Pramaanalakshanam/Vyakhya/Pramaanalakshana-tika: Difference between revisions
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3) |
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3) |
||
| Line 1: | Line 1: | ||
= प्रमाणलक्षणटीका-न्यायकल्पलता = | = प्रमाणलक्षणटीका-न्यायकल्पलता = | ||
<div class="gr-page-nav">[[Pramaanalakshanam|Pramaanalakshanam]]</div> | <div class="gr-page-nav">[[Pramaanalakshanam|Pramaanalakshanam]]</div> | ||
<div class="gr-teeka-page" data-primary="Pramaanalakshanam" data-slug="Pramaanalakshana-tika"> | <div class="gr-teeka-page" data-primary="Pramaanalakshanam" data-slug="Pramaanalakshana-tika"> | ||
| Line 8: | Line 7: | ||
<div class="teeka-title">प्रमाणलक्षणटीका-न्यायकल्पलता</div> | <div class="teeka-title">प्रमाणलक्षणटीका-न्यायकल्पलता</div> | ||
<div class="teeka-body"> | <div class="teeka-body"> | ||
<div class="bhashya" id="PRL_C01_B01_Pramaanalakshana-tika" data-verse="PRL_C01_B01"> | |||
<div class="shloka-block"> | <div class="shloka-block"> | ||
<span class="shloka-line">प्रणम्यागण्यकल्याणगुणाब्धिं पुरुषोत्तमम् ।</span> | <span class="shloka-line">प्रणम्यागण्यकल्याणगुणाब्धिं पुरुषोत्तमम् ।</span> | ||
| Line 26: | Line 21: | ||
<p class="gr-vyakhya-para">नाममात्रेण वस्तुसङ्कीर्तनमुद्देशः । स च लक्षणाद्युक्तिसम्भावनार्थः । अनुद्दिश्य कस्य लक्षणादि ब्रूयात् । विधा विभागः । तदुक्तिरवान्तरोद्देशार्था । युक्तायुक्तचिन्ता परीक्षा । सोद्देशविषया न सम्भवति । फलाभावेन नाममात्रे विवादायोगात् । लक्षणपरीक्षा तस्य लिङ्गत्वनिश्चयार्था । न ह्यसम्भवाव्याप्त्यादिलक्षण स्वरूपासिद्धिभागासिद्धिव्यभिचारापरिहारे लिङ्गता निश्चीयते । विभागपरीक्षा न्यूनाधिकसङ्ख्याव्यवच्छेदमुखेन विभागसमर्थनार्था । बुद्धिदोषनिवृत्तिपर्यन्ता परीक्षायाः परीक्षा तत्सौष्ठवसिद्ध्यर्था । द्विधा चोद्देशादयः सामान्यतो विशेषतश्चेति । प्रमाणलक्षणस्यान्यैरेवोक्तत्वात् किमपूर्वनिर्माणेनेत्यतो वा प्रवक्ष्यामीत्युक्तम् । अन्योक्तीनामप्रकृष्टतां वक्ष्यति ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">नाममात्रेण वस्तुसङ्कीर्तनमुद्देशः । स च लक्षणाद्युक्तिसम्भावनार्थः । अनुद्दिश्य कस्य लक्षणादि ब्रूयात् । विधा विभागः । तदुक्तिरवान्तरोद्देशार्था । युक्तायुक्तचिन्ता परीक्षा । सोद्देशविषया न सम्भवति । फलाभावेन नाममात्रे विवादायोगात् । लक्षणपरीक्षा तस्य लिङ्गत्वनिश्चयार्था । न ह्यसम्भवाव्याप्त्यादिलक्षण स्वरूपासिद्धिभागासिद्धिव्यभिचारापरिहारे लिङ्गता निश्चीयते । विभागपरीक्षा न्यूनाधिकसङ्ख्याव्यवच्छेदमुखेन विभागसमर्थनार्था । बुद्धिदोषनिवृत्तिपर्यन्ता परीक्षायाः परीक्षा तत्सौष्ठवसिद्ध्यर्था । द्विधा चोद्देशादयः सामान्यतो विशेषतश्चेति । प्रमाणलक्षणस्यान्यैरेवोक्तत्वात् किमपूर्वनिर्माणेनेत्यतो वा प्रवक्ष्यामीत्युक्तम् । अन्योक्तीनामप्रकृष्टतां वक्ष्यति ।