Anandamakaranda

Bhagavatatatparyanirnaya/C11/S24: Difference between revisions

← Older editNewer edit →
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Line 3: Line 3:
| chapter_num  = 11
| chapter_num  = 11
| title        = चतुर्विंशोऽध्यायः
| title        = चतुर्विंशोऽध्यायः
}}
}}{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C11_S24_V02
| verse_id      = BTN_C11_S24_V02
| document_id  = BTN
| document_id  = BTN
Line 18: Line 17:
| id      = BTN_C11_S24_V02_B1
| id      = BTN_C11_S24_V02_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
'यथैवार्थस्तथा ज्ञानं ज्ञानार्थैक्यमुदाहृतम् ।तथा कृतयुगे प्रायस्तदन्येषु तु कस्यचित्''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ २ ॥
'यथैवार्थस्तथा ज्ञानं ज्ञानार्थैक्यमुदाहृतम् ।
तथा कृतयुगे प्रायस्तदन्येषु तु कस्यचित्''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ २ ॥
}}
}}


Line 37: Line 36:
| id      = BTN_C11_S24_V03_B1
| id      = BTN_C11_S24_V03_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
फलं रूपयतीति फलरूपः । ज्ञानार्थैक्येन सत्यम् । पश्चात् तद्द्विधा समभवत् । तच्छब्दार्थात्मकमुभयं बृहत्तरम् ॥ ३ ॥
फलं रूपयतीति फलरूपः । ज्ञानार्थैक्येन सत्यम् । पश्चात् तद्द्विधा समभवत् । तच्छब्दार्थात्मकमुभयं बृहत्तरम् ॥ ३ ॥
Line 82: Line 80:
| id      = BTN_C11_S24_V07_B1
| id      = BTN_C11_S24_V07_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
'ज्ञानाभिमानी पुरुषः स ब्रह्मा समुदाहृतः ।अर्थाभिमानी प्रकृतिर्गायत्री सा प्रकीर्तिता ॥तयोर्नियामको विष्णुः श्रीश्चानुग्राहिका स्मृता ।वायुस्तु ब्रह्मणः पुत्रः प्रकृतौ समजायत ॥त्रिगुणात्मा समुद्दिष्टः प्रायः सत्त्वात्मकस्तथा ।गायत्री चैव सावित्री तथैव च सरस्वती ॥एवं त्रिरूपा प्रकृतिरेका सत्त्वादिभेदतः ।तासु वीर्यं समुत्सृष्टं ब्रह्मणैकत्वमागतम् ॥स सूत्रात्मा समुद्दिष्टो वायुर्लोकप्रणायकः ।तस्यापि सूत्रं भगवान् धारणाद्विष्णुरव्ययः ॥सूत्रपुत्रस्त्वहङ्कारः स रुद्रः समुदाहृतः ।सूत्रात्मना महांश्चापि सहजातश्चतुर्मुखः ॥तस्यापि पुत्रोऽहङ्कारः स चानन्त उदाहृतः ।अनन्तादपि रुद्रोऽभूद् ब्रह्मणश्चेति स त्रिधा ॥वैकारिको ब्रह्मजस्तु तैजसो वायुजः स्मृतः ।तामसोऽनन्तजश्चैव स एको गुणभेदतः''॥ इति प्राथम्ये ॥'चिदचिद् यद्वशे सर्वं स रुद्रश्चिदचिन्मयः''॥ इति च ॥ ४-७ ॥
'ज्ञानाभिमानी पुरुषः स ब्रह्मा समुदाहृतः ।
अर्थाभिमानी प्रकृतिर्गायत्री सा प्रकीर्तिता ॥
तयोर्नियामको विष्णुः श्रीश्चानुग्राहिका स्मृता ।
वायुस्तु ब्रह्मणः पुत्रः प्रकृतौ समजायत ॥
त्रिगुणात्मा समुद्दिष्टः प्रायः सत्त्वात्मकस्तथा ।
गायत्री चैव सावित्री तथैव च सरस्वती ॥
एवं त्रिरूपा प्रकृतिरेका सत्त्वादिभेदतः ।
तासु वीर्यं समुत्सृष्टं ब्रह्मणैकत्वमागतम् ॥
स सूत्रात्मा समुद्दिष्टो वायुर्लोकप्रणायकः ।
तस्यापि सूत्रं भगवान् धारणाद्विष्णुरव्ययः ॥
सूत्रपुत्रस्त्वहङ्कारः स रुद्रः समुदाहृतः ।
सूत्रात्मना महांश्चापि सहजातश्चतुर्मुखः ॥
तस्यापि पुत्रोऽहङ्कारः स चानन्त उदाहृतः ।
अनन्तादपि रुद्रोऽभूद् ब्रह्मणश्चेति स त्रिधा ॥
वैकारिको ब्रह्मजस्तु तैजसो वायुजः स्मृतः ।
तामसोऽनन्तजश्चैव स एको गुणभेदतः''॥ इति प्राथम्ये ॥
'चिदचिद् यद्वशे सर्वं स रुद्रश्चिदचिन्मयः''॥ इति च ॥ ४-७ ॥
}}
}}


