Bhagavatatatparyanirnaya/C1/S15: Difference between revisions

← Older edit Newer edit →

Revision as of 16:45, 9 April 2026

सूत उवाच—वासुदेवाङ्घ्र्यभिध्यानपरिबृंहितरंहसा ।

ज्ञानिनां प्रारब्धस्यैव निर्मथनं योग्यस्यैव ।

'महता कारणेनैव प्रारब्धान्यपि कानिचित् । कर्माणि क्षयमायान्ति ब्रह्मदृष्टिमतः क्वचित्। इति भविष्यत्पर्वणि ।

तेषामपि काम्यकर्मफलदृष्टेश्च ॥ १ ॥

गीतं भगवता ज्ञानं यत्तत्सङ्ग्राममूर्धनि ।कालकर्मतमोरुद्धं पुनरध्यगमद्विभुः ॥ २ ॥

तम आदिरोधश्च प्रारब्धकर्मणैव ।

'ज्ञानादिव्यक्तिरव्यक्तिः सुखदुःखादिकं तथा ।

सुदृष्टब्रह्मतत्त्वानां भवत्यारब्धकर्मणा । इति ब्रह्मवैवर्ते ॥ २ ॥

विशोको ब्रह्मसम्पत्या सञ्छिन्नद्वैतसंशयः ।लीनप्रकृतिनैर्गुण्यादलिङ्गत्वादसम्भवः ॥ ३ ॥

ब्रह्मसम्पत्तिरवगतिः ।

'भगवन्तं विनाऽन्यत्र प्रवृत्त्यादिप्रकाशनम् । प्रारब्धकर्मणैव स्यात् कदाचिज्ज्ञानिनामपि । तां द्वैतदृष्टिं मे देव छिन्धि ज्ञानवरासिना। इति ब्राह्मे । तदेव सञ्छिन्नद्वैतसंशयत्वम् । लीनप्रकृतित्वं नैर्गुण्यं च लीनप्रकृतिनैर्गुण्यम् । तस्मादसूक्ष्मशरीरत्वाद् अनारब्धकर्ममूलत्वात् असम्भवः पुनरुत्पत्तिवर्जितः । ज्ञानोदयकाल एवैवंभूतः सन् पुनरध्यगच्छत् । 'प्रकृतिं स्वात्मसंश्लिष्टां गुणान् सत्वादिकानपि । कर्माणि सूक्ष्मदेहं च जायमाना हरेर्दृशिः ॥ दहेदथापि सन्दग्धेन्धनवत् तत्पुनः पुनः ।

यावदारब्धकर्म स्यादाविर्वाऽपि तिरोव्रजेत्। इति ब्रह्मतर्के ॥ ३ ॥

स्वराट् पौत्रं विनीतं तमात्मनोऽनवमं गुणैः ।तोयनीव्याः पतिं भूमेरभ्यषिञ्चद्गजाह्वये ॥ ७ ॥

पौत्रत्वे योग्यत्वमनवमत्वम् ।

'इन्द्राद्युत्तमताऽन्येषां समता वा स्वके कुले ।

उत्तमत्वमुपास्त्यादियोग्यता वा निगद्यते। इति च ब्रह्मतर्के ॥ ७ ॥

वाचं जुहाव मनसि तत्प्राण इतरे परम् ।धृत्या ह्यपानं सोत्सर्गं तत्परत्वे ह्यजोहवीत् ॥ १० ॥

त्रित्वे हुत्वाऽथ पञ्चत्वं तच्चैकत्वेऽजुहोन्मुनिः ।सर्वमात्मन्यजुहवीद्ब्रह्मण्यात्मानमव्यये ॥ ११ ॥

प्राणमपाने । तं व्याने । समानोदानौ तेषु । तांश्च मूलप्राणे । आत्मा हृदिस्थो विष्णुः । ब्रह्म सर्वगतम् ।

'उमा वागात्मिका रुद्राज्जाता सा मनआत्मनः । प्राणाह्वयात् स वायोश्च सोऽपानादात्मरूपतः ॥ स्वरूपादेव स व्यानादुदानो व्यानतस्तथा । तस्मात् समानो व्यानाच्चाप्यपानः प्राण एव च ॥ अपानात् तिसृभिश्चापि समानोदानयोर्जनिः । त्रयाणामथ पञ्चानामनाद्वा प्राणतो भवः ॥ एकस्यैव स्वरूपाणि प्राणस्यैतानि पञ्च च । स च प्राणो हरेर्जातो हृदिस्थादात्मनो मतः ॥ स आत्मा ब्रह्मणो जातो विश्वरूपाज्जनार्दनात् । एतेषां ब्रह्मपर्यन्तं विलयोत्पत्तिचिन्तनम् ॥ ब्रह्मयज्ञ इति प्रोक्तः सर्वसंसारमोचकः। इति नारायणाध्यात्मे । 'अस्यास्मिन् विलयो भावीत्येवं विज्ञानमाहुतिः । नतु तत्कालविलयस्त्वन्यो वा तस्य दर्शनात्।