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">द्विविधं लक्षणम्, यावल्लक्ष्यभावि अयावल्लक्ष्यभावि चेति । तत्राद्यं यथा, पृथुबुध्नोदराकारो घट इति । द्वितीयं यथा, भोगायतनं शरीरमिति । तत्राद्यमेव व्युत्पाद्यम् । तस्यैव सार्वत्रिकव्यवहारोपयोगित्वादिति भावेनोक्तम् स्वलक्षणमिति ॥ तदेव हि स्वरूपभूतं लक्षणं यत् यावल्लक्ष्यभावीति ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">द्विविधं लक्षणम्, यावल्लक्ष्यभावि अयावल्लक्ष्यभावि चेति । तत्राद्यं यथा, पृथुबुध्नोदराकारो घट इति । द्वितीयं यथा, भोगायतनं शरीरमिति । तत्राद्यमेव व्युत्पाद्यम् । तस्यैव सार्वत्रिकव्यवहारोपयोगित्वादिति भावेनोक्तम् स्वलक्षणमिति ॥ तदेव हि स्वरूपभूतं लक्षणं यत् यावल्लक्ष्यभावीति ।</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 35: | Line 30: | ||
<div class="teeka-title">प्रमाणलक्षणटीका-न्यायकल्पलता</div> | <div class="teeka-title">प्रमाणलक्षणटीका-न्यायकल्पलता</div> | ||
<div class="teeka-body"> | <div class="teeka-body"> | ||
<div class=" | <div class="bhashya" id="PRL_C01_B02_Pramaanalakshana-tika" data-verse="PRL_C01_B02"> | ||
<div class="gr-avataranika">प्रमाणानामित्युद्देशे सिद्धे प्रमाणसामान्यलक्षणमाह</div> | <div class="gr-avataranika">प्रमाणानामित्युद्देशे सिद्धे प्रमाणसामान्यलक्षणमाह</div> | ||
<div class="gr-mulaprateeka-block">यथार्थं प्रमाणम्</div> | <div class="gr-mulaprateeka-block">यथार्थं प्रमाणम्</div> | ||
| Line 112: | Line 100: | ||
<p class="gr-vyakhya-para">ईशादन्यत्राल्पविषयम् ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">ईशादन्यत्राल्पविषयम् ।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वं चोत्पत्तिमत् केवलं त्रिविधम् । प्रत्यक्षजमनुमानजमागमजमिति । प्रत्यक्षादीनामवान्तरभेदेन पुनर्भिद्यत इति ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">सर्वं चोत्पत्तिमत् केवलं त्रिविधम् । प्रत्यक्षजमनुमानजमागमजमिति । प्रत्यक्षादीनामवान्तरभेदेन पुनर्भिद्यत इति ।</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 121: | Line 109: | ||
<div class="teeka-title">प्रमाणलक्षणटीका-न्यायकल्पलता</div> | <div class="teeka-title">प्रमाणलक्षणटीका-न्यायकल्पलता</div> | ||
<div class="teeka-body"> | <div class="teeka-body"> | ||
<div class=" | <div class="bhashya" id="PRL_C01_B03_Pramaanalakshana-tika" data-verse="PRL_C01_B03"> | ||
<div class="gr-avataranika">अनुप्रमाणविभागमाह–</div> | <div class="gr-avataranika">अनुप्रमाणविभागमाह–</div> | ||
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनुप्रमाणं त्रिविधम्</div> | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनुप्रमाणं त्रिविधम्</div> | ||
| Line 193: | Line 174: | ||
