Jump to content

Nyayavivaranam: Difference between revisions

From Anandamakaranda
← Older editNewer edit →
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Line 7: Line 7:
=== प्रथमः पादः ===
=== प्रथमः पादः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BSNV" data-chap="1" data-sec="1">
<div class="adhyaya-block" data-doc="BSNV" data-chap="1" data-sec="1">
<p class="adhyaya-trans">प्रथमः पादः</p>
</div>
</div>
<div class="section" id="BSNV_C01_S01">
<div class="section" id="BSNV_C01_S01">
Line 126: Line 125:
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C01_S01_V07">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C01_S01_V07">
<div class="bhashya" id="BSNV_C01_S01_V07_B01" data-verse="BSNV_C01_S01_V07">
<div class="bhashya" id="BSNV_C01_S01_V07_B01" data-verse="BSNV_C01_S01_V07">
<p>न च- ‘ब्रह्मेन्द्रमग्निं जगतः प्रतिष्ठां दिव आत्मानं सवितारं बृहस्पतिम्। चतुर्होतारं प्रदिशोऽनुक्लृप्तं वाचो वीर्यं तपसाऽन्वविन्दत् ।’ इत्यादि शब्दानामन्यविषयत्वम् । श्रुतिसन्देेहेऽनन्यथासिद्धलिङ्गेन निर्णयोपपत्तेः ॥7॥</p>
<p>न च- <br/>‘ब्रह्मेन्द्रमग्निं जगतः प्रतिष्ठां दिव आत्मानं सवितारं बृहस्पतिम्।<br/> चतुर्होतारं प्रदिशोऽनुक्लृप्तं वाचो वीर्यं तपसाऽन्वविन्दत् ।’<br/> इत्यादि शब्दानामन्यविषयत्वम् । श्रुतिसन्देेहेऽनन्यथासिद्धलिङ्गेन निर्णयोपपत्तेः ॥7॥</p>
</div>
</div>


Line 170: Line 169:
=== द्वितीयः पादः ===
=== द्वितीयः पादः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BSNV" data-chap="1" data-sec="2">
<div class="adhyaya-block" data-doc="BSNV" data-chap="1" data-sec="2">
<p class="adhyaya-trans">द्वितीयः पादः</p>
</div>
</div>
<div class="section" id="BSNV_C01_S02">
<div class="section" id="BSNV_C01_S02">
Line 285: Line 283:
=== तृतीयः पादः ===
=== तृतीयः पादः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BSNV" data-chap="1" data-sec="3">
<div class="adhyaya-block" data-doc="BSNV" data-chap="1" data-sec="3">
<p class="adhyaya-trans">तृतीयः पादः</p>
</div>
</div>
<div class="section" id="BSNV_C01_S03">
<div class="section" id="BSNV_C01_S03">
Line 581: Line 578:
=== चतुर्थः पादः ===
=== चतुर्थः पादः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BSNV" data-chap="1" data-sec="4">
<div class="adhyaya-block" data-doc="BSNV" data-chap="1" data-sec="4">
<p class="adhyaya-trans">चतुर्थः पादः</p>
</div>
</div>
<div class="section" id="BSNV_C01_S04">
<div class="section" id="BSNV_C01_S04">
Line 653: Line 649:
=== प्रथमः पादः ===
=== प्रथमः पादः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BSNV" data-chap="2" data-sec="1">
<div class="adhyaya-block" data-doc="BSNV" data-chap="2" data-sec="1">
<p class="adhyaya-trans">प्रथमः पादः</p>
</div>
</div>
<div class="section" id="BSNV_C02_S01">
<div class="section" id="BSNV_C02_S01">
Line 724: Line 719:
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C02_S01_V05">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C02_S01_V05">
<div class="bhashya" id="BSNV_C02_S01_V05_B01" data-verse="BSNV_C02_S01_V05">
<div class="bhashya" id="BSNV_C02_S01_V05_B01" data-verse="BSNV_C02_S01_V05">
<p>‘कर्माणि विज्ञानमयश्च आत्मा परेऽव्यये सर्व एकीभवन्ति’ इति श्रुतिबलान्नैक्यम्। किन्तु भेदापादकमेवैतत्, ‘निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति’, ‘परात् परं पुरुषमुपैति(पुरिशयं पुरुषम्) दिव्यम्’ इति सन्निहितवाक्यबलात् । एकीभावशब्दस्तु सान्निध्येऽपि(सामीप्येऽपि)भवति । ‘एकीभूता तु सा सेना पाण्डवानभ्यवर्तत’ इतिवत् । ‘यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक्तं तादृगेव भवति । एवं मुनेर्विजानत आत्मा भवति गौतम॥’ इति वाक्यान्तराच्च ॥5॥</p>
<p>‘कर्माणि विज्ञानमयश्च आत्मा परेऽव्यये सर्व एकीभवन्ति’ इति श्रुतिबलान्नैक्यम्। किन्तु भेदापादकमेवैतत्, ‘निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति’, ‘परात् परं पुरुषमुपैति(पुरिशयं पुरुषम्) दिव्यम्’ इति सन्निहितवाक्यबलात् । एकीभावशब्दस्तु सान्निध्येऽपि(सामीप्येऽपि)भवति । ‘एकीभूता तु सा सेना पाण्डवानभ्यवर्तत’ इतिवत् । <br/>‘यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक्तं तादृगेव भवति ।<br/> एवं मुनेर्विजानत आत्मा भवति गौतम॥’ इति वाक्यान्तराच्च ॥5॥</p>
</div>
</div>


Line 814: Line 809:
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C02_S01_V11">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C02_S01_V11">
<div class="bhashya" id="BSNV_C02_S01_V11_B01" data-verse="BSNV_C02_S01_V11">
<div class="bhashya" id="BSNV_C02_S01_V11_B01" data-verse="BSNV_C02_S01_V11">
<p>सर्वचेतना अपूर्णगुणा इति नियमो न । स्वतन्त्रस्य (च) पूर्णगुणत्वनियमात् ‘अपूर्णोऽयं जीवसङ्घोऽस्वतन्त्रः पूर्णो हरिर्यः स्वतन्त्रः सदैव । न हि स्वतन्त्रोऽपूर्णतां कामयीत पूर्णो यदि स्यादस्वतन्त्रः कुतः सः ॥’ इति श्रुतेः ॥11॥</p>
<p>सर्वचेतना अपूर्णगुणा इति नियमो न । स्वतन्त्रस्य (च) पूर्णगुणत्वनियमात् <br/>‘अपूर्णोऽयं जीवसङ्घोऽस्वतन्त्रः पूर्णो हरिर्यः स्वतन्त्रः सदैव ।<br/> न हि स्वतन्त्रोऽपूर्णतां कामयीत पूर्णो यदि स्यादस्वतन्त्रः कुतः सः ॥’ इति श्रुतेः ॥11॥</p>
</div>
</div>