Line 101: Line 114:
| id      = BTN_C11_S24_V10_B1
| id      = BTN_C11_S24_V10_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
'चिदानन्दशरीरस्तु प्रविष्टोऽण्डे हरिः स्वयम् ।तन्नाभेर्भूतदेहोऽभूत् पद्मादपि चतुर्मुखः ॥चतुर्मुखस्तु सर्वाण्डव्याप्तदेहो महातपाः ।हरिस्तु सर्वव्याप्तोऽपि भूतदेहो न तु क्वचित् ॥नैवास्य प्राकृतो देहः प्रादुर्भावेष्वपि क्वचित्''॥ इति निवृत्ते ॥१०॥
'चिदानन्दशरीरस्तु प्रविष्टोऽण्डे हरिः स्वयम् ।
तन्नाभेर्भूतदेहोऽभूत् पद्मादपि चतुर्मुखः ॥
चतुर्मुखस्तु सर्वाण्डव्याप्तदेहो महातपाः ।
हरिस्तु सर्वव्याप्तोऽपि भूतदेहो न तु क्वचित् ॥
नैवास्य प्राकृतो देहः प्रादुर्भावेष्वपि क्वचित्''॥ इति निवृत्ते ॥१०॥
}}
}}


Line 120: Line 136:
| id      = BTN_C11_S24_V14_B1
| id      = BTN_C11_S24_V14_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
महरादीनामपि भक्तियोगोऽपेक्षित एव । आधिक्येनापेक्षितत्वात् 'भक्ति-योगस्य मद्गतिः''। इत्युक्तम् ।'नैव विष्णावभक्तस्य महर्लोकादिका गतिः ।भक्त्युद्रेकात् क्रमादूर्ध्वं यावद्विष्णुप्रवेशनम् ॥एवं ज्ञानं विना साऽपि महर्लोकादिका गतिः ।ज्ञानोद्रेकात् क्रमादूर्ध्वं यावद्विष्णुप्रवेशनम् ॥नित्यशो भगवद्रूपस्याऽपरोक्ष्येण दर्शनम् ।मुहूर्तमात्रं ज्ञानं स्यान्महाज्ञानं ततोऽधिकम् ॥ज्ञानेन ब्रह्मलोकः स्यान्महाज्ञानाद्धरेर्गतिः ।सदैवाखण्डितं ध्यानं तप इत्युच्यते बुधैः ॥अपरोक्षदृशा युक्तं नित्यं षण्मात्रकालया ।अपरोक्षदृशा नित्यं एकमात्रायुजा युतम् ॥योगनाम्ना समुद्दिष्टं ध्यानं नित्यमखण्डितम् ।तच्चतुर्भागया नित्यमपरोक्षदृशा युतम् ॥पादयोगाख्यमुद्दिष्टं ध्यानं नित्यमखण्डितम् ।पादयोगान्महर्लोको जनलोकस्तु योगतः ॥तपसस्तु तपोलोकः प्राप्यते नान्यतः क्वचित्''॥ इति ध्यानयोगे ॥ १४ ॥
महरादीनामपि भक्तियोगोऽपेक्षित एव । आधिक्येनापेक्षितत्वात् 'भक्ति-योगस्य मद्गतिः''। इत्युक्तम् ।
'नैव विष्णावभक्तस्य महर्लोकादिका गतिः ।
भक्त्युद्रेकात् क्रमादूर्ध्वं यावद्विष्णुप्रवेशनम् ॥
एवं ज्ञानं विना साऽपि महर्लोकादिका गतिः ।
ज्ञानोद्रेकात् क्रमादूर्ध्वं यावद्विष्णुप्रवेशनम् ॥
नित्यशो भगवद्रूपस्याऽपरोक्ष्येण दर्शनम् ।
मुहूर्तमात्रं ज्ञानं स्यान्महाज्ञानं ततोऽधिकम् ॥
ज्ञानेन ब्रह्मलोकः स्यान्महाज्ञानाद्धरेर्गतिः ।
सदैवाखण्डितं ध्यानं तप इत्युच्यते बुधैः ॥
अपरोक्षदृशा युक्तं नित्यं षण्मात्रकालया ।
अपरोक्षदृशा नित्यं एकमात्रायुजा युतम् ॥
योगनाम्ना समुद्दिष्टं ध्यानं नित्यमखण्डितम् ।
तच्चतुर्भागया नित्यमपरोक्षदृशा युतम् ॥
पादयोगाख्यमुद्दिष्टं ध्यानं नित्यमखण्डितम् ।
पादयोगान्महर्लोको जनलोकस्तु योगतः ॥
तपसस्तु तपोलोकः प्राप्यते नान्यतः क्वचित्''॥ इति ध्यानयोगे ॥ १४ ॥
}}
}}