<div class="gr-mulaprateeka-block">दृष्टान्तः सप्रतिज्ञो हेतुगर्भः</div> | <div class="gr-mulaprateeka-block">दृष्टान्तः सप्रतिज्ञो हेतुगर्भः</div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र दृष्टान्त इति तद्वचनोपलक्षणम् । ‘धूमान्महानसवत् पर्वतोऽग्निमान्’ इति हेतुगर्भेण सप्रतिज्ञेन दृष्टान्तवचनमात्रेण उपपत्तिज्ञानसम्भवात् । श्रोत्राकाङ्क्षानुसारेणैवावयवकल्पना युक्ता न तु तन्नियतिरिति ॥</p> | <p class="gr-vyakhya-para">अत्र दृष्टान्त इति तद्वचनोपलक्षणम् । ‘धूमान्महानसवत् पर्वतोऽग्निमान्’ इति हेतुगर्भेण सप्रतिज्ञेन दृष्टान्तवचनमात्रेण उपपत्तिज्ञानसम्भवात् । श्रोत्राकाङ्क्षानुसारेणैवावयवकल्पना युक्ता न तु तन्नियतिरिति ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 202: | Line 183: | ||
<div class="teeka-title">प्रमाणलक्षणटीका-न्यायकल्पलता</div> | <div class="teeka-title">प्रमाणलक्षणटीका-न्यायकल्पलता</div> | ||
<div class="teeka-body"> | <div class="teeka-body"> | ||
<div class=" | <div class="bhashya" id="PRL_C01_B04_Pramaanalakshana-tika" data-verse="PRL_C01_B04"> | ||
<div class="gr-avataranika">निर्दोषोपपत्तिरनुमेत्युक्तम् । को दोष उपपत्तेः सम्भवति ? । द्विविध उपपत्तिदोषः । साक्षात् वाचनिकश्चेति । यस्तत्रोपपत्तेरेव साधनदूषणक्षमत्वापादकः स साक्षादुपपत्तिदोषः । तं विभज्य दर्शयति ॥</div> | <div class="gr-avataranika">निर्दोषोपपत्तिरनुमेत्युक्तम् । को दोष उपपत्तेः सम्भवति ? । द्विविध उपपत्तिदोषः । साक्षात् वाचनिकश्चेति । यस्तत्रोपपत्तेरेव साधनदूषणक्षमत्वापादकः स साक्षादुपपत्तिदोषः । तं विभज्य दर्शयति ॥</div> | ||
<div class="gr-mulaprateeka-block">उपपत्तिदोषौ विरोधासङ्गती</div> | <div class="gr-mulaprateeka-block">उपपत्तिदोषौ विरोधासङ्गती</div> | ||
| Line 343: | Line 317: | ||
<p class="gr-vyakhya-para">छलं त्रिविधम् वाक्छलं सामान्यछलं उपचारछलञ्चेति ॥ तत्र मुख्यार्थविवक्षया प्रत्युक्तस्य मुख्यार्थान्तरकल्पनया तद्दूषणं वाक्छलम् । अभिप्रायान्तरकल्पनया तद्दूषणं सामान्यछलम् । अमुख्यार्थाभिप्रायेण प्रयुक्तस्य मुख्यार्थकल्पनया दूषणमुपचारछलम् । तत्र वाक्छलादेरसङ्गताद्यन्तर्भावस्फुरणायोपलक्षणतया वाक्छलमुदाहरति । गृष्टिविवक्षया ‘गां आनय’ इत्युक्ते पृथिवीविवक्षया ‘गवानयनमशक्यम्’ इतिवत् । एकवारप्रसूता गौः गृष्टिः । द्वितीयं यथा ‘अनूचानोऽयं ब्राह्मणः’ इत्युक्ते ‘युक्त मेव हि ब्राह्मणे अनूचानत्वम्’ इति सम्भावनाभिप्रायेण परेणाभिहिते ब्राह्मणत्वस्य हेतुत्वाभिप्रायकल्पनया ‘नैवं, व्रात्ये व्यभिचारात्’ इति प्रतिषेधः । तृतीयं यथा ‘सिंहो देवदत्तः’ इत्युक्ते ‘नैवं, सटाद्यभावात्’ इति । अत्र ‘गवानयनं न विधेयं अशक्यत्वात्’ इत्यादिछलवाक्ये ‘गवा नयनम्’ इत्येतदयुक्तंअनन्वितत्वात्’ इत्यादेश्छलस्य प्रवृत्तेर्विरोधत्वं ज्ञातव्यम् ॥</p> | <p class="gr-vyakhya-para">छलं त्रिविधम् वाक्छलं सामान्यछलं उपचारछलञ्चेति ॥ तत्र मुख्यार्थविवक्षया प्रत्युक्तस्य मुख्यार्थान्तरकल्पनया तद्दूषणं वाक्छलम् । अभिप्रायान्तरकल्पनया तद्दूषणं सामान्यछलम् । अमुख्यार्थाभिप्रायेण प्रयुक्तस्य मुख्यार्थकल्पनया दूषणमुपचारछलम् । तत्र वाक्छलादेरसङ्गताद्यन्तर्भावस्फुरणायोपलक्षणतया वाक्छलमुदाहरति । गृष्टिविवक्षया ‘गां आनय’ इत्युक्ते पृथिवीविवक्षया ‘गवानयनमशक्यम्’ इतिवत् । एकवारप्रसूता गौः गृष्टिः । द्वितीयं यथा ‘अनूचानोऽयं ब्राह्मणः’ इत्युक्ते ‘युक्त मेव हि ब्राह्मणे अनूचानत्वम्’ इति सम्भावनाभिप्रायेण परेणाभिहिते ब्राह्मणत्वस्य हेतुत्वाभिप्रायकल्पनया ‘नैवं, व्रात्ये व्यभिचारात्’ इति प्रतिषेधः । तृतीयं यथा ‘सिंहो देवदत्तः’ इत्युक्ते ‘नैवं, सटाद्यभावात्’ इति । अत्र ‘गवानयनं न विधेयं अशक्यत्वात्’ इत्यादिछलवाक्ये ‘गवा नयनम्’ इत्येतदयुक्तंअनन्वितत्वात्’ इत्यादेश्छलस्य प्रवृत्तेर्विरोधत्वं ज्ञातव्यम् ॥</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">रूढ्या योगेन वा प्रतिपाद्योऽर्थो मुख्यः । बहुलप्रयोगमात्रसिद्धा रूढिः प्रवृत्तिनिमित्तविवक्षया प्रवृत्तिर्योगः । अखण्डवृत्तिः रूढिः अवयववृत्तिर्योग इति वा । गौण्या लक्षणया वा वृत्त्या शब्दबोध्योऽर्थः अमुख्यः । मुख्यार्थगुणयुक्तार्थान्तरवृत्तिर्गौणी। मुख्यार्थसम्बन्धिन्यर्थान्तरे वृत्तिर्लक्षणेति ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">रूढ्या योगेन वा प्रतिपाद्योऽर्थो मुख्यः । बहुलप्रयोगमात्रसिद्धा रूढिः प्रवृत्तिनिमित्तविवक्षया प्रवृत्तिर्योगः । अखण्डवृत्तिः रूढिः अवयववृत्तिर्योग इति वा । गौण्या लक्षणया वा वृत्त्या शब्दबोध्योऽर्थः अमुख्यः । मुख्यार्थगुणयुक्तार्थान्तरवृत्तिर्गौणी। मुख्यार्थसम्बन्धिन्यर्थान्तरे वृत्तिर्लक्षणेति ।</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 352: | Line 326: | ||
<div class="teeka-title">प्रमाणलक्षणटीका-न्यायकल्पलता</div> | <div class="teeka-title">प्रमाणलक्षणटीका-न्यायकल्पलता</div> | ||
<div class="teeka-body"> | <div class="teeka-body"> | ||
<div class=" | <div class="bhashya" id="PRL_C01_B05_Pramaanalakshana-tika" data-verse="PRL_C01_B05"> | ||
<div class="gr-avataranika">हेत्वाभासादेः क्वान्तर्भावः ? इत्यतस्तं वक्तुमनुमानविरोधविभागमाह–</div> | <div class="gr-avataranika">हेत्वाभासादेः क्वान्तर्भावः ? इत्यतस्तं वक्तुमनुमानविरोधविभागमाह–</div> | ||
<div class="gr-mulaprateeka-block">त्रिविधो विरोधः</div> | <div class="gr-mulaprateeka-block">त्रिविधो विरोधः</div> | ||
| Line 383: | Line 350: | ||
<p class="gr-vyakhya-para">नोपाधिः स्वयमेव दोषः । किं तु दोषोन्नायक एव । स चोपाधिना उन्नेयो दोषः उपाधिदोषः प्रतिज्ञायाः समबलविरोध एवान्तर्भवतीति नोक्तविरोधः । प्रकृतसाध्यव्यापकः प्रकृतसाधनाव्यापकः उपाधिः । स हि पक्षात् व्यावर्तमानः साध्यं व्यावर्तयन् प्रतिपक्षोन्नायको भवति ॥ उपाध्यभावस्य साध्याभावे लिङ्गत्वात् । उपाधेर्हि पक्षात् व्यावृत्तिः स्वव्यावृत्त्या साध्यव्यावर्तने शक्तिश्चापेक्षिता । तत्र साध्यव्यापक इत्येवोक्ते साधनव्यापकस्य साधनस्येव पक्षे वर्तमानत्वात् साध्यव्यापकोऽप्युपाधिर्न पक्षात् साध्यं व्यावर्तयेदिति साधनाव्यापकत्वं ग्राह्यम् ।