Pramaanalakshanam/Vyakhya/Pramaanalakshana-tika: Difference between revisions

Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Line 1: Line 1:
= प्रमाणलक्षणटीका-न्यायकल्पलता =
= प्रमाणलक्षणटीका-न्यायकल्पलता =
__NOTOC__
<div class="gr-page-nav">[[Pramaanalakshanam|Pramaanalakshanam]]</div>
<div class="gr-page-nav">[[Pramaanalakshanam|Pramaanalakshanam]]</div>
<div class="gr-teeka-page" data-primary="Pramaanalakshanam" data-slug="Pramaanalakshana-tika">
<div class="gr-teeka-page" data-primary="Pramaanalakshanam" data-slug="Pramaanalakshana-tika">
Line 8: Line 7:
<div class="teeka-title">प्रमाणलक्षणटीका-न्यायकल्पलता</div>
<div class="teeka-title">प्रमाणलक्षणटीका-न्यायकल्पलता</div>
<div class="teeka-body">
<div class="teeka-body">
{{Bhashyam
<div class="bhashya" id="PRL_C01_B01_Pramaanalakshana-tika" data-verse="PRL_C01_B01">
| verse_id = PRL_C01_B01
| id = PRL_C01_B01_Pramaanalakshana-tika
| text =
 
<div class="shloka-block">
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">प्रणम्यागण्यकल्याणगुणाब्धिं पुरुषोत्तमम् ।</span>
<span class="shloka-line">प्रणम्यागण्यकल्याणगुणाब्धिं पुरुषोत्तमम् ।</span>
Line 26: Line 21:
<p class="gr-vyakhya-para">नाममात्रेण वस्तुसङ्कीर्तनमुद्देशः । स च लक्षणाद्युक्तिसम्भावनार्थः । अनुद्दिश्य कस्य लक्षणादि ब्रूयात् । विधा विभागः । तदुक्तिरवान्तरोद्देशार्था । युक्तायुक्तचिन्ता परीक्षा । सोद्देशविषया न सम्भवति । फलाभावेन नाममात्रे विवादायोगात्  ।  लक्षणपरीक्षा तस्य लिङ्गत्वनिश्चयार्था । न ह्यसम्भवाव्याप्त्यादिलक्षण स्वरूपासिद्धिभागासिद्धिव्यभिचारापरिहारे लिङ्गता निश्चीयते । विभागपरीक्षा न्यूनाधिकसङ्ख्याव्यवच्छेदमुखेन विभागसमर्थनार्था । बुद्धिदोषनिवृत्तिपर्यन्ता परीक्षायाः परीक्षा तत्सौष्ठवसिद्ध्यर्था । द्विधा चोद्देशादयः सामान्यतो विशेषतश्चेति । प्रमाणलक्षणस्यान्यैरेवोक्तत्वात् किमपूर्वनिर्माणेनेत्यतो वा प्रवक्ष्यामीत्युक्तम् । अन्योक्तीनामप्रकृष्टतां वक्ष्यति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नाममात्रेण वस्तुसङ्कीर्तनमुद्देशः । स च लक्षणाद्युक्तिसम्भावनार्थः । अनुद्दिश्य कस्य लक्षणादि ब्रूयात् । विधा विभागः । तदुक्तिरवान्तरोद्देशार्था । युक्तायुक्तचिन्ता परीक्षा । सोद्देशविषया न सम्भवति । फलाभावेन नाममात्रे विवादायोगात्  ।  लक्षणपरीक्षा तस्य लिङ्गत्वनिश्चयार्था । न ह्यसम्भवाव्याप्त्यादिलक्षण स्वरूपासिद्धिभागासिद्धिव्यभिचारापरिहारे लिङ्गता निश्चीयते । विभागपरीक्षा न्यूनाधिकसङ्ख्याव्यवच्छेदमुखेन विभागसमर्थनार्था । बुद्धिदोषनिवृत्तिपर्यन्ता परीक्षायाः परीक्षा तत्सौष्ठवसिद्ध्यर्था । द्विधा चोद्देशादयः सामान्यतो विशेषतश्चेति । प्रमाणलक्षणस्यान्यैरेवोक्तत्वात् किमपूर्वनिर्माणेनेत्यतो वा प्रवक्ष्यामीत्युक्तम् । अन्योक्तीनामप्रकृष्टतां वक्ष्यति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">द्विविधं लक्षणम्, यावल्लक्ष्यभावि अयावल्लक्ष्यभावि चेति । तत्राद्यं यथा, पृथुबुध्नोदराकारो घट इति । द्वितीयं यथा, भोगायतनं शरीरमिति । तत्राद्यमेव व्युत्पाद्यम् । तस्यैव सार्वत्रिकव्यवहारोपयोगित्वादिति भावेनोक्तम् स्वलक्षणमिति ॥ तदेव हि स्वरूपभूतं लक्षणं यत् यावल्लक्ष्यभावीति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">द्विविधं लक्षणम्, यावल्लक्ष्यभावि अयावल्लक्ष्यभावि चेति । तत्राद्यं यथा, पृथुबुध्नोदराकारो घट इति । द्वितीयं यथा, भोगायतनं शरीरमिति । तत्राद्यमेव व्युत्पाद्यम् । तस्यैव सार्वत्रिकव्यवहारोपयोगित्वादिति भावेनोक्तम् स्वलक्षणमिति ॥ तदेव हि स्वरूपभूतं लक्षणं यत् यावल्लक्ष्यभावीति ।</p>