Line 828: Line 823:
=== द्वितीयः पादः ===
=== द्वितीयः पादः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BSNV" data-chap="2" data-sec="2">
<div class="adhyaya-block" data-doc="BSNV" data-chap="2" data-sec="2">
<p class="adhyaya-trans">द्वितीयः पादः</p>
</div>
</div>
<div class="section" id="BSNV_C02_S02">
<div class="section" id="BSNV_C02_S02">
Line 848: Line 842:
=== तृतीयः पादः ===
=== तृतीयः पादः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BSNV" data-chap="2" data-sec="3">
<div class="adhyaya-block" data-doc="BSNV" data-chap="2" data-sec="3">
<p class="adhyaya-trans">तृतीयः पादः</p>
</div>
</div>
<div class="section" id="BSNV_C02_S03">
<div class="section" id="BSNV_C02_S03">
Line 859: Line 852:
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C02_S03_V01">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C02_S03_V01">
<div class="bhashya" id="BSNV_C02_S03_V01_B01" data-verse="BSNV_C02_S03_V01">
<div class="bhashya" id="BSNV_C02_S03_V01_B01" data-verse="BSNV_C02_S03_V01">
<p>न च वियतः उत्पत्तिमत्वे अनुभूतियुक्तिबहुवाग्विरोधोऽस्ति, व्यवस्थायोगात् । अवकाशमात्रस्य अव्याकृतात्मकत्वाद् अनुत्पत्तिवचनानां तद्विषयत्वम्, उत्पत्तिवचनानाम् असितवर्ण-भूताकाश-तदभिमानिशरीरविषयत्वम्, पराधीन(विशेषवत्व)विशेषत्वमात्रविषयत्वं चेति व्यवस्था । ‘आकाशो नीलिमोदेति न प्रदेशः कथञ्चन । अभावो हि प्रदेशस्य न ह्यत्राभाव इत्यपि ॥’ इति पैङ्गिश्रुतिः(पैङ्गिश्रुतेः) ॥1॥</p>
<p>न च वियतः उत्पत्तिमत्वे अनुभूतियुक्तिबहुवाग्विरोधोऽस्ति, व्यवस्थायोगात् । अवकाशमात्रस्य अव्याकृतात्मकत्वाद् अनुत्पत्तिवचनानां तद्विषयत्वम्, उत्पत्तिवचनानाम् असितवर्ण-भूताकाश-तदभिमानिशरीरविषयत्वम्, पराधीन(विशेषवत्व)विशेषत्वमात्रविषयत्वं चेति व्यवस्था । <br/>‘आकाशो नीलिमोदेति न प्रदेशः कथञ्चन ।<br/> अभावो हि प्रदेशस्य न ह्यत्राभाव इत्यपि ॥’ इति पैङ्गिश्रुतिः(पैङ्गिश्रुतेः) ॥1॥</p>
</div>
</div>


Line 950: Line 943:
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C02_S03_V07-8">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C02_S03_V07-8">
<div class="bhashya" id="BSNV_C02_S03_V07_B01" data-verse="BSNV_C02_S03_V07">
<div class="bhashya" id="BSNV_C02_S03_V07_B01" data-verse="BSNV_C02_S03_V07">
<p>न च लोकानुसारित्वम् । ‘क्रमादुत्पद्यते, क्रमात् विलीयते, क्रमेणैवोत्पत्तिः वलियश्च(क्रमेणैव ह्यस्योत्पत्तिलयौ), क्रमेणैवास्योत्पत्तिवलियौ’ इत्यादि(इत्यादि बहुश्रुत्यनुरोधश्च) लोकानुसारिबहुश्रुत्यनुरोधश्च यथोत्पत्तलिये। ‘द्विविधः क्रम उद्दिष्टो व्युत्क्रमोऽनुक्रमस्तथा । सृष्टावन्यो लये चान्य इति वेदविदो विदुः॥’ इति श्रुतेः क्रमवाक्यस्य सावकाशत्वात् वैरूप्यं बहुप्रकारत्वं क्रमस्य ॥8॥</p>
<p>न च लोकानुसारित्वम् । ‘क्रमादुत्पद्यते, क्रमात् विलीयते, क्रमेणैवोत्पत्तिः वलियश्च(क्रमेणैव ह्यस्योत्पत्तिलयौ), क्रमेणैवास्योत्पत्तिवलियौ’ इत्यादि(इत्यादि बहुश्रुत्यनुरोधश्च) लोकानुसारिबहुश्रुत्यनुरोधश्च यथोत्पत्तलिये।<br/>‘द्विविधः क्रम उद्दिष्टो व्युत्क्रमोऽनुक्रमस्तथा ।<br/> सृष्टावन्यो लये चान्य इति वेदविदो विदुः॥’<br/>इति श्रुतेः क्रमवाक्यस्य सावकाशत्वात् वैरूप्यं बहुप्रकारत्वं क्रमस्य ॥8॥</p>
</div>
</div>


Line 1,129: Line 1,122:
=== चतुर्थः पादः ===
=== चतुर्थः पादः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BSNV" data-chap="2" data-sec="4">
<div class="adhyaya-block" data-doc="BSNV" data-chap="2" data-sec="4">
<p class="adhyaya-trans">चतुर्थः पादः</p>
</div>
</div>
<div class="section" id="BSNV_C02_S04">
<div class="section" id="BSNV_C02_S04">
Line 1,215: Line 1,207:
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C02_S04_V06">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C02_S04_V06">
<div class="bhashya" id="BSNV_C02_S04_V06_B01" data-verse="BSNV_C02_S04_V06">
<div class="bhashya" id="BSNV_C02_S04_V06_B01" data-verse="BSNV_C02_S04_V06">
<p>न च ‘यत्प्राप्तिर्यत्परित्याग उत्पत्तिर्मरणं तथा । तस्योत्पत्तिर्मृतिश्चैव कथं प्राणस्य युज्यते ॥’ इत्यादिमाहात्म्यवचनात् मुख्यप्राणस्य नोत्पत्तिरिति वाच्यम् । ‘महत्वान्महतां विष्णुः कर्ता प्राणस्य चैकराट् । किं नाम न सृजेदेष येन शक्त्ये(क्ये)दमावृतम् ॥’ इति श्रुतेस्ततोऽपि माहात्म्याद् विष्णोः ॥6॥</p>
<p>न च <br/>‘यत्प्राप्तिर्यत्परित्याग उत्पत्तिर्मरणं तथा ।<br/> तस्योत्पत्तिर्मृतिश्चैव कथं प्राणस्य युज्यते ॥’<br/> इत्यादिमाहात्म्यवचनात् मुख्यप्राणस्य नोत्पत्तिरिति वाच्यम् । <br/>‘महत्वान्महतां विष्णुः कर्ता प्राणस्य चैकराट् ।<br/> किं नाम न सृजेदेष येन शक्त्ये(क्ये)दमावृतम् ॥’<br/> इति श्रुतेस्ततोऽपि माहात्म्याद् विष्णोः ॥6॥</p>
</div>
</div>


Line 1,230: Line 1,222:
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C02_S04_V07">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C02_S04_V07">
<div class="bhashya" id="BSNV_C02_S04_V07_B01" data-verse="BSNV_C02_S04_V07">
<div class="bhashya" id="BSNV_C02_S04_V07_B01" data-verse="BSNV_C02_S04_V07">
<p>न च प्राणादिपञ्चस्य व्यक्तसद्गुणत्वान् मुख्यप्राणवृत्तित्वमेव । ‘अशेषगुणपूर्णानि मुख्यरूपाणि पञ्च च । तद्दासाः पञ्च चान्येऽपि प्राणाद्याः सद्गुणैर्युताः॥’ इति श्रुतेः मुख्यप्राणस्य ततोऽपि व्यक्तसद्गुणत्वात् ॥8॥</p>
<p>न च प्राणादिपञ्चस्य व्यक्तसद्गुणत्वान् मुख्यप्राणवृत्तित्वमेव । <br/>‘अशेषगुणपूर्णानि मुख्यरूपाणि पञ्च च ।<br/> तद्दासाः पञ्च चान्येऽपि प्राणाद्याः सद्गुणैर्युताः॥’<br/>इति श्रुतेः मुख्यप्राणस्य ततोऽपि व्यक्तसद्गुणत्वात् ॥8॥</p>
</div>
</div>