तावत्येवोच्यमाने साध्याव्यापकस्य पक्षात् व्यावृत्तावपि साध्यव्यावर्तनसामर्थ्याभावात् वैयर्थ्यं स्यादिति साध्यव्यापकत्वमपि ग्राह्यम् । तथा च साधनाव्यापकत्वात् पक्षात् व्यावृत्त उपाधिः साध्यव्यापकत्वात् व्यापकनिवृत्त्या व्याप्यनिवृत्तिरिति साध्यं व्यावर्तयतीति ॥</p> | <p class="gr-vyakhya-para">नोपाधिः स्वयमेव दोषः । किं तु दोषोन्नायक एव । स चोपाधिना उन्नेयो दोषः उपाधिदोषः प्रतिज्ञायाः समबलविरोध एवान्तर्भवतीति नोक्तविरोधः । प्रकृतसाध्यव्यापकः प्रकृतसाधनाव्यापकः उपाधिः । स हि पक्षात् व्यावर्तमानः साध्यं व्यावर्तयन् प्रतिपक्षोन्नायको भवति ॥ उपाध्यभावस्य साध्याभावे लिङ्गत्वात् । उपाधेर्हि पक्षात् व्यावृत्तिः स्वव्यावृत्त्या साध्यव्यावर्तने शक्तिश्चापेक्षिता । तत्र साध्यव्यापक इत्येवोक्ते साधनव्यापकस्य साधनस्येव पक्षे वर्तमानत्वात् साध्यव्यापकोऽप्युपाधिर्न पक्षात् साध्यं व्यावर्तयेदिति साधनाव्यापकत्वं ग्राह्यम् ।तावत्येवोच्यमाने साध्याव्यापकस्य पक्षात् व्यावृत्तावपि साध्यव्यावर्तनसामर्थ्याभावात् वैयर्थ्यं स्यादिति साध्यव्यापकत्वमपि ग्राह्यम् । तथा च साधनाव्यापकत्वात् पक्षात् व्यावृत्त उपाधिः साध्यव्यापकत्वात् व्यापकनिवृत्त्या व्याप्यनिवृत्तिरिति साध्यं व्यावर्तयतीति ॥</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">उपाधिगतव्याप्यत्वोपजीवनात् सोपाधिको हेतुर्व्याप्यत्वासिद्धो भवतीत्येके । साध्यरहितस्य पक्षस्यैव विपक्षत्वात् तत्र वर्तमानो हेतुः व्यभिचारी स्यादित्यपरे तत् एवकारेण व्यवच्छिद्यते । यदा उपाधिव्यावृत्त्या पक्षे साध्याभावः सिद्धः तदैव परानुमानं दुष्टं स्यादिति पश्चाद्भाविना दोषेण पिष्टं पिष्टं स्यादिति ॥ साध्याभावाविनाभाव्यभावत्वस्य अवश्याभ्युपगमनीयत्वात् प्रथमप्राप्तपरित्यागेन दोषान्तरान्वेषणे गौरवं च स्यात् । विषमव्याप्तौ व्याप्यत्वासिद्ध्यनुपपत्तिश्चेति ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">उपाधिगतव्याप्यत्वोपजीवनात् सोपाधिको हेतुर्व्याप्यत्वासिद्धो भवतीत्येके । साध्यरहितस्य पक्षस्यैव विपक्षत्वात् तत्र वर्तमानो हेतुः व्यभिचारी स्यादित्यपरे तत् एवकारेण व्यवच्छिद्यते । यदा उपाधिव्यावृत्त्या पक्षे साध्याभावः सिद्धः तदैव परानुमानं दुष्टं स्यादिति पश्चाद्भाविना दोषेण पिष्टं पिष्टं स्यादिति ॥ साध्याभावाविनाभाव्यभावत्वस्य अवश्याभ्युपगमनीयत्वात् प्रथमप्राप्तपरित्यागेन दोषान्तरान्वेषणे गौरवं च स्यात् । विषमव्याप्तौ व्याप्यत्वासिद्ध्यनुपपत्तिश्चेति ।</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 392: | Line 359: | ||
<div class="teeka-title">प्रमाणलक्षणटीका-न्यायकल्पलता</div> | <div class="teeka-title">प्रमाणलक्षणटीका-न्यायकल्पलता</div> | ||
<div class="teeka-body"> | <div class="teeka-body"> | ||
<div class=" | <div class="bhashya" id="PRL_C01_B06_Pramaanalakshana-tika" data-verse="PRL_C01_B06"> | ||
<div class="gr-avataranika">प्रतिज्ञाविरोधादेरुदाहरणमाह</div> | <div class="gr-avataranika">प्रतिज्ञाविरोधादेरुदाहरणमाह</div> | ||
