10_V18"> | <div class="bhashya" id="BGB_C10_V18_B01" data-verse="BGB_C10_V18"> | ||
<p>न जायते, अर्दयति च संसारम् इति जनार्दनः । तथा च बाभ्रव्यशाखायाम्- <span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘स भूतः स जनार्दन इति स ह्यासीत् स नासीत् सोऽर्दयति’</span> इति ॥१८ ॥</p> | <p>न जायते, अर्दयति च संसारम् इति जनार्दनः । तथा च बाभ्रव्यशाखायाम्- <span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘स भूतः स जनार्दन इति स ह्यासीत् स नासीत् सोऽर्दयति’</span> इति ॥१८ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 5,147: | Line 5,876: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C10_V21"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C10_V21_B01" data-verse="BGB_C10_V21"> | <div class="bhashya" id="BGB_C10_V21_B01" data-verse="BGB_C10_V21"> | ||
<span class="gr-moola">विष्णुः</span> सर्वव्यापित्व-प्रवेशित्वादेः । ‘विष्लृ= व्याप्तौ’, ‘विश= प्रवेशने’ इति हि पठन्ति । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘गतिश्च सर्वभूतानां प्रजानां चापि भारत । व्याप्तौ मे रोदसी पार्थ कान्तिश्चाभ्यधिका मम । अधिभूतनिविष्टश्च तदिच्छुश्चास्मि(पि) भारत । क्रमणाच्चाप्यहं पार्थ विष्णुरित्यभिसञ्ज्ञितः॥’(कुम्भ-म.भा.१२.३५०.४२-४३)</span></span> इति मोक्षधर्मे ॥२१ ॥ | <span class="gr-moola">विष्णुः</span> सर्वव्यापित्व-प्रवेशित्वादेः । ‘विष्लृ= व्याप्तौ’, ‘विश= प्रवेशने’ इति हि पठन्ति । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘गतिश्च सर्वभूतानां प्रजानां चापि भारत । व्याप्तौ मे रोदसी पार्थ कान्तिश्चाभ्यधिका मम । अधिभूतनिविष्टश्च तदिच्छुश्चास्मि(पि) भारत । क्रमणाच्चाप्यहं पार्थ विष्णुरित्यभिसञ्ज्ञितः॥’(कुम्भ-म.भा.१२.३५०.४२-४३)</span></span> इति मोक्षधर्मे ॥२१ ॥ | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 5,196: | Line 5,928: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C10_V26"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C10_V26_B01" data-verse="BGB_C10_V26"> | <div class="bhashya" id="BGB_C10_V26_B01" data-verse="BGB_C10_V26"> | ||
<p>सुखरूपः पाल्यते लीयते च जगद् अनेन इति कपिलः । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘प्रीतिः सुखं कम् आनन्दः’</span> इत्याद्यभिधानात् । <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्म’(छा.४.१०.५)</span> इति च ।</p> | <p>सुखरूपः पाल्यते लीयते च जगद् अनेन इति कपिलः । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘प्रीतिः सुखं कम् आनन्दः’</span> इत्याद्यभिधानात् । <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्म’(छा.४.१०.५)</span> इति च ।</p> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘ऋषिं प्रसूतं कपिलं यस्तमग्रे ज्ञानैर्बिभर्ति जायमानं च पश्येत् । सुखादनन्तात् पालना(ल्लीयनाच्च)ल्लापनाच्च यं वै देवं कपिलमुदाहरन्ति॥’</span> इति च (सामवेदे)बाभ्रव्यशाखायाम् ॥२६ ॥ | <span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘ऋषिं प्रसूतं कपिलं यस्तमग्रे ज्ञानैर्बिभर्ति जायमानं च पश्येत् । सुखादनन्तात् पालना(ल्लीयनाच्च)ल्लापनाच्च यं वै देवं कपिलमुदाहरन्ति॥’</span> इति च (सामवेदे)बाभ्रव्यशाखायाम् ॥२६ ॥ | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 5,246: | Line 5,981: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C10_V31"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C10_V31_B01" data-verse="BGB_C10_V31"> | <div class="bhashya" id="BGB_C10_V31_B01" data-verse="BGB_C10_V31"> | ||
<p>आनन्दरूपत्वात् पूर्णत्वात् लोकरमणत्वाच्च रामः । <span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘आनन्दरूपो निष्परीमाण एष लोकश्चैतस्माद् रमते तेन रामः ।’</span> इति शाण्डिल्यशाखायाम् । रश्च अमश्चेति व्युत्पत्तिः ॥३१ ॥</p> | <p>आनन्दरूपत्वात् पूर्णत्वात् लोकरमणत्वाच्च रामः । <span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘आनन्दरूपो निष्परीमाण एष लोकश्चैतस्माद् रमते तेन रामः ।’</span> इति शाण्डिल्यशाखायाम् । रश्च अमश्चेति व्युत्पत्तिः ॥३१ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 5,304: | Line 6,042: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C10_V37"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C10_V37_B01" data-verse="BGB_C10_V37"> | <div class="bhashya" id="BGB_C10_V37_B01" data-verse="BGB_C10_V37"> | ||
<p>आच्छादयति सर्वम्, वासयति, वसति च सर्वत्र इति <span class="gr-moola">वासुः</span> । देवशब्दार्थ उक्तः पुरस्तात् (गी.भा.७.१४)। <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘छादयामि जगत् सर्वं भूत्वा सूर्य इवांशुभिः । सर्वभूताधिवासश्च वासुदेवस्ततो ह्यहम् ॥’(कुम्भ-म.भा.१२.३५०.४१)</span></span> इति मोक्षधर्मे । विशिष्टः सर्वस्मात्, आ= समन्तात् स एव इति <span class="gr-moola">व्यासः</span> । तथा च- (अग्निवेश्य)अग्नेयीशाखायाम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘स व्यासो वीति तमप् वै विः, सोऽधस्तात् स उत्तरतः स पश्चात् स पूर्वस्मात् स दक्षिणतः स उत्तरत इति।’</span></span> इति । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahanarayanopanishat-id">‘यच्च किञ्चित् जगत् सर्वं दृश्यते श्रूयतेपि वा । अन्तर्बहिश्च तत् सर्वं व्याप्य नारायणः स्थितः ॥’</span></span> इति च ॥३७ ॥</p> | <p>आच्छादयति सर्वम्, वासयति, वसति च सर्वत्र इति <span class="gr-moola">वासुः</span> । देवशब्दार्थ उक्तः पुरस्तात् (गी.भा.७.१४)। <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘छादयामि जगत् सर्वं भूत्वा सूर्य इवांशुभिः । सर्वभूताधिवासश्च वासुदेवस्ततो ह्यहम् ॥’(कुम्भ-म.भा.१२.३५०.४१)</span></span> इति मोक्षधर्मे । विशिष्टः सर्वस्मात्, आ= समन्तात् स एव इति <span class="gr-moola">व्यासः</span> । तथा च- (अग्निवेश्य)अग्नेयीशाखायाम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘स व्यासो वीति तमप् वै विः, सोऽधस्तात् स उत्तरतः स पश्चात् स पूर्वस्मात् स दक्षिणतः स उत्तरत इति।’</span></span> इति । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahanarayanopanishat-id">‘यच्च किञ्चित् जगत् सर्वं दृश्यते श्रूयतेपि वा । अन्तर्बहिश्च तत् सर्वं व्याप्य नारायणः स्थितः ॥’</span></span> इति च ॥३७ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 5,335: | Line 6,076: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C10_V40"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C10_V40_B01" data-verse="BGB_C10_V40"> | <div class="bhashya" id="BGB_C10_V40_B01" data-verse="BGB_C10_V40"> | ||
<p>मया विना यद् भूतं स्यात् तन्नास्ति । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘विश्वरूपः अनन्तगतेः अनन्तभागः अनन्तगः अनन्तः’(कुम्भ-म.भा.१२.३४६.४)</span> इत्यादि हि मोक्षधर्मे ॥ ३९,४० ॥</p> | <p>मया विना यद् भूतं स्यात् तन्नास्ति । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘विश्वरूपः अनन्तगतेः अनन्तभागः अनन्तगः अनन्तः’(कुम्भ-म.भा.१२.३४६.४)</span> इत्यादि हि मोक्षधर्मे ॥ ३९,४० ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 5,348: | Line 6,092: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C10_V41"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C10_V41_B01" data-verse="BGB_C10_V41"> | <div class="bhashya" id="BGB_C10_V41_B01" data-verse="BGB_C10_V41"> | ||
<p>‘यद्यद् विभूतिमत्’इति विस्तरः । विष्ण्वादीनि तु स्वरूपाण्येव । अन्यानि तु तेजोयुक्तानि(तेजोंऽश) । तथा च पैङ्गिखिलेषु- <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘विशेषका रुद्रवैन्येन्द्रदेवराजन्याद्या अंशयुतान्यजीवाः । कृष्णव्यासौ रामकृष्णौ च रामः कपिलयज्ञप्रमुखाः स्वयं सः ॥’</span> इति । <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘स एवैको भार्गवदाशरथिकृष्णाद्यास्तु अवंशयुता अन्यजीवाः’</span> इति च गौतमखिलेषु ।</p> | <p>‘यद्यद् विभूतिमत्’इति विस्तरः । विष्ण्वादीनि तु स्वरूपाण्येव । अन्यानि तु तेजोयुक्तानि(तेजोंऽश) । तथा च पैङ्गिखिलेषु- <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘विशेषका रुद्रवैन्येन्द्रदेवराजन्याद्या अंशयुतान्यजीवाः । कृष्णव्यासौ रामकृष्णौ च रामः कपिलयज्ञप्रमुखाः स्वयं सः ॥’</span> इति । <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘स एवैको भार्गवदाशरथिकृष्णाद्यास्तु अवंशयुता अन्यजीवाः’</span> इति च गौतमखिलेषु ।</p> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘ऋषयो मनवो देवा मनुपुत्रा महौजसः । कलाः सर्वे हरेरेव सप्रजापतयः स्मृताः। एते स्वांशकलाः पुंसः कृष्णस्तु भगवान् स्वयम् ॥’(भाग.१.३.२७-२८)</span> इति च भागवते । ऋष्यादीन् अंशयुतत्वेनोक्त्वा वराहादीन् स्वरूपत्वेनाह । तु शब्द एवार्थे । अन्यस्तु विशेषो न कुत्राप्यवगतः । अंशत्वं च तत्राप्यवगतम्- ‘उद्बबर्हात्मनः केशौ’ इति । <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘मृडयन्ति’(भाग१.३.२९)</span> इति बहुवचनं चायुक्तम् । न हि अन्तराऽन्यदुक्त्वा पूर्वम् अपरामृश्य तत्क्रिया उच्यमाना दृष्टा कुत्रचित् ॥ ४१ ॥ | <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘ऋषयो मनवो देवा मनुपुत्रा महौजसः । कलाः सर्वे हरेरेव सप्रजापतयः स्मृताः। एते स्वांशकलाः पुंसः कृष्णस्तु भगवान् स्वयम् ॥’(भाग.१.३.२७-२८)</span> इति च भागवते । ऋष्यादीन् अंशयुतत्वेनोक्त्वा वराहादीन् स्वरूपत्वेनाह । तु शब्द एवार्थे । अन्यस्तु विशेषो न कुत्राप्यवगतः । अंशत्वं च तत्राप्यवगतम्- ‘उद्बबर्हात्मनः केशौ’ इति । <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘मृडयन्ति’(भाग१.३.२९)</span> इति बहुवचनं चायुक्तम् । न हि अन्तराऽन्यदुक्त्वा पूर्वम् अपरामृश्य तत्क्रिया उच्यमाना दृष्टा कुत्रचित् ॥ ४१ ॥ | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 5,364: | Line 6,111: | ||
<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे विभूतियोगो नाम दशमोऽध्यायः ॥</div> | <div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे विभूतियोगो नाम दशमोऽध्यायः ॥</div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C10_V42"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C10_V42_B01" data-verse="BGB_C10_V42"> | <div class="bhashya" id="BGB_C10_V42_B01" data-verse="BGB_C10_V42"> | ||
<p>‘किम्’ इति वक्ष्यमाणप्राधान्यज्ञापनार्थम् । न तूक्तनिष्फलत्वज्ञापनाय । तथा सति नोच्येत । <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘अज्ञात्वैनं सर्वविशेषयुक्तं देवं वरं को हि मुच्येत बन्धात्।’</span> इति च ऋर्ग्वेदखिलेषु । त्वं तु बहुफलप्राप्तियोग्य इति ‘तव’ इति विशेषणम् । अन्यस्तुत्यर्थत्वेन प्रसिद्धश्च एकत्र किंशब्दः -</p> | <p>‘किम्’ इति वक्ष्यमाणप्राधान्यज्ञापनार्थम् । न तूक्तनिष्फलत्वज्ञापनाय । तथा सति नोच्येत । <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘अज्ञात्वैनं सर्वविशेषयुक्तं देवं वरं को हि मुच्येत बन्धात्।’</span> इति च ऋर्ग्वेदखिलेषु । त्वं तु बहुफलप्राप्तियोग्य इति ‘तव’ इति विशेषणम् । अन्यस्तुत्यर्थत्वेन प्रसिद्धश्च एकत्र किंशब्दः -</p> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘रागद्वेषौ यदि स्यातां तपसा किं प्रयोजनम् । तावुभौ यदि न (रागद्वेषौ न चेत्) स्यातां तपसा किं प्रयोजनम् ॥’</span> इत्यादौ । प्राधान्यं च सिद्धमेकत्र दर्शनात् सर्वत्र भगवद्दर्शनस्य ‘यो मां पश्यति सर्वत्र’(६.३०) इत्यादौ ॥४२ ॥ | <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘रागद्वेषौ यदि स्यातां तपसा किं प्रयोजनम् । तावुभौ यदि न (रागद्वेषौ न चेत्) स्यातां तपसा किं प्रयोजनम् ॥’</span> इत्यादौ । प्राधान्यं च सिद्धमेकत्र दर्शनात् सर्वत्र भगवद्दर्शनस्य ‘यो मां पश्यति सर्वत्र’(६.३०) इत्यादौ ॥४२ ॥ | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 5,418: | Line 6,168: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C11_V04"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C11_V04_B01" data-verse="BGB_C11_V04"> | <div class="bhashya" id="BGB_C11_V04_B01" data-verse="BGB_C11_V04"> | ||
<span class="gr-moola">प्रभुः</span> समर्थः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘नास्ति तस्मात् परं भूतं पुरुषाद्वै सनातनात्।’(कुम्भ.म.भा.१२.३४७.३१)</span></span> इति हि मोक्षधर्मे । ‘प्रभुरीशः समर्थश्च’ इत्यादि चाभिधानम् ॥ १-४ ॥ | <span class="gr-moola">प्रभुः</span> समर्थः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘नास्ति तस्मात् परं भूतं पुरुषाद्वै सनातनात्।’(कुम्भ.म.भा.१२.३४७.३१)</span></span> इति हि मोक्षधर्मे । ‘प्रभुरीशः समर्थश्च’ इत्यादि चाभिधानम् ॥ १-४ ॥ | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 5,471: | Line 6,224: | ||
<blockquote class="uvaaca">सञ्जय उवाच</blockquote> | <blockquote class="uvaaca">सञ्जय उवाच</blockquote> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C11_V09"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C11_V09_B01" data-verse="BGB_C11_V09"> | <div class="bhashya" id="BGB_C11_V09_B01" data-verse="BGB_C11_V09"> | ||
<span class="gr-moola">हरिः</span> सर्वयज्ञभागहारित्वात्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘इडोपहूतं गेहेषु हरे भागं क्रतुष्वहम् । वर्णो मे हरितः श्रेष्ठस्तस्माद्धरिरिति स्मृतः’॥</span></span>इति हि मोक्षधर्मे ।॥९ ॥ | <span class="gr-moola">हरिः</span> सर्वयज्ञभागहारित्वात्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘इडोपहूतं गेहेषु हरे भागं क्रतुष्वहम् । वर्णो मे हरितः श्रेष्ठस्तस्माद्धरिरिति स्मृतः’॥</span></span>इति हि मोक्षधर्मे ।॥९ ॥ | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 5,493: | Line 6,249: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C11_V11"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C11_V11_B01" data-verse="BGB_C11_V11"> | <div class="bhashya" id="BGB_C11_V11_B01" data-verse="BGB_C11_V11"> | ||
<p>सर्वाश्चर्यमयं सर्वाश्चर्यात्मकम् ॥ १०, ११ ॥</p> | <p>सर्वाश्चर्यमयं सर्वाश्चर्यात्मकम् ॥ १०, ११ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 5,506: | Line 6,265: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C11_V12"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C11_V12_B01" data-verse="BGB_C11_V12"> | <div class="bhashya" id="BGB_C11_V12_B01" data-verse="BGB_C11_V12"> | ||
<p>सहस्रशब्दोऽनन्तवाची । तदपि ‘पाकशासनविक्रमः’ इत्यादिवत् प्रत्यायनार्थमेव । तथाहि ऋग्वेदखिलेषु-</p> | <p>सहस्रशब्दोऽनन्तवाची । तदपि ‘पाकशासनविक्रमः’ इत्यादिवत् प्रत्यायनार्थमेव । तथाहि ऋग्वेदखिलेषु-</p> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘अनन्तशक्तिः परमोऽनन्तवीर्यः सोऽनन्ततेजाश्च ततस्ततोऽपि ।’</span> इति । महातात्पर्याच्च बाहुल्यम् । न च परिमाणोक्त्या किञ्चित् प्रयोजनम् ॥१२ ॥ | <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘अनन्तशक्तिः परमोऽनन्तवीर्यः सोऽनन्ततेजाश्च ततस्ततोऽपि ।’</span> इति । महातात्पर्याच्च बाहुल्यम् । न च परिमाणोक्त्या किञ्चित् प्रयोजनम् ॥१२ ॥ | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 5,549: | Line 6,311: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C11_V16"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C11_V16_B01" data-verse="BGB_C11_V16"> | <div class="bhashya" id="BGB_C11_V16_B01" data-verse="BGB_C11_V16"> | ||
<p>‘अनेक’शब्दोऽनन्तवाची । ‘अनन्तबाहुम्’(११.१९) इति वक्ष्यति । ‘सर्वतः पाणिपादं तत्’(१३.१४) इत्यादि च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखो विश्वतोबाहुरुत विश्वतस्पात् । सं बाहुभ्यां धमति सं पतत्रैर्द्यावाभूमी जनयन् देव एकः ॥’</span></span>इति ऋग्वेदे ।</p> | <p>‘अनेक’शब्दोऽनन्तवाची । ‘अनन्तबाहुम्’(११.१९) इति वक्ष्यति । ‘सर्वतः पाणिपादं तत्’(१३.१४) इत्यादि च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखो विश्वतोबाहुरुत विश्वतस्पात् । सं बाहुभ्यां धमति सं पतत्रैर्द्यावाभूमी जनयन् देव एकः ॥’</span></span>इति ऋग्वेदे ।</p> | ||
| Line 5,567: | Line 6,330: | ||