}}
</div>
</div>
</div>
</div>
</div>
Line 35: Line 30:
<div class="teeka-title">प्रमाणलक्षणटीका-न्यायकल्पलता</div>
<div class="teeka-title">प्रमाणलक्षणटीका-न्यायकल्पलता</div>
<div class="teeka-body">
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<div class="bhashya" id="PRL_C01_B02_Pramaanalakshana-tika" data-verse="PRL_C01_B02">
<span class="shloka-line">यथार्थं प्रमाणम् । तद् द्विविधम् । केवलमनुप्रमाणं च । यथार्थज्ञानं केवलम् । तत्साधनमनुप्रमाणम् ।</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = PRL_C01_B02
| id = PRL_C01_B02_Pramaanalakshana-tika
| text =
 
<div class="gr-avataranika">प्रमाणानामित्युद्देशे सिद्धे प्रमाणसामान्यलक्षणमाह</div>
<div class="gr-avataranika">प्रमाणानामित्युद्देशे सिद्धे प्रमाणसामान्यलक्षणमाह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">यथार्थं प्रमाणम्</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">यथार्थं प्रमाणम्</div>
Line 112: Line 100:
<p class="gr-vyakhya-para">ईशादन्यत्राल्पविषयम्  ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ईशादन्यत्राल्पविषयम्  ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वं चोत्पत्तिमत् केवलं त्रिविधम् । प्रत्यक्षजमनुमानजमागमजमिति । प्रत्यक्षादीनामवान्तरभेदेन पुनर्भिद्यत इति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वं चोत्पत्तिमत् केवलं त्रिविधम् । प्रत्यक्षजमनुमानजमागमजमिति । प्रत्यक्षादीनामवान्तरभेदेन पुनर्भिद्यत इति ।</p>
}}
</div>
</div>
</div>
</div>
</div>
Line 121: Line 109:
<div class="teeka-title">प्रमाणलक्षणटीका-न्यायकल्पलता</div>
<div class="teeka-title">प्रमाणलक्षणटीका-न्यायकल्पलता</div>
<div class="teeka-body">
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<div class="bhashya" id="PRL_C01_B03_Pramaanalakshana-tika" data-verse="PRL_C01_B03">
<span class="shloka-line">केवलं चतुर्विधम् । ईश-लक्ष्मी-योगि-अयोगिभेदेन । पूर्वद्वयम् अनादिनित्यम् । स्वातन्त्र्य-पारतन्त्र्याभ्यां तद्विशेषाः । पूर्वं स्वपरगताखलिविशेषविषयम् । द्वितीयम् ईशेऽन्येभ्योऽधिकम् । असार्वत्रिकम् । अन्यत्र सर्वविषयम् । स्पष्टत्वे भेदः ।</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = PRL_C01_B03
| id = PRL_C01_B03_Pramaanalakshana-tika
| text =
 
<div class="gr-avataranika">अनुप्रमाणविभागमाह–</div>
<div class="gr-avataranika">अनुप्रमाणविभागमाह–</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनुप्रमाणं त्रिविधम्</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनुप्रमाणं त्रिविधम्</div>
Line 193: Line 174:
<div class="gr-mulaprateeka-block">दृष्टान्तः सप्रतिज्ञो हेतुगर्भः</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">दृष्टान्तः सप्रतिज्ञो हेतुगर्भः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र दृष्टान्त इति तद्वचनोपलक्षणम् । ‘धूमान्महानसवत् पर्वतोऽग्निमान्’ इति हेतुगर्भेण सप्रतिज्ञेन दृष्टान्तवचनमात्रेण उपपत्तिज्ञानसम्भवात् । श्रोत्राकाङ्क्षानुसारेणैवावयवकल्पना युक्ता न तु तन्नियतिरिति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र दृष्टान्त इति तद्वचनोपलक्षणम् । ‘धूमान्महानसवत् पर्वतोऽग्निमान्’ इति हेतुगर्भेण सप्रतिज्ञेन दृष्टान्तवचनमात्रेण उपपत्तिज्ञानसम्भवात् । श्रोत्राकाङ्क्षानुसारेणैवावयवकल्पना युक्ता न तु तन्नियतिरिति ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>