<div class="gr-mulaprateeka-block">सर्व एते दृश्यत्वानुमाने द्रष्टव्याः</div> | <div class="gr-mulaprateeka-block">सर्व एते दृश्यत्वानुमाने द्रष्टव्याः</div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">‘विवादपदं मिथ्या दृश्यत्वात् यत् दृश्यं तत् मिथ्या यथा शुक्तिरजतं तथा चेदं दृश्यं तस्मान्मिथ्या’ इत्येतदनुमानं प्रतिज्ञाविरोधादीनामुदाहरणं ज्ञातव्यमिति ॥</p> | <p class="gr-vyakhya-para">‘विवादपदं मिथ्या दृश्यत्वात् यत् दृश्यं तत् मिथ्या यथा शुक्तिरजतं तथा चेदं दृश्यं तस्मान्मिथ्या’ इत्येतदनुमानं प्रतिज्ञाविरोधादीनामुदाहरणं ज्ञातव्यमिति ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 412: | Line 372: | ||
<div class="teeka-title">प्रमाणलक्षणटीका-न्यायकल्पलता</div> | <div class="teeka-title">प्रमाणलक्षणटीका-न्यायकल्पलता</div> | ||
<div class="teeka-body"> | <div class="teeka-body"> | ||
<div class=" | <div class="bhashya" id="PRL_C01_B07_Pramaanalakshana-tika" data-verse="PRL_C01_B07"> | ||
<div class="gr-avataranika">तत्कथम् ? इत्यतः प्रतिज्ञायाः प्रबलप्रमाणविरोधं तावदुपपादयति</div> | <div class="gr-avataranika">तत्कथम् ? इत्यतः प्रतिज्ञायाः प्रबलप्रमाणविरोधं तावदुपपादयति</div> | ||
<div class="gr-mulaprateeka-block">प्रत्यक्षागमादिभिर्जगतः सत्यत्वात्</div> | <div class="gr-mulaprateeka-block">प्रत्यक्षागमादिभिर्जगतः सत्यत्वात्</div> | ||
| Line 493: | Line 446: | ||
<div class="gr-mulaprateeka-block">‘विमतं सकर्तृकं’ इत्यत्र सर्वज्ञत्वस्य पक्षधर्मताबलेन सिद्ध्यङ्गीकारात्</div> | <div class="gr-mulaprateeka-block">‘विमतं सकर्तृकं’ इत्यत्र सर्वज्ञत्वस्य पक्षधर्मताबलेन सिद्ध्यङ्गीकारात्</div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">‘भूभूधरादिकं सकर्तृकं कार्यत्वात् घटवत्’ इत्यनुमानेन परैः ईश्वरे सर्वज्ञत्वसिद्धिरङ्गीक्रियते । यद्यपि कार्यत्वं सकर्तृकत्वमात्रेण व्याप्तं भूभूधरादिपक्षधर्मताबलेन सर्वज्ञमेव कर्तारं गमयति । उपादानाऽदिविषयज्ञानवत एव कर्तृत्वात् । न च सर्वज्ञत्वं प्रसिद्धम् । अतस्तद्वत् न कुत्रापि अप्रसिद्धसाध्यस्य दूषणत्वमिति । अनेनैव व्यधिकरणत्वेऽपि साधकत्वं चोपपादितं भवति। भूभूधराऽदिनिष्ठेन कार्यत्वेन हेतुना ईश्वरे सर्वज्ञत्वसिद्ध्यङ्गीकारात् न कुत्रापि साध्यसाधनयोर्व्यधिकरणत्वं दूषणमिति । एतेनैव अवयवनियमश्च परास्तः । न हि पक्षधर्मताबलेन सर्वज्ञत्वसिद्धाववयवनियमोऽस्ति ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">‘भूभूधरादिकं सकर्तृकं कार्यत्वात् घटवत्’ इत्यनुमानेन परैः ईश्वरे सर्वज्ञत्वसिद्धिरङ्गीक्रियते । यद्यपि कार्यत्वं सकर्तृकत्वमात्रेण व्याप्तं भूभूधरादिपक्षधर्मताबलेन सर्वज्ञमेव कर्तारं गमयति । उपादानाऽदिविषयज्ञानवत एव कर्तृत्वात् । न च सर्वज्ञत्वं प्रसिद्धम् । अतस्तद्वत् न कुत्रापि अप्रसिद्धसाध्यस्य दूषणत्वमिति । अनेनैव व्यधिकरणत्वेऽपि साधकत्वं चोपपादितं भवति। भूभूधराऽदिनिष्ठेन कार्यत्वेन हेतुना ईश्वरे सर्वज्ञत्वसिद्ध्यङ्गीकारात् न कुत्रापि साध्यसाधनयोर्व्यधिकरणत्वं दूषणमिति । एतेनैव अवयवनियमश्च परास्तः । न हि पक्षधर्मताबलेन सर्वज्ञत्वसिद्धाववयवनियमोऽस्ति ।</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 502: | Line 455: | ||
