Jump to content

Bhagavadgitabhashya/C18: Difference between revisions

From Anandamakaranda
← Older edit
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Tag: New redirect
 
Line 1: Line 1:
== अष्टादशोऽध्यायः ==
#REDIRECT [[Bhagavadgitabhashya#BGB_C18]]
{{Adhyaya
| document_id  = BGB
| chapter_num  = 18
| title        = अष्टादशोऽध्यायः
}}
पूर्वोक्तं साधनं सर्वं सङ्क्षिप्योपसंहरति अनेनाध्यायेन ।
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V01
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = संन्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् ।
| verse_line2  = त्यागस्य च हृषीकेश पृथक् केशिनिषूदन॥१ ॥
}}
 
{{Uvacha|अर्जुन उवाच}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V02
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = काम्यानां कर्मणां न्यासं सन्न्यासं कवयो विदुः ।
| verse_line2  = सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः॥२ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Uvacha|श्रीभगवानुवाच}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C18_V02
| id      = BGB_C18_V02_B01
| text    =
फलानिच्छया अकरणेन वा काम्यकर्मणो न्यासः सन्न्यासः । त्यागस्तु फलत्याग एव । तथाहि प्राचीनशालश्रुतिः-‘अनिच्छयाकर्मणा वापि काम्यकर्मन्यासो न्यासः, फलत्यागस्तु त्यागः।’ इति ॥ १, २ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V03
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः ।
| verse_line2  = यज्ञदानतपः कर्म न त्याज्यमिति चापरे॥३ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C18_V03
| id      = BGB_C18_V03_B01
| text    =
‘मनीषिणः’ इति (उक्तत्वात्) विशेषणात् पूर्वपक्षोऽपि ग्राह्य एव । फलत्यागेन त्यागो विवक्षितो यज्ञादेस्तत्पक्षे । ‘यस्तु कर्मफलत्यागी’(१८.११) इति च वक्ष्यति । अत एक एवायं पक्षः ॥ ३ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V04
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = निश्चयं शृृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम ।
| verse_line2  = त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः॥४ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C18_V04
| id      = BGB_C18_V04_B01
| text    =
तत्प्रकारं चाह -निश्चयमित्यादिना ॥ ४ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V05
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = यज्ञदानतपः कर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् ।
| verse_line2  = यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम्॥५ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V06
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च ।
| verse_line2  = कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम्॥६ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V07
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते ।
| verse_line2  = मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः॥७ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V08
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = दुःखमित्येव यत् कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत् ।
| verse_line2  = स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत्॥८ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V09
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = कार्यमित्येव यत् कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन ।
| verse_line2  = सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः॥९ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V10
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्य(ज्ज)ते ।
| verse_line2  = त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः॥१० ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C18_V10
| id      = BGB_C18_V10_B01
| text    =
यज्ञभेद उक्तो ‘द्रव्ययज्ञाः’(४.२८) इत्यादिना । दाने तु अभयदानमन्तर्भवति । एतेषां मध्ये यत्किञ्चिद् यज्ञादिकं कर्तव्यमेवेत्यर्थः । अन्यथा ‘ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थो यतिस्तथा ।यदीच्छेत् मोक्षमास्थातुम् उत्तमाश्रममाश्रयेत् ॥’इत्यादिव्यासस्मृतिविरोधः । ज्ञानयज्ञविद्याऽभयदानब्रह्मचर्यादितपसो हि ते । अतो यद्वचोऽन्यथा प्रतीयते अधिकारभेदेन तद् योज्यम् । अन्यथेतरेषां गत्यभावात् ॥ १० ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V11
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः ।
| verse_line2  = यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते॥११ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C18_V11
| id      = BGB_C18_V11_B01
| text    =
अन्यः त्यागार्थो न युक्त इत्याह- न हीति ॥ ११ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V12
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् ।
| verse_line2  = भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित्॥१२ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C18_V12
| id      = BGB_C18_V12_B01
| text    =
त्यागं स्तौति- अनिष्टमिति ॥१२ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V13
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे ।
| verse_line2  = साङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम्॥१३ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C18_V13
| id      = BGB_C18_V13_B01
| text    =
पुनः संन्यासं प्रपञ्चयितुं कर्मकारणान्याह - पञ्चेत्यादिना ॥ साङ्ख्यकृतान्ते ज्ञानसिद्धान्ते ॥ १३ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V14
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् ।
| verse_line2  = विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम्॥१४ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V15
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = शरीरवाङ् मनोभिर्यत् कर्म प्रारभते नरः ।
| verse_line2  = न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः॥१५ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C18_V15
| id      = BGB_C18_V15_B01
| text    =
अधिष्ठानं देहादिः । कर्ता विष्णुः । स हि ‘सर्वस्य कर्ता’ इत्युक्तम् । जीवस्य चाकर्तृत्वे प्रमाणमुक्तम् । करणम् इन्द्रियादि च । चेष्टाः क्रियाः । हस्तादिक्रियाभिः होमादिकर्माणि जायन्ते । ध्यानादेरपि मानसी चेष्टा कारणम् । पूर्वतनचेष्टाऽपि संस्कारकारणत्वेन भवति । दैवम् अदृष्टम् । तथाचायास्यश्रुतिः- ‘देहो ब्रह्माथेन्द्रियाद्याः क्रियाश्च तथाऽदृष्टं पञ्चमं कर्महेतुः’ । इति ॥ १४, १५ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V16
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = तत्रैवं सति कर्तारम् आत्मानं केवलं तु यः ।
| verse_line2  = पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः॥१६ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C18_V16
| id      = BGB_C18_V16_B01
| text    =
केवलं निष्क्रियम् । ‘एनं केवलमात्मानं निष्क्रियत्वाद् वदन्ति हि।’ इति तत्रैव ॥१६ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V17
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = यस्य नाहङ्कृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते ।
| verse_line2  = हत्वाऽपि स इमान् लोकान् न हन्ति न निबध्यते॥१७ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C18_V17
| id      = BGB_C18_V17_B01
| text    =
तज्ज्ञानं स्तौति- यस्येति ॥ यस्त्वीषद् बध्यते स ईषदहङ्कारी च ॥१७ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V18
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना ।
| verse_line2  = करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसङ्ग्रहः॥१८ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C18_V18
| id      = BGB_C18_V18_B01
| text    =