Line 1,290: Line 1,282:
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C02_S04_V12">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C02_S04_V12">
<div class="bhashya" id="BSNV_C02_S04_V12_B01" data-verse="BSNV_C02_S04_V12">
<div class="bhashya" id="BSNV_C02_S04_V12_B01" data-verse="BSNV_C02_S04_V12">
<p>न च विरिञ्चस्यापि कर्तृत्वशक्तेः स एव शरीरादिस्रष्टा । ‘त्रिवृत्क्रिया यतो विष्णो रूपं च तदपेक्षया । रूपापेक्षं तथा नाम व्यवहारस्तदात्मकः ॥ अतो रूपस्य नाम्नश्च व्यवहारस्य चैकराट् । हरिरेव यतः कर्ता पिताऽतो भगवान् प्रभुः ॥’ इत्यादेस्तस्यैव कर्तृत्वशक्तेर्विरिञ्चस्य तु द्वारतयोपपत्तेः(द्वारतयैवोपपत्तेः) ॥12॥</p>
<p>न च विरिञ्चस्यापि कर्तृत्वशक्तेः स एव शरीरादिस्रष्टा ।<br/>‘त्रिवृत्क्रिया यतो विष्णो रूपं च तदपेक्षया ।<br/> रूपापेक्षं तथा नाम व्यवहारस्तदात्मकः ॥<br/> अतो रूपस्य नाम्नश्च व्यवहारस्य चैकराट् ।<br/> हरिरेव यतः कर्ता पिताऽतो भगवान् प्रभुः ॥’<br/> इत्यादेस्तस्यैव कर्तृत्वशक्तेर्विरिञ्चस्य तु द्वारतयोपपत्तेः(द्वारतयैवोपपत्तेः) ॥12॥</p>
</div>
</div>


Line 1,305: Line 1,297:
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C02_S04_V13">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C02_S04_V13">
<div class="bhashya" id="BSNV_C02_S04_V13_B01" data-verse="BSNV_C02_S04_V13">
<div class="bhashya" id="BSNV_C02_S04_V13_B01" data-verse="BSNV_C02_S04_V13">
<p>न च मिश्रत्वाद्(विमिश्रत्वाद्) भूतानां मिश्रतायाम्(विमिश्रितायाम्) अविशेषः । ‘अन्नमशितं त्रेधा विधीयते’ इत्यादिना मिश्रतायामपि विशेषोक्तेः । ‘सर्वं च भौतिकं मिश्रं मिश्रत्वेऽपि(मिश्रित्वे) विशेषतः । भौमं मांसमसृग्वारि तेजो मज्जा विशेषतः ॥’ इत्यादेश्च ॥13॥</p>
<p>न च मिश्रत्वाद्(विमिश्रत्वाद्) भूतानां मिश्रतायाम्(विमिश्रितायाम्) अविशेषः । ‘अन्नमशितं त्रेधा विधीयते’ इत्यादिना मिश्रतायामपि विशेषोक्तेः ।<br/>‘सर्वं च भौतिकं मिश्रं मिश्रत्वेऽपि(मिश्रित्वे) विशेषतः ।<br/> भौमं मांसमसृग्वारि तेजो मज्जा विशेषतः ॥’ इत्यादेश्च ॥13॥</p>
</div>
</div>


Line 1,321: Line 1,313:
=== प्रथमः पादः ===
=== प्रथमः पादः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BSNV" data-chap="3" data-sec="1">
<div class="adhyaya-block" data-doc="BSNV" data-chap="3" data-sec="1">
<p class="adhyaya-trans">प्रथमः पादः</p>
</div>
</div>
<div class="section" id="BSNV_C03_S01">
<div class="section" id="BSNV_C03_S01">
Line 1,497: Line 1,488:
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C03_S01_V12">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C03_S01_V12">
<div class="bhashya" id="BSNV_C03_S01_V12_B01" data-verse="BSNV_C03_S01_V12">
<div class="bhashya" id="BSNV_C03_S01_V12_B01" data-verse="BSNV_C03_S01_V12">
<p>न च नरकभोगस्यानित्यत्वकथनात् नित्यनरकोक्तिः विरुद्धा। ‘रौरवोऽथ महांश्चैव वह्निर्वैतरणी तथा । कुम्भीपाक इति प्रोक्तान्यनित्यनरकाणि तु ॥   तामिस्रश्चान्धतामिस्रो द्वौ नित्यौ सम्प्रकीर्तितौ ॥’ इति विभागात् ॥12॥</p>
<p>न च नरकभोगस्यानित्यत्वकथनात् नित्यनरकोक्तिः विरुद्धा।<br/> ‘रौरवोऽथ महांश्चैव वह्निर्वैतरणी तथा ।<br/> कुम्भीपाक इति प्रोक्तान्यनित्यनरकाणि तु ॥<br/>  तामिस्रश्चान्धतामिस्रो द्वौ नित्यौ सम्प्रकीर्तितौ ॥’ इति विभागात् ॥12॥</p>
</div>
</div>


Line 1,617: Line 1,608:
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C03_S01_V20">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C03_S01_V20">
<div class="bhashya" id="BSNV_C03_S01_V20_B01" data-verse="BSNV_C03_S01_V20">
<div class="bhashya" id="BSNV_C03_S01_V20_B01" data-verse="BSNV_C03_S01_V20">
<p>न च पितुः सकाशादन्यतो वौदर्यगर्भस्थशरीरमेव प्रवेष्टुमुपपत्तेः योनिप्रवेशाभाव इति वाच्यम् । ‘योनिद्वारेण देहं च प्राप्नोति प्रायशो नरः’ इति वचनात् सामान्यतो गत्यन्तराभावात् । ‘विशेषकारणादेव विशेषाज्जनिरिष्यते। सामान्यजननं चैव नृणां सामान्यहेतुतः(सामान्यहेतुना)॥’ इति वचनाच्च ॥20॥</p>
<p>न च पितुः सकाशादन्यतो वौदर्यगर्भस्थशरीरमेव प्रवेष्टुमुपपत्तेः योनिप्रवेशाभाव इति वाच्यम् । ‘योनिद्वारेण देहं च प्राप्नोति प्रायशो नरः’ इति वचनात् सामान्यतो गत्यन्तराभावात् । <br/>‘विशेषकारणादेव विशेषाज्जनिरिष्यते।<br/> सामान्यजननं चैव नृणां सामान्यहेतुतः(सामान्यहेतुना)॥’ इति वचनाच्च ॥20॥</p>
</div>
</div>


Line 1,631: Line 1,622:
=== द्वितीयः पादः ===
=== द्वितीयः पादः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BSNV" data-chap="3" data-sec="2">
<div class="adhyaya-block" data-doc="BSNV" data-chap="3" data-sec="2">
<p class="adhyaya-trans">द्वितीयः पादः</p>
</div>
</div>
<div class="section" id="BSNV_C03_S02">
<div class="section" id="BSNV_C03_S02">
Line 1,717: Line 1,707:
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C03_S02_V06">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C03_S02_V06">
<div class="bhashya" id="BSNV_C03_S02_V06_B01" data-verse="BSNV_C03_S02_V06">
<div class="bhashya" id="BSNV_C03_S02_V06_B01" data-verse="BSNV_C03_S02_V06">
<p>न च राजादीनां पृथग्दर्शनादीशान्तरकल्पना । ‘देशकालविशेषेऽपि स्वप्नादीनां स एव हि । तिरस्कर्ता च कर्ता च न खण्डेशः स राजवत् ॥’ इति श्रुतिमानात् ॥ 6॥</p>
<p>न च राजादीनां पृथग्दर्शनादीशान्तरकल्पना ।<br/>‘देशकालविशेषेऽपि स्वप्नादीनां स एव हि ।<br/> तिरस्कर्ता च कर्ता च न खण्डेशः स राजवत् ॥’ इति श्रुतिमानात् ॥ 6॥</p>
</div>
</div>