Line 139: Line 169:
| id      = BTN_C11_S24_V15_B1
| id      = BTN_C11_S24_V15_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
कालात्मना ज्ञानाद्यात्मना ॥ १५ ॥
कालात्मना ज्ञानाद्यात्मना ॥ १५ ॥
Line 158: Line 187:
| id      = BTN_C11_S24_V17_B1
| id      = BTN_C11_S24_V17_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
'प्रकृतेस्तु विकाराणां कोट्यंशोऽभेद इष्यते ।तथैवैकांशतो भेदः सोऽपि नाभेदवर्जितः ।भेदाभेदमतः प्राहुरभेदं वा तयोर्बुधाः''॥ इति विवेके ॥ १७ ॥
'प्रकृतेस्तु विकाराणां कोट्यंशोऽभेद इष्यते ।
तथैवैकांशतो भेदः सोऽपि नाभेदवर्जितः ।
भेदाभेदमतः प्राहुरभेदं वा तयोर्बुधाः''॥ इति विवेके ॥ १७ ॥
}}
}}


Line 177: Line 207:
| id      = BTN_C11_S24_V18_B1
| id      = BTN_C11_S24_V18_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
'पारमार्थिकसत्यत्वं स्वातन्त्र्यमभिधीयते ।तद्विष्णोरेव नान्यस्य तदन्येषां सदाऽस्तिता''॥ इति च ॥यद्ब्रह्मोपादाय । पूर्वः प्रकृत्यादिः । आदिरन्तश्च यद्ब्रह्मणि यस्मात् तस्मात् तह्म परमार्थसत्यम् ॥ १८ ॥
'पारमार्थिकसत्यत्वं स्वातन्त्र्यमभिधीयते ।
तद्विष्णोरेव नान्यस्य तदन्येषां सदाऽस्तिता''॥ इति च ॥
यद्ब्रह्मोपादाय । पूर्वः प्रकृत्यादिः । आदिरन्तश्च यद्ब्रह्मणि यस्मात् तस्मात् तह्म परमार्थसत्यम् ॥ १८ ॥
}}
}}


Line 196: Line 227:
| id      = BTN_C11_S24_V19_B1
| id      = BTN_C11_S24_V19_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
परः पुरुषो हिरण्यगर्भः । कालोऽपि रूपान्तरेण स एव ।'कालाभिमानी ब्रह्मा तु काल इत्यभिशब्दितः ।सर्वजीवाभिमानी स परः परुष उच्यते ॥प्रकृतिर्नाम तत्पत्नी प्रकृतेरभिमानिनी ।सा प्रसूते जगत्सर्वं सूत्रमारभ्य सर्वशः''॥ इति च ।>आधारो व्यञ्जकश्चैव प्रसवीता च केशवः ।'कालप्रकृतिपुंसां च तन्मूलप्रकृतेरपि ।आधारो व्यञ्जकश्चैव सर्वस्यापि नियामकः''॥ इति च ॥ १९ ॥
परः पुरुषो हिरण्यगर्भः । कालोऽपि रूपान्तरेण स एव ।
'कालाभिमानी ब्रह्मा तु काल इत्यभिशब्दितः ।
सर्वजीवाभिमानी स परः परुष उच्यते ॥
प्रकृतिर्नाम तत्पत्नी प्रकृतेरभिमानिनी ।
सा प्रसूते जगत्सर्वं सूत्रमारभ्य सर्वशः''॥ इति च ।
>
आधारो व्यञ्जकश्चैव प्रसवीता च केशवः ।
'कालप्रकृतिपुंसां च तन्मूलप्रकृतेरपि ।
आधारो व्यञ्जकश्चैव सर्वस्यापि नियामकः''॥ इति च ॥ १९ ॥
}}
}}


