Upadhikhandanam: Difference between revisions

← Older edit Newer edit →

Revision as of 04:30, 29 April 2026

उपाधिखण्डनम्

नारायणोऽगण्यगुणनित्यैकनिलयाकृतिः । अशेषदोषरहितः प्रीयतां कमलालयः ॥1॥

अज्ञताऽखिलसंवेत्तुर्घटते न कुतश्चन । उपाधिभेदाद्धटत इति चेत् स स्वभावतः ॥2॥

अज्ञानतो वा द्वैतस्य सत्यता स्वत एव चेत् । अनवस्थितिरज्ञानहेतौ वाऽन्योन्यसिद्धिता ॥3॥

चक्रकापत्तिरथवा भेदश्चोपाधितः कुतः । विद्यमानस्य भेदस्य ज्ञापको नैव कारकः ॥4॥

उपाधिर्दृष्टपूर्वो हि खेऽपि देशान्तरस्य सः । ज्ञापको विद्यमानस्य मूढबुद्धिव्यपेक्षया ॥5॥

न चेदुपाधिसम्बन्ध एकदेशेऽथ सर्वगः । एकदेशेऽनवस्था स्यात् सर्वगश्चेन्न भेदकः ॥6॥

सुखदुःखादिभोगश्च स्वरूपैक्ये न भेदतः । दृश्यो ह्युपाधिभेदेऽपि हस्तपादादिगो यथा ॥7॥

नानादेहगभोगानुसन्धानं योगिनो यथा । न चेद्भोगानुसन्धानं तदिच्छा योगिनः कुतः ॥8॥

अनुसन्धानरहितदेहबाहुल्यमन्यथा । सिद्धमेव हि तत्पक्षे विशेषो योगिनः कुतः ॥9॥

सिद्धौ हि कर्मभेदस्य स्यादुपाधिविभिन्नता । तत्सिद्धौ चैव तत्सिद्धिरित्यन्योन्यव्यपाश्रयः ॥10॥

आत्मस्वभावभेदस्य विदोषत्वेन चाखिलः । प्रत्यक्षादिविरोधाच्च दुष्टः पक्षोऽयमञ्जसा ॥11॥

चेष्टालिङ्गेन सात्मत्वे परदेहस्य साधिते । अन्यत्वं स्वात्मनस्तस्मात् सर्वैरेवानुभूयते ॥12॥

अज्ञता चाल्पशक्तित्वं दुःखित्वं स्वल्पकर्तृता । सर्वज्ञतादीशगुणविरुद्धा ह्यनुभूतिगाः ॥13॥

सार्वज्ञादिगुणा विष्णोः श्रुतिषु प्रतिपादिताः । ‘सत्यः सो अस्य महिमे’(ऋ.सं.८.३.४)त्यादिवाक्यान्मृषा न च ॥14॥

न च वेदोक्तमिथ्यात्वे मानं तन्मानताऽपि न । अतोऽज्ञासम्भवादेव नाधिकार्यैक्यवादिनाम् ॥15॥

अतो नाज्ञातमिति च विषयो विषयान्तरे । अज्ञाभावात् फलं कस्य योगः शशनृशृङ्गयोः ॥16॥

दुर्घटत्वं भूषणं चेत् स्यादविद्यात्वमात्मनः । अन्धन्तमोऽप्यलङ्कारो नित्यदुःखं शिरोमणिः ॥17॥

अतो ‘परो मात्रये’(ऋ.सं.७.९९)ति पूर्वश्रुतिनिदर्शितः । ‘अन्यमीश’(श्वे.उ.४.७)मिति श्रुत्या भिन्नजीवदृशं गतः ॥ भिन्नत्वेनात्मसादृश्यदो ‘यदे’(आथ.उ.३.१.३)ति श्रुतेः सदा ॥18॥

मायावादतमोव्याप्तमिति तत्त्वदृशा जगत् । भातं सर्वज्ञसूर्येण प्रीतये श्रीपतेः सदा ॥19॥