<p>न चैतदयुक्तम् । अचिन्त्यशक्तित्वादीश्वरस्य । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vishnu-id">‘अचिन्त्याः खलु ये भावा न तांस्तर्केण योजयेत्’ ।</span></span>इति श्रीविष्णुपुराणे ।</p> | <p>न चैतदयुक्तम् । अचिन्त्यशक्तित्वादीश्वरस्य । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vishnu-id">‘अचिन्त्याः खलु ये भावा न तांस्तर्केण योजयेत्’ ।</span></span>इति श्रीविष्णुपुराणे ।</p> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Kathaka-id">‘नैषा तर्केण मतिरापनेया’(कठ.१.२.९)</span></span>इति च श्रुतिः । अतिप्रसङ्गस्तु महातात्पर्यवशाद् वाक्यबलाच्चापनेयः । न हि घटवत् कश्चिदपि पदार्थो न दृष्ट इत्येतावता प्रमाणदृष्टः सन् निराक्रियते । केषुचित् पदार्थेषु वाक्यव्यवस्थाऽचिन्त्यशक्तित्वाभावाद् अङ्गीक्रियते । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘गुणाः श्रुताः सुविरुद्धाश्च देवे सन्त्यश्रुता अपि नैवात्र शङ्का । चिन्त्या अचिन्त्याश्च तथैव दोषाः श्रुताश्च नाज्ञैर्हि तथा प्रतीताः ॥ एवं परे, अन्यत्र श्रुताश्रुतानां गुणागुणानां च क्रमाद् व्यवस्था ॥’</span></span> इति जाबालखिलश्रुतेश्च । उपचारत्वपरिहाराय ‘न मध्यम्’ इति । अन्यथा आद्यन्ताभावेनैव तत्सिद्धेः । <span class="gr-moola">विश्वरूपः</span> पूर्णरूपः- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shandilya-id">‘स विश्वरूपोऽनूनरूपोऽतोऽयं सोऽनन्तरूपो न हि नाशोऽस्ति तस्य’</span></span> इति शाण्डिल्यशाखायाम् ॥ १६ ॥ | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Kathaka-id">‘नैषा तर्केण मतिरापनेया’(कठ.१.२.९)</span></span>इति च श्रुतिः । अतिप्रसङ्गस्तु महातात्पर्यवशाद् वाक्यबलाच्चापनेयः । न हि घटवत् कश्चिदपि पदार्थो न दृष्ट इत्येतावता प्रमाणदृष्टः सन् निराक्रियते । केषुचित् पदार्थेषु वाक्यव्यवस्थाऽचिन्त्यशक्तित्वाभावाद् अङ्गीक्रियते । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘गुणाः श्रुताः सुविरुद्धाश्च देवे सन्त्यश्रुता अपि नैवात्र शङ्का । चिन्त्या अचिन्त्याश्च तथैव दोषाः श्रुताश्च नाज्ञैर्हि तथा प्रतीताः ॥ एवं परे, अन्यत्र श्रुताश्रुतानां गुणागुणानां च क्रमाद् व्यवस्था ॥’</span></span> इति जाबालखिलश्रुतेश्च । उपचारत्वपरिहाराय ‘न मध्यम्’ इति । अन्यथा आद्यन्ताभावेनैव तत्सिद्धेः । <span class="gr-moola">विश्वरूपः</span> पूर्णरूपः- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shandilya-id">‘स विश्वरूपोऽनूनरूपोऽतोऽयं सोऽनन्तरूपो न हि नाशोऽस्ति तस्य’</span></span> इति शाण्डिल्यशाखायाम् ॥ १६ ॥ | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 5,578: | Line 6,343: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C11_V17"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C11_V17_B01" data-verse="BGB_C11_V17"> | <div class="bhashya" id="BGB_C11_V17_B01" data-verse="BGB_C11_V17"> | ||
<p>‘अनलार्कद्युतिम्’ इत्युक्ते मितत्वशङ्कामपाकरोति - अप्रमेयमिति ॥ १७ ॥</p> | <p>‘अनलार्कद्युतिम्’ इत्युक्ते मितत्वशङ्कामपाकरोति - अप्रमेयमिति ॥ १७ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 5,600: | Line 6,368: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C11_V19"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C11_V19_B01" data-verse="BGB_C11_V19"> | <div class="bhashya" id="BGB_C11_V19_B01" data-verse="BGB_C11_V19"> | ||
<p>‘शशिसूर्यनेत्रम्’ इत्यपि ‘अहं क्रतुः’(९.१६) इत्यादिवत् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘तदङ्गजाः सर्वसुरादयोऽपि तस्मात् तदङ्गेति ऋषिभिः स्तुतास्ते’ ।</span></span> इत्यृग्वेदखिलेषु । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rugveda-id">‘चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्योऽजायत’ ।(ऋ.मं.१०.सू.९०.मं.१६)</span></span> इति च । बहुरूपत्वाद् बह्वङ्गत्वं च तेषां युक्तम् ॥ १८, १९ ॥</p> | <p>‘शशिसूर्यनेत्रम्’ इत्यपि ‘अहं क्रतुः’(९.१६) इत्यादिवत् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘तदङ्गजाः सर्वसुरादयोऽपि तस्मात् तदङ्गेति ऋषिभिः स्तुतास्ते’ ।</span></span> इत्यृग्वेदखिलेषु । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rugveda-id">‘चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्योऽजायत’ ।(ऋ.मं.१०.सू.९०.मं.१६)</span></span> इति च । बहुरूपत्वाद् बह्वङ्गत्वं च तेषां युक्तम् ॥ १८, १९ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 5,613: | Line 6,384: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C11_V20"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C11_V20_B01" data-verse="BGB_C11_V20"> | <div class="bhashya" id="BGB_C11_V20_B01" data-verse="BGB_C11_V20"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘मातापित्रोरन्तरगः स एकरूपेण चान्यैः सर्वगतः स एकः’ ।</span></span> इति वारुणश्रुतेरेकेन रूपेण द्यावापृथिव्योरन्तरं (प्राप्तो) व्याप्तो भवति । ‘पश्य मे पार्थ रूपाणि’(११.५) इति बहूनि रूपाणि प्रतिज्ञातानि । मातापितरौ च पृथिवीद्यावौ- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘मा नो माता पृथिवी दुर्मतौ धात्’,(ऋ.मं.५.सू.४२.मं.१६)</span></span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘मधु द्यौरस्तु नः पिता’(ऋ.मं.१.सू.९०.मं.७)</span></span> इत्यादिप्रयोगात् । न तु नियमतो भयप्रदं तत्स्वरूपम् । नारदस्य तदभावात् । केषाञ्चित् तथा दर्शयति भगवान् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘प्रीयन्ति केचित् तस्य रूपस्य दृष्टौ बिभेति कश्चिदभ्यसे सर्वतृप्तिः’</span></span> । इति हि वरुणशाखायाम् । न तु तं सर्वे पश्यन्ति अदृष्ट्वाऽपि तन्निरूप्य भये द्रष्टुस्तथा प्रतिभाति । तथा च गौतमखिलेषु- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘दृष्ट्वा देवं मोदमाना अदृष्ट्वाऽप्येतद्भयाद् बिभ्यतो दृष्टवत् ते । पश्यन्ति ते न्यस्तचक्षुर्मुखांस्तु तस्मिन्नेवैते मनसो गतत्वात्’॥</span></span> इति ।॥२० ॥ | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘मातापित्रोरन्तरगः स एकरूपेण चान्यैः सर्वगतः स एकः’ ।</span></span> इति वारुणश्रुतेरेकेन रूपेण द्यावापृथिव्योरन्तरं (प्राप्तो) व्याप्तो भवति । ‘पश्य मे पार्थ रूपाणि’(११.५) इति बहूनि रूपाणि प्रतिज्ञातानि । मातापितरौ च पृथिवीद्यावौ- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘मा नो माता पृथिवी दुर्मतौ धात्’,(ऋ.मं.५.सू.४२.मं.१६)</span></span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘मधु द्यौरस्तु नः पिता’(ऋ.मं.१.सू.९०.मं.७)</span></span> इत्यादिप्रयोगात् । न तु नियमतो भयप्रदं तत्स्वरूपम् । नारदस्य तदभावात् । केषाञ्चित् तथा दर्शयति भगवान् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘प्रीयन्ति केचित् तस्य रूपस्य दृष्टौ बिभेति कश्चिदभ्यसे सर्वतृप्तिः’</span></span> । इति हि वरुणशाखायाम् । न तु तं सर्वे पश्यन्ति अदृष्ट्वाऽपि तन्निरूप्य भये द्रष्टुस्तथा प्रतिभाति । तथा च गौतमखिलेषु- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘दृष्ट्वा देवं मोदमाना अदृष्ट्वाऽप्येतद्भयाद् बिभ्यतो दृष्टवत् ते । पश्यन्ति ते न्यस्तचक्षुर्मुखांस्तु तस्मिन्नेवैते मनसो गतत्वात्’॥</span></span> इति ।॥२० ॥ | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 5,716: | Line 6,490: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C11_V31"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C11_V31_B01" data-verse="BGB_C11_V31"> | <div class="bhashya" id="BGB_C11_V31_B01" data-verse="BGB_C11_V31"> | ||
<p>धर्मान्तरज्ञानार्थमेव ‘को भवान्’ इति पृच्छति । यथा कश्चित् किञ्चित् नामादिकं जानन्नपि जातिज्ञानार्थं पृच्छति ‘कस्त्वम्’ इति । यदि तमेव न जानाति तर्हि ‘विष्णो’(११.३०) इत्येव सम्बोधनं न स्यात् । ‘त्वमक्षरम्’(११.१८) इत्यादि च ॥ २१-३१ ॥</p> | <p>धर्मान्तरज्ञानार्थमेव ‘को भवान्’ इति पृच्छति । यथा कश्चित् किञ्चित् नामादिकं जानन्नपि जातिज्ञानार्थं पृच्छति ‘कस्त्वम्’ इति । यदि तमेव न जानाति तर्हि ‘विष्णो’(११.३०) इत्येव सम्बोधनं न स्यात् । ‘त्वमक्षरम्’(११.१८) इत्यादि च ॥ २१-३१ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 5,731: | Line 6,508: | ||
<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote> | <blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C11_V32"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C11_V32_B01" data-verse="BGB_C11_V32"> | <div class="bhashya" id="BGB_C11_V32_B01" data-verse="BGB_C11_V32"> | ||
<p>कालशब्दो जगद्बन्धन-च्छेदन-ज्ञानादिसर्वभगवद्धर्मवाची । ‘कल बन्धने’, ‘कल च्छेदने’, ‘कल ज्ञाने’, ‘कल कामधेनुः’ इति (हि) पठन्ति । प्रसिद्धश्च स शब्दो भगवति । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘नियतं कालपाशेन बद्धं शक्र विकत्थसे । अयं स पुरुषः श्यामो लोकस्य हरति प्रजाः । बद्ध्वा तिष्ठति मां रौद्रः पशुं(पशून्) रशनया यथा ॥’(कुम्भ-म.भा.१२.२३४.८१-८२)</span></span>इति हि मोक्षधर्मे विष्णुना बद्धो बलिर्वक्ति ।</p> | <p>कालशब्दो जगद्बन्धन-च्छेदन-ज्ञानादिसर्वभगवद्धर्मवाची । ‘कल बन्धने’, ‘कल च्छेदने’, ‘कल ज्ञाने’, ‘कल कामधेनुः’ इति (हि) पठन्ति । प्रसिद्धश्च स शब्दो भगवति । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘नियतं कालपाशेन बद्धं शक्र विकत्थसे । अयं स पुरुषः श्यामो लोकस्य हरति प्रजाः । बद्ध्वा तिष्ठति मां रौद्रः पशुं(पशून्) रशनया यथा ॥’(कुम्भ-म.भा.१२.२३४.८१-८२)</span></span>इति हि मोक्षधर्मे विष्णुना बद्धो बलिर्वक्ति ।</p> | ||
| Line 5,738: | Line 6,516: | ||
<div class="bhashya" id="BGB_C11_V32_B02" data-verse="BGB_C11_V32"> | <div class="bhashya" id="BGB_C11_V32_B02" data-verse="BGB_C11_V32"> | ||
<p>प्रवृद्धः परिपूर्णोऽनादिर्वा ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘ऋतं च सत्यं चाभीद्धात्’(ऋ.मं.१०.सू.१९०.मं.१)</span></span> इति हि श्रुतिः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘एतन्महद्भूतमनन्तम्’</span></span> इति च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘प्र विष्णुरस्तु तवसस्तवीयान् त्वेषं ह्यस्य स्थविरस्य नाम’(ऋ.मं.७.सू.१००.मं.३)</span></span> इति च । न तु वर्धनम् ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavatha-id">‘नासौ जजान न मरिष्यति नैधतेऽसौ।’(भाग.११.३.३९)</span></span> इति हि भागवते । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘यस्य दिव्यं हि तद्रूपं हीयते वर्धते न च’</span></span> इति मोक्षधर्मे । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id">‘न कर्मणा’(बृ.३.४.२३)</span></span> इति तु, कर्मणाऽपि न, किमु स्वयमिति । लोकान् समाहर्तुमिह विशेषेण प्रवृत्तः । भ्रात्रादींश्च ऋते इति ‘अपि’शब्दः । प्रत्यनीकत्वं तु परस्परतया । सर्वेऽपि (हि) न भविष्यन्ति । अक्षोहिण्यादिभेदेन बहुवचनं च युक्तम् ॥३२ ॥</p> | <p>प्रवृद्धः परिपूर्णोऽनादिर्वा ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘ऋतं च सत्यं चाभीद्धात्’(ऋ.मं.१०.सू.१९०.मं.१)</span></span> इति हि श्रुतिः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘एतन्महद्भूतमनन्तम्’</span></span> इति च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘प्र विष्णुरस्तु तवसस्तवीयान् त्वेषं ह्यस्य स्थविरस्य नाम’(ऋ.मं.७.सू.१००.मं.३)</span></span> इति च । न तु वर्धनम् ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavatha-id">‘नासौ जजान न मरिष्यति नैधतेऽसौ।’(भाग.११.३.३९)</span></span> इति हि भागवते । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘यस्य दिव्यं हि तद्रूपं हीयते वर्धते न च’</span></span> इति मोक्षधर्मे । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id">‘न कर्मणा’(बृ.३.४.२३)</span></span> इति तु, कर्मणाऽपि न, किमु स्वयमिति । लोकान् समाहर्तुमिह विशेषेण प्रवृत्तः । भ्रात्रादींश्च ऋते इति ‘अपि’शब्दः । प्रत्यनीकत्वं तु परस्परतया । सर्वेऽपि (हि) न भविष्यन्ति । अक्षोहिण्यादिभेदेन बहुवचनं च युक्तम् ॥३२ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 5,769: | Line 6,549: | ||
<blockquote class="uvaaca">सञ्जय उवाच</blockquote> | <blockquote class="uvaaca">सञ्जय उवाच</blockquote> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C11_V34"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C11_V34_B01" data-verse="BGB_C11_V35"> | <div class="bhashya" id="BGB_C11_V34_B01" data-verse="BGB_C11_V35"> | ||
<p>‘योऽस्य शिरश्छिन्नं भूमौ पातयति, तच्छिरो भेत्स्यति’ तत्पितुर्वरात् जयद्रथोऽपि विशेषेणोक्तः । सवरा वासवी शक्तिरिति कर्णः ॥३४-३५ ॥</p> | <p>‘योऽस्य शिरश्छिन्नं भूमौ पातयति, तच्छिरो भेत्स्यति’ तत्पितुर्वरात् जयद्रथोऽपि विशेषेणोक्तः । सवरा वासवी शक्तिरिति कर्णः ॥३४-३५ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 5,784: | Line 6,567: | ||
<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote> | <blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C11_V36"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C11_V36_B01" data-verse="BGB_C11_V36"> | <div class="bhashya" id="BGB_C11_V36_B01" data-verse="BGB_C11_V36"> | ||
<p>यदेतद् वक्ष्यमाणं तत् स्थाने युक्तमेवेत्यर्थः । अग्नीषोमाद्यन्तर्यामितया जगद्धर्षणादेः(त्) हृषीकेशः । केशत्वं त्वंशूनां तन्नियत(न्तृ)त्वादेः । प्रमाणं तु ‘शशिसूर्यनेत्रम्’(११.१९) इत्यत्रोक्तम् । हृषीकाणामिन्द्रियाणामीशत्वाच्च (हृषीकेशः) । तेषां विशेषतः ईशत्वं च <span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id">‘यः प्राणे तिष्ठन्’(बृ.५.७.१६)</span> इत्यादौ सिद्धम् । <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘न मे हृषीकाणि पतन्त्यसत्पथे’(भाग.२.६.३३)</span> इत्यादिप्रयोगाच्च । इतरोऽर्थो मोक्षधर्मे सिद्धः ।</p> | <p>यदेतद् वक्ष्यमाणं तत् स्थाने युक्तमेवेत्यर्थः । अग्नीषोमाद्यन्तर्यामितया जगद्धर्षणादेः(त्) हृषीकेशः । केशत्वं त्वंशूनां तन्नियत(न्तृ)त्वादेः । प्रमाणं तु ‘शशिसूर्यनेत्रम्’(११.१९) इत्यत्रोक्तम् । हृषीकाणामिन्द्रियाणामीशत्वाच्च (हृषीकेशः) । तेषां विशेषतः ईशत्वं च <span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id">‘यः प्राणे तिष्ठन्’(बृ.५.७.१६)</span> इत्यादौ सिद्धम् । <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘न मे हृषीकाणि पतन्त्यसत्पथे’(भाग.२.६.३३)</span> इत्यादिप्रयोगाच्च । इतरोऽर्थो मोक्षधर्मे सिद्धः ।</p> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘सूर्याचन्द्रमसौ शश्वत् केशैर्मे अंशुसञ्ज्ञितैः । बोधयन् स्थापयंश्चैव जगदुत्पद्यते पृथक् । बोधनात् स्थापनाच्चैव जगतो हर्षसम्भवात् । अग्नीषोमकृतैरेभिः कर्मभिः पाण्डुनन्दन । हृषीकेशो महेशानो वरदो लोकभावनः॥’(कुम्भ-म.भा.१२.२४२.६६-६८) इति</span> ॥ ३६ ॥ | <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘सूर्याचन्द्रमसौ शश्वत् केशैर्मे अंशुसञ्ज्ञितैः । बोधयन् स्थापयंश्चैव जगदुत्पद्यते पृथक् । बोधनात् स्थापनाच्चैव जगतो हर्षसम्भवात् । अग्नीषोमकृतैरेभिः कर्मभिः पाण्डुनन्दन । हृषीकेशो महेशानो वरदो लोकभावनः॥’(कुम्भ-म.भा.१२.२४२.६६-६८) इति</span> ॥ ३६ ॥ | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 5,798: | Line 6,584: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C11_V37"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C11_V37_B01" data-verse="BGB_C11_V37"> | <div class="bhashya" id="BGB_C11_V37_B01" data-verse="BGB_C11_V37"> | ||
<p>कथं ‘स्थाने’ इति ? तदाह - <span class="gr-prateeka">कस्मादित्यादिना ॥</span> पूर्णश्चासौ आत्मा च इति महात्मा । आत्मशब्दश्चोक्तो भारते-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabhata-id">‘यच्चाऽप्नोति यदादत्ते यच्चात्ति विषयानिह । यच्चास्य सन्ततो भावः तस्मादात्मेति भण्यते ॥’</span></span> इति । <span class="gr-moola">तत्परं</span> सदसतः परम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabhata-id">‘असच्च सच्चैव च यद्विश्वं सदसतः परम्’(म.भा.१.१.२३)</span></span> इति च भागवते ।॥३७ ॥</p> | <p>कथं ‘स्थाने’ इति ? तदाह - <span class="gr-prateeka">कस्मादित्यादिना ॥</span> पूर्णश्चासौ आत्मा च इति महात्मा । आत्मशब्दश्चोक्तो भारते-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabhata-id">‘यच्चाऽप्नोति यदादत्ते यच्चात्ति विषयानिह । यच्चास्य सन्ततो भावः तस्मादात्मेति भण्यते ॥’</span></span> इति । <span class="gr-moola">तत्परं</span> सदसतः परम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabhata-id">‘असच्च सच्चैव च यद्विश्वं सदसतः परम्’(म.भा.१.१.२३)</span></span> इति च भागवते ।॥३७ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 5,847: | Line 6,636: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C11_V42"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C11_V42_B01" data-verse="BGB_C11_V42"> | <div class="bhashya" id="BGB_C11_V42_B01" data-verse="BGB_C11_V42"> | ||