</div>
</div>
Line 202: Line 183:
<div class="teeka-title">प्रमाणलक्षणटीका-न्यायकल्पलता</div>
<div class="teeka-title">प्रमाणलक्षणटीका-न्यायकल्पलता</div>
<div class="teeka-body">
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<div class="bhashya" id="PRL_C01_B04_Pramaanalakshana-tika" data-verse="PRL_C01_B04">
<span class="shloka-line">योगिज्ञानम् ऋजूनामनादिनित्यम् । ईशे जीवेभ्योऽधिकम् । अन्यत्राऽलोचने सर्वविषयम् । क्रमेण वर्धमानम् । आ मुक्तेः । ततोऽव्ययम् । ततोऽर्वाक् क्रमेण ह्रसितम् । सादि च तात्त्विकेभ्योऽन्यत्र । अयोगिज्ञानम्  उत्पत्तिविनाशवत् । अल्पम् ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = PRL_C01_B04
| id = PRL_C01_B04_Pramaanalakshana-tika
| text =
 
<div class="gr-avataranika">निर्दोषोपपत्तिरनुमेत्युक्तम् । को दोष उपपत्तेः सम्भवति ? । द्विविध उपपत्तिदोषः । साक्षात् वाचनिकश्चेति । यस्तत्रोपपत्तेरेव साधनदूषणक्षमत्वापादकः स साक्षादुपपत्तिदोषः । तं विभज्य दर्शयति ॥</div>
<div class="gr-avataranika">निर्दोषोपपत्तिरनुमेत्युक्तम् । को दोष उपपत्तेः सम्भवति ? । द्विविध उपपत्तिदोषः । साक्षात् वाचनिकश्चेति । यस्तत्रोपपत्तेरेव साधनदूषणक्षमत्वापादकः स साक्षादुपपत्तिदोषः । तं विभज्य दर्शयति ॥</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">उपपत्तिदोषौ विरोधासङ्गती</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">उपपत्तिदोषौ विरोधासङ्गती</div>
Line 343: Line 317:
<p class="gr-vyakhya-para">छलं त्रिविधम् वाक्छलं सामान्यछलं उपचारछलञ्चेति ॥ तत्र मुख्यार्थविवक्षया प्रत्युक्तस्य मुख्यार्थान्तरकल्पनया तद्दूषणं वाक्छलम् । अभिप्रायान्तरकल्पनया तद्दूषणं सामान्यछलम् । अमुख्यार्थाभिप्रायेण प्रयुक्तस्य मुख्यार्थकल्पनया दूषणमुपचारछलम् । तत्र वाक्छलादेरसङ्गताद्यन्तर्भावस्फुरणायोपलक्षणतया वाक्छलमुदाहरति । गृष्टिविवक्षया ‘गां आनय’ इत्युक्ते पृथिवीविवक्षया ‘गवानयनमशक्यम्’ इतिवत् । एकवारप्रसूता गौः गृष्टिः । द्वितीयं यथा ‘अनूचानोऽयं ब्राह्मणः’ इत्युक्ते ‘युक्त मेव हि ब्राह्मणे अनूचानत्वम्’ इति सम्भावनाभिप्रायेण परेणाभिहिते ब्राह्मणत्वस्य हेतुत्वाभिप्रायकल्पनया ‘नैवं, व्रात्ये व्यभिचारात्’ इति प्रतिषेधः । तृतीयं यथा ‘सिंहो देवदत्तः’ इत्युक्ते ‘नैवं, सटाद्यभावात्’ इति । अत्र ‘गवानयनं न विधेयं अशक्यत्वात्’ इत्यादिछलवाक्ये ‘गवा नयनम्’ इत्येतदयुक्तंअनन्वितत्वात्’ इत्यादेश्छलस्य प्रवृत्तेर्विरोधत्वं ज्ञातव्यम् ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">छलं त्रिविधम् वाक्छलं सामान्यछलं उपचारछलञ्चेति ॥ तत्र मुख्यार्थविवक्षया प्रत्युक्तस्य मुख्यार्थान्तरकल्पनया तद्दूषणं वाक्छलम् । अभिप्रायान्तरकल्पनया तद्दूषणं सामान्यछलम् । अमुख्यार्थाभिप्रायेण प्रयुक्तस्य मुख्यार्थकल्पनया दूषणमुपचारछलम् । तत्र वाक्छलादेरसङ्गताद्यन्तर्भावस्फुरणायोपलक्षणतया वाक्छलमुदाहरति । गृष्टिविवक्षया ‘गां आनय’ इत्युक्ते पृथिवीविवक्षया ‘गवानयनमशक्यम्’ इतिवत् । एकवारप्रसूता गौः गृष्टिः । द्वितीयं यथा ‘अनूचानोऽयं ब्राह्मणः’ इत्युक्ते ‘युक्त मेव हि ब्राह्मणे अनूचानत्वम्’ इति सम्भावनाभिप्रायेण परेणाभिहिते