इति ब्रह्मतर्के ॥ १०-११ ॥

उदीचीं प्रविवेशाऽशां गतपूर्वां महात्मभिः ।हृदि ब्रह्म ध्यायन् नाऽवर्तेत गतो यतः ॥ १३ ॥

नाऽवर्तेत वीरगतिं गतः ॥ १३ ॥

ते साधुकृतसर्वार्थाः ज्ञात्वाऽऽत्यन्तिकमात्मनः ।मनसा धारयामासुर्वैकुण्ठचरणाम्बुजम् ॥ १५ ॥

आत्मनः स्वरूपम् आत्यन्तिकं ज्ञात्वा ॥ १५ ॥

॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभागवततात्पर्यनिर्णये प्रथमस्कन्धे पञ्चदशोऽध्यायः ॥

@@ Line 3: / Line 3: @@
 | chapter_num  = 1
 | title        = पञ्चदशोऽध्यायः
-}}
+}}{{VerseBlock
-{{VerseBlock
 | verse_id      = BTN_C01_S15_V01
 | document_id   = BTN
@@ Line 19: / Line 18: @@
 | id       = BTN_C01_S15_V01_B1
 | name     = Bhashyam
-| label    = Bhashyam
 | text     =
-ज्ञानिनां प्रारब्धस्यैव निर्मथनं योग्यस्यैव ।'महता कारणेनैव प्रारब्धान्यपि कानिचित् ।कर्माणि क्षयमायान्ति ब्रह्मदृष्टिमतः क्वचित्''। इति भविष्यत्पर्वणि ।तेषामपि काम्यकर्मफलदृष्टेश्च ॥ १ ॥
+ज्ञानिनां प्रारब्धस्यैव निर्मथनं योग्यस्यैव ।
+'महता कारणेनैव प्रारब्धान्यपि कानिचित् ।
+कर्माणि क्षयमायान्ति ब्रह्मदृष्टिमतः क्वचित्''। इति भविष्यत्पर्वणि ।
+तेषामपि काम्यकर्मफलदृष्टेश्च ॥ १ ॥
 }}
@@ Line 38: / Line 39: @@
 | id       = BTN_C01_S15_V02_B1
 | name     = Bhashyam
-| label    = Bhashyam
 | text     =
-तम आदिरोधश्च प्रारब्धकर्मणैव ।'ज्ञानादिव्यक्तिरव्यक्तिः सुखदुःखादिकं तथा ।सुदृष्टब्रह्मतत्त्वानां भवत्यारब्धकर्मणा । इति ब्रह्मवैवर्ते ॥ २ ॥
+तम आदिरोधश्च प्रारब्धकर्मणैव ।
+'ज्ञानादिव्यक्तिरव्यक्तिः सुखदुःखादिकं तथा ।
+सुदृष्टब्रह्मतत्त्वानां भवत्यारब्धकर्मणा । इति ब्रह्मवैवर्ते ॥ २ ॥
 }}
@@ Line 57: / Line 59: @@
 | id       = BTN_C01_S15_V03_B1
 | name     = Bhashyam
-| label    = Bhashyam
 | text     =
-ब्रह्मसम्पत्तिरवगतिः ।'भगवन्तं विनाऽन्यत्र प्रवृत्त्यादिप्रकाशनम् ।प्रारब्धकर्मणैव स्यात् कदाचिज्ज्ञानिनामपि ।तां द्वैतदृष्टिं मे देव छिन्धि ज्ञानवरासिना''। इति ब्राह्मे ।तदेव सञ्छिन्नद्वैतसंशयत्वम् । लीनप्रकृतित्वं नैर्गुण्यं च लीनप्रकृतिनैर्गुण्यम् । तस्मादसूक्ष्मशरीरत्वाद् अनारब्धकर्ममूलत्वात् असम्भवः पुनरुत्पत्तिवर्जितः । ज्ञानोदयकाल एवैवंभूतः सन् पुनरध्यगच्छत् ।'प्रकृतिं स्वात्मसंश्लिष्टां गुणान् सत्वादिकानपि ।कर्माणि सूक्ष्मदेहं च जायमाना हरेर्दृशिः ॥दहेदथापि सन्दग्धेन्धनवत् तत्पुनः पुनः ।यावदारब्धकर्म स्यादाविर्वाऽपि तिरोव्रजेत्''। इति ब्रह्मतर्के ॥ ३ ॥
+ब्रह्मसम्पत्तिरवगतिः ।
+'भगवन्तं विनाऽन्यत्र प्रवृत्त्यादिप्रकाशनम् ।
+प्रारब्धकर्मणैव स्यात् कदाचिज्ज्ञानिनामपि ।
+तां द्वैतदृष्टिं मे देव छिन्धि ज्ञानवरासिना''। इति ब्राह्मे ।
+तदेव सञ्छिन्नद्वैतसंशयत्वम् । लीनप्रकृतित्वं नैर्गुण्यं च लीनप्रकृतिनैर्गुण्यम् । तस्मादसूक्ष्मशरीरत्वाद् अनारब्धकर्ममूलत्वात् असम्भवः पुनरुत्पत्तिवर्जितः । ज्ञानोदयकाल एवैवंभूतः सन् पुनरध्यगच्छत् ।