<p>एकस्त्वमेव कारयिता नान्योऽस्त्यथापि ॥ ४२ ॥</p> | <p>एकस्त्वमेव कारयिता नान्योऽस्त्यथापि ॥ ४२ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 5,978: | Line 6,770: | ||
<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे विश्वरूपदर्शनयोगो नाम एकादशोध्यायः ॥</div> | <div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे विश्वरूपदर्शनयोगो नाम एकादशोध्यायः ॥</div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C11_V50"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C11_V50_B01" data-verse="BGB_C11_V55"> | <div class="bhashya" id="BGB_C11_V50_B01" data-verse="BGB_C11_V55"> | ||
<p>स्वकं रूपं तु भ्रान्ति(न्त)प्रतीत्या । अन्यथा तदपि स्वकमेव । प्रमाणानि तूक्तानि पुरस्तात् ॥ ५० ॥</p> | <p>स्वकं रूपं तु भ्रान्ति(न्त)प्रतीत्या । अन्यथा तदपि स्वकमेव । प्रमाणानि तूक्तानि पुरस्तात् ॥ ५० ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 6,015: | Line 6,810: | ||
<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote> | <blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C12_V01"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C12_V01_B01" data-verse="BGB_C12_V02"> | <div class="bhashya" id="BGB_C12_V01_B01" data-verse="BGB_C12_V02"> | ||
<p>तदुपासनमपि हि मोक्षसाधनं प्रतीयते- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘श्रियं वसाना अमृतत्वमायन् भवन्ति सत्या समिथा मितद्रौ’</span></span> इति । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Kathaka-id">‘अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तं मृत्युमुखात् प्रमुच्यते’</span></span> इति च । अव्यक्तं च महतः परम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Kathaka-id">‘महतः परमव्यक्तम्’</span></span> इत्युक्तपरामर्शोपपत्तेः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘उपास्य तां श्रियमव्यक्तसञ्ज्ञां भक्त्या मर्त्यो मुच्यते सर्वबन्धैः’ ।</span></span> इति सामवेदे आग्निवेश्यशाखायाम् ।</p> | <p>तदुपासनमपि हि मोक्षसाधनं प्रतीयते- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘श्रियं वसाना अमृतत्वमायन् भवन्ति सत्या समिथा मितद्रौ’</span></span> इति । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Kathaka-id">‘अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तं मृत्युमुखात् प्रमुच्यते’</span></span> इति च । अव्यक्तं च महतः परम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Kathaka-id">‘महतः परमव्यक्तम्’</span></span> इत्युक्तपरामर्शोपपत्तेः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘उपास्य तां श्रियमव्यक्तसञ्ज्ञां भक्त्या मर्त्यो मुच्यते सर्वबन्धैः’ ।</span></span> इति सामवेदे आग्निवेश्यशाखायाम् ।</p> | ||
| Line 6,029: | Line 6,825: | ||
<div class="bhashya" id="BGB_C12_V01_B04" data-verse="BGB_C12_V02"> | <div class="bhashya" id="BGB_C12_V01_B04" data-verse="BGB_C12_V02"> | ||
<p>परं तु ब्रह्म न हि भगवतोऽन्यत् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘आनन्दमानन्दमयोऽवसाने सर्वात्मके ब्रह्मणि वासुदेवे’(भाग.२.२.३४)</span></span> इति भागवते । रूपं चेदृशं साधितं पुरस्तात्(गी.भा.२.७२) । उपासनं च तथैव कार्यम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात्’(तै.आ.३.१२.१,श्वे.उ.३.१४,ऋ.सं.मं.१०.सू.९०.मं.१)</span></span> इत्यारभ्य <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘तमेवं विद्वानमृत इह भवति नान्यः पन्था अयनाय विद्यते’(तै.आ.३.१२.७,चित्त्युपनिषत्)</span></span> इति (हि) साभ्यासा । आदित्यवर्णत्वादिश्च न वृथोपचारत्वेनाङ्गीकार्यः । तथा च सामवेदे सौकरायणश्रुतिः- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘‘स्थाणुर्ह वै प्राजापत्यः स प्रजापतिं पितरमेत्य उवाच- ‘(मुमुक्षुभी राधुभिः) मुमुक्षुभिः साधुभिः पूतपापैः किमु ह वै तारकं तारवाच्यम् । ध्यानं च तस्याप्तरुचेः कथं स्याद् ध्येयश्च कः पुरुषोऽलोमपादः॥’ इति । तं होवाच- ‘एष वै विष्णुस्तारकोऽलोमपादो ध्यानं च तस्याप्तरुचेर्वदामि । सोऽनन्तशीर्षो बहुवर्णः सुवर्णो ध्येयः स वै लोहितादित्यवर्णः ॥ श्यामोऽथ वा हृदये सोऽष्टबाहुः अनन्तवीर्योऽनन्तबलः पुराणः।’ ’’</span></span>इति (इत्यादि)। अरूपत्वादेस्तु गतिरुक्ता (पुरस्तात्) । पुरुषभेदश्च प्रश्नादौ प्रतीयते ‘त्वां पर्युपासते, ये चाप्यक्षरमव्यक्तम्’ इत्यादौ ॥१-२ ॥</p> | <p>परं तु ब्रह्म न हि भगवतोऽन्यत् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘आनन्दमानन्दमयोऽवसाने सर्वात्मके ब्रह्मणि वासुदेवे’(भाग.२.२.३४)</span></span> इति भागवते । रूपं चेदृशं साधितं पुरस्तात्(गी.भा.२.७२) । उपासनं च तथैव कार्यम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात्’(तै.आ.३.१२.१,श्वे.उ.३.१४,ऋ.सं.मं.१०.सू.९०.मं.१)</span></span> इत्यारभ्य <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘तमेवं विद्वानमृत इह भवति नान्यः पन्था अयनाय विद्यते’(तै.आ.३.१२.७,चित्त्युपनिषत्)</span></span> इति (हि) साभ्यासा । आदित्यवर्णत्वादिश्च न वृथोपचारत्वेनाङ्गीकार्यः । तथा च सामवेदे सौकरायणश्रुतिः- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘‘स्थाणुर्ह वै प्राजापत्यः स प्रजापतिं पितरमेत्य उवाच- ‘(मुमुक्षुभी राधुभिः) मुमुक्षुभिः साधुभिः पूतपापैः किमु ह वै तारकं तारवाच्यम् । ध्यानं च तस्याप्तरुचेः कथं स्याद् ध्येयश्च कः पुरुषोऽलोमपादः॥’ इति । तं होवाच- ‘एष वै विष्णुस्तारकोऽलोमपादो ध्यानं च तस्याप्तरुचेर्वदामि । सोऽनन्तशीर्षो बहुवर्णः सुवर्णो ध्येयः स वै लोहितादित्यवर्णः ॥ श्यामोऽथ वा हृदये सोऽष्टबाहुः अनन्तवीर्योऽनन्तबलः पुराणः।’ ’’</span></span>इति (इत्यादि)। अरूपत्वादेस्तु गतिरुक्ता (पुरस्तात्) । पुरुषभेदश्च प्रश्नादौ प्रतीयते ‘त्वां पर्युपासते, ये चाप्यक्षरमव्यक्तम्’ इत्यादौ ॥१-२ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 6,049: | Line 6,847: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C12_V03"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C12_V03_B01" data-verse="BGB_C12_V04"> | <div class="bhashya" id="BGB_C12_V03_B01" data-verse="BGB_C12_V04"> | ||
<p>भवन्तु त्वदुपासका एवोत्तमाः । इतरेषां तु किं फलम् ? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">ये त्वित्यादिना ॥</span> अनिर्देश्यत्वं चोक्तं भागवते मायायाः- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘अप्रतर्क्याद् अनिर्देश्याद्(अनिर्वाच्यात्) इति केष्वपि निश्चयः’(भाग.१.१७.१९)</span></span> इति । ईश्वरस्तु (दे)दैवशब्देनोक्तः <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘दैवमन्येपरे’(भाग.१.१७.१८)</span></span> इत्यत्र । उक्तं च सामवेदे काषायणश्रुतौ <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘नासदासीन्नो सदासीत् तदानीम्’ (ऋ.मं.१०.सू.१२९. मं.१,शत.ब्रा.१०.५.३.२, तै.ब्रा.२.८९.३)</span></span> इति । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘न महाभूतं नोपभूतं तदासीत्’</span></span> इत्यारभ्य <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘तम आसीत् तमसा गूहमग्रे’</span></span> इति । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘तमो ह्यव्यक्तमजरम- निर्देश्यमेषा ह्येव प्रकृतिः’</span></span> इति । सर्वगाचिन्त्यादिलक्षणा च सा ।तथाहि मोक्षधर्मे- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘नारायणगुणाश्रयाद् अजराद् अतीन्द्रियाद् अग्राह्याद् असम्भवतः(असम्भवात्)। असत्याद् अहिंस्रात् ललामाद् द्वितीयप्रवृत्तिविशेषाद् अवैराद् अक्षयाद् अमराद् अक्षराद् अमूर्तितः सर्वस्याः सर्वकर्तुः शाश्वततमसः।’(नारायणगुणाश्रयाद् अजराद् अमराद् अतीन्द्रियाद् अग्राह्याद् असम्भवात्। सत्याद् अहिंस्यात् लवादिभिरद्वितीयाद् अप्रवृत्तिविशेषाद् अवैराद् अक्षयाद् अमराद् अजराद् अमूर्तितः सर्वव्यापिनः सर्वकर्तुः शाश्वतात् तमसः। कुम्भ-म.भा.१२.३५१.६)</span></span> । इति । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Manusmriti-id">‘आसीदिदं तमोऽभूतम् अप्रज्ञातमलक्षणम् । अप्रतर्क्यमविज्ञेयं प्रसुप्तमिव सर्वतः ॥’(म.स्मृ.१.५)</span></span> इति (च) मानवे । ‘कूटस्थोऽक्षर उच्यते’(१५.१६) इति च वक्ष्यति । कूटे= आकाशे स्थिता कूटस्था । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘(आकाशसंस्थिता) आकाशे संस्थिता त्वेषा ततः कूटस्थिता मता’</span></span> इति हि ऋग्वेदखिलेषु । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘सा सर्वगा निश्चला लोकयोनिः सा चाक्षरा विश्वगा (वी)विरजस्का’</span></span>इति च सामवेदे (गौतम)गौपवनशाखायाम् ॥ ३-४ ॥</p> | <p>भवन्तु त्वदुपासका एवोत्तमाः । इतरेषां तु किं फलम् ? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">ये त्वित्यादिना ॥</span> अनिर्देश्यत्वं चोक्तं भागवते मायायाः- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘अप्रतर्क्याद् अनिर्देश्याद्(अनिर्वाच्यात्) इति केष्वपि निश्चयः’(भाग.१.१७.१९)</span></span> इति । ईश्वरस्तु (दे)दैवशब्देनोक्तः <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘दैवमन्येपरे’(भाग.१.१७.१८)</span></span> इत्यत्र । उक्तं च सामवेदे काषायणश्रुतौ <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘नासदासीन्नो सदासीत् तदानीम्’ (ऋ.मं.१०.सू.१२९. मं.१,शत.ब्रा.१०.५.३.२, तै.ब्रा.२.८९.३)</span></span> इति । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘न महाभूतं नोपभूतं तदासीत्’</span></span> इत्यारभ्य <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘तम आसीत् तमसा गूहमग्रे’</span></span> इति । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘तमो ह्यव्यक्तमजरम- निर्देश्यमेषा ह्येव प्रकृतिः’</span></span> इति । सर्वगाचिन्त्यादिलक्षणा च सा ।तथाहि मोक्षधर्मे- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘नारायणगुणाश्रयाद् अजराद् अतीन्द्रियाद् अग्राह्याद् असम्भवतः(असम्भवात्)। असत्याद् अहिंस्रात् ललामाद् द्वितीयप्रवृत्तिविशेषाद् अवैराद् अक्षयाद् अमराद् अक्षराद् अमूर्तितः सर्वस्याः सर्वकर्तुः शाश्वततमसः।’(नारायणगुणाश्रयाद् अजराद् अमराद् अतीन्द्रियाद् अग्राह्याद् असम्भवात्। सत्याद् अहिंस्यात् लवादिभिरद्वितीयाद् अप्रवृत्तिविशेषाद् अवैराद् अक्षयाद् अमराद् अजराद् अमूर्तितः सर्वव्यापिनः सर्वकर्तुः शाश्वतात् तमसः। कुम्भ-म.भा.१२.३५१.६)</span></span> । इति । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Manusmriti-id">‘आसीदिदं तमोऽभूतम् अप्रज्ञातमलक्षणम् । अप्रतर्क्यमविज्ञेयं प्रसुप्तमिव सर्वतः ॥’(म.स्मृ.१.५)</span></span> इति (च) मानवे । ‘कूटस्थोऽक्षर उच्यते’(१५.१६) इति च वक्ष्यति । कूटे= आकाशे स्थिता कूटस्था । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘(आकाशसंस्थिता) आकाशे संस्थिता त्वेषा ततः कूटस्थिता मता’</span></span> इति हि ऋग्वेदखिलेषु । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘सा सर्वगा निश्चला लोकयोनिः सा चाक्षरा विश्वगा (वी)विरजस्का’</span></span>इति च सामवेदे (गौतम)गौपवनशाखायाम् ॥ ३-४ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 6,062: | Line 6,863: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C12_V05"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C12_V05_B01" data-verse="BGB_C12_V05"> | <div class="bhashya" id="BGB_C12_V05_B01" data-verse="BGB_C12_V05"> | ||
<p>कथं तर्हि त्वदुपासकानामुत्तमत्वम् ? इत्यत आह - <span class="gr-prateeka">क्लेश इति ॥</span> अव्यक्ता गतिर्दुःखं ह्यवाप्यते । <span class="gr-moola">गतिः</span> मार्गः । अव्यक्तोपासनद्वारको मत्प्राप्तिमार्गो दुःखमाप्यत इत्यर्थः । अतिशयोपासन-सर्वेन्द्रियातिनियमन-सर्वसमबुद्धि- सर्वभूतहितेरतत्व-अतिसुष्ठ्वाचार-सम्यग्विष्णुभक्त्यादिसाधनसन्दर्भम् ऋते नाव्यक्तापरोक्ष्यम् । तदृते च न विष्णुप्रसादः । सत्यपि तस्मिन् न सम्यग् भगवदुपासनम् ऋते । नर्ते च तं मोक्षः । विनाऽप्यव्यक्तोपासनं भवत्येव भगवदुपासकानां मोक्ष इति क्लेशिष्ठोऽयं मार्ग इति भावः । तथाऽप्यपरोक्षीकृताव्यक्तानां सुकरं भगवदुपासनम् इत्येव(तावत्) प्रयोजनम् । तत्रापि योऽव्यक्तापरोक्ष्ये प्रयाससः तावता प्रयासेन यदि भगवन्तमुपास्ते ऊनेन वा तदा भगवदपरोक्षमेव (भगदापरोक्ष्यमेव) भवतीति द्वितीयमधिकम् । इन्द्रियसंयमनाद्यूनभावेऽत्युपासकस्यापि देवी नातिप्रसादमेति । देवस्तु तानि साधनानि भक्तिमतः स्वयमेवाप्रयत्नेन ददातीति (चाति) सौकर्यमिति भक्तानां भगवदुपासने । इतरत्र च क्लेशोऽधिकतरः । तदेतत् सर्वं ‘पर्युपासते’(१२.३) ‘सन्नियम्य’(१२.४) ‘अधिकतरः’(१२.४) इति परि सन् तरप्शब्दैः प्रतीयते ।</p> | <p>कथं तर्हि त्वदुपासकानामुत्तमत्वम् ? इत्यत आह - <span class="gr-prateeka">क्लेश इति ॥</span> अव्यक्ता गतिर्दुःखं ह्यवाप्यते । <span class="gr-moola">गतिः</span> मार्गः । अव्यक्तोपासनद्वारको मत्प्राप्तिमार्गो दुःखमाप्यत इत्यर्थः । अतिशयोपासन-सर्वेन्द्रियातिनियमन-सर्वसमबुद्धि- सर्वभूतहितेरतत्व-अतिसुष्ठ्वाचार-सम्यग्विष्णुभक्त्यादिसाधनसन्दर्भम् ऋते नाव्यक्तापरोक्ष्यम् । तदृते च न विष्णुप्रसादः । सत्यपि तस्मिन् न सम्यग् भगवदुपासनम् ऋते । नर्ते च तं मोक्षः । विनाऽप्यव्यक्तोपासनं भवत्येव भगवदुपासकानां मोक्ष इति क्लेशिष्ठोऽयं मार्ग इति भावः । तथाऽप्यपरोक्षीकृताव्यक्तानां सुकरं भगवदुपासनम् इत्येव(तावत्) प्रयोजनम् । तत्रापि योऽव्यक्तापरोक्ष्ये प्रयाससः तावता प्रयासेन यदि भगवन्तमुपास्ते ऊनेन वा तदा भगवदपरोक्षमेव (भगदापरोक्ष्यमेव) भवतीति द्वितीयमधिकम् । इन्द्रियसंयमनाद्यूनभावेऽत्युपासकस्यापि देवी नातिप्रसादमेति । देवस्तु तानि साधनानि भक्तिमतः स्वयमेवाप्रयत्नेन ददातीति (चाति) सौकर्यमिति भक्तानां भगवदुपासने । इतरत्र च क्लेशोऽधिकतरः । तदेतत् सर्वं ‘पर्युपासते’(१२.३) ‘सन्नियम्य’(१२.४) ‘अधिकतरः’(१२.४) इति परि सन् तरप्शब्दैः प्रतीयते ।</p> | ||
| Line 6,072: | Line 6,874: | ||
<div class="bhashya" id="BGB_C12_V05_B03" data-verse="BGB_C12_V05"> | <div class="bhashya" id="BGB_C12_V05_B03" data-verse="BGB_C12_V05"> | ||
<p>न चाव्यक्त(स्य)रूपं भगवता निषिद्धम् । भारतादौ साधितत्वात् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘शरीररूपकविन्यस्तगृहीतेः’(ब्र.सू.१.४.१)</span></span> इत्यादौ तु साङ्ख्यप्रसिद्धं प्रधानं निषिध्य, वैदिकमव्यक्तमेवोक्तम् । तथा च सौकरायणश्रुतिः - <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘शरीररूपिका साऽशरीरस्य विष्णोः यतः प्रिया सा जगतः प्रसूतिः’</span></span> इति । सुव्रतानां क्षिप्रं महदैश्वर्यं ददाति देवी; न देव इति (च) विशेषः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘सुवर्णवर्णां पद्मकरां च देवीं सर्वेश्वरीं व्याप्तजडां च बुद्ध्वा । सैवेति वै सुव्रतानां तु मासान्महाभूतिं श्रीस्तु दद्यान्न देवः॥’</span></span> इति ऋग्वेदखिलेषु ।॥५ ॥</p> | <p>न चाव्यक्त(स्य)रूपं भगवता निषिद्धम् । भारतादौ साधितत्वात् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘शरीररूपकविन्यस्तगृहीतेः’(ब्र.सू.१.४.१)</span></span> इत्यादौ तु साङ्ख्यप्रसिद्धं प्रधानं निषिध्य, वैदिकमव्यक्तमेवोक्तम् । तथा च सौकरायणश्रुतिः - <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘शरीररूपिका साऽशरीरस्य विष्णोः यतः प्रिया सा जगतः प्रसूतिः’</span></span> इति । सुव्रतानां क्षिप्रं महदैश्वर्यं ददाति देवी; न देव इति (च) विशेषः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘सुवर्णवर्णां पद्मकरां च देवीं सर्वेश्वरीं व्याप्तजडां च बुद्ध्वा । सैवेति वै सुव्रतानां तु मासान्महाभूतिं श्रीस्तु दद्यान्न देवः॥’</span></span> इति ऋग्वेदखिलेषु ।॥५ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 6,128: | Line 6,932: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C12_V11"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C12_V11_B01" data-verse="BGB_C12_V11"> | <div class="bhashya" id="BGB_C12_V11_B01" data-verse="BGB_C12_V11"> | ||