Line 1,912: Line 1,902:
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C03_S02_V19">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C03_S02_V19">
<div class="bhashya" id="BSNV_C03_S02_V19_B01" data-verse="BSNV_C03_S02_V19">
<div class="bhashya" id="BSNV_C03_S02_V19_B01" data-verse="BSNV_C03_S02_V19">
<p>न च नानावतारकौतुकदर्शनात् विष्णोः क्वचिद्देशकालान्तरे कौतुकादेव सृष्ट्यादिकमकुर्वन्(सृप्त्यादि कुर्वन्) अन्यमेव सामस्त्येन नियोजयति । ‘सर्वत्र सर्वमेतस्मात्’ इति क्रीडायामपि स्वातन्त्र्यात् । ‘स्वातन्त्र्यात् क्रीडते विष्णुर्न च स्वातन्त्र्यमन्यगम् । करोति क्वपि नियता क्रीडा सृष्ट्यादिगास्य(सृष्ट्यादिकाऽस्य) च ॥ नियतक्रीडनादेव कर्ता नान्योऽस्ति कस्यचित् । अस्वतन्त्रो हि चलति चलचित्तादशक्तितः ॥ स्वतन्त्रः पूर्णशक्तिः सन् कुतोऽसौ नियतिं त्यजेत् ॥’ इति श्रुतेश्च ॥19॥</p>
<p>न च नानावतारकौतुकदर्शनात् विष्णोः क्वचिद्देशकालान्तरे कौतुकादेव सृष्ट्यादिकमकुर्वन्(सृप्त्यादि कुर्वन्) अन्यमेव सामस्त्येन नियोजयति । ‘सर्वत्र सर्वमेतस्मात्’ इति क्रीडायामपि स्वातन्त्र्यात् ।<br/> ‘स्वातन्त्र्यात् क्रीडते विष्णुर्न च स्वातन्त्र्यमन्यगम् ।<br/> करोति क्वपि नियता क्रीडा सृष्ट्यादिगास्य(सृष्ट्यादिकाऽस्य) च ॥<br/> नियतक्रीडनादेव कर्ता नान्योऽस्ति कस्यचित् ।<br/> अस्वतन्त्रो हि चलति चलचित्तादशक्तितः ॥ स्वतन्त्रः पूर्णशक्तिः सन् कुतोऽसौ नियतिं त्यजेत् ॥’ इति श्रुतेश्च ॥19॥</p>
</div>
</div>


Line 1,927: Line 1,917:
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C03_S02_V20">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C03_S02_V20">
<div class="bhashya" id="BSNV_C03_S02_V20_B01" data-verse="BSNV_C03_S02_V20">
<div class="bhashya" id="BSNV_C03_S02_V20_B01" data-verse="BSNV_C03_S02_V20">
<p>न च कर्मान्वयव्यतिरेकात् फलस्येश्वरः फलदातेति प्रलोभमात्रम् । तस्यैव स्वातन्त्र्यात् । ‘कर्माण्यनन्तानि यथेष्टमीशः सम्पाद्य तेषां फलमिच्छयैव । क्वचिद्ददाति क्व च नो ददाति न ह्यानन्त्यात् कर्मणां भोगनाशः । स्वातन्त्र्यं चेत् कर्मणां सर्वभोगः स्यान्न ह्येवं क्वापि तत् केनचित् स्यात् । अतोऽपि(अतो हि) स स्वेच्छया किञ्चिदेव फलं कुर्यात् विफलं प्रायशश्च । क्वचिज्ज्ञानं जनयन् भस्म कुर्यात् स्वेच्छावृत्तिस्तस्य विष्णोः सदैव ॥’ इति ब्रह्माण्डे । ‘स्वतन्त्रः ईश एवैकस्तद्वशं कर्म सर्वदा । अत ईशत्वमीशस्य न हीशोऽन्यः कथञ्चन ॥’ इति श्रुतिः(श्रुतेः) ॥ अतो प्रलोभकल्पने(प्रलोभमात्रकल्पने) श्रुतहानिरश्रुतकल्पना चेति हरिरेव फलप्रदः ॥20॥</p>
<p>न च कर्मान्वयव्यतिरेकात् फलस्येश्वरः फलदातेति प्रलोभमात्रम् । तस्यैव स्वातन्त्र्यात् । <br/>‘कर्माण्यनन्तानि यथेष्टमीशः सम्पाद्य तेषां फलमिच्छयैव ।<br/> क्वचिद्ददाति क्व च नो ददाति न ह्यानन्त्यात् कर्मणां भोगनाशः ।<br/> स्वातन्त्र्यं चेत् कर्मणां सर्वभोगः स्यान्न ह्येवं क्वापि तत् केनचित् स्यात् ।<br/> अतोऽपि(अतो हि) स स्वेच्छया किञ्चिदेव फलं कुर्यात् विफलं प्रायशश्च ।<br/> क्वचिज्ज्ञानं जनयन् भस्म कुर्यात् स्वेच्छावृत्तिस्तस्य विष्णोः सदैव ॥’ इति ब्रह्माण्डे ।<br/> ‘स्वतन्त्रः ईश एवैकस्तद्वशं कर्म सर्वदा ।<br/> अत ईशत्वमीशस्य न हीशोऽन्यः कथञ्चन ॥’ इति श्रुतिः(श्रुतेः) ॥ अतो प्रलोभकल्पने(प्रलोभमात्रकल्पने) श्रुतहानिरश्रुतकल्पना चेति हरिरेव फलप्रदः ॥20॥</p>
</div>
</div>


Line 1,941: Line 1,931:
=== तृतीयः पादः ===
=== तृतीयः पादः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BSNV" data-chap="3" data-sec="3">
<div class="adhyaya-block" data-doc="BSNV" data-chap="3" data-sec="3">
<p class="adhyaya-trans">तृतीयः पादः</p>
</div>
</div>
<div class="section" id="BSNV_C03_S03">
<div class="section" id="BSNV_C03_S03">
Line 1,982: Line 1,971:
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C03_S03_V03">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C03_S03_V03">
<div class="bhashya" id="BSNV_C03_S03_V03_B01" data-verse="BSNV_C03_S03_V03">
<div class="bhashya" id="BSNV_C03_S03_V03_B01" data-verse="BSNV_C03_S03_V03">
<p>केषाञ्चित् सर्वगुणोपसंहारस्य कर्तव्यत्वे सर्वेषामपि तथा स्यात् अनेन नोपसंहर्तव्या अनेनोपसंहर्तव्या इत्यनिर्णीतेरिति न मन्तव्यम् । ‘यस्य यावद्गुणाः स्पष्टं प्रतिभासन्त्युपासते । युगपत् स्वभुजौ यद्वद् ध्यायेत् तावत एव सः । युगपद्ब्रह्मणः सर्वे भासन्ते हि गुणा हरेः । तदन्येषां यथायोग्यं स्वमाहात्म्यानुसारतः ॥’ इति श्रुतेर्युगपद्गुणप्रतीत्यादिमाहात्म्यान्निर्णयोपपत्तेः ॥3॥</p>
<p>केषाञ्चित् सर्वगुणोपसंहारस्य कर्तव्यत्वे सर्वेषामपि तथा स्यात् अनेन नोपसंहर्तव्या अनेनोपसंहर्तव्या इत्यनिर्णीतेरिति न मन्तव्यम् । ‘यस्य यावद्गुणाः स्पष्टं प्रतिभासन्त्युपासते ।<br/> युगपत् स्वभुजौ यद्वद् ध्यायेत् तावत एव सः ।<br/> युगपद्ब्रह्मणः सर्वे भासन्ते हि गुणा हरेः ।<br/> तदन्येषां यथायोग्यं स्वमाहात्म्यानुसारतः ॥’ इति श्रुतेर्युगपद्गुणप्रतीत्यादिमाहात्म्यान्निर्णयोपपत्तेः ॥3॥</p>
</div>
</div>