नमोऽमन्दनिजानन्दसान्द्रसुन्दरमूर्तये । इन्दिरापतये नित्याऽनन्दभोजनदायिने ॥20॥

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितम् उपाधिखण्डनं समाप्तम् ॥

@@ Line 15: / Line 15: @@
 <div class="bhashya" id="UK_C01_B01" data-verse="UK_C01">
-<p>अज्ञताऽखिलसंवेत्तुर्घटते न कुतश्चन ।</p>
+<p>अज्ञताऽखिलसंवेत्तुर्घटते न कुतश्चन ।  उपाधिभेदाद्धटत इति चेत् स स्वभावतः ॥2॥</p>
-<p>उपाधिभेदाद्धटत इति चेत् स स्वभावतः ॥2॥</p>
 </div>
 <div class="bhashya" id="UK_C01_B02" data-verse="UK_C01">
-<p>अज्ञानतो वा द्वैतस्य सत्यता स्वत एव चेत् ।</p>
+<p>अज्ञानतो वा द्वैतस्य सत्यता स्वत एव चेत् ।  अनवस्थितिरज्ञानहेतौ वाऽन्योन्यसिद्धिता ॥3॥</p>
-<p>अनवस्थितिरज्ञानहेतौ वाऽन्योन्यसिद्धिता ॥3॥</p>
 </div>
 <div class="bhashya" id="UK_C01_B03" data-verse="UK_C01">
-<p>चक्रकापत्तिरथवा भेदश्चोपाधितः कुतः ।</p>
+<p>चक्रकापत्तिरथवा भेदश्चोपाधितः कुतः ।  विद्यमानस्य भेदस्य ज्ञापको नैव कारकः ॥4॥</p>
-<p>विद्यमानस्य भेदस्य ज्ञापको नैव कारकः ॥4॥</p>
 </div>
 <div class="bhashya" id="UK_C01_B04" data-verse="UK_C01">
-<p>उपाधिर्दृष्टपूर्वो हि खेऽपि देशान्तरस्य सः ।</p>
+<p>उपाधिर्दृष्टपूर्वो हि खेऽपि देशान्तरस्य सः ।  ज्ञापको विद्यमानस्य मूढबुद्धिव्यपेक्षया ॥5॥</p>
-<p>ज्ञापको विद्यमानस्य मूढबुद्धिव्यपेक्षया ॥5॥</p>
 </div>
 <div class="bhashya" id="UK_C01_B05" data-verse="UK_C01">
-<p>न चेदुपाधिसम्बन्ध एकदेशेऽथ सर्वगः ।</p>
+<p>न चेदुपाधिसम्बन्ध एकदेशेऽथ सर्वगः ।  एकदेशेऽनवस्था स्यात् सर्वगश्चेन्न भेदकः ॥6॥</p>
-<p>एकदेशेऽनवस्था स्यात् सर्वगश्चेन्न भेदकः ॥6॥</p>
 </div>
 <div class="bhashya" id="UK_C01_B06" data-verse="UK_C01">
-<p>सुखदुःखादिभोगश्च स्वरूपैक्ये न भेदतः ।</p>
+<p>सुखदुःखादिभोगश्च स्वरूपैक्ये न भेदतः ।  दृश्यो ह्युपाधिभेदेऽपि हस्तपादादिगो यथा ॥7॥</p>
-<p>दृश्यो ह्युपाधिभेदेऽपि हस्तपादादिगो यथा ॥7॥</p>
 </div>
 <div class="bhashya" id="UK_C01_B07" data-verse="UK_C01">
-<p>नानादेहगभोगानुसन्धानं योगिनो यथा ।</p>
+<p>नानादेहगभोगानुसन्धानं योगिनो यथा ।  न चेद्भोगानुसन्धानं तदिच्छा योगिनः कुतः ॥8॥</p>
-<p>न चेद्भोगानुसन्धानं तदिच्छा योगिनः कुतः ॥8॥</p>
 </div>
 <div class="bhashya" id="UK_C01_B08" data-verse="UK_C01">
-<p>अनुसन्धानरहितदेहबाहुल्यमन्यथा ।</p>
+<p>अनुसन्धानरहितदेहबाहुल्यमन्यथा ।  सिद्धमेव हि तत्पक्षे विशेषो योगिनः कुतः ॥9॥</p>
-<p>सिद्धमेव हि तत्पक्षे विशेषो योगिनः कुतः ॥9॥</p>
 </div>
 <div class="bhashya" id="UK_C01_B09" data-verse="UK_C01">
-<p>सिद्धौ हि कर्मभेदस्य स्यादुपाधिविभिन्नता ।</p>
+<p>सिद्धौ हि कर्मभेदस्य स्यादुपाधिविभिन्नता ।  तत्सिद्धौ चैव तत्सिद्धिरित्यन्योन्यव्यपाश्रयः ॥10॥</p>
-<p>तत्सिद्धौ चैव तत्सिद्धिरित्यन्योन्यव्यपाश्रयः ॥10॥</p>
 </div>
 <div class="bhashya" id="UK_C01_B10" data-verse="UK_C01">
-<p>आत्मस्वभावभेदस्य विदोषत्वेन चाखिलः ।</p>
+<p>आत्मस्वभावभेदस्य विदोषत्वेन चाखिलः ।  प्रत्यक्षादिविरोधाच्च दुष्टः पक्षोऽयमञ्जसा ॥11॥</p>
-<p>प्रत्यक्षादिविरोधाच्च दुष्टः पक्षोऽयमञ्जसा ॥11॥</p>
 </div>
 <div class="bhashya" id="UK_C01_B11" data-verse="UK_C01">
-<p>चेष्टालिङ्गेन सात्मत्वे परदेहस्य साधिते ।</p>
+<p>चेष्टालिङ्गेन सात्मत्वे परदेहस्य साधिते ।  अन्यत्वं स्वात्मनस्तस्मात् सर्वैरेवानुभूयते ॥12॥</p>