<p>मदुपासकानां भक्तानां न कश्चित् क्लेश इति दर्शयति- <span class="gr-prateeka">ये त्वित्यादिना ॥</span> उक्तं च सौकरायणश्रुतौ- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘उपासते ये पुरुषं वासुदेवम् अव्यक्तादेरीप्सितं किं नु तेषाम् ।’</span></span> इति । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘तेषामेकान्तिनः श्रेष्ठाः ते(ये) चैवानन्यदेवताः । अहमेव गतिस्तेषां निराशीःकर्मकारिणाम्’॥(कुम्भ-म.भा.१२.३५०.३४)</span></span> इति च मोक्षधर्मे ।॥ ६-११ ॥</p> | <p>मदुपासकानां भक्तानां न कश्चित् क्लेश इति दर्शयति- <span class="gr-prateeka">ये त्वित्यादिना ॥</span> उक्तं च सौकरायणश्रुतौ- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘उपासते ये पुरुषं वासुदेवम् अव्यक्तादेरीप्सितं किं नु तेषाम् ।’</span></span> इति । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘तेषामेकान्तिनः श्रेष्ठाः ते(ये) चैवानन्यदेवताः । अहमेव गतिस्तेषां निराशीःकर्मकारिणाम्’॥(कुम्भ-म.भा.१२.३५०.३४)</span></span> इति च मोक्षधर्मे ।॥ ६-११ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 6,141: | Line 6,948: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C12_V12"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C12_V12_B01" data-verse="BGB_C12_V12"> | <div class="bhashya" id="BGB_C12_V12_B01" data-verse="BGB_C12_V12"> | ||
<p>अज्ञानपूर्वादभ्यासाद् ज्ञान(मात्र)मेव विशिष्यते । ज्ञानमात्रात् सज्ञानं ध्यानम् । तथा च सामवेदेऽनभिम्लान(त)शाखायाम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘अधिकं केवलाभ्यासाद् ज्ञानं तत्सहितं ततः । ध्यानं ततश्चापरोक्ष्यं(क्षं) ततः शान्तिर्भविष्यति ॥’</span></span> इति । <span class="gr-moola">ध्यानात् कर्मफलत्यागः</span> इति तु स्तुतिः । अन्यथा कथम् ‘असमर्थोऽसि’(१२.१०) इत्युच्यते । ‘तयोस्तु कर्मसन्न्यासात् कर्मयोगो विशिष्यते’(५.२) इति चोक्तम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘सर्वाधिकं (ज्ञानं)ध्यानमुदाहरन्ति ध्यानाधिके ज्ञानभक्ती परात्मन् । कर्माफलाकाङ्क्षमथो विरागः त्यागश्च न ध्यानकलाफलार्हः ॥’</span></span> इति च काषायणशाखायाम् । वाक्यसाम्येऽप्यसमर्थविषयत्वोक्तेः तात्पर्याभाव इतरत्र प्रतीयते । ध्यानादिप्राप्तिकारणत्वाच्च(कारणेन) त्यागस्तुतिर्युक्ता । (केवलाद्) केवलध्यानात् फलत्यागयुक्तं ध्यानमधिकम् । ध्यानयुक्तत्याग एव चात्रोक्तः । अन्यथा कथम्- ‘त्यागाच्छान्तिरनन्तरम्’ इत्युच्येत ? कथं च ध्यानादाधिक्यम् ? तथा च गौपवनशाखायाम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘ध्यानात्तु केवलात् त्यागयुक्तं तदधिकं भवेत्॥’</span></span> इति । न हि त्यागमात्रानन्तरमेव मुक्तिर्भवति । भवति च ध्यानयुक्तात् । केवलत्यागस्तुतिरेवमपि भवति । यथा ‘अनेन युक्तो जेता, नान्यथा’ इत्युक्ते ॥१२ ॥</p> | <p>अज्ञानपूर्वादभ्यासाद् ज्ञान(मात्र)मेव विशिष्यते । ज्ञानमात्रात् सज्ञानं ध्यानम् । तथा च सामवेदेऽनभिम्लान(त)शाखायाम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘अधिकं केवलाभ्यासाद् ज्ञानं तत्सहितं ततः । ध्यानं ततश्चापरोक्ष्यं(क्षं) ततः शान्तिर्भविष्यति ॥’</span></span> इति । <span class="gr-moola">ध्यानात् कर्मफलत्यागः</span> इति तु स्तुतिः । अन्यथा कथम् ‘असमर्थोऽसि’(१२.१०) इत्युच्यते । ‘तयोस्तु कर्मसन्न्यासात् कर्मयोगो विशिष्यते’(५.२) इति चोक्तम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘सर्वाधिकं (ज्ञानं)ध्यानमुदाहरन्ति ध्यानाधिके ज्ञानभक्ती परात्मन् । कर्माफलाकाङ्क्षमथो विरागः त्यागश्च न ध्यानकलाफलार्हः ॥’</span></span> इति च काषायणशाखायाम् । वाक्यसाम्येऽप्यसमर्थविषयत्वोक्तेः तात्पर्याभाव इतरत्र प्रतीयते । ध्यानादिप्राप्तिकारणत्वाच्च(कारणेन) त्यागस्तुतिर्युक्ता । (केवलाद्) केवलध्यानात् फलत्यागयुक्तं ध्यानमधिकम् । ध्यानयुक्तत्याग एव चात्रोक्तः । अन्यथा कथम्- ‘त्यागाच्छान्तिरनन्तरम्’ इत्युच्येत ? कथं च ध्यानादाधिक्यम् ? तथा च गौपवनशाखायाम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘ध्यानात्तु केवलात् त्यागयुक्तं तदधिकं भवेत्॥’</span></span> इति । न हि त्यागमात्रानन्तरमेव मुक्तिर्भवति । भवति च ध्यानयुक्तात् । केवलत्यागस्तुतिरेवमपि भवति । यथा ‘अनेन युक्तो जेता, नान्यथा’ इत्युक्ते ॥१२ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 6,208: | Line 7,018: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C12_V19"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C12_V19_B01" data-verse="BGB_C12_V19"> | <div class="bhashya" id="BGB_C12_V19_B01" data-verse="BGB_C12_V19"> | ||
<p>‘सर्वारम्भपरित्यागी’ (‘शुभाशुभपरित्यागी’) इत्यादेः सामान्यविशेष-व्याख्यानव्याख्येयभावेन अपुनरुक्तिः । ‘हर्षादिभिर्मुक्तः’ इत्युक्ते कादाचित्कमपि भवतीति ‘यो न हृष्यति’इत्युक्तम् (इत्याद्युक्तम्) । उपचारपरिहारार्थं पूर्वम् । आधिक्यज्ञापनाय भक्त्यभ्यासः । ‘ये तु सर्वाणि कर्माणि’(१२.६) इत्यादेः प्रपञ्च एषः ॥ १६-१९ ॥</p> | <p>‘सर्वारम्भपरित्यागी’ (‘शुभाशुभपरित्यागी’) इत्यादेः सामान्यविशेष-व्याख्यानव्याख्येयभावेन अपुनरुक्तिः । ‘हर्षादिभिर्मुक्तः’ इत्युक्ते कादाचित्कमपि भवतीति ‘यो न हृष्यति’इत्युक्तम् (इत्याद्युक्तम्) । उपचारपरिहारार्थं पूर्वम् । आधिक्यज्ञापनाय भक्त्यभ्यासः । ‘ये तु सर्वाणि कर्माणि’(१२.६) इत्यादेः प्रपञ्च एषः ॥ १६-१९ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 6,223: | Line 7,036: | ||
<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे भक्तियोगो नम द्वादशोऽध्यायः ॥</div> | <div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे भक्तियोगो नम द्वादशोऽध्यायः ॥</div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C12_V20"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C12_V20_B01" data-verse="BGB_C12_V20"> | <div class="bhashya" id="BGB_C12_V20_B01" data-verse="BGB_C12_V20"> | ||
<p>पिण्डीकृत्योपसंहरति- ये तु धर्म्यामृतमिति ॥ धर्मः= विष्णुः, तद्विषयं च धर्म्यम् । ‘धर्म्यम् अमृतम्= मृत्यादिसंसारनाशकं च’ इति धर्म्यामृतम् । श्रत्= आस्तिक्यम् । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘श्रन्नामास्तिक्यमुच्यते’</span> इति ह्यभिधानम् । तद् दधानाः श्रद्दधानाः ॥२० ॥</p> | <p>पिण्डीकृत्योपसंहरति- ये तु धर्म्यामृतमिति ॥ धर्मः= विष्णुः, तद्विषयं च धर्म्यम् । ‘धर्म्यम् अमृतम्= मृत्यादिसंसारनाशकं च’ इति धर्म्यामृतम् । श्रत्= आस्तिक्यम् । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘श्रन्नामास्तिक्यमुच्यते’</span> इति ह्यभिधानम् । तद् दधानाः श्रद्दधानाः ॥२० ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 6,278: | Line 7,094: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C13_V04"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C13_V04_B01" data-verse="BGB_C13_V04"> | <div class="bhashya" id="BGB_C13_V04_B01" data-verse="BGB_C13_V04"> | ||
<p>‘यद्विकारि’ येन विकारेण युक्तम् । यतश्च यत् यतो याति = प्रवर्तते । स च प्रवर्तकः । यतश्च यत् इति अस्मात् प्रवर्तते क्षेत्रमिति वचनम् । स च य इति स्वरूपमात्रम् ॥ १-४ ॥</p> | <p>‘यद्विकारि’ येन विकारेण युक्तम् । यतश्च यत् यतो याति = प्रवर्तते । स च प्रवर्तकः । यतश्च यत् इति अस्मात् प्रवर्तते क्षेत्रमिति वचनम् । स च य इति स्वरूपमात्रम् ॥ १-४ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 6,291: | Line 7,110: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C13_V05"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C13_V05_B01" data-verse="BGB_C13_V05"> | <div class="bhashya" id="BGB_C13_V05_B01" data-verse="BGB_C13_V05"> | ||
<p>ब्रह्मसूत्राणि =शारीरकम् ॥ ५ ॥</p> | <p>ब्रह्मसूत्राणि =शारीरकम् ॥ ५ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 6,313: | Line 7,135: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C13_V07"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C13_V07_B01" data-verse="BGB_C13_V07"> | <div class="bhashya" id="BGB_C13_V07_B01" data-verse="BGB_C13_V07"> | ||
<p>इच्छादयो विकाराः ॥ ६-७ ॥</p> | <p>इच्छादयो विकाराः ॥ ६-७ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 6,326: | Line 7,151: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C13_V08"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C13_V08_B01" data-verse="BGB_C13_V08"> | <div class="bhashya" id="BGB_C13_V08_B01" data-verse="BGB_C13_V08"> | ||
<p>‘स च यो यत्प्रभावश्च’ इति वक्तुं तज्ज्ञानसाधनान्याह- अमानित्वमित्यादिना ॥ आत्माल्पत्वं ज्ञात्वापि महत्त्वप्रदर्शनं दम्भः । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ज्ञात्वापि स्वात्मनोल्पत्वं डम्भो माहात्म्य(भावनम्)दर्शनम्’ इति ह्यभिधानम् ।</span> आर्जवं मनोवाक्कायकर्म\ाम् अवैपरीत्यम् ॥ ८ ॥</p> | <p>‘स च यो यत्प्रभावश्च’ इति वक्तुं तज्ज्ञानसाधनान्याह- अमानित्वमित्यादिना ॥ आत्माल्पत्वं ज्ञात्वापि महत्त्वप्रदर्शनं दम्भः । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ज्ञात्वापि स्वात्मनोल्पत्वं डम्भो माहात्म्य(भावनम्)दर्शनम्’ इति ह्यभिधानम् ।</span> आर्जवं मनोवाक्कायकर्म\ाम् अवैपरीत्यम् ॥ ८ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 6,348: | Line 7,176: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C13_V10"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C13_V10_B01" data-verse="BGB_C13_V10"> | <div class="bhashya" id="BGB_C13_V10_B01" data-verse="BGB_C13_V10"> | ||
<p>सक्तिः = स्नेहः । स एवातिपक्वः= अभिष्वङ्गः । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘स्नेहः सक्तिः स एवातिपक्वो(क्तो)भिष्वङ्ग उच्यते।’</span> इति ह्यभिधानम् ॥ १०॥</p> | <p>सक्तिः = स्नेहः । स एवातिपक्वः= अभिष्वङ्गः । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘स्नेहः सक्तिः स एवातिपक्वो(क्तो)भिष्वङ्ग उच्यते।’</span> इति ह्यभिधानम् ॥ १०॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 6,370: | Line 7,201: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C13_V12"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C13_V12_B01" data-verse="BGB_C13_V12"> | <div class="bhashya" id="BGB_C13_V12_B01" data-verse="BGB_C13_V12"> | ||
<p>तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् अपरोक्षज्ञानार्थं शास्त्र(ज्ञानम्)दर्शनम् ॥ ११-१२ ॥</p> | <p>तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् अपरोक्षज्ञानार्थं शास्त्र(ज्ञानम्)दर्शनम् ॥ ११-१२ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 6,383: | Line 7,217: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C13_V13"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C13_V13_B01" data-verse="BGB_C13_V13"> | <div class="bhashya" id="BGB_C13_V13_B01" data-verse="BGB_C13_V13"> | ||
<p>‘परं ब्रह्म’ इति च ‘स च यः’(१३.४) इति प्रतिज्ञातमुच्यते - अन्यद् ‘यत्प्रभावः’(१३.४) इति । आदिमद्देहादिवर्जितम् अनादिमत् । अन्यथा ‘अनादि’ इत्येव स्यात् ।</p> | <p>‘परं ब्रह्म’ इति च ‘स च यः’(१३.४) इति प्रतिज्ञातमुच्यते - अन्यद् ‘यत्प्रभावः’(१३.४) इति । आदिमद्देहादिवर्जितम् अनादिमत् । अन्यथा ‘अनादि’ इत्येव स्यात् ।</p> | ||
<p>॥ १३ ॥</p> | <p>॥ १३ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 6,406: | Line 7,243: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C13_V15"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C13_V15_B01" data-verse="BGB_C13_V15"> | <div class="bhashya" id="BGB_C13_V15_B01" data-verse="BGB_C13_V15"> | ||
<p>सर्वेन्द्रियाणि गुणांश्चाभासयतीति सर्वेन्द्रियगुणाभासम् । इन्द्रियवर्जितत्वाद्यर्थ उक्तः पुरस्तात् ।</p> | <p>सर्वेन्द्रियाणि गुणांश्चाभासयतीति सर्वेन्द्रियगुणाभासम् । इन्द्रियवर्जितत्वाद्यर्थ उक्तः पुरस्तात् ।</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 6,446: | Line 7,286: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C13_V19"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C13_V19_B01" data-verse="BGB_C13_V19"> | <div class="bhashya" id="BGB_C13_V19_B01" data-verse="BGB_C13_V19"> | ||
<p>विकारान्तर्भावाज्ज्ञानसाधनं प्रथमत उक्तम् । बहुत्वात् साधनात्युपयोगात् प्रभावः ॥ १९ ॥</p> | <p>विकारान्तर्भावाज्ज्ञानसाधनं प्रथमत उक्तम् । बहुत्वात् साधनात्युपयोगात् प्रभावः ॥ १९ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 6,459: | Line 7,302: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C13_V20"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C13_V20_B01" data-verse="BGB_C13_V20"> | <div class="bhashya" id="BGB_C13_V20_B01" data-verse="BGB_C13_V20"> | ||
<p>‘यतश्च यत्’ इति वक्तुं प्रकृति-विकार-पुरुषान् सङ्क्षिप्याह- <span class="gr-prateeka">प्रकृतिमिति ॥</span> <span class="gr-moola">गुणाः</span> सत्त्वादयः । तेषामत्यल्पो(ऽपि) विशेषो लयात् सर्गे इति विकाराः पृथगुक्ताः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘कार्याकार्यगुणास्तिस्रः यतः स्वल्पोद्भवो जनौ’ ।</span></span>इति (हि) माधुच्छन्दसशाखायाम् ॥२० ॥</p> | <p>‘यतश्च यत्’ इति वक्तुं प्रकृति-विकार-पुरुषान् सङ्क्षिप्याह- <span class="gr-prateeka">प्रकृतिमिति ॥</span> <span class="gr-moola">गुणाः</span> सत्त्वादयः । तेषामत्यल्पो(ऽपि) विशेषो लयात् सर्गे इति विकाराः पृथगुक्ताः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘कार्याकार्यगुणास्तिस्रः यतः स्वल्पोद्भवो जनौ’ ।</span></span>इति (हि) माधुच्छन्दसशाखायाम् ॥२० ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 6,472: | Line 7,318: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C13_V21"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C13_V21_B01" data-verse="BGB_C13_V21"> | <div class="bhashya" id="BGB_C13_V21_B01" data-verse="BGB_C13_V21"> | ||
<span class="gr-moola">कार्यं</span> शरीरम् । ‘शरीरं कार्यमुच्यते’ इति ह्यभिधानम् । <span class="gr-moola">करणानि</span> इन्द्रियाणि । <span class="gr-moola">भोगः</span> अनुभवः । स हि चिद्रूपत्वाद् अनुभवति । प्रकृतिश्च जडत्वात् परिणामिनी । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘कार्यकारणकर्तृत्वे कारणं प्रकृतिं विदुः । भोक्तृत्वे सुखदुःखानां पुरुषं प्रकृतेः परम् ॥’(भाग.३.२७.९)</span></span>इति (हि) भागवते ॥२१ ॥ | <span class="gr-moola">कार्यं</span> शरीरम् । ‘शरीरं कार्यमुच्यते’ इति ह्यभिधानम् । <span class="gr-moola">करणानि</span> इन्द्रियाणि । <span class="gr-moola">भोगः</span> अनुभवः । स हि चिद्रूपत्वाद् अनुभवति । प्रकृतिश्च जडत्वात् परिणामिनी । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘कार्यकारणकर्तृत्वे कारणं प्रकृतिं विदुः । भोक्तृत्वे सुखदुःखानां पुरुषं प्रकृतेः परम् ॥’(भाग.३.२७.९)</span></span>इति (हि) भागवते ॥२१ ॥ | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 6,494: | Line 7,343: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C13_V23"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C13_V23_B01" data-verse="BGB_C13_V23"> | <div class="bhashya" id="BGB_C13_V23_B01" data-verse="BGB_C13_V23"> | ||
<p>‘यतश्च यत्’(१३.४) इत्याह - उपद्रष्टेति ॥ अनुमन्ता अन्वनु विशेषतो निरूपकः ॥२३ ॥</p> | <p>‘यतश्च यत्’(१३.४) इत्याह - उपद्रष्टेति ॥ अनुमन्ता अन्वनु विशेषतो निरूपकः ॥२३ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 6,507: | Line 7,359: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C13_V24"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C13_V24_B01" data-verse="BGB_C13_V24"> | <div class="bhashya" id="BGB_C13_V24_B01" data-verse="BGB_C13_V24"> | ||
<p>‘पुरुषः सुखदुःखानाम्’(१३.२१) इति जीव उक्तः । <span class="gr-moola">‘पुरुषं प्रकृतिं च’</span> इति जीवेश्वरौ सहैवोच्येते । अन्यत्र महातात्पर्यविरोधः । उत्कर्षे हि महातात्पर्यम् । । तथाहि सौकरायणश्रुतिः- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘अवाच्योत्कर्षे महत्त्वात् सर्ववाचां सर्वन्यायानां च महत्तत्परत्वम् । विष्णोरनन्तस्य परात्परस्य तच्चापि ह्यस्त्येव न चात्र शङ्का । अतो विरुद्धं तु यदत्र मानं तदक्षजादावथवाऽपि युक्तिः । न तत् प्रमाणं कवयो वदन्ति न चापि युक्तिर्ह्यूनमतिर्हि दृष्टेः ॥’</span></span> इति । अतो युक्तिभिरप्येतदपलापो न युक्तः । अतो यया युक्त्याऽविद्यमानत्वादि कल्पयति साऽप्याभासरूपेति सदेव माहात्म्यं वेदैरुच्यत इति सिध्यति ।</p> | <p>‘पुरुषः सुखदुःखानाम्’(१३.२१) इति जीव उक्तः । <span class="gr-moola">‘पुरुषं प्रकृतिं च’</span> इति जीवेश्वरौ सहैवोच्येते । अन्यत्र महातात्पर्यविरोधः । उत्कर्षे हि महातात्पर्यम् । । तथाहि सौकरायणश्रुतिः- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘अवाच्योत्कर्षे महत्त्वात् सर्ववाचां सर्वन्यायानां च महत्तत्परत्वम् । विष्णोरनन्तस्य परात्परस्य तच्चापि ह्यस्त्येव न चात्र शङ्का । अतो विरुद्धं तु यदत्र मानं तदक्षजादावथवाऽपि युक्तिः । न तत् प्रमाणं कवयो वदन्ति न चापि युक्तिर्ह्यूनमतिर्हि दृष्टेः ॥’</span></span> इति । अतो युक्तिभिरप्येतदपलापो न युक्तः । अतो यया युक्त्याऽविद्यमानत्वादि कल्पयति साऽप्याभासरूपेति सदेव माहात्म्यं वेदैरुच्यत इति सिध्यति ।</p> | ||