Line 2,042: Line 2,031:
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C03_S03_V07">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C03_S03_V07">
<div class="bhashya" id="BSNV_C03_S03_V07_B01" data-verse="BSNV_C03_S03_V07">
<div class="bhashya" id="BSNV_C03_S03_V07_B01" data-verse="BSNV_C03_S03_V07">
<p>तर्हि ब्रह्मणोऽन्येषां देवादीनामपि बहुगुणोपासनया कार्यं नास्ति, मध्ये नियमासिद्धेरिति न मन्तव्यम् । तेषां भाव्युत्कर्षं ज्ञात्वा तदभिज्ञस्य ब्रह्मण एव गुणनियमोपदेशोपपत्तेः । ‘यो यो भावो देवतानां विमुक्तौ तत्तत् प्राप्तौ सुगुणानीशितुश्च । ब्रह्मा दिशत्यथ तांस्ते विचिन्त्य तत्तद्भावं प्राप्नुवन्त्यात्मशक्त्या ॥’ इति श्रुतेः ॥7॥</p>
<p>तर्हि ब्रह्मणोऽन्येषां देवादीनामपि बहुगुणोपासनया कार्यं नास्ति, मध्ये नियमासिद्धेरिति न मन्तव्यम् । तेषां भाव्युत्कर्षं ज्ञात्वा तदभिज्ञस्य ब्रह्मण एव गुणनियमोपदेशोपपत्तेः ।<br/>‘यो यो भावो देवतानां विमुक्तौ तत्तत् प्राप्तौ सुगुणानीशितुश्च ।<br/> ब्रह्मा दिशत्यथ तांस्ते विचिन्त्य तत्तद्भावं प्राप्नुवन्त्यात्मशक्त्या ॥’ इति श्रुतेः ॥7॥</p>
</div>
</div>


Line 2,117: Line 2,106:
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C03_S03_V12">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C03_S03_V12">
<div class="bhashya" id="BSNV_C03_S03_V12_B01" data-verse="BSNV_C03_S03_V12">
<div class="bhashya" id="BSNV_C03_S03_V12_B01" data-verse="BSNV_C03_S03_V12">
<p>ब्रह्मणो ब्रह्माण्याश्च(ब्रह्मणश्च ब्रह्माण्या) स्थानैक्यं गुणतारतम्यं च यथागुणोपासनं मुक्तावाधिक्यं न भवतीत्यत्र लिङ्गम् । समविषमोपासनायुक्तेरिति न मन्तव्यम् । ‘यथाशक्ति स्मृतान् धात्रा गुणान् विष्णोः सरस्वती । स्मरेत् त्रैविक्रमाद्यांस्तु नित्यविक्रान्तिपूर्वकैः । कदाचिल्लोपेयेद्देवी स्थानैक्यं न गुणैस्ततः । साम्यं तयोर्यथाविष्णोर्गुणोपासा फलं भवेत् ॥’ इत्यध्यात्मवचनाद्यथाशक्ति क्रिया देव्याः ॥12॥</p>
<p>ब्रह्मणो ब्रह्माण्याश्च(ब्रह्मणश्च ब्रह्माण्या) स्थानैक्यं गुणतारतम्यं च यथागुणोपासनं मुक्तावाधिक्यं न भवतीत्यत्र लिङ्गम् । समविषमोपासनायुक्तेरिति न मन्तव्यम् ।<br/>‘यथाशक्ति स्मृतान् धात्रा गुणान् विष्णोः सरस्वती ।<br/> स्मरेत् त्रैविक्रमाद्यांस्तु नित्यविक्रान्तिपूर्वकैः ।<br/> कदाचिल्लोपेयेद्देवी स्थानैक्यं न गुणैस्ततः ।<br/> साम्यं तयोर्यथाविष्णोर्गुणोपासा फलं भवेत् ॥’<br/> इत्यध्यात्मवचनाद्यथाशक्ति क्रिया देव्याः ॥12॥</p>
</div>
</div>


Line 2,147: Line 2,136:
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C03_S03_V14">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C03_S03_V14">
<div class="bhashya" id="BSNV_C03_S03_V14_B01" data-verse="BSNV_C03_S03_V14">
<div class="bhashya" id="BSNV_C03_S03_V14_B01" data-verse="BSNV_C03_S03_V14">
<p>न च मुमुक्षव इत्यविशेषाद् भरणस्य द्युतेश्च सर्वेषामपेक्षितत्वाच्च(अपेक्षितत्वात्) सम्भृतिद्युव्याप्ती(व्याप्तौ) अपि सामान्ये ।</p>
<p>न च मुमुक्षव इत्यविशेषाद् भरणस्य द्युतेश्च सर्वेषामपेक्षितत्वाच्च(अपेक्षितत्वात्) सम्भृतिद्युव्याप्ती(व्याप्तौ) अपि सामान्ये ।<br/></p>
<p>‘सत्यो ज्ञानं(ज्ञानः) परमानन्दरूप आत्मेत्येवं नित्यदोपासनं स्यात् । नान्यत् किञ्चित् समुपासीत धीरः सर्वैर्गुणैर्देवगणा उपासते ॥ गुण्याकारस्मृतेरेव द्युतिमात्रं प्रतीयते । न व्याप्तिर्जगदस्मृत्या नानाशक्तिर्यतो मता ॥ देवानां युगपदज्ज्ञानं मानुषाणां(मनुष्याणां) तथा न तु । पर्यायेणाऽपि(पर्यायेणैव) सत्याः स्युर्नैवान्येषां कथञ्चन ॥’ इत्यादिप्रमाणबलात् ॥14॥</p>
<p>‘सत्यो ज्ञानं(ज्ञानः) परमानन्दरूप आत्मेत्येवं नित्यदोपासनं स्यात् ।<br/> नान्यत् किञ्चित् समुपासीत धीरः सर्वैर्गुणैर्देवगणा उपासते ॥<br/> गुण्याकारस्मृतेरेव द्युतिमात्रं प्रतीयते ।<br/> न व्याप्तिर्जगदस्मृत्या नानाशक्तिर्यतो मता ॥<br/> देवानां युगपदज्ज्ञानं मानुषाणां(मनुष्याणां) तथा न तु ।<br/> पर्यायेणाऽपि(पर्यायेणैव) सत्याः स्युर्नैवान्येषां कथञ्चन ॥’ इत्यादिप्रमाणबलात् ॥14॥</p>
</div>
</div>