ब्राह्मणत्वस्य हेतुत्वाभिप्रायकल्पनया ‘नैवं, व्रात्ये व्यभिचारात्’ इति प्रतिषेधः । तृतीयं यथा ‘सिंहो देवदत्तः’ इत्युक्ते ‘नैवं, सटाद्यभावात्’ इति । अत्र ‘गवानयनं न विधेयं अशक्यत्वात्’ इत्यादिछलवाक्ये ‘गवा नयनम्’ इत्येतदयुक्तंअनन्वितत्वात्’ इत्यादेश्छलस्य प्रवृत्तेर्विरोधत्वं ज्ञातव्यम् ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">रूढ्या योगेन वा प्रतिपाद्योऽर्थो मुख्यः । बहुलप्रयोगमात्रसिद्धा रूढिः प्रवृत्तिनिमित्तविवक्षया प्रवृत्तिर्योगः । अखण्डवृत्तिः रूढिः अवयववृत्तिर्योग इति वा । गौण्या लक्षणया वा वृत्त्या शब्दबोध्योऽर्थः अमुख्यः । मुख्यार्थगुणयुक्तार्थान्तरवृत्तिर्गौणी। मुख्यार्थसम्बन्धिन्यर्थान्तरे वृत्तिर्लक्षणेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">रूढ्या योगेन वा प्रतिपाद्योऽर्थो मुख्यः । बहुलप्रयोगमात्रसिद्धा रूढिः प्रवृत्तिनिमित्तविवक्षया प्रवृत्तिर्योगः । अखण्डवृत्तिः रूढिः अवयववृत्तिर्योग इति वा । गौण्या लक्षणया वा वृत्त्या शब्दबोध्योऽर्थः अमुख्यः । मुख्यार्थगुणयुक्तार्थान्तरवृत्तिर्गौणी। मुख्यार्थसम्बन्धिन्यर्थान्तरे वृत्तिर्लक्षणेति ।</p>
}}
</div>
</div>
</div>
</div>
</div>
Line 352: Line 326:
<div class="teeka-title">प्रमाणलक्षणटीका-न्यायकल्पलता</div>
<div class="teeka-title">प्रमाणलक्षणटीका-न्यायकल्पलता</div>
<div class="teeka-body">
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<div class="bhashya" id="PRL_C01_B05_Pramaanalakshana-tika" data-verse="PRL_C01_B05">
<span class="shloka-line">अनुप्रमाणं त्रिविधम् । प्रत्यक्षम् अनुमानम् अगम इति । निर्दोषार्थेन्द्रियसन्निकर्षः प्रत्यक्षम् । निर्दोषोपपत्तिरनुमानम् । निर्दोषः शब्द आगमः । अर्थापत्त्युपमे अनुमाविशेषः । अभावोऽनुमा प्रत्यक्षं च । परामर्श-अपरामर्शविशेषात् । सम्भवपरिशेषावनुमा ।</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = PRL_C01_B05
| id = PRL_C01_B05_Pramaanalakshana-tika
| text =
 
<div class="gr-avataranika">हेत्वाभासादेः क्वान्तर्भावः ? इत्यतस्तं वक्तुमनुमानविरोधविभागमाह–</div>
<div class="gr-avataranika">हेत्वाभासादेः क्वान्तर्भावः ? इत्यतस्तं वक्तुमनुमानविरोधविभागमाह–</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">त्रिविधो विरोधः</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">त्रिविधो विरोधः</div>
Line 383: Line 350:
<p class="gr-vyakhya-para">नोपाधिः स्वयमेव दोषः । किं तु दोषोन्नायक एव । स चोपाधिना उन्नेयो दोषः उपाधिदोषः प्रतिज्ञायाः समबलविरोध एवान्तर्भवतीति नोक्तविरोधः । प्रकृतसाध्यव्यापकः प्रकृतसाधनाव्यापकः उपाधिः । स हि पक्षात् व्यावर्तमानः साध्यं व्यावर्तयन् प्रतिपक्षोन्नायको भवति ॥ उपाध्यभावस्य साध्याभावे लिङ्गत्वात् । उपाधेर्हि पक्षात् व्यावृत्तिः स्वव्यावृत्त्या साध्यव्यावर्तने शक्तिश्चापेक्षिता । तत्र साध्यव्यापक इत्येवोक्ते साधनव्यापकस्य साधनस्येव पक्षे वर्तमानत्वात् साध्यव्यापकोऽप्युपाधिर्न पक्षात् साध्यं व्यावर्तयेदिति साधनाव्यापकत्वं ग्राह्यम् ।तावत्येवोच्यमाने साध्याव्यापकस्य पक्षात् व्यावृत्तावपि साध्यव्यावर्तनसामर्थ्याभावात् वैयर्थ्यं स्यादिति साध्यव्यापकत्वमपि ग्राह्यम् । तथा च साधनाव्यापकत्वात् पक्षात् व्यावृत्त उपाधिः साध्यव्यापकत्वात् व्यापकनिवृत्त्या व्याप्यनिवृत्तिरिति साध्यं व्यावर्तयतीति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नोपाधिः स्वयमेव दोषः । किं तु दोषोन्नायक एव । स चोपाधिना उन्नेयो दोषः उपाधिदोषः प्रतिज्ञायाः समबलविरोध एवान्तर्भवतीति नोक्तविरोधः । प्रकृतसाध्यव्यापकः प्रकृतसाधनाव्यापकः उपाधिः । स हि पक्षात् व्यावर्तमानः साध्यं व्यावर्तयन् प्रतिपक्षोन्नायको भवति ॥ उपाध्यभावस्य साध्याभावे लिङ्गत्वात् । उपाधेर्हि पक्षात् व्यावृत्तिः स्वव्यावृत्त्या साध्यव्यावर्तने शक्तिश्चापेक्षिता । तत्र साध्यव्यापक इत्येवोक्ते साधनव्यापकस्य साधनस्येव पक्षे वर्तमानत्वात् साध्यव्यापकोऽप्युपाधिर्न पक्षात् साध्यं व्यावर्तयेदिति साधनाव्यापकत्वं ग्राह्यम् ।तावत्येवोच्यमाने साध्याव्यापकस्य पक्षात् व्यावृत्तावपि साध्यव्यावर्तनसामर्थ्याभावात् वैयर्थ्यं स्यादिति साध्यव्यापकत्वमपि ग्राह्यम् । तथा च साधनाव्यापकत्वात् पक्षात् व्यावृत्त उपाधिः साध्यव्यापकत्वात् व्यापकनिवृत्त्या व्याप्यनिवृत्तिरिति साध्यं व्यावर्तयतीति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">उपाधिगतव्याप्यत्वोपजीवनात् सोपाधिको हेतुर्व्याप्यत्वासिद्धो भवतीत्येके । साध्यरहितस्य पक्षस्यैव विपक्षत्वात् तत्र वर्तमानो हेतुः व्यभिचारी स्यादित्यपरे तत् एवकारेण व्यवच्छिद्यते । यदा उपाधिव्यावृत्त्या पक्षे साध्याभावः सिद्धः तदैव परानुमानं दुष्टं स्यादिति पश्चाद्भाविना दोषेण पिष्टं पिष्टं स्यादिति ॥ साध्याभावाविनाभाव्यभावत्वस्य अवश्याभ्युपगमनीयत्वात् प्रथमप्राप्तपरित्यागेन दोषान्तरान्वेषणे गौरवं च स्यात् । विषमव्याप्तौ व्याप्यत्वासिद्ध्यनुपपत्तिश्चेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">उपाधिगतव्याप्यत्वोपजीवनात् सोपाधिको हेतुर्व्याप्यत्वासिद्धो भवतीत्येके । साध्यरहितस्य पक्षस्यैव विपक्षत्वात् तत्र वर्तमानो हेतुः व्यभिचारी स्यादित्यपरे तत् एवकारेण व्यवच्छिद्यते । यदा उपाधिव्यावृत्त्या पक्षे साध्याभावः सिद्धः तदैव परानुमानं दुष्टं स्यादिति पश्चाद्भाविना दोषेण पिष्टं पिष्टं स्यादिति ॥ साध्याभावाविनाभाव्यभावत्वस्य अवश्याभ्युपगमनीयत्वात् प्रथमप्राप्तपरित्यागेन दोषान्तरान्वेषणे गौरवं च स्यात् । विषमव्याप्तौ व्याप्यत्वासिद्ध्यनुपपत्तिश्चेति ।</p>
}}
</div>
</div>
</div>
</div>
</div>
Line 392: Line 359:
<div class="teeka-title">प्रमाणलक्षणटीका-न्यायकल्पलता</div>
<div class="teeka-title">प्रमाणलक्षणटीका-न्यायकल्पलता</div>
<div class="teeka-body">
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<div class="bhashya" id="PRL_C01_B06_Pramaanalakshana-tika" data-verse="PRL_C01_B06">
<span class="shloka-line">आत्मान्योन्याश्रय-चक्रका-अनवस्था-कल्पनागौरव-श्रुतदृष्टहानादयो दूषणानुमा । उपक्रम-उपसंहार-तदैकरूप्य-अभ्यासा-अपूर्वता-फल-अर्थवादाश्च उपपत्तिविशेषाः । त एव सोपपत्तयो लिङ्गानि । समाख्यावाक्यप्रकरणस्थानानि च लिङ्गविशेषाः ।</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = PRL_C01_B06
| id = PRL_C01_B06_Pramaanalakshana-tika
| text =
 
<div class="gr-avataranika">प्रतिज्ञाविरोधादेरुदाहरणमाह</div>
<div class="gr-avataranika">प्रतिज्ञाविरोधादेरुदाहरणमाह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">सर्व एते दृश्यत्वानुमाने द्रष्टव्याः</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">सर्व एते दृश्यत्वानुमाने द्रष्टव्याः</div>
<p class="gr-vyakhya-para">‘विवादपदं मिथ्या दृश्यत्वात् यत् दृश्यं तत् मिथ्या यथा शुक्तिरजतं तथा चेदं दृश्यं तस्मान्मिथ्या’ इत्येतदनुमानं प्रतिज्ञाविरोधादीनामुदाहरणं ज्ञातव्यमिति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">‘विवादपदं मिथ्या दृश्यत्वात् यत् दृश्यं तत् मिथ्या यथा शुक्तिरजतं तथा चेदं दृश्यं तस्मान्मिथ्या’ इत्येतदनुमानं प्रतिज्ञाविरोधादीनामुदाहरणं ज्ञातव्यमिति ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>