| Line 6,521: | Line 7,374: | ||
<div class="bhashya" id="BGB_C13_V24_B04" data-verse="BGB_C13_V24"> | <div class="bhashya" id="BGB_C13_V24_B04" data-verse="BGB_C13_V24"> | ||
<p>नायं दोषः । न हीश्वरस्य जीवैक्यमुच्यते । जीवस्य हीश्वरैक्यं ध्येयम् । तदपि न निरुपाधिकम् । अतो न प्रतिबिम्बत्वविरोधि ऐक्यम् । तथा च माधुच्छन्दसश्रुतिः- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ऐक्यं चापि प्रातिबिम्ब्येन विष्णोः जीवस्यैतद्ध्यृषयो वदन्ति’</span></span> इति । अहङ्ग्रहोपासने च फलाधिक्यम् अ(आ)ग्निवेश्यश्रुतिसिद्धम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अहङ्ग्रहोपासकस्तस्य साम्यम् अभ्याशो ह वा अश्नुते नात्र शङ्का ।’</span></span> इति । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vamanapurana-id">‘तदीयोऽहमिति ज्ञानम् अहङ्ग्रह इतीरितः ।’</span></span>इति वामने । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘तद्वशत्वात्तु सोऽस्मीति भृत्यैरेव न तु स्वतः’</span></span> इति च । ‘प्रातिबिम्ब्येन सोऽस्मि भृत्यश्च’ इति भावना । तथा हि आयास्यशाखायाम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘भृत्यश्चाहं प्रातिबिम्ब्येन सोऽस्मीत्येवं ह्युपास्यः परमः पुमान् सः ।’</span></span> इति । प्रातिबिम्ब्यं च तत्साम्य(सादृश्य)मेव ॥ २४ ॥</p> | <p>नायं दोषः । न हीश्वरस्य जीवैक्यमुच्यते । जीवस्य हीश्वरैक्यं ध्येयम् । तदपि न निरुपाधिकम् । अतो न प्रतिबिम्बत्वविरोधि ऐक्यम् । तथा च माधुच्छन्दसश्रुतिः- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ऐक्यं चापि प्रातिबिम्ब्येन विष्णोः जीवस्यैतद्ध्यृषयो वदन्ति’</span></span> इति । अहङ्ग्रहोपासने च फलाधिक्यम् अ(आ)ग्निवेश्यश्रुतिसिद्धम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अहङ्ग्रहोपासकस्तस्य साम्यम् अभ्याशो ह वा अश्नुते नात्र शङ्का ।’</span></span> इति । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vamanapurana-id">‘तदीयोऽहमिति ज्ञानम् अहङ्ग्रह इतीरितः ।’</span></span>इति वामने । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘तद्वशत्वात्तु सोऽस्मीति भृत्यैरेव न तु स्वतः’</span></span> इति च । ‘प्रातिबिम्ब्येन सोऽस्मि भृत्यश्च’ इति भावना । तथा हि आयास्यशाखायाम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘भृत्यश्चाहं प्रातिबिम्ब्येन सोऽस्मीत्येवं ह्युपास्यः परमः पुमान् सः ।’</span></span> इति । प्रातिबिम्ब्यं च तत्साम्य(सादृश्य)मेव ॥ २४ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 6,541: | Line 7,396: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C13_V26"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C13_V26_B01" data-verse="BGB_C13_V26"> | <div class="bhashya" id="BGB_C13_V26_B01" data-verse="BGB_C13_V26"> | ||
<p>साङ्ख्येन वेदोक्तभगवत्स्वरूपज्ञानेन । कर्मिणामपि श्रुत्वा ज्ञात्वा ध्यात्वा दृष्टिः । श्रावकाणां च ज्ञात्वा ध्यात्वा । साङ्ख्यानां च ध्यात्वा । तथा च गौपवनश्रुतिः- <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘कर्मकृच्चापि तच्छ्रुत्वा ज्ञात्वा ध्यात्वाऽनुपश्यति । श्रावकोऽपि तथा ज्ञात्वा ध्यात्वा ज्ञान्यपि पश्यति । अन्यथा तस्य दृष्टिर्हि कथञ्चिन्नोपजायते ॥’</span> इति ।</p> | <p>साङ्ख्येन वेदोक्तभगवत्स्वरूपज्ञानेन । कर्मिणामपि श्रुत्वा ज्ञात्वा ध्यात्वा दृष्टिः । श्रावकाणां च ज्ञात्वा ध्यात्वा । साङ्ख्यानां च ध्यात्वा । तथा च गौपवनश्रुतिः- <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘कर्मकृच्चापि तच्छ्रुत्वा ज्ञात्वा ध्यात्वाऽनुपश्यति । श्रावकोऽपि तथा ज्ञात्वा ध्यात्वा ज्ञान्यपि पश्यति । अन्यथा तस्य दृष्टिर्हि कथञ्चिन्नोपजायते ॥’</span> इति ।</p> | ||
<p>‘अन्ये’ इत्यशक्तानामप्युपायदर्शनार्थम् ॥ २५, २६ ॥</p> | <p>‘अन्ये’ इत्यशक्तानामप्युपायदर्शनार्थम् ॥ २५, २६ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 6,573: | Line 7,431: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C13_V29"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C13_V29_B01" data-verse="BGB_C13_V29"> | <div class="bhashya" id="BGB_C13_V29_B01" data-verse="BGB_C13_V29"> | ||
<p>पुनश्च प्रकृति-पुरुष-ईश्वरस्वरूपं साम्यादिधर्मयुतमाह- यावदित्यादिना ॥ २७-२९ ॥</p> | <p>पुनश्च प्रकृति-पुरुष-ईश्वरस्वरूपं साम्यादिधर्मयुतमाह- यावदित्यादिना ॥ २७-२९ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 6,586: | Line 7,447: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C13_V30"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C13_V30_B01" data-verse="BGB_C13_V30"> | <div class="bhashya" id="BGB_C13_V30_B01" data-verse="BGB_C13_V30"> | ||
<p>आत्मानं चाकर्तारं पश्यति स पश्यति ॥ ३० ॥</p> | <p>आत्मानं चाकर्तारं पश्यति स पश्यति ॥ ३० ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 6,599: | Line 7,463: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C13_V31"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C13_V31_B01" data-verse="BGB_C13_V31"> | <div class="bhashya" id="BGB_C13_V31_B01" data-verse="BGB_C13_V31"> | ||
<p>एकस्थम् एकस्मिन्नेव विष्णौ स्थितम् । तत एव च विष्णोः विस्तारम् ॥३१ ॥</p> | <p>एकस्थम् एकस्मिन्नेव विष्णौ स्थितम् । तत एव च विष्णोः विस्तारम् ॥३१ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 6,612: | Line 7,479: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C13_V32"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C13_V32_B01" data-verse="BGB_C13_V32"> | <div class="bhashya" id="BGB_C13_V32_B01" data-verse="BGB_C13_V32"> | ||
<p>न च व्ययादिस्तस्येत्याह - अनादित्वादिति ॥ सादि हि प्रायो व्ययि, गुणात्मकं च । ‘न करोति’ इत्यादेरर्थ उक्तः पुरस्तात् । न लौकिकक्रियादिस्तस्य । अतो <span class="gr-reference gr-ref-Mandukyopanishat-id">‘न प्रज्ञम्’(मां.२.१)</span> इत्यादिवदिति ॥ ३२ ॥</p> | <p>न च व्ययादिस्तस्येत्याह - अनादित्वादिति ॥ सादि हि प्रायो व्ययि, गुणात्मकं च । ‘न करोति’ इत्यादेरर्थ उक्तः पुरस्तात् । न लौकिकक्रियादिस्तस्य । अतो <span class="gr-reference gr-ref-Mandukyopanishat-id">‘न प्रज्ञम्’(मां.२.१)</span> इत्यादिवदिति ॥ ३२ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 6,645: | Line 7,515: | ||
<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोगो नाम त्रयोदशोऽध्यायः ॥</div> | <div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोगो नाम त्रयोदशोऽध्यायः ॥</div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C13_V35"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C13_V35_B01" data-verse="BGB_C13_V35"> | <div class="bhashya" id="BGB_C13_V35_B01" data-verse="BGB_C13_V35"> | ||
<p>भूतेभ्यः प्रकृतेश्च मोक्षसाधनम् अमानित्वादिकम् ॥ ३५ ॥</p> | <p>भूतेभ्यः प्रकृतेश्च मोक्षसाधनम् अमानित्वादिकम् ॥ ३५ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 6,689: | Line 7,562: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C14_V03"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C14_V03_B01" data-verse="BGB_C14_V03"> | <div class="bhashya" id="BGB_C14_V03_B01" data-verse="BGB_C14_V03"> | ||
<p>महद् ब्रह्म प्रकृतिः । सा च ‘श्रीः-भूः-दुर्गा’ इति भिन्ना । उमासरस्वत्याद्यास्तु तदंशयुता अन्यजीवाः । तथा च काषायणश्रुतिः-</p> | <p>महद् ब्रह्म प्रकृतिः । सा च ‘श्रीः-भूः-दुर्गा’ इति भिन्ना । उमासरस्वत्याद्यास्तु तदंशयुता अन्यजीवाः । तथा च काषायणश्रुतिः-</p> | ||
| Line 6,698: | Line 7,572: | ||
<div class="bhashya" id="BGB_C14_V03_B02" data-verse="BGB_C14_V03"> | <div class="bhashya" id="BGB_C14_V03_B02" data-verse="BGB_C14_V03"> | ||
<p>अतः सीतादुःखादिकं (सर्वं) मृषाप्रदर्शनमेव । तथा कूर्मपुराणे । न चेयं भूः । तथा च सौकरायणश्रुतिः-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘अन्या भूमिर्भूरियं तस्य छाया भूतावमा सा हि भूतैकयोनिः।’</span></span>इति । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘अवाप स्वेच्छया दास्यं जगतां प्रपितामही’</span></span> इत्यनभिम्लात(न)श्रुतिः। मत्स्यपुराणोक्तमपि स्वेच्छयैव । महद्ब्रह्मशब्दवाच्याऽपि प्रकृतिरेव-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Matsyapurana-id">‘महती ब्रह्मणी द्वे तु प्रकृतिश्च महेश्वरः।’</span></span> इति तत्रैव ॥३ ॥</p> | <p>अतः सीतादुःखादिकं (सर्वं) मृषाप्रदर्शनमेव । तथा कूर्मपुराणे । न चेयं भूः । तथा च सौकरायणश्रुतिः-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘अन्या भूमिर्भूरियं तस्य छाया भूतावमा सा हि भूतैकयोनिः।’</span></span>इति । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘अवाप स्वेच्छया दास्यं जगतां प्रपितामही’</span></span> इत्यनभिम्लात(न)श्रुतिः। मत्स्यपुराणोक्तमपि स्वेच्छयैव । महद्ब्रह्मशब्दवाच्याऽपि प्रकृतिरेव-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Matsyapurana-id">‘महती ब्रह्मणी द्वे तु प्रकृतिश्च महेश्वरः।’</span></span> इति तत्रैव ॥३ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 6,727: | Line 7,603: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C14_V06"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C14_V06_B01" data-verse="BGB_C14_V06"> | <div class="bhashya" id="BGB_C14_V06_B01" data-verse="BGB_C14_V06"> | ||
<p>बन्धप्रकारं दर्शयति साधनानुष्ठानाय - सत्त्वमित्यादिना ॥ ४,५, ६ ॥</p> | <p>बन्धप्रकारं दर्शयति साधनानुष्ठानाय - सत्त्वमित्यादिना ॥ ४,५, ६ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 6,740: | Line 7,619: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C14_V07"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C14_V07_B01" data-verse="BGB_C14_V07"> | <div class="bhashya" id="BGB_C14_V07_B01" data-verse="BGB_C14_V07"> | ||
<p>(रज इति) तृष्णासङ्गयोः समुद्भवम् = तयोः कारणम् ॥ ७ ॥</p> | <p>(रज इति) तृष्णासङ्गयोः समुद्भवम् = तयोः कारणम् ॥ ७ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 6,753: | Line 7,635: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C14_V08"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C14_V08_B01" data-verse="BGB_C14_V08"> | <div class="bhashya" id="BGB_C14_V08_B01" data-verse="BGB_C14_V08"> | ||
<p>अज्ञानं जायते यतः तद् अज्ञानजम् । ‘प्रमादमोहौ तमसः’(१४.१७) इति वाक्यशेषात् ॥८ ॥</p> | <p>अज्ञानं जायते यतः तद् अज्ञानजम् । ‘प्रमादमोहौ तमसः’(१४.१७) इति वाक्यशेषात् ॥८ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 6,829: | Line 7,714: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C14_V16"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C14_V16_B01" data-verse="BGB_C14_V16"> | <div class="bhashya" id="BGB_C14_V16_B01" data-verse="BGB_C14_V16"> | ||
<p>रजसस्तु फलं दुःखमिति ॥ अल्पसुखं दुःखम् । तथाहि शार्कराक्षशाखायाम्- <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘रजसो ह्येव जायते मात्रया सुखं दुःखम्, तस्मात् तान् सुखिनो दुःखिन इत्याचक्षते ।’</span> इति । अन्यथा दुःखस्यातिकष्टत्वात् तमोऽधिकत्वं रजसो न स्यात् ॥ ९-१६ ॥</p> | <p>रजसस्तु फलं दुःखमिति ॥ अल्पसुखं दुःखम् । तथाहि शार्कराक्षशाखायाम्- <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘रजसो ह्येव जायते मात्रया सुखं दुःखम्, तस्मात् तान् सुखिनो दुःखिन इत्याचक्षते ।’</span> इति । अन्यथा दुःखस्यातिकष्टत्वात् तमोऽधिकत्वं रजसो न स्यात् ॥ ९-१६ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 6,860: | Line 7,748: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C14_V19"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C14_V19_B01" data-verse="BGB_C14_V19"> | <div class="bhashya" id="BGB_C14_V19_B01" data-verse="BGB_C14_V19"> | ||
<p>परिणामिकर्तारं <span class="gr-moola">गुणेभ्योऽन्यं न पश्यति</span> । अन्यथा <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Atharvana-id">‘यदा पश्यः पश्यते रुग्मवर्णं कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम्।’</span></span> इति श्रुतिविरोधः ।</p> | <p>परिणामिकर्तारं <span class="gr-moola">गुणेभ्योऽन्यं न पश्यति</span> । अन्यथा <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Atharvana-id">‘यदा पश्यः पश्यते रुग्मवर्णं कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम्।’</span></span> इति श्रुतिविरोधः ।</p> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘नाहं कर्ता न कर्ता त्वं कर्ता यस्तु सदा प्रभुः’(कुम्भ-म.भा.१२.२३४.८४)</span></span> इति मोक्षधर्मे ।॥ १९-२१ ॥ | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘नाहं कर्ता न कर्ता त्वं कर्ता यस्तु सदा प्रभुः’(कुम्भ-म.भा.१२.२३४.८४)</span></span> इति मोक्षधर्मे ।॥ १९-२१ ॥ | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 6,896: | Line 7,787: | ||
<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote> | <blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C14_V22"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C14_V22_B01" data-verse="BGB_C14_V22"> | <div class="bhashya" id="BGB_C14_V22_B01" data-verse="BGB_C14_V22"> | ||
<p>प्रायो<span class="gr-moola">न द्वेष्टि न काङ्क्षति</span> । तथाहि सामवेदे भाल्लवेयशाखायाम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘रजस्तमःसत्त्वगुणान् प्रवृत्तान् प्रायो न च द्वेष्टि न चापि काङ्क्षते । तथाऽपि सूक्ष्मं सत्त्वगुणं च काङ्क्षेद् यदि प्रविष्टं सुतमश्च जह्यात् ॥’</span></span> इति। <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘न हि देवा ऋषयश्च सत्त्वस्था नृपसत्तम । हीनास्सत्त्वेन सूक्ष्मेण ततो वैकारिकाः स्मृताः । कथं वैकारिको गच्छेत् पुरुषः पुरुषोत्तमम् ॥’(कुम्भ-म.भा.१२.३५८.७८-७९)</span></span> इति हि मोक्षधर्मे । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘सात्त्विकः पुरुषव्याघ्र भवेन्मोक्षार्थनिश्चितः’(कुम्भ-म.भा.१२.३५८.६९)</span></span> । इति च ॥ २०-२२ ॥</p> | <p>प्रायो<span class="gr-moola">न द्वेष्टि न काङ्क्षति</span> । तथाहि सामवेदे भाल्लवेयशाखायाम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘रजस्तमःसत्त्वगुणान् प्रवृत्तान् प्रायो न च द्वेष्टि न चापि काङ्क्षते । तथाऽपि सूक्ष्मं सत्त्वगुणं च काङ्क्षेद् यदि प्रविष्टं सुतमश्च जह्यात् ॥’</span></span> इति। <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘न हि देवा ऋषयश्च सत्त्वस्था नृपसत्तम । हीनास्सत्त्वेन सूक्ष्मेण ततो वैकारिकाः स्मृताः । कथं वैकारिको गच्छेत् पुरुषः पुरुषोत्तमम् ॥’(कुम्भ-म.भा.१२.३५८.७८-७९)</span></span> इति हि मोक्षधर्मे । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘सात्त्विकः पुरुषव्याघ्र भवेन्मोक्षार्थनिश्चितः’(कुम्भ-म.भा.१२.३५८.६९)</span></span> । इति च ॥ २०-२२ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 6,927: | Line 7,821: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C14_V25"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C14_V25_B01" data-verse="BGB_C14_V25"> | <div class="bhashya" id="BGB_C14_V25_B01" data-verse="BGB_C14_V25"> | ||
<p>तुल्यत्वार्थ उक्तः पुरस्तात् ॥ २४, २५ ॥</p> | <p>तुल्यत्वार्थ उक्तः पुरस्तात् ॥ २४, २५ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 6,940: | Line 7,837: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C14_V26"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C14_V26_B01" data-verse="BGB_C14_V26"> | <div class="bhashya" id="BGB_C14_V26_B01" data-verse="BGB_C14_V26"> | ||
<p>ब्रह्मवत् = प्रकृतिवत् भगवत्प्रियत्वं ब्रह्मभूयम् । नतु तावत् प्रियत्वम् । किन्तु प्रियत्वमात्रम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘बद्धा वाऽपि तु मुक्ता वा न रमावत् प्रिया हरेः’ ।</span></span>इति पाद्मे । <span class="gr-moola">भूयाय</span> भावाय ॥२६ ॥</p> | <p>ब्रह्मवत् = प्रकृतिवत् भगवत्प्रियत्वं ब्रह्मभूयम् । नतु तावत् प्रियत्वम् । किन्तु प्रियत्वमात्रम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘बद्धा वाऽपि तु मुक्ता वा न रमावत् प्रिया हरेः’ ।</span></span>इति पाद्मे । <span class="gr-moola">भूयाय</span> भावाय ॥२६ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 6,955: | Line 7,855: | ||