Line 2,223: Line 2,212:
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C03_S03_V19">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C03_S03_V19">
<div class="bhashya" id="BSNV_C03_S03_V19_B01" data-verse="BSNV_C03_S03_V19">
<div class="bhashya" id="BSNV_C03_S03_V19_B01" data-verse="BSNV_C03_S03_V19">
<p>न च प्रयत्नानुसारिणो मुक्तावाधिकारिका आनन्दादयः(मुक्तावाधिकारिकानन्दादयः) । अधिकारानुसारित्वात् प्रयत्नस्य । कथञ्चिदधिकयत्ने(अधिके यत्ने) तत्साधनादिवस्तूनां दूषणप्राप्तेः । ‘स्वाधिकाराधिको यत्नः प्रायशो नोपपद्यते । कथञ्चिदधिके यत्ने दोषः कश्चित् समापतेत् ॥’ इति वचनाच्च ॥19॥</p>
<p>न च प्रयत्नानुसारिणो मुक्तावाधिकारिका आनन्दादयः(मुक्तावाधिकारिकानन्दादयः) । अधिकारानुसारित्वात् प्रयत्नस्य । कथञ्चिदधिकयत्ने(अधिके यत्ने) तत्साधनादिवस्तूनां दूषणप्राप्तेः । <br/>‘स्वाधिकाराधिको यत्नः प्रायशो नोपपद्यते ।<br/> कथञ्चिदधिके यत्ने दोषः कश्चित् समापतेत् ॥’ इति वचनाच्च ॥19॥</p>
</div>
</div>


Line 2,238: Line 2,227:
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C03_S03_V20">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C03_S03_V20">
<div class="bhashya" id="BSNV_C03_S03_V20_B01" data-verse="BSNV_C03_S03_V20">
<div class="bhashya" id="BSNV_C03_S03_V20_B01" data-verse="BSNV_C03_S03_V20">
<p>न चैकस्मादेको विशिष्टो दृष्ट एवेति प्राणाद् विशिष्टजीवाभावे दृष्टवैरूप्यमिति दोषः । ‘यः सर्वमवजानीयादृते देवं नारायणं देवीं च परमां श्रियम् । स प्राणानवरुद्ध्येमं मन्त्रमावर्तयीत । आत्मा देवानां भुवनस्य गर्भो यथावशं चरति देव एषः । घोषा इदस्य शृण्विरे न रूपं तस्मै वाताय हविषा विधेम ॥’ इति । ‘स ह्येषां भूतानां वरिष्ठो न ह्येतस्मात् कश्चनोपरि विना देवं नारायणं देवीं च परमां श्रियम्’ इति प्रतिक्रियाविधानादिविरोधात् ॥20॥</p>
<p>न चैकस्मादेको विशिष्टो दृष्ट एवेति प्राणाद् विशिष्टजीवाभावे दृष्टवैरूप्यमिति दोषः ।<br/> ‘यः सर्वमवजानीयादृते देवं नारायणं देवीं च परमां श्रियम् । स प्राणानवरुद्ध्येमं मन्त्रमावर्तयीत ।<br/> आत्मा देवानां भुवनस्य गर्भो यथावशं चरति देव एषः ।<br/> घोषा इदस्य शृण्विरे न रूपं तस्मै वाताय हविषा विधेम ॥’ इति । <br/>‘स ह्येषां भूतानां वरिष्ठो न ह्येतस्मात् कश्चनोपरि विना देवं नारायणं देवीं च परमां श्रियम्’ इति प्रतिक्रियाविधानादिविरोधात् ॥20॥</p>
</div>
</div>


Line 2,268: Line 2,257:
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C03_S03_V22">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C03_S03_V22">
<div class="bhashya" id="BSNV_C03_S03_V22_B01" data-verse="BSNV_C03_S03_V22">
<div class="bhashya" id="BSNV_C03_S03_V22_B01" data-verse="BSNV_C03_S03_V22">
<p>न च सत्यादीनामभेदानुक्तेरन्यत्वम् । ‘सत्यं पूर्णं विज्ञानं पूर्णं कृतिः पूर्णा निष्ठा पूर्णा श्रद्धा(मतिः पूर्णा श्रद्धा पूर्णा) पूर्णा मति पूर्णा सुखं पूर्णं भूमा पूर्णोऽहं पूर्ण आत्मा पूर्णो नात्र किञ्चिदूनं पूर्णमेवाधस्तात् पूर्णमुपरिष्ठात् पूर्णं मध्यतः पूर्णं सर्वतः । तदेष श्लोको भवति ।’ ‘पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात् पूर्णमुदच्यते । पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥’ इति श्रुतेः सर्वेषामनूनत्वात् । ‘सत्याद्या अहमात्मान्ता यद्गुणाः समुदीरिताः । तस्मै नमो भगवते यस्मादेव विमुच्यते ॥’ इति वचनाच्च ॥22॥</p>
<p>न च सत्यादीनामभेदानुक्तेरन्यत्वम् । ‘सत्यं पूर्णं विज्ञानं पूर्णं कृतिः पूर्णा निष्ठा पूर्णा श्रद्धा(मतिः पूर्णा श्रद्धा पूर्णा) पूर्णा मति पूर्णा सुखं पूर्णं भूमा पूर्णोऽहं पूर्ण आत्मा पूर्णो नात्र किञ्चिदूनं पूर्णमेवाधस्तात् पूर्णमुपरिष्ठात् पूर्णं मध्यतः पूर्णं सर्वतः । तदेष श्लोको भवति ।’<br/>‘पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात् पूर्णमुदच्यते ।<br/> पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥’ इति श्रुतेः सर्वेषामनूनत्वात् । <br/>‘सत्याद्या अहमात्मान्ता यद्गुणाः समुदीरिताः ।<br/> तस्मै नमो भगवते यस्मादेव विमुच्यते ॥’ इति वचनाच्च ॥22॥</p>
</div>
</div>


Line 2,298: Line 2,287:
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C03_S03_V24">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C03_S03_V24">
<div class="bhashya" id="BSNV_C03_S03_V24_B01" data-verse="BSNV_C03_S03_V24">
<div class="bhashya" id="BSNV_C03_S03_V24_B01" data-verse="BSNV_C03_S03_V24">
<p>न च बन्धदार्ढ्ये श्रवणादीनामफलता । अन्यथोपासां विनैव श्रवणादिज्ञानमात्रेण मुक्तिरिति दोषः । ‘श्रवणादित्रयोत्पन्नदृष्ट्यैव स्वेच्छया हरिः । प्रसन्नो मुक्तिदो नित्यमन्यथा न कथञ्चन ॥’ इतीश्वरेच्छानियतिश्रुतेः ॥24॥</p>
<p>न च बन्धदार्ढ्ये श्रवणादीनामफलता । अन्यथोपासां विनैव श्रवणादिज्ञानमात्रेण मुक्तिरिति दोषः ।<br/>‘श्रवणादित्रयोत्पन्नदृष्ट्यैव स्वेच्छया हरिः ।<br/> प्रसन्नो मुक्तिदो नित्यमन्यथा न कथञ्चन ॥’ इतीश्वरेच्छानियतिश्रुतेः ॥24॥</p>
</div>
</div>