<div class="teeka-title">प्रमाणलक्षणटीका-न्यायकल्पलता</div> | <div class="teeka-title">प्रमाणलक्षणटीका-न्यायकल्पलता</div> | ||
<div class="teeka-body"> | <div class="teeka-body"> | ||
<div class=" | <div class="bhashya" id="PRL_C01_B08_Pramaanalakshana-tika" data-verse="PRL_C01_B08"> | ||
<div class="gr-avataranika">नन्वप्रसिद्धसाध्ययोः परिशेषार्थापत्त्योः प्रामाण्याभ्युपगमेऽपि किमायातमप्रसिद्धसाध्यस्यानुमानस्य साधकत्वे ? इत्यत आह</div> | <div class="gr-avataranika">नन्वप्रसिद्धसाध्ययोः परिशेषार्थापत्त्योः प्रामाण्याभ्युपगमेऽपि किमायातमप्रसिद्धसाध्यस्यानुमानस्य साधकत्वे ? इत्यत आह</div> | ||
<div class="gr-mulaprateeka-block">परिशेषोऽर्थापत्तिरनुमानमित्यविशेषः ।</div> | <div class="gr-mulaprateeka-block">परिशेषोऽर्थापत्तिरनुमानमित्यविशेषः ।</div> | ||
| Line 572: | Line 518: | ||
<div class="gr-mulaprateeka-block">वेदादिप्रामाण्यप्रसिद्धेश्च</div> | <div class="gr-mulaprateeka-block">वेदादिप्रामाण्यप्रसिद्धेश्च</div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र आदिपदेन स्मृत्यादिग्रहणम् । प्रसिद्धिर्लौकिकी । न हि सा निर्मूला याथार्थ्यहेतुसिद्धा ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">अत्र आदिपदेन स्मृत्यादिग्रहणम् । प्रसिद्धिर्लौकिकी । न हि सा निर्मूला याथार्थ्यहेतुसिद्धा ।</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 581: | Line 527: | ||
<div class="teeka-title">प्रमाणलक्षणटीका-न्यायकल्पलता</div> | <div class="teeka-title">प्रमाणलक्षणटीका-न्यायकल्पलता</div> | ||
<div class="teeka-body"> | <div class="teeka-body"> | ||
<div class=" | <div class="bhashya" id="PRL_C01_B09_Pramaanalakshana-tika" data-verse="PRL_C01_B09"> | ||
<div class="gr-avataranika">श्रौती चास्तीत्याह–</div> | <div class="gr-avataranika">श्रौती चास्तीत्याह–</div> | ||
<div class="gr-mulaprateeka-block">‘‘स्मृतिः प्रत्यक्षमैतिह्युमनुमानश्चतुष्टयम् । प्रमाणमिति विज्ञेयं धर्माद्यर्थे बुभूषुभिः’’ इति श्रुतेश्च ।</div> | <div class="gr-mulaprateeka-block">‘‘स्मृतिः प्रत्यक्षमैतिह्युमनुमानश्चतुष्टयम् । प्रमाणमिति विज्ञेयं धर्माद्यर्थे बुभूषुभिः’’ इति श्रुतेश्च ।</div> | ||
| Line 637: | Line 576: | ||
<div class="gr-mulaprateeka-block">इष्टापत्तिः सिद्धसाधनत्वात् असङ्गतमेव</div> | <div class="gr-mulaprateeka-block">इष्टापत्तिः सिद्धसाधनत्वात् असङ्गतमेव</div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">इष्टापादनरूपा मतानुज्ञा असङ्गतावन्तर्भूता । परसिद्धार्थसाधनस्वरूपत्वात् । सिद्धसाधनस्य च असङ्गतत्वमुक्तम् । अनिष्टापादनस्यैव सङ्गतत्वादिति न विरोधादिभ्यो दूषणान्तरमस्तीति । व्याप्त्यभावादीनामन्तर्भावस्तु स्फुटत्वान्नोक्तः ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">इष्टापादनरूपा मतानुज्ञा असङ्गतावन्तर्भूता । परसिद्धार्थसाधनस्वरूपत्वात् । सिद्धसाधनस्य च असङ्गतत्वमुक्तम् । अनिष्टापादनस्यैव सङ्गतत्वादिति न विरोधादिभ्यो दूषणान्तरमस्तीति । व्याप्त्यभावादीनामन्तर्भावस्तु स्फुटत्वान्नोक्तः ।</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 646: | Line 585: | ||