<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे प्रकृतिगुणत्रयविभागयोगो नाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥</div> | <div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे प्रकृतिगुणत्रयविभागयोगो नाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥</div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C14_V27"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C14_V27_B01" data-verse="BGB_C14_V27"> | <div class="bhashya" id="BGB_C14_V27_B01" data-verse="BGB_C14_V27"> | ||
<p>ब्रह्मणः मायायाः ॥ २७ ॥</p> | <p>ब्रह्मणः मायायाः ॥ २७ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 6,985: | Line 7,888: | ||
<blockquote class="uvaaca">श्री भगवानुवाच</blockquote> | <blockquote class="uvaaca">श्री भगवानुवाच</blockquote> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C15_V01"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C15_V01_B01" data-verse="BGB_C15_V01"> | <div class="bhashya" id="BGB_C15_V01_B01" data-verse="BGB_C15_V01"> | ||
<p>ऊर्ध्वो विष्णुः ।</p> | <p>ऊर्ध्वो विष्णुः ।</p> | ||
<p>‘ऊर्ध्वपवित्रो वाजिनीवस्वमृतमस्मि द्रविणसवर्चसम्’ । इति हि श्रुतिः । ऊर्ध्वः उत्तमः सर्वतः । अधो निकृष्टम् । शाखा भूतानि । श्वोप्येकप्रकारेण न तिष्ठतीत्यश्वत्थः । तथाऽपि न प्रवाहव्ययः । पूर्वब्रह्मकाले यथा स्थितिस्तथा सर्वत्रापीत्यव्ययता । फलकारणत्वा- च्छन्दसां पर्णत्वम् । न हि कदाचिदप्यजाते पर्णे फलोत्पत्तिः ॥१ ॥</p> | <p>‘ऊर्ध्वपवित्रो वाजिनीवस्वमृतमस्मि द्रविणसवर्चसम्’ । इति हि श्रुतिः । ऊर्ध्वः उत्तमः सर्वतः । अधो निकृष्टम् । शाखा भूतानि । श्वोप्येकप्रकारेण न तिष्ठतीत्यश्वत्थः । तथाऽपि न प्रवाहव्ययः । पूर्वब्रह्मकाले यथा स्थितिस्तथा सर्वत्रापीत्यव्ययता । फलकारणत्वा- च्छन्दसां पर्णत्वम् । न हि कदाचिदप्यजाते पर्णे फलोत्पत्तिः ॥१ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 6,999: | Line 7,905: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C15_V02"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C15_V02_B01" data-verse="BGB_C15_V02"> | <div class="bhashya" id="BGB_C15_V02_B01" data-verse="BGB_C15_V02"> | ||
<p>अव्यक्तेऽपि सूक्ष्मरूपेण सन्ति शरीरादौ च भूतानि इति अधश्चोर्ध्वं च प्रसृताः । गुणैः सत्त्वादिभिः । प्रतीतिमात्रसुखत्वात् प्रवाला विषयाः । मूलानि भगवद्रूपादीनि । भगवानपि कर्मानुबन्धेन हि फलं ददाति । तथाहि भाल्लवेयशाखायाम्-</p> | <p>अव्यक्तेऽपि सूक्ष्मरूपेण सन्ति शरीरादौ च भूतानि इति अधश्चोर्ध्वं च प्रसृताः । गुणैः सत्त्वादिभिः । प्रतीतिमात्रसुखत्वात् प्रवाला विषयाः । मूलानि भगवद्रूपादीनि । भगवानपि कर्मानुबन्धेन हि फलं ददाति । तथाहि भाल्लवेयशाखायाम्-</p> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘ब्रह्म वा अस्य पृथङ् मूलम्, प्रकृतिः समूलम्, सत्त्वादयो अर्वाचीनमूलम् । भूतानि शाखाः, छन्दांसि पर्णा(त्रा)णि, देवनृतिर्यञ्चश्च शाखाः । पत्रेभ्यो हि फलं जायते । मात्राः शिफाः । मुक्तिः फलम्, अमुक्तिः फलम् । मोक्षो रसः, अमोक्षो रसः । अव्यक्ते च शाखाः, व्यक्ते च शाखा । अव्यक्ते च मूलम्, व्यक्ते च मूलम् । एषोऽश्वत्थो गुणालोलपत्रो न स्थीयते न न स्थीयते ; न ह्येष कदाचनान्यथा जायते, नान्यथा जायते ’</span> इति ॥ २ ॥ | <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘ब्रह्म वा अस्य पृथङ् मूलम्, प्रकृतिः समूलम्, सत्त्वादयो अर्वाचीनमूलम् । भूतानि शाखाः, छन्दांसि पर्णा(त्रा)णि, देवनृतिर्यञ्चश्च शाखाः । पत्रेभ्यो हि फलं जायते । मात्राः शिफाः । मुक्तिः फलम्, अमुक्तिः फलम् । मोक्षो रसः, अमोक्षो रसः । अव्यक्ते च शाखाः, व्यक्ते च शाखा । अव्यक्ते च मूलम्, व्यक्ते च मूलम् । एषोऽश्वत्थो गुणालोलपत्रो न स्थीयते न न स्थीयते ; न ह्येष कदाचनान्यथा जायते, नान्यथा जायते ’</span> इति ॥ २ ॥ | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 7,013: | Line 7,922: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C15_V03"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C15_V03_B01" data-verse="BGB_C15_V03"> | <div class="bhashya" id="BGB_C15_V03_B01" data-verse="BGB_C15_V03"> | ||
<p>यथा स्थितिः तथा नोपलभ्यते । अन्तादिर्विष्णुः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-bhagavata-id">‘त्वमादिरन्तो जगतोऽस्य मध्यम्’(भा.ग.८.३.१०)</span></span>इति भागवते । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘अनाद्यनन्तं परं ब्रह्म न देवा ऋषयो विदुः’(कुम्भ-म.भा.१२.४३.१९)</span></span> इति च मोक्षधर्मे । <span class="gr-moola">असङ्गशस्त्रेण</span> सङ्गराहित्यसहितेन ज्ञानेन । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-bhagavata-id">‘ज्ञानासिनोपासनया शितेन’(भाग.११.२८.१८)</span></span> इति हि भागवते । छेदश्च विमर्श एव । ततश्च तस्यैवाबन्धकं भवति । तथा हि मूलस्थं ब्रह्म प्रतीयते । तच्चोक्तं तच्छ्रुतावेव- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘विमर्शो ह्यस्य च्छेदः । स तं न बध्नाति, बध्नाति चान्यान्’</span></span> इति ।</p> | <p>यथा स्थितिः तथा नोपलभ्यते । अन्तादिर्विष्णुः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-bhagavata-id">‘त्वमादिरन्तो जगतोऽस्य मध्यम्’(भा.ग.८.३.१०)</span></span>इति भागवते । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘अनाद्यनन्तं परं ब्रह्म न देवा ऋषयो विदुः’(कुम्भ-म.भा.१२.४३.१९)</span></span> इति च मोक्षधर्मे । <span class="gr-moola">असङ्गशस्त्रेण</span> सङ्गराहित्यसहितेन ज्ञानेन । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-bhagavata-id">‘ज्ञानासिनोपासनया शितेन’(भाग.११.२८.१८)</span></span> इति हि भागवते । छेदश्च विमर्श एव । ततश्च तस्यैवाबन्धकं भवति । तथा हि मूलस्थं ब्रह्म प्रतीयते । तच्चोक्तं तच्छ्रुतावेव- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘विमर्शो ह्यस्य च्छेदः । स तं न बध्नाति, बध्नाति चान्यान्’</span></span> इति ।</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 7,026: | Line 7,938: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C15_V04"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C15_V04_B01" data-verse="BGB_C15_V04"> | <div class="bhashya" id="BGB_C15_V04_B01" data-verse="BGB_C15_V04"> | ||
<p>तदर्थं च <span class="gr-moola">तमेव प्रपद्ये</span> प्रपद्येत । तच्चोक्तं तत्रैव- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘तं वै प्रपद्येत यं वै प्रपद्य न शोचति न हृष्यति न जायते न म्रियते तद् ब्रह्म मूलम्, तत् छित्सुः’</span></span> इति । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘नारायणेन दृष्टश्च प्रतिबुद्धो(प्रतिबद्धः) भवेत् पुमान्’(कुम्भ-म.भा.१२.३५८.७५) ।</span></span>इति च मोक्षधर्मे । छेदनोपायो ह्यत्राकाङ्क्षितः । न च भगवतोऽन्यः शरण्योऽस्ति ॥ ३, ४ ॥</p> | <p>तदर्थं च <span class="gr-moola">तमेव प्रपद्ये</span> प्रपद्येत । तच्चोक्तं तत्रैव- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘तं वै प्रपद्येत यं वै प्रपद्य न शोचति न हृष्यति न जायते न म्रियते तद् ब्रह्म मूलम्, तत् छित्सुः’</span></span> इति । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘नारायणेन दृष्टश्च प्रतिबुद्धो(प्रतिबद्धः) भवेत् पुमान्’(कुम्भ-म.भा.१२.३५८.७५) ।</span></span>इति च मोक्षधर्मे । छेदनोपायो ह्यत्राकाङ्क्षितः । न च भगवतोऽन्यः शरण्योऽस्ति ॥ ३, ४ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 7,039: | Line 7,954: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C15_V05"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C15_V05_B01" data-verse="BGB_C15_V05"> | <div class="bhashya" id="BGB_C15_V05_B01" data-verse="BGB_C15_V05"> | ||
<p>साधनान्तरमाह - निर्मानेति ॥ ५ ॥</p> | <p>साधनान्तरमाह - निर्मानेति ॥ ५ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 7,052: | Line 7,970: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C15_V07"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C15_V07_B01" data-verse="BGB_C15_V06"> | <div class="bhashya" id="BGB_C15_V07_B01" data-verse="BGB_C15_V06"> | ||
<p>स्वरूपं कथयति- न तदित्यादिना ॥ ६॥</p> | <p>स्वरूपं कथयति- न तदित्यादिना ॥ ६॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 7,074: | Line 7,995: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C15_V08"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C15_V08_B01" data-verse="BGB_C15_V08"> | <div class="bhashya" id="BGB_C15_V08_B01" data-verse="BGB_C15_V08"> | ||
<p>‘कर्षति’इत्युक्ते जीवस्य स्वातन्त्र्यं प्रतीतम् । तन्निवारयति- <span class="gr-prateeka">शरीरमित्यादिना ॥</span> <span class="gr-moola">यद्</span> यदा <span class="gr-moola">शरीरमवाप्नोति उत्क्रामति च</span> जीवः तदा <span class="gr-moola">ईश्वरः</span> एव <span class="gr-moola">एतानि गृहीत्वा संयाति</span> । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘यत्रयत्र च संयुक्त्तो धाता गर्भं पुनः पुनः । तत्रतत्रैव वसति न यत्र स्वयमिच्छति’(कुम्भ-म.भा.१२.२३३.१२)</span></span> इति हि मोक्षधर्मे । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘भावाभावावपि जानन् गरीयो जानामि श्रेयो न तु तत् करोमि । आशासु हर्म्यासु ह्रदासु कुर्वन् यथा नियुक्तोऽस्मि तथा वहामि ॥’(कुम्भ-म.भा.१२.२३३.१०) इति च</span></span> । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘हत्वा जित्वाऽपि मघवन् यः कश्चित् पुरुषायते । अकर्ता त्वेव भवति कर्ता त्वेव करोति तत् ॥’(कुम्भ-म.भा.१२.२३१.१७)</span></span> इति च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id">‘तद्यथाऽनः सुसमाहितम् उत्सर्जद्यायात् । एवमेवायं (श)शारीर आत्मा प्राज्ञेनात्मनाऽन्वारूढ उत्सर्जद्याति’(बृ.४.३.३५)</span></span> इति च श्रुतिः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘वाङ् मनसि सम्पद्यते, मनः प्राणे, प्राणस्तेजसि, तेजः परस्यां देवतायाम् ’(छां.६.८.६)</span></span> इति च । गन्धानिव सूक्ष्माणि ॥८ ॥</p> | <p>‘कर्षति’इत्युक्ते जीवस्य स्वातन्त्र्यं प्रतीतम् । तन्निवारयति- <span class="gr-prateeka">शरीरमित्यादिना ॥</span> <span class="gr-moola">यद्</span> यदा <span class="gr-moola">शरीरमवाप्नोति उत्क्रामति च</span> जीवः तदा <span class="gr-moola">ईश्वरः</span> एव <span class="gr-moola">एतानि गृहीत्वा संयाति</span> । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘यत्रयत्र च संयुक्त्तो धाता गर्भं पुनः पुनः । तत्रतत्रैव वसति न यत्र स्वयमिच्छति’(कुम्भ-म.भा.१२.२३३.१२)</span></span> इति हि मोक्षधर्मे । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘भावाभावावपि जानन् गरीयो जानामि श्रेयो न तु तत् करोमि । आशासु हर्म्यासु ह्रदासु कुर्वन् यथा नियुक्तोऽस्मि तथा वहामि ॥’(कुम्भ-म.भा.१२.२३३.१०) इति च</span></span> । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘हत्वा जित्वाऽपि मघवन् यः कश्चित् पुरुषायते । अकर्ता त्वेव भवति कर्ता त्वेव करोति तत् ॥’(कुम्भ-म.भा.१२.२३१.१७)</span></span> इति च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id">‘तद्यथाऽनः सुसमाहितम् उत्सर्जद्यायात् । एवमेवायं (श)शारीर आत्मा प्राज्ञेनात्मनाऽन्वारूढ उत्सर्जद्याति’(बृ.४.३.३५)</span></span> इति च श्रुतिः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘वाङ् मनसि सम्पद्यते, मनः प्राणे, प्राणस्तेजसि, तेजः परस्यां देवतायाम् ’(छां.६.८.६)</span></span> इति च । गन्धानिव सूक्ष्माणि ॥८ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 7,087: | Line 8,011: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C15_V09"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C15_V09_B01" data-verse="BGB_C15_V09"> | <div class="bhashya" id="BGB_C15_V09_B01" data-verse="BGB_C15_V09"> | ||
<p>भोगो अस्यापि साधितः पुरस्तात् । इन्द्रियद्वाराऽपि सोऽपि भुङ्क्ते । <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘(यद्य) तद्य इमे वीणायां गायन्ति एतं ते गायन्ति’(छां.१.३.९)</span> इति च श्रुतिः । गुणान्वितमेव भुङ्क्ते । <span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id">‘न ह वै देवान् पापं गच्छति’(बृ.३.६.२७)</span> इति श्रुतेः ॥ ९ ॥</p> | <p>भोगो अस्यापि साधितः पुरस्तात् । इन्द्रियद्वाराऽपि सोऽपि भुङ्क्ते । <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘(यद्य) तद्य इमे वीणायां गायन्ति एतं ते गायन्ति’(छां.१.३.९)</span> इति च श्रुतिः । गुणान्वितमेव भुङ्क्ते । <span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id">‘न ह वै देवान् पापं गच्छति’(बृ.३.६.२७)</span> इति श्रुतेः ॥ ९ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 7,100: | Line 8,027: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C15_V10"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C15_V10_B01" data-verse="BGB_C15_V10"> | <div class="bhashya" id="BGB_C15_V10_B01" data-verse="BGB_C15_V10"> | ||
<p>तर्हि किमिति न दृश्यते ? इत्यत आह - उत्क्रामन्तमित्यादि ॥ १० ॥</p> | <p>तर्हि किमिति न दृश्यते ? इत्यत आह - उत्क्रामन्तमित्यादि ॥ १० ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 7,113: | Line 8,043: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C15_V11"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C15_V11_B01" data-verse="BGB_C15_V11"> | <div class="bhashya" id="BGB_C15_V11_B01" data-verse="BGB_C15_V11"> | ||
<p>यतन्तः ज्ञानं प्राप्य । अकृतात्मानः अशुद्धबुद्धयः ॥ ११ ॥</p> | <p>यतन्तः ज्ञानं प्राप्य । अकृतात्मानः अशुद्धबुद्धयः ॥ ११ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 7,126: | Line 8,059: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C15_V12"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C15_V12_B01" data-verse="BGB_C15_V12"> | <div class="bhashya" id="BGB_C15_V12_B01" data-verse="BGB_C15_V12"> | ||
<p>पूर्वोक्तमेव ज्ञानं प्रपञ्चयति - यदादित्यगतमित्यादिना ॥ १२ ॥</p> | <p>पूर्वोक्तमेव ज्ञानं प्रपञ्चयति - यदादित्यगतमित्यादिना ॥ १२ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 7,139: | Line 8,075: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C15_V13"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C15_V13_B01" data-verse="BGB_C15_V13"> | <div class="bhashya" id="BGB_C15_V13_B01" data-verse="BGB_C15_V13"> | ||
<p>गां भूमिम् ॥ १३ ॥</p> | <p>गां भूमिम् ॥ १३ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 7,161: | Line 8,100: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C15_V15"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C15_V15_B01" data-verse="BGB_C15_V15"> | <div class="bhashya" id="BGB_C15_V15_B01" data-verse="BGB_C15_V15"> | ||
<p>वेदनिर्णयात्मिका मीमांसा= वेदान्तः । तथाहि सामवेदे प्राचीनशाल(ला)श्रुतिः- <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘स वेदान्तकृत् स कालक इति । स ह्येव युक्तिसूत्रकृत् स कालक इति’</span> इति ॥१५ ॥</p> | <p>वेदनिर्णयात्मिका मीमांसा= वेदान्तः । तथाहि सामवेदे प्राचीनशाल(ला)श्रुतिः- <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘स वेदान्तकृत् स कालक इति । स ह्येव युक्तिसूत्रकृत् स कालक इति’</span> इति ॥१५ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 7,212: | Line 8,154: | ||
<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे पुराणपुुरुषोत्तमयोगो नाम पञ्चदशोऽध्यायः ॥</div> | <div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे पुराणपुुरुषोत्तमयोगो नाम पञ्चदशोऽध्यायः ॥</div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C15_V20"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C15_V20_B01" data-verse="BGB_C15_V20"> | <div class="bhashya" id="BGB_C15_V20_B01" data-verse="BGB_C15_V20"> | ||