Line 2,313: Line 2,302:
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C03_S03_V25">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C03_S03_V25">
<div class="bhashya" id="BSNV_C03_S03_V25_B01" data-verse="BSNV_C03_S03_V25">
<div class="bhashya" id="BSNV_C03_S03_V25_B01" data-verse="BSNV_C03_S03_V25">
<p>न च गुर्वधीनत्वे ज्ञानमोक्षयोर्ज्ञानिनोऽपि कदाचित् गुरुकोपाज्ज्ञानपराभावेन(पराभवेन)अमुक्तिप्रसङ्गान्न गुर्वधीनत्वमिति । ‘ज्ञानिनो गुरुशापेऽपि नामुक्तिः संसृतेः क्वचित् । आनन्दह्रासदोषेण सैव मुक्तिर्विदुष्यति ॥’ इति वचनान्मुक्तिदूषणेनैव गुरुशापादेः(कोपादेः) कृतार्थत्वात् । ज्ञानिनो ब्रह्मवस्तुवैभवेन मुक्तिः स्यादिति गुरोर्वरेण वा मुक्त्युपपत्तेः(मुक्त्यनुपपत्तेः) ॥25॥</p>
<p>न च गुर्वधीनत्वे ज्ञानमोक्षयोर्ज्ञानिनोऽपि कदाचित् गुरुकोपाज्ज्ञानपराभावेन(पराभवेन)अमुक्तिप्रसङ्गान्न गुर्वधीनत्वमिति । <br/>‘ज्ञानिनो गुरुशापेऽपि नामुक्तिः संसृतेः क्वचित् ।<br/> आनन्दह्रासदोषेण सैव मुक्तिर्विदुष्यति ॥’<br/> इति वचनान्मुक्तिदूषणेनैव गुरुशापादेः(कोपादेः) कृतार्थत्वात् । ज्ञानिनो ब्रह्मवस्तुवैभवेन मुक्तिः स्यादिति गुरोर्वरेण वा मुक्त्युपपत्तेः(मुक्त्यनुपपत्तेः) ॥25॥</p>
</div>
</div>


Line 2,418: Line 2,407:
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C03_S03_V32">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C03_S03_V32">
<div class="bhashya" id="BSNV_C03_S03_V32_B01" data-verse="BSNV_C03_S03_V32">
<div class="bhashya" id="BSNV_C03_S03_V32_B01" data-verse="BSNV_C03_S03_V32">
<p>न च भगवतः सर्वत्र गुणसाम्यात् यस्य कस्यापि रूपस्य दर्शनात् सर्वेषां मुक्तिः । ‘समोऽपि भगवान् स्वबिम्बदर्शन एवैनं मोचयति । यथा समेष्वपि कर्मसु स्वकृतमेवैनं भोजयति ॥’ इति श्रुत्युक्तस्वकृतप्राप्तिदृष्टान्तात् ॥32॥</p>
<p>न च भगवतः सर्वत्र गुणसाम्यात् यस्य कस्यापि रूपस्य दर्शनात् सर्वेषां मुक्तिः ।<br/>‘समोऽपि भगवान् स्वबिम्बदर्शन एवैनं मोचयति ।<br/> यथा समेष्वपि कर्मसु स्वकृतमेवैनं भोजयति ॥’ इति श्रुत्युक्तस्वकृतप्राप्तिदृष्टान्तात् ॥32॥</p>
</div>
</div>


Line 2,433: Line 2,422:
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C03_S03_V33">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C03_S03_V33">
<div class="bhashya" id="BSNV_C03_S03_V33_B01" data-verse="BSNV_C03_S03_V33">
<div class="bhashya" id="BSNV_C03_S03_V33_B01" data-verse="BSNV_C03_S03_V33">
<p>भक्तिरेवैनमिति भक्तेरेव पृथङ्‍मोचकत्वदर्शनान्नेशकृत्यमिति न मन्तव्यम् । ‘अनादितो गुणाः सन्तो भक्त्याद्या न ह्यमूमुचन् । जीवं तद्गुणसुव्यक्तिं कृत्वैनं मोचयेद्धरिः । कञ्चिन्न मोचयेद्वाऽसौ स्वातन्त्र्यं तस्य तेन हि(तेन तस्य हि) । भक्तिवाक्करणत्वेन सावकाशेशवागथ । भक्त्यैनं मोचयेद् विष्णुरिति मानत्वमेष्यति ॥’ इति ब्रह्मतर्कवचनादनादिगुणविस्तरे सत्यप्यव्यक्त्यादिना तदिच्छां विना मोक्षाप्राप्तेः ॥33॥</p>
<p>भक्तिरेवैनमिति भक्तेरेव पृथङ्‍मोचकत्वदर्शनान्नेशकृत्यमिति न मन्तव्यम् ।<br/>‘अनादितो गुणाः सन्तो भक्त्याद्या न ह्यमूमुचन् ।<br/> जीवं तद्गुणसुव्यक्तिं कृत्वैनं मोचयेद्धरिः ।<br/> कञ्चिन्न मोचयेद्वाऽसौ स्वातन्त्र्यं तस्य तेन हि(तेन तस्य हि) ।<br/> भक्तिवाक्करणत्वेन सावकाशेशवागथ ।<br/> भक्त्यैनं मोचयेद् विष्णुरिति मानत्वमेष्यति ॥’<br/> इति ब्रह्मतर्कवचनादनादिगुणविस्तरे सत्यप्यव्यक्त्यादिना तदिच्छां विना मोक्षाप्राप्तेः ॥33॥</p>
</div>
</div>


Line 2,493: Line 2,482:
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C03_S03_V37">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C03_S03_V37">
<div class="bhashya" id="BSNV_C03_S03_V37_B01" data-verse="BSNV_C03_S03_V37">
<div class="bhashya" id="BSNV_C03_S03_V37_B01" data-verse="BSNV_C03_S03_V37">
<p>न च भूमगुण उपासकानामेकप्रकारेणैव प्रतीयत इत्यङ्गीकार्यम् । विशेषस्य कल्पनोपपत्तेरिति न मन्तव्यम् । ‘यावानेवाधिकारेषु विशेषोऽनून एव हि । ततो(अतो) भूमत्वदृष्टौ च ब्रह्मादीनां पृथक् पृथक् ॥’ इति विशेषस्यानूनत्ववचनात् ॥37॥</p>
<p>न च भूमगुण उपासकानामेकप्रकारेणैव प्रतीयत इत्यङ्गीकार्यम् । विशेषस्य कल्पनोपपत्तेरिति न मन्तव्यम् । <br/>‘यावानेवाधिकारेषु विशेषोऽनून एव हि ।<br/>ततो(अतो) भूमत्वदृष्टौ च ब्रह्मादीनां पृथक् पृथक् ॥’ इति विशेषस्यानूनत्ववचनात् ॥37॥</p>
</div>
</div>


Line 2,553: Line 2,542:
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C03_S03_V41">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C03_S03_V41">
<div class="bhashya" id="BSNV_C03_S03_V41_B01" data-verse="BSNV_C03_S03_V41">
<div class="bhashya" id="BSNV_C03_S03_V41_B01" data-verse="BSNV_C03_S03_V41">
<p>न च क्रियात्वादुपासनाया(उपसंहारस्य) अग्निष्टोमादिवत् प्रतिशाखं वक्तव्यता । ‘उपासना यजनं चेति साम्यं तत्तद्विशेषान् संहरेत् सर्वतश्च । तथाकर्तॄणां तत्फलानां विशेषाद् व्यर्था हि शाखा अन्यथैवं च सार्थाः ॥’ इत्युपासनाविशेषाणामधिकारिविशेषाणां(.....त्वधिकारिविशेषाणांं चागऽमेवगमात् ॥41॥</p>
<p>न च क्रियात्वादुपासनाया(उपसंहारस्य) अग्निष्टोमादिवत् प्रतिशाखं वक्तव्यता ।<br/> ‘उपासना यजनं चेति साम्यं तत्तद्विशेषान् संहरेत् सर्वतश्च ।<br/> तथाकर्तॄणां तत्फलानां विशेषाद् व्यर्था हि शाखा अन्यथैवं च सार्थाः ॥’ इत्युपासनाविशेषाणामधिकारिविशेषाणां(.....त्वधिकारिविशेषाणांं चागऽमेवगमात् ॥41॥</p>
</div>
</div>