एवं तर्हि न पुरुषमपेक्ष्य विधिः ? अकर्तृत्वात् , इत्यत आह- ज्ञानमिति ॥ त्रिविधा कर्मचोदना । एतत् त्रिविधमपेक्ष्य कर्मविधिरिति त्रिविधा इत्युच्यते । कारणानि सङ्क्षिप्याऽह- करणमिति ॥ कर्मसङ्ग्रहः कर्मकारणसङ्क्षेपः । अधिष्ठानादि करण एवान्तर्भूतम् ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C18_V18
| id      = BGB_C18_V18_B02
| text    =
तथाह्यृग्वेदखिलेषु- ‘ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानिनं चाप्यपेक्ष्य विधिरुत्थितः ।करणं चैव कर्ता च कर्मकारणसङ्ग्रहः ॥’ इति । अकर्तृत्वेऽपि विधिद्वारा इश्वरप्रसादाद् इच्छोत्पत्त्या उक्तकारणैः कर्मद्वारा पुरुषार्थो भवतीति । ईश्वराधीनत्वेऽपि विधिद्वारा नियत तेनैव । यदि चेच्छादिर्जायते तर्हि कारितमेवेश्वरेण । फलं च नियतम् ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C18_V18
| id      = BGB_C18_V18_B02
| text    =
वस्तुतोऽकर्तृत्वेऽप्याभिमानिकं कर्तृत्वं तस्यैव । स्वातन्त्र्यं च जडम् अपेक्ष्येति न प्रवृत्तिविधिवैयर्थ्यम् । सर्वं चैतद् अनुभवोक्तप्रमाणसिद्धमिति न पृथक् प्रमाणमुच्यते ॥१८ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V19
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः ।
| verse_line2  = प्रोच्यते गुणसङ्ख्याने यथावच्छृणु तान्यपि॥१९ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C18_V19
| id      = BGB_C18_V19_B01
| text    =
पुनः साधनप्रथनाय गुणभेदानाह- ज्ञानमित्यादिना ॥ गुणसङ्ख्याने गुणगणनप्रकरणे ॥ १९ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V20
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते ।
| verse_line2  = अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम्॥२० ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C18_V20
| id      = BGB_C18_V20_B01
| text    =
एकं भावं विष्णुम् ॥ २० ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V21
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान् पृथग्विधान् ।
| verse_line2  = वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि राजसम्॥२१ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V22
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन् कार्ये सक्तमहैतुकम् ।
| verse_line2  = अतत्त्वार्थवदल्पं च तत् तामसमुदाहृतम्॥२२ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V23
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = नियतं सङ्गरहितम् अरागद्वेषतः कृतम् ।
| verse_line2  = अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत् सात्त्विकमुच्यते॥२३ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V24
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = यत्तु कामेप्सुना कर्म साहङ्कारेण वा पुनः ।
| verse_line2  = क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम्॥२४ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V25
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = अनुबन्धं क्षयं हिंसाम् अनवेक्ष्य च पौरुषम् ।
| verse_line2  = मोहादारभ्यते कर्म यत्तत् तामसमुच्यते॥२५ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V26
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = मुक्तसङ्गोऽनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः ।
| verse_line2  = सिद्ध्यसिद्ध्योः निर्विकारः कर्ता सात्विक उच्यते॥२६ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V27
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः ।
| verse_line2  = हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः॥२७ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V28
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैष्कृतिकोऽलसः ।
| verse_line2  = विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते॥२८ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C18_V28
| id      = BGB_C18_V28_B01
| text    =
परकृतं दोषं दीर्घकालकृतमपपि अनुचितं यः सूचयति स दीर्घसूत्री। परेण यः कृतो दोषो दीर्घकालकृतोऽपि वा ।यस्तस्य सूचको दोषाद् दीर्घसूत्री स उच्यते ॥’ इत्यभिधानात् ॥२८ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V29
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं शृृणु ।
| verse_line2  = प्रोच्यमानमशेषेण पृथक्त्वेन धनञ्जय॥२९ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V30
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये ।
| verse_line2  = बन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सत्त्विकी ॥३० ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V31
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = यया धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव च ।
| verse_line2  = अयथावत् प्रजानाति बुद्धिः सा पार्थ राजसी॥३१ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C18_V31
| id      = BGB_C18_V31_B01
| text    =
यथार्थत्वनियमाभावे राजस्याः । अन्यथा तामस्याः, भेदाभावात् ॥३१ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V32
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसाऽऽवृता ।
| verse_line2  = सर्वार्थान् विपरीतांश्च बुद्धिः सा पार्थ तामसी॥३२ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V33
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = धृत्या यया धारयते मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः ।
| verse_line2  = योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी॥३३ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V34
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = यया तु धर्मकामार्थान् धृत्या धारयतेऽर्जुन ।
| verse_line2  = प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ राजसी॥३४ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V35
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव च ।
| verse_line2  = न विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः सा पार्थ तामसी॥३५ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V36
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = सुखं त्विदानीं त्रिविधं शृृणु मे भरतर्षभ ।
| verse_line2  = अभ्यासाद्रमते यत्र दुःखान्तं च निगच्छति॥३६ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V37
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = यत्तदग्रे विषमिव परिणामेऽमृतोपमम् ।
| verse_line2  = तत्सुखं सात्त्विकं प्रोक्तम् आत्मबुद्धिप्रसादजम्॥३७ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V38
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = विषयेन्द्रियसंयोगाद् यत्तदग्रेमृतोपमम् ।
| verse_line2  = परिणामे विषमिव तत्सुखं राजसं स्मृतम्॥३८ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V39
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः ।
| verse_line2  = निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत्तामसमुदाहृतम्॥३९ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V40
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः ।
| verse_line2  = सत्त्वं प्रकृतिजैर्मुक्तं यदेभिः स्यात्त्रिभिर्गुणैः॥४० ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V41
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परन्तप ।
| verse_line2  = कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणैः॥४१ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V42
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च ।
| verse_line2  = ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं (ब्रह्मकर्म)ब्राह्मं कर्म स्वभावजम्॥४२ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V43
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् ।
| verse_line2  = दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम्॥ ४३ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V44
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् ।