</div>
</div>
Line 412: Line 372:
<div class="teeka-title">प्रमाणलक्षणटीका-न्यायकल्पलता</div>
<div class="teeka-title">प्रमाणलक्षणटीका-न्यायकल्पलता</div>
<div class="teeka-body">
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<div class="bhashya" id="PRL_C01_B07_Pramaanalakshana-tika" data-verse="PRL_C01_B07">
<span class="shloka-line">व्याप्तिरुपपत्तिमूलम् । सा प्रतिज्ञा-हेतु-दृष्टान्तरूपा । हेतुगर्भा प्रतिज्ञा केवलाऽपि । सिद्धौ प्रतिज्ञायां हेतुमात्रं च । दृष्टान्तः सप्रतिज्ञो हेतुगर्भः ।</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = PRL_C01_B07
| id = PRL_C01_B07_Pramaanalakshana-tika
| text =
 
<div class="gr-avataranika">तत्कथम् ? इत्यतः प्रतिज्ञायाः प्रबलप्रमाणविरोधं तावदुपपादयति</div>
<div class="gr-avataranika">तत्कथम् ? इत्यतः प्रतिज्ञायाः प्रबलप्रमाणविरोधं तावदुपपादयति</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">प्रत्यक्षागमादिभिर्जगतः सत्यत्वात्</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">प्रत्यक्षागमादिभिर्जगतः सत्यत्वात्</div>
Line 493: Line 446:
<div class="gr-mulaprateeka-block">‘विमतं सकर्तृकं’ इत्यत्र सर्वज्ञत्वस्य पक्षधर्मताबलेन सिद्ध्यङ्गीकारात्</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">‘विमतं सकर्तृकं’ इत्यत्र सर्वज्ञत्वस्य पक्षधर्मताबलेन सिद्ध्यङ्गीकारात्</div>
<p class="gr-vyakhya-para">‘भूभूधरादिकं सकर्तृकं कार्यत्वात् घटवत्’ इत्यनुमानेन परैः ईश्वरे सर्वज्ञत्वसिद्धिरङ्गीक्रियते । यद्यपि कार्यत्वं सकर्तृकत्वमात्रेण व्याप्तं भूभूधरादिपक्षधर्मताबलेन सर्वज्ञमेव कर्तारं गमयति । उपादानाऽदिविषयज्ञानवत एव कर्तृत्वात् । न च सर्वज्ञत्वं प्रसिद्धम् । अतस्तद्वत् न कुत्रापि अप्रसिद्धसाध्यस्य दूषणत्वमिति । अनेनैव व्यधिकरणत्वेऽपि साधकत्वं चोपपादितं भवति। भूभूधराऽदिनिष्ठेन कार्यत्वेन हेतुना ईश्वरे सर्वज्ञत्वसिद्ध्यङ्गीकारात् न कुत्रापि साध्यसाधनयोर्व्यधिकरणत्वं दूषणमिति । एतेनैव अवयवनियमश्च परास्तः । न हि पक्षधर्मताबलेन सर्वज्ञत्वसिद्धाववयवनियमोऽस्ति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">‘भूभूधरादिकं सकर्तृकं कार्यत्वात् घटवत्’ इत्यनुमानेन परैः ईश्वरे सर्वज्ञत्वसिद्धिरङ्गीक्रियते । यद्यपि कार्यत्वं सकर्तृकत्वमात्रेण व्याप्तं भूभूधरादिपक्षधर्मताबलेन सर्वज्ञमेव कर्तारं गमयति । उपादानाऽदिविषयज्ञानवत एव कर्तृत्वात् । न च सर्वज्ञत्वं प्रसिद्धम् । अतस्तद्वत् न कुत्रापि अप्रसिद्धसाध्यस्य दूषणत्वमिति । अनेनैव व्यधिकरणत्वेऽपि साधकत्वं चोपपादितं भवति। भूभूधराऽदिनिष्ठेन कार्यत्वेन हेतुना ईश्वरे सर्वज्ञत्वसिद्ध्यङ्गीकारात् न कुत्रापि साध्यसाधनयोर्व्यधिकरणत्वं दूषणमिति । एतेनैव अवयवनियमश्च परास्तः । न हि पक्षधर्मताबलेन सर्वज्ञत्वसिद्धाववयवनियमोऽस्ति ।</p>
}}
</div>
</div>
</div>
</div>
</div>
Line 502: Line 455:
<div class="teeka-title">प्रमाणलक्षणटीका-न्यायकल्पलता</div>
<div class="teeka-title">प्रमाणलक्षणटीका-न्यायकल्पलता</div>
<div class="teeka-body">
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<div class="bhashya" id="PRL_C01_B08_Pramaanalakshana-tika" data-verse="PRL_C01_B08">