-<p>अन्यत्वं स्वात्मनस्तस्मात् सर्वैरेवानुभूयते ॥12॥</p>
 </div>
 <div class="bhashya" id="UK_C01_B12" data-verse="UK_C01">
-<p>अज्ञता चाल्पशक्तित्वं दुःखित्वं स्वल्पकर्तृता ।</p>
+<p>अज्ञता चाल्पशक्तित्वं दुःखित्वं स्वल्पकर्तृता ।  सर्वज्ञतादीशगुणविरुद्धा ह्यनुभूतिगाः ॥13॥</p>
-<p>सर्वज्ञतादीशगुणविरुद्धा ह्यनुभूतिगाः ॥13॥</p>
 </div>
 <div class="bhashya" id="UK_C01_B13" data-verse="UK_C01">
-<p>सार्वज्ञादिगुणा विष्णोः श्रुतिषु प्रतिपादिताः ।</p>
+<p>सार्वज्ञादिगुणा विष्णोः श्रुतिषु प्रतिपादिताः ।  <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘सत्यः सो अस्य महिमे’(ऋ.सं.८.३.४)</span></span>त्यादिवाक्यान्मृषा न च ॥14॥</p>
-  <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘सत्यः सो अस्य महिमे’(ऋ.सं.८.३.४)</span></span>त्यादिवाक्यान्मृषा न च ॥14॥
 </div>
 <div class="bhashya" id="UK_C01_B14" data-verse="UK_C01">
-<p>न च वेदोक्तमिथ्यात्वे मानं तन्मानताऽपि न ।</p>
+<p>न च वेदोक्तमिथ्यात्वे मानं तन्मानताऽपि न ।  अतोऽज्ञासम्भवादेव नाधिकार्यैक्यवादिनाम् ॥15॥</p>
-<p>अतोऽज्ञासम्भवादेव नाधिकार्यैक्यवादिनाम् ॥15॥</p>
 </div>
 <div class="bhashya" id="UK_C01_B15" data-verse="UK_C01">
-<p>अतो नाज्ञातमिति च विषयो विषयान्तरे ।</p>
+<p>अतो नाज्ञातमिति च विषयो विषयान्तरे ।  अज्ञाभावात् फलं कस्य योगः शशनृशृङ्गयोः ॥16॥</p>
-<p>अज्ञाभावात् फलं कस्य योगः शशनृशृङ्गयोः ॥16॥</p>
 </div>
 <div class="bhashya" id="UK_C01_B16" data-verse="UK_C01">
-<p>दुर्घटत्वं भूषणं चेत् स्यादविद्यात्वमात्मनः ।</p>
+<p>दुर्घटत्वं भूषणं चेत् स्यादविद्यात्वमात्मनः ।  अन्धन्तमोऽप्यलङ्कारो नित्यदुःखं शिरोमणिः ॥17॥</p>
-<p>अन्धन्तमोऽप्यलङ्कारो नित्यदुःखं शिरोमणिः ॥17॥</p>
 </div>
 <div class="bhashya" id="UK_C01_B17" data-verse="UK_C01">
-<p>अतो <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘परो मात्रये’(ऋ.सं.७.९९)</span></span>ति पूर्वश्रुतिनिदर्शितः ।</p>
+<p>अतो <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘परो मात्रये’(ऋ.सं.७.९९)</span></span>ति पूर्वश्रुतिनिदर्शितः ।   <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shwetashwatropanishat-id">‘अन्यमीश’(श्वे.उ.४.७)</span></span>मिति श्रुत्या भिन्नजीवदृशं गतः ॥ भिन्नत्वेनात्मसादृश्यदो <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Atharvanopanishat-id">‘यदे’(आथ.उ.३.१.३)</span></span>ति श्रुतेः सदा ॥18॥</p>
-   <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shwetashwatropanishat-id">‘अन्यमीश’(श्वे.उ.४.७)</span></span>मिति श्रुत्या भिन्नजीवदृशं गतः ॥ भिन्नत्वेनात्मसादृश्यदो <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Atharvanopanishat-id">‘यदे’(आथ.उ.३.१.३)</span></span>ति श्रुतेः सदा ॥18॥
 </div>
 <div class="bhashya" id="UK_C01_B18" data-verse="UK_C01">
-<p>मायावादतमोव्याप्तमिति तत्त्वदृशा जगत् ।</p>
+<p>मायावादतमोव्याप्तमिति तत्त्वदृशा जगत् ।  भातं सर्वज्ञसूर्येण प्रीतये श्रीपतेः सदा ॥19॥</p>
-<p>भातं सर्वज्ञसूर्येण प्रीतये श्रीपतेः सदा ॥19॥</p>
 </div>
 <div class="bhashya" id="UK_C01_B19" data-verse="UK_C01">
-<p>नमोऽमन्दनिजानन्दसान्द्रसुन्दरमूर्तये ।</p>
+<p>नमोऽमन्दनिजानन्दसान्द्रसुन्दरमूर्तये ।  इन्दिरापतये नित्याऽनन्दभोजनदायिने ॥20॥</p>
-<p>इन्दिरापतये नित्याऽनन्दभोजनदायिने ॥20॥</p>
 </div>