<div class="teeka-title">प्रमाणलक्षणटीका-न्यायकल्पलता</div> | <div class="teeka-title">प्रमाणलक्षणटीका-न्यायकल्पलता</div> | ||
<div class="teeka-body"> | <div class="teeka-body"> | ||
<div class=" | <div class="bhashya" id="PRL_C01_B10_Pramaanalakshana-tika" data-verse="PRL_C01_B10"> | ||
<div class="gr-avataranika">एवं प्रमाणदिस्वरूपं निरूप्य तन्निरूपणस्य प्रयोजनादिकं दर्शयति</div> | <div class="gr-avataranika">एवं प्रमाणदिस्वरूपं निरूप्य तन्निरूपणस्य प्रयोजनादिकं दर्शयति</div> | ||
<div class="gr-mulaprateeka-block">आनन्दतीर्थमुनिना ब्रह्मतर्काक्तिमार्गतः । प्रमाणलक्षणमित्युक्तं सङ्क्षेपाद्ब्रह्मसिद्धये ॥</div> | <div class="gr-mulaprateeka-block">आनन्दतीर्थमुनिना ब्रह्मतर्काक्तिमार्गतः । प्रमाणलक्षणमित्युक्तं सङ्क्षेपाद्ब्रह्मसिद्धये ॥</div> | ||
| Line 669: | Line 601: | ||
युक्त्यादियुक्तता प्राक् प्रदर्शितेति इतिशब्देन स्मर्यते । यद्येवं कथं तर्हि स्वल्पेनैव ग्रन्थेन समाप्तं ? इत्यत उक्तम् ॥ सङ्क्षेपादिति ॥ श्रोतृबुद्धिमनुसृत्य शब्दसङ्क्षेपेणोक्तमिति ।</p> | युक्त्यादियुक्तता प्राक् प्रदर्शितेति इतिशब्देन स्मर्यते । यद्येवं कथं तर्हि स्वल्पेनैव ग्रन्थेन समाप्तं ? इत्यत उक्तम् ॥ सङ्क्षेपादिति ॥ श्रोतृबुद्धिमनुसृत्य शब्दसङ्क्षेपेणोक्तमिति ।</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 678: | Line 610: | ||
<div class="teeka-title">प्रमाणलक्षणटीका-न्यायकल्पलता</div> | <div class="teeka-title">प्रमाणलक्षणटीका-न्यायकल्पलता</div> | ||
<div class="teeka-body"> | <div class="teeka-body"> | ||
<div class="bhashya" id="PRL_C01_B11_Pramaanalakshana-tika" data-verse="PRL_C01_B11"> | |||
<div class="gr-avataranika">अथ समापितप्रकरणोऽपि भगवनाचार्यः स्वेष्टदेवतां प्रणमति</div> | <div class="gr-avataranika">अथ समापितप्रकरणोऽपि भगवनाचार्यः स्वेष्टदेवतां प्रणमति</div> | ||
<div class="gr-mulaprateeka-block">अशेषमानमेयैकसाक्षिणेऽक्षयमूर्तये । अजेशपुरुहूतेड्य नमो नारायणाय ते ॥</div> | <div class="gr-mulaprateeka-block">अशेषमानमेयैकसाक्षिणेऽक्षयमूर्तये । अजेशपुरुहूतेड्य नमो नारायणाय ते ॥</div> | ||
| Line 701: | Line 629: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य प्रमाणलक्षणस्य न्यायकल्पलता जयतीर्थभिक्षुविरचिता सम्पूर्णा ॥</div> | <div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य प्रमाणलक्षणस्य न्यायकल्पलता जयतीर्थभिक्षुविरचिता सम्पूर्णा ॥</div> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||