| verse_line2  = परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम्॥४४ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V45
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः ।
| verse_line2  = स्वकर्मनिरतः सिद्धिं यथा विन्दति तच्छृणु॥४५ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V46
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् ।
| verse_line2  = स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः॥४६ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V47
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात् स्वनुष्ठितात् ।
| verse_line2  = स्वभावनियतं कर्म कुर्वन् नाऽप्नोति किल्बिषम्॥४७ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V48
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत् ।
| verse_line2  = सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवाऽवृताः॥४८ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V49
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः ।
| verse_line2  = नैष्कर्म्यसिद्धिं परमां सन्न्यासेनाधिगच्छति॥४९ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C18_V49
| id      = BGB_C18_V49_B01
| text    =
नैष्कर्म्यसिद्धिं नैष्कर्म्यफलां योगसिद्धिम् ॥ ४९ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V50
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाऽऽप्नोति निबोध मे ।
| verse_line2  = समासेनैव कौन्तेव निष्ठा ज्ञानस्य या परा॥५० ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C18_V50
| id      = BGB_C18_V50_B01
| text    =
यथा येनोपायेन सिद्धिं प्राप्तो ब्रह्म प्राप्नोति तथा निबोध । या सिद्धिः ज्ञानस्य परा निष्ठा॥ ५० ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V51
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = बुध्या विशुद्धया युक्तो धृत्याऽऽत्मानं नियम्य च ।
| verse_line2  = शब्दादीन् विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च॥५१ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V52
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः ।
| verse_line2  = ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः॥५२ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V53
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् ।
| verse_line2  = विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते॥५३ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C18_V53
| id      = BGB_C18_V53_B01
| text    =
ब्रह्मभूयाय कल्पते। ब्रह्मणि भावो ब्रह्मभूयम् । ब्रह्मणि स्थितिः सर्वदा तन्मनस्कतेत्यर्थः ॥ ५३ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V54
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति ।
| verse_line2  = समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराम्॥५४ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V55
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः ।
| verse_line2  = ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम्॥५५ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V56
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः ।
| verse_line2  = मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम्॥५६ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C18_V56
| id      = BGB_C18_V56_B01
| text    =
पुनरन्तरङ्गसाधनान्युक्त्वोपसंहरति- सर्वकर्माणीत्यादिना ॥ ५६ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V57
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः ।
| verse_line2  = बुद्धियोगमुपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव॥५७ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V58
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि ।
| verse_line2  = अथ चेत् त्वमहङ्कारान्न श्रोष्यसि विनङ्‍क्ष्यसि॥५८ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V59
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = यदहङ्कारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे ।
| verse_line2  = मिथ्यैष व्यवसायस्ते प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यति॥५९ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V60
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा ।
| verse_line2  = कर्तुं नेच्छसि यन्मोहात् करिष्यस्यवशोऽपि तत्॥६० ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V61
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति ।
| verse_line2  = भ्रामयन् सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया॥६१ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V62
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत ।
| verse_line2  = तत्प्रसादात् परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम्॥६२ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C18_V62
| id      = BGB_C18_V62_B01
| text    =
परोक्षवचनं तु द्रोणं प्रति भीमवचनवत् ॥ ६२ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V63
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्यात् गुह्यतरं मया ।
| verse_line2  = विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु॥६३ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V64
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = सर्वगुह्यतमं भूयः शृृणु मे परमं वचः ।
| verse_line2  = इष्टोऽसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम्॥६४ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V65
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।
| verse_line2  = मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोसि मे॥६५ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V66
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज ।
| verse_line2  = अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः॥६६ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C18_V66
| id      = BGB_C18_V66_B01
| text    =
धर्मत्यागः फलत्यागः । कथमन्यथा युद्धविधिः ? ‘यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते’(१८.११) इति चोक्तम् ॥ ६६ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V67
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन ।
| verse_line2  = न चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां योऽभ्यसूयति॥६७ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V68
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = य इमं(इदं) परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति ।
| verse_line2  = भक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयः॥६८ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V69
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः ।
| verse_line2  = भविता न च मे तस्माद् अन्यः प्रियतरो भुवि॥६९ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V70
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयोः ।
| verse_line2  = ज्ञानयज्ञेन तेनाहम् इष्टः स्यामिति मे मतिः॥७० ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V71
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = श्रद्धावाननसूयश्च शृृणुयादपि यो नरः ।
| verse_line2  = सोऽपि मुक्तः शुभान् लोकान् प्राप्नुयात् पुण्यकर्मणाम् ॥७१ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V72
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = कच्चिदेतच्छ्रुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा ।
| verse_line2  = कच्चिदज्ञानसंमोहः प्रनष्टस्ते धनञ्जय॥७२ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V73
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = नष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्मयाऽच्युत ।
| verse_line2  = स्थितोऽस्मि गतसन्देहः करिष्ये वचनं तव॥७३ ॥
}}
 