<span class="shloka-line">उपपत्तिदोषौ विरोध-असङ्गती । न्यूनाधिके वाचनिके । संवादानुक्तियुता निग्रहाः ।</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = PRL_C01_B08
| id = PRL_C01_B08_Pramaanalakshana-tika
| text =
 
<div class="gr-avataranika">नन्वप्रसिद्धसाध्ययोः परिशेषार्थापत्त्योः प्रामाण्याभ्युपगमेऽपि किमायातमप्रसिद्धसाध्यस्यानुमानस्य साधकत्वे ? इत्यत आह</div>
<div class="gr-avataranika">नन्वप्रसिद्धसाध्ययोः परिशेषार्थापत्त्योः प्रामाण्याभ्युपगमेऽपि किमायातमप्रसिद्धसाध्यस्यानुमानस्य साधकत्वे ? इत्यत आह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">परिशेषोऽर्थापत्तिरनुमानमित्यविशेषः ।</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">परिशेषोऽर्थापत्तिरनुमानमित्यविशेषः ।</div>
Line 572: Line 518:
<div class="gr-mulaprateeka-block">वेदादिप्रामाण्यप्रसिद्धेश्च</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">वेदादिप्रामाण्यप्रसिद्धेश्च</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र आदिपदेन स्मृत्यादिग्रहणम् । प्रसिद्धिर्लौकिकी । न हि सा निर्मूला याथार्थ्यहेतुसिद्धा ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र आदिपदेन स्मृत्यादिग्रहणम् । प्रसिद्धिर्लौकिकी । न हि सा निर्मूला याथार्थ्यहेतुसिद्धा ।</p>
}}
</div>
</div>
</div>
</div>
</div>
Line 581: Line 527:
<div class="teeka-title">प्रमाणलक्षणटीका-न्यायकल्पलता</div>
<div class="teeka-title">प्रमाणलक्षणटीका-न्यायकल्पलता</div>
<div class="teeka-body">
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<div class="bhashya" id="PRL_C01_B09_Pramaanalakshana-tika" data-verse="PRL_C01_B09">
<span class="shloka-line">प्रत्यक्षं सप्तविधम् । साक्षिषडिन्द्रियभेदेन । मानसप्रत्यक्षजा स्मृतिः । स्मृत्यनुवादयोर्नाप्रामाण्यम् । यथार्थत्वानुभवात् । अहानेश्च । विरोधो मानस्ववाक्याभ्याम् । स्ववाक्यविरोधोऽपसिद्धान्तजातिरूपेण । जातिः ‘न मेये मानापेक्षा’ इत्यादिका । ‘मेये मानापेक्षाऽस्ति’ इति च तेनैव न्यायेन सिद्धत्वात् । मानविरोधश्च । छलम् असङ्गतम् । अन्यच्च । गृष्टिविवक्षया ‘गाम्  आनय’ इत्युक्ते पृथिवीविवक्षया ‘गवानयनम् अशक्यम्’ इतिवत् ।</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = PRL_C01_B09
| id = PRL_C01_B09_Pramaanalakshana-tika
| text =
 
<div class="gr-avataranika">श्रौती चास्तीत्याह–</div>
<div class="gr-avataranika">श्रौती चास्तीत्याह–</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">‘‘स्मृतिः प्रत्यक्षमैतिह्युमनुमानश्चतुष्टयम् । प्रमाणमिति विज्ञेयं धर्माद्यर्थे बुभूषुभिः’’ इति श्रुतेश्च ।</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">‘‘स्मृतिः प्रत्यक्षमैतिह्युमनुमानश्चतुष्टयम् । प्रमाणमिति विज्ञेयं धर्माद्यर्थे बुभूषुभिः’’ इति श्रुतेश्च ।</div>
Line 637: Line 576:
<div class="gr-mulaprateeka-block">इष्टापत्तिः सिद्धसाधनत्वात् असङ्गतमेव</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">इष्टापत्तिः सिद्धसाधनत्वात् असङ्गतमेव</div>
<p class="gr-vyakhya-para">इष्टापादनरूपा मतानुज्ञा असङ्गतावन्तर्भूता । परसिद्धार्थसाधनस्वरूपत्वात् । सिद्धसाधनस्य च असङ्गतत्वमुक्तम् । अनिष्टापादनस्यैव सङ्गतत्वादिति न विरोधादिभ्यो दूषणान्तरमस्तीति । व्याप्त्यभावादीनामन्तर्भावस्तु स्फुटत्वान्नोक्तः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इष्टापादनरूपा मतानुज्ञा असङ्गतावन्तर्भूता । परसिद्धार्थसाधनस्वरूपत्वात् । सिद्धसाधनस्य च असङ्गतत्वमुक्तम् । अनिष्टापादनस्यैव सङ्गतत्वादिति न विरोधादिभ्यो दूषणान्तरमस्तीति । व्याप्त्यभावादीनामन्तर्भावस्तु स्फुटत्वान्नोक्तः ।</p>