<p>क्षरभूतानि ब्रह्मादीनि । कूटस्थः प्रकृतिः । तथा च शार्कराक्ष्यश्रुतिः-</p> | <p>क्षरभूतानि ब्रह्मादीनि । कूटस्थः प्रकृतिः । तथा च शार्कराक्ष्यश्रुतिः-</p> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘प्रजापतिप्रमुखाः सर्वजीवाः क्षरोऽक्षरः पुरुषो वै प्रधानम् । तदुत्तमं चान्यमुदाहरन्ति जालाजालं मातरिश्वानमेकम् ॥’</span> इति॥ १६-२० ॥ | <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘प्रजापतिप्रमुखाः सर्वजीवाः क्षरोऽक्षरः पुरुषो वै प्रधानम् । तदुत्तमं चान्यमुदाहरन्ति जालाजालं मातरिश्वानमेकम् ॥’</span> इति॥ १६-२० ॥ | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 7,239: | Line 8,184: | ||
<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote> | <blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C16_V01"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C16_V01_B01" data-verse="BGB_C16_V01"> | <div class="bhashya" id="BGB_C16_V01_B01" data-verse="BGB_C16_V01"> | ||
<p>तपः ब्रह्मचर्यादि । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ब्रह्मचर्यादिकं तपः’</span> इति ह्यभिधानम् ॥ १ ॥</p> | <p>तपः ब्रह्मचर्यादि । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ब्रह्मचर्यादिकं तपः’</span> इति ह्यभिधानम् ॥ १ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 7,252: | Line 8,200: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C16_V02"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C16_V02_B01" data-verse="BGB_C16_V02"> | <div class="bhashya" id="BGB_C16_V02_B01" data-verse="BGB_C16_V02"> | ||
<p>पैशुनं परोपद्रवनिमित्तदोषाणां राजादेः कथनम् ।</p> | <p>पैशुनं परोपद्रवनिमित्तदोषाणां राजादेः कथनम् ।</p> | ||
| Line 7,257: | Line 8,206: | ||
<p>लौल्यं= रागः । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘रागो लौल्यं तथा रक्तिः’</span> इत्यभिधानात् ।</p> | <p>लौल्यं= रागः । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘रागो लौल्यं तथा रक्तिः’</span> इत्यभिधानात् ।</p> | ||
<p>अचापलं स्थैर्यम् । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘चपलश्चञ्चलोऽस्थिरः’</span> इत्यभिधानात् ॥२ ॥</p> | <p>अचापलं स्थैर्यम् । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘चपलश्चञ्चलोऽस्थिरः’</span> इत्यभिधानात् ॥२ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 7,304: | Line 8,255: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C16_V03"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C16_V07_B01" data-verse="BGB_C16_V07"> | <div class="bhashya" id="BGB_C16_V07_B01" data-verse="BGB_C16_V07"> | ||
<p>क्षमा तु क्रोधाभावेन सहापकर्तुरनपकृतिः । ‘अक्रोधोदोषकृच्छत्रोः क्षमावान् स निगद्यते’ इत्यभिधानात् । दैवीं सम्पदम् अभि जातः प्रति जातः॥३-७॥</p> | <p>क्षमा तु क्रोधाभावेन सहापकर्तुरनपकृतिः । ‘अक्रोधोदोषकृच्छत्रोः क्षमावान् स निगद्यते’ इत्यभिधानात् । दैवीं सम्पदम् अभि जातः प्रति जातः॥३-७॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 7,326: | Line 8,280: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C16_V08"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C16_V08_B01" data-verse="BGB_C16_V09"> | <div class="bhashya" id="BGB_C16_V08_B01" data-verse="BGB_C16_V09"> | ||
<p>जगतः सत्यं प्रतिष्ठा ईश्वरश्च विष्णुः । तद्वैपरीत्येनाऽहुः ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakaopanishat-id">‘तस्योपनिषत् सत्यस्य सत्यमिति । प्राणा वै सत्यम्, तेषामेष सत्यम्’(बृ.८.१.२०) ।</span></span> इति हि श्रुतिः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakaopanishat-id">‘द्वे वा व ब्रह्मणो रूपे चामूर्तं चैवामूर्तं च स्थितं च यच्च सच्च त्यच्च’(बृ.२.३.१)</span></span> इति च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘तस्योपनिषत् सत्यस्य सत्यम् इति, एष ह्येवैतत् सादयति यामयति चेति’</span></span> इति च प्राचीनशालाश्रुतिः । परस्परसम्भवो ह्युक्तः- ‘अन्नाद्भवन्ति भूतानि’(३.१४) इत्यादिना ॥९ ॥</p> | <p>जगतः सत्यं प्रतिष्ठा ईश्वरश्च विष्णुः । तद्वैपरीत्येनाऽहुः ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakaopanishat-id">‘तस्योपनिषत् सत्यस्य सत्यमिति । प्राणा वै सत्यम्, तेषामेष सत्यम्’(बृ.८.१.२०) ।</span></span> इति हि श्रुतिः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakaopanishat-id">‘द्वे वा व ब्रह्मणो रूपे चामूर्तं चैवामूर्तं च स्थितं च यच्च सच्च त्यच्च’(बृ.२.३.१)</span></span> इति च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘तस्योपनिषत् सत्यस्य सत्यम् इति, एष ह्येवैतत् सादयति यामयति चेति’</span></span> इति च प्राचीनशालाश्रुतिः । परस्परसम्भवो ह्युक्तः- ‘अन्नाद्भवन्ति भूतानि’(३.१४) इत्यादिना ॥९ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 7,339: | Line 8,296: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C16_V10"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C16_V10_B01" data-verse="BGB_C16_V10"> | <div class="bhashya" id="BGB_C16_V10_B01" data-verse="BGB_C16_V10"> | ||
<p>दुष्पूरो हि कामः ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘पाताल इव दुष्पूरो मां हि क्लेशयते सदा।’(कुम्भ-म.भा.१२.१७६.३९)</span></span>इति हि मोक्षधर्मे ॥१० ॥</p> | <p>दुष्पूरो हि कामः ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘पाताल इव दुष्पूरो मां हि क्लेशयते सदा।’(कुम्भ-म.भा.१२.१७६.३९)</span></span>इति हि मोक्षधर्मे ॥१० ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 7,415: | Line 8,375: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C16_V18"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C16_V18_B01" data-verse="BGB_C16_V18"> | <div class="bhashya" id="BGB_C16_V18_B01" data-verse="BGB_C16_V18"> | ||
<span class="gr-prateeka">मामात्मपरदेहेष्विति ॥</span> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘न कस्यचिद् विष्णुः कारयिता । यदि स्यान्मामपी(न्ममापी)दानीं कारयतु’</span></span>इत्यादि । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘ईश्वरो यदि सर्वस्य कारकः कारयीत माम् । अद्येति वादिनं ब्रूयात् सदाऽधो यास्यसीति तु ॥’</span></span> इति हि सामवेदे यास्कश्रुतिः ॥ १८ ॥ | <span class="gr-prateeka">मामात्मपरदेहेष्विति ॥</span> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘न कस्यचिद् विष्णुः कारयिता । यदि स्यान्मामपी(न्ममापी)दानीं कारयतु’</span></span>इत्यादि । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘ईश्वरो यदि सर्वस्य कारकः कारयीत माम् । अद्येति वादिनं ब्रूयात् सदाऽधो यास्यसीति तु ॥’</span></span> इति हि सामवेदे यास्कश्रुतिः ॥ १८ ॥ | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 7,497: | Line 8,460: | ||
<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote> | <blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C17_V01"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C17_V01_B01" data-verse="BGB_C17_V01"> | <div class="bhashya" id="BGB_C17_V01_B01" data-verse="BGB_C17_V01"> | ||
<p>शास्त्रविधिमुत्सृज्य= अज्ञात्वा एव । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Manusmruti-id">‘वेदः कृत्स्नोऽधिगन्तव्यः सरहस्यो द्विजन्मना।’(म.स्मृ.२.२३५)</span></span> इति विधिरुत्सृष्टो हि तैः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Manusmriti-id">‘ये वै वेदं न पठन्ते न चार्थं वेदोज्झितांस्तान् विद्धि सानूनबुद्धीन्’ ।</span></span>इति च माधुच्छन्दसश्रुतिः । अन्यथा तु ‘तामसाः’ इत्येवोच्येत, नतु विभज्य । यदि सात्त्विकाः तर्हि नोत्सृष्टशास्त्राः । नहि वेदविरुद्धो धर्मः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Manusmruthi-id">‘वेदोऽखिलो धर्ममूलम्, स्मृतिशीले च तद्विदाम्’(म.स्मृ.२.६) ।</span></span>इति हि स्मृतिः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘वेदप्रणिहितो धर्मो ह्यधर्मस्तद्विपर्ययः’(भाग.६.१.४०)</span></span> इति भागवते ॥१ ॥</p> | <p>शास्त्रविधिमुत्सृज्य= अज्ञात्वा एव । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Manusmruti-id">‘वेदः कृत्स्नोऽधिगन्तव्यः सरहस्यो द्विजन्मना।’(म.स्मृ.२.२३५)</span></span> इति विधिरुत्सृष्टो हि तैः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Manusmriti-id">‘ये वै वेदं न पठन्ते न चार्थं वेदोज्झितांस्तान् विद्धि सानूनबुद्धीन्’ ।</span></span>इति च माधुच्छन्दसश्रुतिः । अन्यथा तु ‘तामसाः’ इत्येवोच्येत, नतु विभज्य । यदि सात्त्विकाः तर्हि नोत्सृष्टशास्त्राः । नहि वेदविरुद्धो धर्मः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Manusmruthi-id">‘वेदोऽखिलो धर्ममूलम्, स्मृतिशीले च तद्विदाम्’(म.स्मृ.२.६) ।</span></span>इति हि स्मृतिः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘वेदप्रणिहितो धर्मो ह्यधर्मस्तद्विपर्ययः’(भाग.६.१.४०)</span></span> इति भागवते ॥१ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 7,512: | Line 8,478: | ||
<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote> | <blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C17_V02"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C17_V02_B01" data-verse="BGB_C17_V02"> | <div class="bhashya" id="BGB_C17_V02_B01" data-verse="BGB_C17_V02"> | ||
<p>अतो विभज्याह- त्रिविधेत्यादिना ॥ २ ॥</p> | <p>अतो विभज्याह- त्रिविधेत्यादिना ॥ २ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 7,525: | Line 8,494: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C17_V03"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C17_V03_B01" data-verse="BGB_C17_V03"> | <div class="bhashya" id="BGB_C17_V03_B01" data-verse="BGB_C17_V03"> | ||
<p>सत्त्वानुरूपा चित्तानुरूपा । यो यच्छ्रद्धः स एव स सात्त्विकश्रद्धः सात्त्विक इत्यादि ॥ ३ ॥</p> | <p>सत्त्वानुरूपा चित्तानुरूपा । यो यच्छ्रद्धः स एव स सात्त्विकश्रद्धः सात्त्विक इत्यादि ॥ ३ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 7,538: | Line 8,510: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C17_V04"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C17_V04_B01" data-verse="BGB_C17_V04"> | <div class="bhashya" id="BGB_C17_V04_B01" data-verse="BGB_C17_V04"> | ||
<p>कः सात्त्विकश्रद्धः ? इत्यादि विभज्याह - यजन्त इत्यादिना ॥ ४॥</p> | <p>कः सात्त्विकश्रद्धः ? इत्यादि विभज्याह - यजन्त इत्यादिना ॥ ४॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 7,560: | Line 8,535: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C17_V06"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C17_V06_B01" data-verse="BGB_C17_V06"> | <div class="bhashya" id="BGB_C17_V06_B01" data-verse="BGB_C17_V06"> | ||
<p>भगवत्कर्शनं नाम अल्पत्वदृष्टिरेव । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘यो वै महान्तं परमं पुमांसं नैवं द्रष्टा कर्शकः सोऽतिपापी’ ।</span></span>इत्यनभिम्लान(त)श्रुतिः ।</p> | <p>भगवत्कर्शनं नाम अल्पत्वदृष्टिरेव । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘यो वै महान्तं परमं पुमांसं नैवं द्रष्टा कर्शकः सोऽतिपापी’ ।</span></span>इत्यनभिम्लान(त)श्रुतिः ।</p> | ||
<p>आसुरो निश्चयो येषां त आसुरनिश्चयाः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘देवास्तु सात्त्विकाः प्रोक्ताः दैत्या राजसतामसाः।’</span></span>इति ह्याग्निवेश्यश्रुतिः ॥ ६॥</p> | <p>आसुरो निश्चयो येषां त आसुरनिश्चयाः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘देवास्तु सात्त्विकाः प्रोक्ताः दैत्या राजसतामसाः।’</span></span>इति ह्याग्निवेश्यश्रुतिः ॥ ६॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 7,583: | Line 8,561: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C17_V08"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C17_V08_B01" data-verse="BGB_C17_V08"> | <div class="bhashya" id="BGB_C17_V08_B01" data-verse="BGB_C17_V08"> | ||
<p>प्रीतिः आनन्तरिका । हृद्यत्वं दर्शने । स्थिराश्च न तदैव पक्वा भवन्ति । तथा ह्याज्यादयः ॥ ८ ॥</p> | <p>प्रीतिः आनन्तरिका । हृद्यत्वं दर्शने । स्थिराश्च न तदैव पक्वा भवन्ति । तथा ह्याज्यादयः ॥ ८ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 7,659: | Line 8,640: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C17_V16"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C17_V16_B01" data-verse="BGB_C17_V16"> | <div class="bhashya" id="BGB_C17_V16_B01" data-verse="BGB_C17_V16"> | ||
<span class="gr-moola">सौम्यत्वम्</span> अक्रौर्यम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अक्रूरः सौम्य उच्यते’</span></span>इति ह्यभिधानम् । <span class="gr-moola">मौनं</span> मननशीलत्वम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyaka-id">‘बाल्यं च पाण्डित्यं च निर्विद्याथ मुनिः’(बृ.अ.५,ब्रा.५.१)</span></span> इति हि श्रुतिः । | <span class="gr-moola">सौम्यत्वम्</span> अक्रौर्यम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अक्रूरः सौम्य उच्यते’</span></span>इति ह्यभिधानम् । <span class="gr-moola">मौनं</span> मननशीलत्वम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyaka-id">‘बाल्यं च पाण्डित्यं च निर्विद्याथ मुनिः’(बृ.अ.५,ब्रा.५.१)</span></span> इति हि श्रुतिः । | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘एतेन हीदं सर्वम् अनन्तं मतम् । यदनेनेदं सर्वं मतं तस्मान्मुनिस्तस्मान्मुनिरित्याचक्षते’ ।</span></span>इति हि भाल्लवेयश्रुतिः । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘एतेन हीदं सर्वम् अनन्तं मतम् । यदनेनेदं सर्वं मतं तस्मान्मुनिस्तस्मान्मुनिरित्याचक्षते’ ।</span></span>इति हि भाल्लवेयश्रुतिः । | ||
कथं चान्यथा मानसं तपः स्यात् ? ॥१६ ॥ | कथं चान्यथा मानसं तपः स्यात् ? ॥१६ ॥ | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 7,737: | Line 8,721: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C17_V24"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C17_V24_B01" data-verse="BGB_C17_V24"> | <div class="bhashya" id="BGB_C17_V24_B01" data-verse="BGB_C17_V24"> | ||
<p>पुनश्च कर्मादीतिकर्तव्यताविधानार्थमर्थवादमाह- ओं तत् सत् इत्यादिना ॥ परस्य ब्रह्मणो ह्येतानि नामानि-</p> | <p>पुनश्च कर्मादीतिकर्तव्यताविधानार्थमर्थवादमाह- ओं तत् सत् इत्यादिना ॥ परस्य ब्रह्मणो ह्येतानि नामानि-</p> | ||
| Line 7,745: | Line 8,730: | ||
<div class="bhashya" id="BGB_C17_V24_B02" data-verse="BGB_C17_V24"> | <div class="bhashya" id="BGB_C17_V24_B02" data-verse="BGB_C17_V24"> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘सदेव सोम्येदमग्र आसीत्’(छा.६.२.१)</span> इति च । <span class="gr-reference gr-ref-Taittareeya-id">‘ओम् इति ब्रह्म’(तै.उ.१.८.१)</span> इति च । तेन ब्रह्मणा । आत्मपूजार्थम् । वेदविधिः व्यञ्जनम् । मा तूक्ता पुरस्तात् ॥ २४ ॥ | <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘सदेव सोम्येदमग्र आसीत्’(छा.६.२.१)</span> इति च । <span class="gr-reference gr-ref-Taittareeya-id">‘ओम् इति ब्रह्म’(तै.उ.१.८.१)</span> इति च । तेन ब्रह्मणा । आत्मपूजार्थम् । वेदविधिः व्यञ्जनम् । मा तूक्ता पुरस्तात् ॥ २४ ॥ | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 7,756: | Line 8,743: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C17_V25"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C17_V25_B01" data-verse="BGB_C17_V25"> | <div class="bhashya" id="BGB_C17_V25_B01" data-verse="BGB_C17_V25"> | ||
<p>‘तत् फलं मे स्यात्’ इत्यनभिसन्धाय ॥ २५ ॥</p> | <p>‘तत् फलं मे स्यात्’ इत्यनभिसन्धाय ॥ २५ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 7,789: | Line 8,779: | ||
<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे श्रद्धात्रयविभागयोगो नाम सप्तदशोध्यायः ॥</div> | <div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे श्रद्धात्रयविभागयोगो नाम सप्तदशोध्यायः ॥</div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C17_V28"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C17_V28_B01" data-verse="BGB_C17_V28"> | <div class="bhashya" id="BGB_C17_V28_B01" data-verse="BGB_C17_V28"> | ||