{{Uvacha|अर्जुन उवाच}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V74
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः ।
| verse_line2  = संवादमिममश्रौषम् अद्भुतं रोमहर्षणम्॥७४ ॥
}}
 
{{Uvacha|सञ्जय उवाच}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V75
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = व्यासप्रसादाच्छ्रुतवान् एतद्गुह्यमहं परम् ।
| verse_line2  = योगं योगेश्वरात् कृष्णात् साक्षात् कथयतः स्वयम्॥७५ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V76
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = राजन् संस्मृत्यसंस्मृत्य संवादमिममद्भुतम् ।
| verse_line2  = केशवार्जुनयोः पुण्यं हृष्यामि च मुहुर्मुहुः॥७६ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V77
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = तच्च संस्मृत्यसंस्मृत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः ।
| verse_line2  = विस्मयो मे महान् राजन् हृष्यामि च पुनः पुनः ॥७७ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C18_V78
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C18
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः ।
| verse_line2  = तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम॥७८ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C18_V78
| id      = BGB_C18_V78_author-note
| text    =
॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे मोक्षसन्न्यासयोगो नाम अष्टादशोऽध्यायः ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C18_V78
| id      = BGB_C18_V78_B01
| text    =
पूर्णादोषमहाविष्णोः गीतामाश्रित्य लेशतः ।
निरूपणं कृतं तेन प्रीयतां मे सदा विभुः ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C18_V78
| id      = BGB_C18_V78_author-note
| text    =
॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीताभाष्ये अष्टादशोऽध्यायः ॥
}}
 
 
[[Category:Bhagavadgitabhashya]]

Latest revision as of 06:41, 13 April 2026

Redirect to:

Retrieved from "https://anandamakaranda.in/index.php?title=Bhagavadgitabhashya/C18&oldid=4115"