Line 215: Line 253:
| id      = BTN_C11_S24_V20_B1
| id      = BTN_C11_S24_V20_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
यावत् स्थितिरस्ति तावदुत्पत्तिरस्त्येव । यावदीक्षणं यावत्प्रलयः स्यादिति भगवतः स्मरणम् ॥ २० ॥
यावत् स्थितिरस्ति तावदुत्पत्तिरस्त्येव । यावदीक्षणं यावत्प्रलयः स्यादिति भगवतः स्मरणम् ॥ २० ॥
Line 234: Line 271:
| id      = BTN_C11_S24_V21_B1
| id      = BTN_C11_S24_V21_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
'विशेषेण गुणोद्रेकाद्विशेषः पृथिवी स्मृता''। इति प्रवृत्ते ।पञ्चत्वानन्तरमविशेषाय ॥ २१ ॥
'विशेषेण गुणोद्रेकाद्विशेषः पृथिवी स्मृता''। इति प्रवृत्ते ।
पञ्चत्वानन्तरमविशेषाय ॥ २१ ॥
}}
}}


Line 253: Line 290:
| id      = BTN_C11_S24_V22_B1
| id      = BTN_C11_S24_V22_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
'देव्यामोषधिमानिन्यां लीयतेऽन्नाभिमानिनी''। इत्यादि च ॥ २२ ॥
'देव्यामोषधिमानिन्यां लीयतेऽन्नाभिमानिनी''। इत्यादि च ॥ २२ ॥
Line 296: Line 332:
| id      = BTN_C11_S24_V27_B1
| id      = BTN_C11_S24_V27_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
'विकारजत्वात्तु महान्वैकारिक उदाहृतः ।ईशनादीश्वरश्चैव ब्रह्मा बृंहणतः स्मृतः''॥ इति च ॥'गायत्री चैव सावित्री तथैव च सरस्वती ।एवं त्रिरूपा प्रकृतिर्ब्रह्मपत्नी प्रकीर्तिता ॥महत्तत्त्वात्मको ब्रह्मा तज्जत्वात् तत्र लीयते ।गुणाधिकः पतिरपि तस्याः सत्त्वादिभेदतः ॥त्रिविधा मूलरूपायां प्रकृत्यां सा प्रलीयते ।प्रकृतिर्मूलरूपा सा ब्रह्मपत्नी जगन्मया ॥पुरुषाभिधे विरिञ्चे तु स स्वस्मिन् कालसञ्ज्ञिते ।कालाभिधो विरिञ्चस्तु महालक्ष्म्यां विलीयते ॥जीवमायेति यामाहुः सा च सत्त्वादिभेदतः ।त्रिविधैकत्वमापाद्य विष्णावेव विलीयते ॥हरेरत्यन्तसामीप्यं लयो लक्ष्म्याः प्रकीर्तितः ।पुरुषेणापि सामीप्यं प्रकृतेर्लय उच्यते ॥ब्रह्मा च प्रकृतिश्चैव मुक्तिगौ विलये यतः ।अतस्तौ भिन्नदेहौ तु ज्ञानमात्रौ समीपगौ''॥ इत्यादि च ॥ २५-२७॥
'विकारजत्वात्तु महान्वैकारिक उदाहृतः ।
ईशनादीश्वरश्चैव ब्रह्मा बृंहणतः स्मृतः''॥ इति च ॥
'गायत्री चैव सावित्री तथैव च सरस्वती ।
एवं त्रिरूपा प्रकृतिर्ब्रह्मपत्नी प्रकीर्तिता ॥
महत्तत्त्वात्मको ब्रह्मा तज्जत्वात् तत्र लीयते ।
गुणाधिकः पतिरपि तस्याः सत्त्वादिभेदतः ॥
त्रिविधा मूलरूपायां प्रकृत्यां सा प्रलीयते ।
प्रकृतिर्मूलरूपा सा ब्रह्मपत्नी जगन्मया ॥
पुरुषाभिधे विरिञ्चे तु स स्वस्मिन् कालसञ्ज्ञिते ।
कालाभिधो विरिञ्चस्तु महालक्ष्म्यां विलीयते ॥
जीवमायेति यामाहुः सा च सत्त्वादिभेदतः ।
त्रिविधैकत्वमापाद्य विष्णावेव विलीयते ॥
हरेरत्यन्तसामीप्यं लयो लक्ष्म्याः प्रकीर्तितः ।
पुरुषेणापि सामीप्यं प्रकृतेर्लय उच्यते ॥
ब्रह्मा च प्रकृतिश्चैव मुक्तिगौ विलये यतः ।
अतस्तौ भिन्नदेहौ तु ज्ञानमात्रौ समीपगौ''॥ इत्यादि च ॥ २५-२७॥
}}
}}




[[Category:Bhagavatatatparyanirnaya]]
[[Category:Bhagavatatatparyanirnaya]]
Retrieved from "https://anandamakaranda.in/Bhagavatatatparyanirnaya/C11/S24"