<p>सद्भावशब्देन प्रजननं सूचितम् । ‘ओम्’ इत्युक्त्वा, अनभिसन्धाय फलम्, यज्ञदानतपआदिकृताम् अतिप्रीतेः नामसाम्याद् ब्रह्मैव निष्पादितं भवतीत्याशयः । तथा च ऋग्वेदखिलेषु-</p> | <p>सद्भावशब्देन प्रजननं सूचितम् । ‘ओम्’ इत्युक्त्वा, अनभिसन्धाय फलम्, यज्ञदानतपआदिकृताम् अतिप्रीतेः नामसाम्याद् ब्रह्मैव निष्पादितं भवतीत्याशयः । तथा च ऋग्वेदखिलेषु-</p> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘ओं यज्ञाद्या निष्फलं कर्म तत् स्यात् सद् वै तदर्थं कर्म वदन्ति वेदाः । तच्छब्दानां सन्निधेर्ब्रह्मप्रीतेः तद्रूपत्वाज्जनितं ब्रह्म तस्य ॥’</span> इति ॥ २६-२८ ॥ | <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘ओं यज्ञाद्या निष्फलं कर्म तत् स्यात् सद् वै तदर्थं कर्म वदन्ति वेदाः । तच्छब्दानां सन्निधेर्ब्रह्मप्रीतेः तद्रूपत्वाज्जनितं ब्रह्म तस्य ॥’</span> इति ॥ २६-२८ ॥ | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 7,827: | Line 8,820: | ||
<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote> | <blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C18_V02"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C18_V02_B01" data-verse="BGB_C18_V02"> | <div class="bhashya" id="BGB_C18_V02_B01" data-verse="BGB_C18_V02"> | ||
<p>फलानिच्छया अकरणेन वा काम्यकर्मणो न्यासः सन्न्यासः । त्यागस्तु फलत्याग एव । तथाहि प्राचीनशालश्रुतिः- <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘अनिच्छयाकर्मणा वापि काम्यकर्मन्यासो न्यासः, फलत्यागस्तु त्यागः।’</span> इति ॥ १, २ ॥</p> | <p>फलानिच्छया अकरणेन वा काम्यकर्मणो न्यासः सन्न्यासः । त्यागस्तु फलत्याग एव । तथाहि प्राचीनशालश्रुतिः- <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘अनिच्छयाकर्मणा वापि काम्यकर्मन्यासो न्यासः, फलत्यागस्तु त्यागः।’</span> इति ॥ १, २ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 7,840: | Line 8,836: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C18_V03"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C18_V03_B01" data-verse="BGB_C18_V03"> | <div class="bhashya" id="BGB_C18_V03_B01" data-verse="BGB_C18_V03"> | ||
<p>‘मनीषिणः’ इति (उक्तत्वात्) विशेषणात् पूर्वपक्षोऽपि ग्राह्य एव । फलत्यागेन त्यागो विवक्षितो यज्ञादेस्तत्पक्षे । ‘यस्तु कर्मफलत्यागी’(१८.११) इति च वक्ष्यति । अत एक एवायं पक्षः ॥ ३ ॥</p> | <p>‘मनीषिणः’ इति (उक्तत्वात्) विशेषणात् पूर्वपक्षोऽपि ग्राह्य एव । फलत्यागेन त्यागो विवक्षितो यज्ञादेस्तत्पक्षे । ‘यस्तु कर्मफलत्यागी’(१८.११) इति च वक्ष्यति । अत एक एवायं पक्षः ॥ ३ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 7,853: | Line 8,852: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C18_V04"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C18_V04_B01" data-verse="BGB_C18_V04"> | <div class="bhashya" id="BGB_C18_V04_B01" data-verse="BGB_C18_V04"> | ||
<p>तत्प्रकारं चाह - निश्चयमित्यादिना ॥ ४ ॥</p> | <p>तत्प्रकारं चाह - निश्चयमित्यादिना ॥ ४ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 7,911: | Line 8,913: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C18_V10"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C18_V10_B01" data-verse="BGB_C18_V10"> | <div class="bhashya" id="BGB_C18_V10_B01" data-verse="BGB_C18_V10"> | ||
<p>यज्ञभेद उक्तो ‘द्रव्ययज्ञाः’(४.२८) इत्यादिना । दाने तु अभयदानमन्तर्भवति । एतेषां मध्ये यत्किञ्चिद् यज्ञादिकं कर्तव्यमेवेत्यर्थः । अन्यथा <span class="gr-reference gr-ref-Smriti-id">‘ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थो यतिस्तथा । यदीच्छेत् मोक्षमास्थातुम् उत्तमाश्रममाश्रयेत् ॥’</span> इत्यादिव्यासस्मृतिविरोधः । ज्ञानयज्ञविद्याऽभयदानब्रह्मचर्यादितपसो हि ते । अतो यद्वचोऽन्यथा प्रतीयते अधिकारभेदेन तद् योज्यम् । अन्यथेतरेषां गत्यभावात् ॥ १० ॥</p> | <p>यज्ञभेद उक्तो ‘द्रव्ययज्ञाः’(४.२८) इत्यादिना । दाने तु अभयदानमन्तर्भवति । एतेषां मध्ये यत्किञ्चिद् यज्ञादिकं कर्तव्यमेवेत्यर्थः । अन्यथा <span class="gr-reference gr-ref-Smriti-id">‘ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थो यतिस्तथा । यदीच्छेत् मोक्षमास्थातुम् उत्तमाश्रममाश्रयेत् ॥’</span> इत्यादिव्यासस्मृतिविरोधः । ज्ञानयज्ञविद्याऽभयदानब्रह्मचर्यादितपसो हि ते । अतो यद्वचोऽन्यथा प्रतीयते अधिकारभेदेन तद् योज्यम् । अन्यथेतरेषां गत्यभावात् ॥ १० ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 7,924: | Line 8,929: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C18_V11"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C18_V11_B01" data-verse="BGB_C18_V11"> | <div class="bhashya" id="BGB_C18_V11_B01" data-verse="BGB_C18_V11"> | ||
<p>अन्यः त्यागार्थो न युक्त इत्याह- न हीति ॥ ११ ॥</p> | <p>अन्यः त्यागार्थो न युक्त इत्याह- न हीति ॥ ११ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 7,937: | Line 8,945: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C18_V12"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C18_V12_B01" data-verse="BGB_C18_V12"> | <div class="bhashya" id="BGB_C18_V12_B01" data-verse="BGB_C18_V12"> | ||
<p>त्यागं स्तौति- अनिष्टमिति ॥ १२ ॥</p> | <p>त्यागं स्तौति- अनिष्टमिति ॥ १२ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 7,950: | Line 8,961: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C18_V13"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C18_V13_B01" data-verse="BGB_C18_V13"> | <div class="bhashya" id="BGB_C18_V13_B01" data-verse="BGB_C18_V13"> | ||
<p>पुनः संन्यासं प्रपञ्चयितुं कर्मकारणान्याह - पञ्चेत्यादिना ॥ साङ्ख्यकृतान्ते ज्ञानसिद्धान्ते ॥ १३ ॥</p> | <p>पुनः संन्यासं प्रपञ्चयितुं कर्मकारणान्याह - पञ्चेत्यादिना ॥ साङ्ख्यकृतान्ते ज्ञानसिद्धान्ते ॥ १३ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 7,972: | Line 8,986: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C18_V15"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C18_V15_B01" data-verse="BGB_C18_V15"> | <div class="bhashya" id="BGB_C18_V15_B01" data-verse="BGB_C18_V15"> | ||
<p>अधिष्ठानं देहादिः । कर्ता विष्णुः । स हि ‘सर्वस्य कर्ता’ इत्युक्तम् । जीवस्य चाकर्तृत्वे प्रमाणमुक्तम् । करणम् इन्द्रियादि च । चेष्टाः क्रियाः । हस्तादिक्रियाभिः होमादिकर्माणि जायन्ते । ध्यानादेरपि मानसी चेष्टा कारणम् । पूर्वतनचेष्टाऽपि संस्कारकारणत्वेन भवति । दैवम् अदृष्टम् । तथाचायास्यश्रुतिः- <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘देहो ब्रह्माथेन्द्रियाद्याः क्रियाश्च तथाऽदृष्टं पञ्चमं कर्महेतुः’</span> । इति ॥ १४, १५ ॥</p> | <p>अधिष्ठानं देहादिः । कर्ता विष्णुः । स हि ‘सर्वस्य कर्ता’ इत्युक्तम् । जीवस्य चाकर्तृत्वे प्रमाणमुक्तम् । करणम् इन्द्रियादि च । चेष्टाः क्रियाः । हस्तादिक्रियाभिः होमादिकर्माणि जायन्ते । ध्यानादेरपि मानसी चेष्टा कारणम् । पूर्वतनचेष्टाऽपि संस्कारकारणत्वेन भवति । दैवम् अदृष्टम् । तथाचायास्यश्रुतिः- <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘देहो ब्रह्माथेन्द्रियाद्याः क्रियाश्च तथाऽदृष्टं पञ्चमं कर्महेतुः’</span> । इति ॥ १४, १५ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 7,985: | Line 9,002: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C18_V16"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C18_V16_B01" data-verse="BGB_C18_V16"> | <div class="bhashya" id="BGB_C18_V16_B01" data-verse="BGB_C18_V16"> | ||
<p>केवलं निष्क्रियम् । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘एनं केवलमात्मानं निष्क्रियत्वाद् वदन्ति हि।’</span> इति तत्रैव ॥१६ ॥</p> | <p>केवलं निष्क्रियम् । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘एनं केवलमात्मानं निष्क्रियत्वाद् वदन्ति हि।’</span> इति तत्रैव ॥१६ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 7,998: | Line 9,018: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C18_V17"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C18_V17_B01" data-verse="BGB_C18_V17"> | <div class="bhashya" id="BGB_C18_V17_B01" data-verse="BGB_C18_V17"> | ||
<p>तज्ज्ञानं स्तौति- यस्येति ॥ यस्त्वीषद् बध्यते स ईषदहङ्कारी च ॥१७ ॥</p> | <p>तज्ज्ञानं स्तौति- यस्येति ॥ यस्त्वीषद् बध्यते स ईषदहङ्कारी च ॥१७ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 8,011: | Line 9,034: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C18_V18"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C18_V18_B01" data-verse="BGB_C18_V18"> | <div class="bhashya" id="BGB_C18_V18_B01" data-verse="BGB_C18_V18"> | ||
<p>एवं तर्हि न पुरुषमपेक्ष्य विधिः ? अकर्तृत्वात् , इत्यत आह- ज्ञानमिति ॥ त्रिविधा कर्मचोदना । एतत् त्रिविधमपेक्ष्य कर्मविधिरिति त्रिविधा इत्युच्यते । कारणानि सङ्क्षिप्याऽह- करणमिति ॥ कर्मसङ्ग्रहः कर्मकारणसङ्क्षेपः । अधिष्ठानादि करण एवान्तर्भूतम् ।</p> | <p>एवं तर्हि न पुरुषमपेक्ष्य विधिः ? अकर्तृत्वात् , इत्यत आह- ज्ञानमिति ॥ त्रिविधा कर्मचोदना । एतत् त्रिविधमपेक्ष्य कर्मविधिरिति त्रिविधा इत्युच्यते । कारणानि सङ्क्षिप्याऽह- करणमिति ॥ कर्मसङ्ग्रहः कर्मकारणसङ्क्षेपः । अधिष्ठानादि करण एवान्तर्भूतम् ।</p> | ||
| Line 8,021: | Line 9,045: | ||
<div class="bhashya" id="BGB_C18_V18_B02" data-verse="BGB_C18_V18"> | <div class="bhashya" id="BGB_C18_V18_B02" data-verse="BGB_C18_V18"> | ||
<p>वस्तुतोऽकर्तृत्वेऽप्याभिमानिकं कर्तृत्वं तस्यैव । स्वातन्त्र्यं च जडम् अपेक्ष्येति न प्रवृत्तिविधिवैयर्थ्यम् । सर्वं चैतद् अनुभवोक्तप्रमाणसिद्धमिति न पृथक् प्रमाणमुच्यते ॥१८ ॥</p> | <p>वस्तुतोऽकर्तृत्वेऽप्याभिमानिकं कर्तृत्वं तस्यैव । स्वातन्त्र्यं च जडम् अपेक्ष्येति न प्रवृत्तिविधिवैयर्थ्यम् । सर्वं चैतद् अनुभवोक्तप्रमाणसिद्धमिति न पृथक् प्रमाणमुच्यते ॥१८ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 8,032: | Line 9,058: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C18_V19"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C18_V19_B01" data-verse="BGB_C18_V19"> | <div class="bhashya" id="BGB_C18_V19_B01" data-verse="BGB_C18_V19"> | ||
<p>पुनः साधनप्रथनाय गुणभेदानाह- ज्ञानमित्यादिना ॥ गुणसङ्ख्याने गुणगणनप्रकरणे ॥ १९ ॥</p> | <p>पुनः साधनप्रथनाय गुणभेदानाह- ज्ञानमित्यादिना ॥ गुणसङ्ख्याने गुणगणनप्रकरणे ॥ १९ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 8,045: | Line 9,074: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C18_V20"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C18_V20_B01" data-verse="BGB_C18_V20"> | <div class="bhashya" id="BGB_C18_V20_B01" data-verse="BGB_C18_V20"> | ||
<p>एकं भावं विष्णुम् ॥ २० ॥</p> | <p>एकं भावं विष्णुम् ॥ २० ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 8,121: | Line 9,153: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C18_V28"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C18_V28_B01" data-verse="BGB_C18_V28"> | <div class="bhashya" id="BGB_C18_V28_B01" data-verse="BGB_C18_V28"> | ||
<p>परकृतं दोषं दीर्घकालकृतमपपि अनुचितं यः सूचयति स दीर्घसूत्री ।</p> | <p>परकृतं दोषं दीर्घकालकृतमपपि अनुचितं यः सूचयति स दीर्घसूत्री ।</p> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">परेण यः कृतो दोषो दीर्घकालकृतोऽपि वा । यस्तस्य सूचको दोषाद् दीर्घसूत्री स उच्यते ॥’</span> इत्यभिधानात् ॥२८ ॥ | <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">परेण यः कृतो दोषो दीर्घकालकृतोऽपि वा । यस्तस्य सूचको दोषाद् दीर्घसूत्री स उच्यते ॥’</span> इत्यभिधानात् ॥२८ ॥ | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 8,153: | Line 9,188: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C18_V31"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C18_V31_B01" data-verse="BGB_C18_V31"> | <div class="bhashya" id="BGB_C18_V31_B01" data-verse="BGB_C18_V31"> | ||
<p>यथार्थत्वनियमाभावे राजस्याः । अन्यथा तामस्याः, भेदाभावात् ॥३१ ॥</p> | <p>यथार्थत्वनियमाभावे राजस्याः । अन्यथा तामस्याः, भेदाभावात् ॥३१ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 8,319: | Line 9,357: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C18_V49"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C18_V49_B01" data-verse="BGB_C18_V49"> | <div class="bhashya" id="BGB_C18_V49_B01" data-verse="BGB_C18_V49"> | ||
<p>नैष्कर्म्यसिद्धिं नैष्कर्म्यफलां योगसिद्धिम् ॥ ४९ ॥</p> | <p>नैष्कर्म्यसिद्धिं नैष्कर्म्यफलां योगसिद्धिम् ॥ ४९ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 8,332: | Line 9,373: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C18_V50"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C18_V50_B01" data-verse="BGB_C18_V50"> | <div class="bhashya" id="BGB_C18_V50_B01" data-verse="BGB_C18_V50"> | ||
<p>यथा येनोपायेन सिद्धिं प्राप्तो ब्रह्म प्राप्नोति तथा निबोध । या सिद्धिः ज्ञानस्य परा निष्ठा ॥ ५० ॥</p> | <p>यथा येनोपायेन सिद्धिं प्राप्तो ब्रह्म प्राप्नोति तथा निबोध । या सिद्धिः ज्ञानस्य परा निष्ठा ॥ ५० ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 8,363: | Line 9,407: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C18_V53"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C18_V53_B01" data-verse="BGB_C18_V53"> | <div class="bhashya" id="BGB_C18_V53_B01" data-verse="BGB_C18_V53"> | ||
<p>ब्रह्मभूयाय कल्पते । ब्रह्मणि भावो ब्रह्मभूयम् । ब्रह्मणि स्थितिः सर्वदा तन्मनस्कतेत्यर्थः ॥ ५३ ॥</p> | <p>ब्रह्मभूयाय कल्पते । ब्रह्मणि भावो ब्रह्मभूयम् । ब्रह्मणि स्थितिः सर्वदा तन्मनस्कतेत्यर्थः ॥ ५३ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 8,394: | Line 9,441: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C18_V56"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C18_V56_B01" data-verse="BGB_C18_V56"> | <div class="bhashya" id="BGB_C18_V56_B01" data-verse="BGB_C18_V56"> | ||
<p>पुनरन्तरङ्गसाधनान्युक्त्वोपसंहरति- सर्वकर्माणीत्यादिना ॥ ५६ ॥</p> | <p>पुनरन्तरङ्गसाधनान्युक्त्वोपसंहरति- सर्वकर्माणीत्यादिना ॥ ५६ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 8,452: | Line 9,502: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C18_V62"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C18_V62_B01" data-verse="BGB_C18_V62"> | <div class="bhashya" id="BGB_C18_V62_B01" data-verse="BGB_C18_V62"> | ||
<p>परोक्षवचनं तु द्रोणं प्रति भीमवचनवत् ॥ ६२ ॥</p> | <p>परोक्षवचनं तु द्रोणं प्रति भीमवचनवत् ॥ ६२ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 8,492: | Line 9,545: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C18_V66"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C18_V66_B01" data-verse="BGB_C18_V66"> | <div class="bhashya" id="BGB_C18_V66_B01" data-verse="BGB_C18_V66"> | ||
<p>धर्मत्यागः फलत्यागः । कथमन्यथा युद्धविधिः ? ‘यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते’(१८.११) इति चोक्तम् ॥ ६६ ॥</p> | <p>धर्मत्यागः फलत्यागः । कथमन्यथा युद्धविधिः ? ‘यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते’(१८.११) इति चोक्तम् ॥ ६६ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 8,610: | Line 9,666: | ||
<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे मोक्षसन्न्यासयोगो नाम अष्टादशोऽध्यायः ॥</div> | <div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे मोक्षसन्न्यासयोगो नाम अष्टादशोऽध्यायः ॥</div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C18_V78"> | |||
<div class="bhashya" id="BGB_C18_V78_B01" data-verse="BGB_C18_V78"> | <div class="bhashya" id="BGB_C18_V78_B01" data-verse="BGB_C18_V78"> | ||
<p>पूर्णादोषमहाविष्णोः गीतामाश्रित्य लेशतः ।</p> | <p>पूर्णादोषमहाविष्णोः गीतामाश्रित्य लेशतः ।</p> | ||
<p>निरूपणं कृतं तेन प्रीयतां मे सदा विभुः ॥</p> | <p>निरूपणं कृतं तेन प्रीयतां मे सदा विभुः ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||