}}
</div>
</div>
</div>
</div>
</div>
Line 646: Line 585:
<div class="teeka-title">प्रमाणलक्षणटीका-न्यायकल्पलता</div>
<div class="teeka-title">प्रमाणलक्षणटीका-न्यायकल्पलता</div>
<div class="teeka-body">
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<div class="bhashya" id="PRL_C01_B10_Pramaanalakshana-tika" data-verse="PRL_C01_B10">
<span class="shloka-line">त्रिविधो विरोधः । प्रतिज्ञा-हेतु-दृष्टान्तभेदेन । प्रमाणविरुद्धार्थप्रतिज्ञा प्रतिज्ञाविरोधः । हेतुस्वरूपासिद्धिरव्याप्तिश्चेति हेतुविरोधः । साध्यस्य साधनस्य वा अननुगमो दृष्टान्तविरोधः । प्रतिज्ञायाः समबलविरोध एव सप्रतिसाधनः । स एवोपाधिदोषोऽपि ।</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = PRL_C01_B10
| id = PRL_C01_B10_Pramaanalakshana-tika
| text =
 
<div class="gr-avataranika">एवं प्रमाणदिस्वरूपं निरूप्य तन्निरूपणस्य प्रयोजनादिकं दर्शयति</div>
<div class="gr-avataranika">एवं प्रमाणदिस्वरूपं निरूप्य तन्निरूपणस्य प्रयोजनादिकं दर्शयति</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">आनन्दतीर्थमुनिना ब्रह्मतर्काक्तिमार्गतः ।  प्रमाणलक्षणमित्युक्तं सङ्क्षेपाद्ब्रह्मसिद्धये ॥</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">आनन्दतीर्थमुनिना ब्रह्मतर्काक्तिमार्गतः ।  प्रमाणलक्षणमित्युक्तं सङ्क्षेपाद्ब्रह्मसिद्धये ॥</div>
Line 669: Line 601:


युक्त्यादियुक्तता प्राक् प्रदर्शितेति इतिशब्देन स्मर्यते । यद्येवं कथं तर्हि स्वल्पेनैव ग्रन्थेन समाप्तं ? इत्यत उक्तम् ॥ सङ्क्षेपादिति ॥ श्रोतृबुद्धिमनुसृत्य शब्दसङ्क्षेपेणोक्तमिति ।</p>
युक्त्यादियुक्तता प्राक् प्रदर्शितेति इतिशब्देन स्मर्यते । यद्येवं कथं तर्हि स्वल्पेनैव ग्रन्थेन समाप्तं ? इत्यत उक्तम् ॥ सङ्क्षेपादिति ॥ श्रोतृबुद्धिमनुसृत्य शब्दसङ्क्षेपेणोक्तमिति ।</p>
}}
</div>
</div>
</div>
</div>
</div>
Line 678: Line 610:
<div class="teeka-title">प्रमाणलक्षणटीका-न्यायकल्पलता</div>
<div class="teeka-title">प्रमाणलक्षणटीका-न्यायकल्पलता</div>
<div class="teeka-body">
<div class="teeka-body">
{{Bhashyam
<div class="bhashya" id="PRL_C01_B11_Pramaanalakshana-tika" data-verse="PRL_C01_B11">
| verse_id = PRL_C01_B11
| id = PRL_C01_B11_Pramaanalakshana-tika
| text =
 
<div class="gr-avataranika">अथ समापितप्रकरणोऽपि भगवनाचार्यः स्वेष्टदेवतां प्रणमति</div>
<div class="gr-avataranika">अथ समापितप्रकरणोऽपि भगवनाचार्यः स्वेष्टदेवतां प्रणमति</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अशेषमानमेयैकसाक्षिणेऽक्षयमूर्तये । अजेशपुरुहूतेड्य नमो नारायणाय ते ॥</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">अशेषमानमेयैकसाक्षिणेऽक्षयमूर्तये । अजेशपुरुहूतेड्य नमो नारायणाय ते ॥</div>
Line 701: Line 629:
</div>
</div>
<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य प्रमाणलक्षणस्य न्यायकल्पलता जयतीर्थभिक्षुविरचिता सम्पूर्णा ॥</div>
<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य प्रमाणलक्षणस्य न्यायकल्पलता जयतीर्थभिक्षुविरचिता सम्पूर्णा ॥</div>
}}
</div>
</div>
</div>
</div>
</div>