+'प्रकृतिं स्वात्मसंश्लिष्टां गुणान् सत्वादिकानपि ।
+कर्माणि सूक्ष्मदेहं च जायमाना हरेर्दृशिः ॥
+दहेदथापि सन्दग्धेन्धनवत् तत्पुनः पुनः ।
+यावदारब्धकर्म स्यादाविर्वाऽपि तिरोव्रजेत्''। इति ब्रह्मतर्के ॥ ३ ॥
 }}
@@ Line 76: / Line 85: @@
 | id       = BTN_C01_S15_V07_B1
 | name     = Bhashyam
-| label    = Bhashyam
 | text     =
-पौत्रत्वे योग्यत्वमनवमत्वम् ।'इन्द्राद्युत्तमताऽन्येषां समता वा स्वके कुले ।उत्तमत्वमुपास्त्यादियोग्यता वा निगद्यते''। इति च ब्रह्मतर्के ॥ ७ ॥
+पौत्रत्वे योग्यत्वमनवमत्वम् ।
+'इन्द्राद्युत्तमताऽन्येषां समता वा स्वके कुले ।
+उत्तमत्वमुपास्त्यादियोग्यता वा निगद्यते''। इति च ब्रह्मतर्के ॥ ७ ॥
 }}
@@ Line 104: / Line 114: @@
 | id       = BTN_C01_S15_V11_B1
 | name     = Bhashyam
-| label    = Bhashyam
 | text     =
-प्राणमपाने । तं व्याने । समानोदानौ तेषु । तांश्च मूलप्राणे । आत्मा हृदिस्थो विष्णुः । ब्रह्म सर्वगतम् ।'उमा वागात्मिका रुद्राज्जाता सा मनआत्मनः ।प्राणाह्वयात् स वायोश्च सोऽपानादात्मरूपतः ॥स्वरूपादेव स व्यानादुदानो व्यानतस्तथा ।तस्मात् समानो व्यानाच्चाप्यपानः प्राण एव च ॥अपानात् तिसृभिश्चापि समानोदानयोर्जनिः ।त्रयाणामथ पञ्चानामनाद्वा प्राणतो भवः ॥एकस्यैव स्वरूपाणि प्राणस्यैतानि पञ्च च ।स च प्राणो हरेर्जातो हृदिस्थादात्मनो मतः ॥स आत्मा ब्रह्मणो जातो विश्वरूपाज्जनार्दनात् ।एतेषां ब्रह्मपर्यन्तं विलयोत्पत्तिचिन्तनम् ॥ब्रह्मयज्ञ इति प्रोक्तः सर्वसंसारमोचकः''। इति नारायणाध्यात्मे ।'अस्यास्मिन् विलयो भावीत्येवं विज्ञानमाहुतिः ।नतु तत्कालविलयस्त्वन्यो वा तस्य दर्शनात्''।इति ब्रह्मतर्के ॥ १०-११ ॥
+प्राणमपाने । तं व्याने । समानोदानौ तेषु । तांश्च मूलप्राणे । आत्मा हृदिस्थो विष्णुः । ब्रह्म सर्वगतम् ।
+'उमा वागात्मिका रुद्राज्जाता सा मनआत्मनः ।
+प्राणाह्वयात् स वायोश्च सोऽपानादात्मरूपतः ॥
+स्वरूपादेव स व्यानादुदानो व्यानतस्तथा ।
+तस्मात् समानो व्यानाच्चाप्यपानः प्राण एव च ॥
+अपानात् तिसृभिश्चापि समानोदानयोर्जनिः ।
+त्रयाणामथ पञ्चानामनाद्वा प्राणतो भवः ॥
+एकस्यैव स्वरूपाणि प्राणस्यैतानि पञ्च च ।
+स च प्राणो हरेर्जातो हृदिस्थादात्मनो मतः ॥
+स आत्मा ब्रह्मणो जातो विश्वरूपाज्जनार्दनात् ।
+एतेषां ब्रह्मपर्यन्तं विलयोत्पत्तिचिन्तनम् ॥
+ब्रह्मयज्ञ इति प्रोक्तः सर्वसंसारमोचकः''। इति नारायणाध्यात्मे ।
+'अस्यास्मिन् विलयो भावीत्येवं विज्ञानमाहुतिः ।
+नतु तत्कालविलयस्त्वन्यो वा तस्य दर्शनात्''।
+इति ब्रह्मतर्के ॥ १०-११ ॥
 }}
@@ Line 123: / Line 146: @@
 | id       = BTN_C01_S15_V13_B1
 | name     = Bhashyam
-| label    = Bhashyam
 | text     =
 नाऽवर्तेत वीरगतिं गतः ॥ १३ ॥
@@ Line 142: / Line 164: @@
 | id       = BTN_C01_S15_V15_B1
 | name     = Bhashyam
-| label    = Bhashyam
 | text     =
 आत्मनः स्वरूपम् आत्यन्तिकं ज्ञात्वा ॥ १५ ॥