Line 2,567: Line 2,556:
=== चतुर्थः पादः ===
=== चतुर्थः पादः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BSNV" data-chap="3" data-sec="4">
<div class="adhyaya-block" data-doc="BSNV" data-chap="3" data-sec="4">
<p class="adhyaya-trans">चतुर्थः पादः</p>
</div>
</div>
<div class="section" id="BSNV_C03_S04">
<div class="section" id="BSNV_C03_S04">
Line 2,608: Line 2,596:
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C03_S04_V03">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C03_S04_V03">
<div class="bhashya" id="BSNV_C03_S04_V03_B01" data-verse="BSNV_C03_S04_V03">
<div class="bhashya" id="BSNV_C03_S04_V03_B01" data-verse="BSNV_C03_S04_V03">
<p>न च ज्ञानिनामात्मस्वरूपदार्ढ्यात् सत्प्रवृत्तिविपरीतप्रवृत्योरविशेषः । ‘एतावतोऽधिका नास्ति प्राप्तिरित्यन्ततः स्थिता । या स्थितिस्तां समाप्नोति यथाशक्ति प्रयत्नतः ॥</p>
<p>न च ज्ञानिनामात्मस्वरूपदार्ढ्यात् सत्प्रवृत्तिविपरीतप्रवृत्योरविशेषः । <br/>‘एतावतोऽधिका नास्ति प्राप्तिरित्यन्ततः स्थिता ।<br/>या स्थितिस्तां समाप्नोति यथाशक्ति प्रयत्नतः ॥</p>
</div>
</div>


Line 2,653: Line 2,641:
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C03_S04_V07">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C03_S04_V07">
<div class="bhashya" id="BSNV_C03_S04_V07_B01" data-verse="BSNV_C03_S04_V07">
<div class="bhashya" id="BSNV_C03_S04_V07_B01" data-verse="BSNV_C03_S04_V07">
<p>न च स्वातन्त्र्याद् देवानामेव ज्ञानादिफलं, न किञ्चिदन्येषामिति वाच्यम् । ‘ त्वरयैव मनुष्याणां सिद्धिरत्वरयैव तु । देवानां तत्प्रसादेन मुक्त्या एव सतां नृणाम् ॥’ इति मानुषमुक्त्यर्थमेव देवानामत्वरया सिद्धिश्रुतेः ॥7॥</p>
<p>न च स्वातन्त्र्याद् देवानामेव ज्ञानादिफलं, न किञ्चिदन्येषामिति वाच्यम् ।<br/>‘ त्वरयैव मनुष्याणां सिद्धिरत्वरयैव तु ।<br/> देवानां तत्प्रसादेन मुक्त्या एव सतां नृणाम् ॥’ इति मानुषमुक्त्यर्थमेव देवानामत्वरया सिद्धिश्रुतेः ॥7॥</p>
</div>
</div>


Line 2,668: Line 2,656:
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C03_S04_V08">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C03_S04_V08">
<div class="bhashya" id="BSNV_C03_S04_V08_B01" data-verse="BSNV_C03_S04_V08">
<div class="bhashya" id="BSNV_C03_S04_V08_B01" data-verse="BSNV_C03_S04_V08">
<p>न च गृहस्थानामशेषकर्मविशेषयोग्यत्वादाधिक्यं मुक्तौ । त्वरयैव गृहिणः साधयन्ति मुक्तिमत्वरयैव यतयस्तेभ्यश्चात्वरया देवास्तेषु च ब्रह्मा । तदेष श्लोकः । ‘शतं परानभिपश्यैव देवं ब्रह्माऽचरद्दुश्चरं यत्तपोऽग्र्यम् । विहाय रागं मनसश्चोपरिष्ठः(मनसश्चापि विष्ठां) ततोऽभवत् परमेष्ठी स मुक्तौ ॥’ इति । ‘यो हि त्वरया साधयेत् स मन्दं सुखमाप्नुयात् । यो ह्यत्वरया स महत् ॥’ इति श्रुतेर्गृहिस्थो यतीनां तेभ्यो देवानामत्वरया सिद्धेः । बहुकालसाधनात् बहुकर्माधिकारमात्रस्य दुर्बलत्वात् ॥8॥</p>
<p>न च गृहस्थानामशेषकर्मविशेषयोग्यत्वादाधिक्यं मुक्तौ । त्वरयैव गृहिणः साधयन्ति मुक्तिमत्वरयैव यतयस्तेभ्यश्चात्वरया देवास्तेषु च ब्रह्मा । तदेष श्लोकः । <br/>‘शतं परानभिपश्यैव देवं ब्रह्माऽचरद्दुश्चरं यत्तपोऽग्र्यम् ।<br/> विहाय रागं मनसश्चोपरिष्ठः(मनसश्चापि विष्ठां) ततोऽभवत् परमेष्ठी स मुक्तौ ॥’ इति । ‘यो हि त्वरया साधयेत् स मन्दं सुखमाप्नुयात् । यो ह्यत्वरया स महत् ॥’ इति श्रुतेर्गृहिस्थो यतीनां तेभ्यो देवानामत्वरया सिद्धेः । बहुकालसाधनात् बहुकर्माधिकारमात्रस्य दुर्बलत्वात् ॥8॥</p>
</div>
</div>


Line 2,714: Line 2,702:
=== प्रथमः पादः ===
=== प्रथमः पादः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BSNV" data-chap="4" data-sec="1">
<div class="adhyaya-block" data-doc="BSNV" data-chap="4" data-sec="1">
<p class="adhyaya-trans">प्रथमः पादः</p>
</div>
</div>
<div class="section" id="BSNV_C04_S01">
<div class="section" id="BSNV_C04_S01">
Line 2,830: Line 2,817:
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C04_S01_V08">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C04_S01_V08">
<div class="bhashya" id="BSNV_C04_S01_V08_B01" data-verse="BSNV_C04_S01_V08">
<div class="bhashya" id="BSNV_C04_S01_V08_B01" data-verse="BSNV_C04_S01_V08">
<p>न च ज्ञानोदयेऽशेषकर्मक्षये कृतकृत्यत्वात् तदैव मुक्तिः, न चेत् कर्माक्षय इति वाच्यम् । प्रारब्धस्यैव कृतस्य यावज्ज्ञानं संस्थितेः । ‘ कर्माणि क्षपयेद्विष्णुरप्रारब्धानि विद्यया । प्रारब्धानि तु भोगेन क्षपयन् स्वगतिं नयेत् ॥’ इति वचनात् ॥8॥</p>
<p>न च ज्ञानोदयेऽशेषकर्मक्षये कृतकृत्यत्वात् तदैव मुक्तिः, न चेत् कर्माक्षय इति वाच्यम् । प्रारब्धस्यैव कृतस्य यावज्ज्ञानं संस्थितेः ।<br/>‘ कर्माणि क्षपयेद्विष्णुरप्रारब्धानि विद्यया ।<br/> प्रारब्धानि तु भोगेन क्षपयन् स्वगतिं नयेत् ॥’ इति वचनात् ॥8॥</p>
</div>
</div>


Line 2,844: Line 2,831:
=== द्वितीयः पादः ===
=== द्वितीयः पादः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BSNV" data-chap="4" data-sec="2">
<div class="adhyaya-block" data-doc="BSNV" data-chap="4" data-sec="2">
<p class="adhyaya-trans">द्वितीयः पादः</p>
</div>
</div>
<div class="section" id="BSNV_C04_S02">
<div class="section" id="BSNV_C04_S02">
Line 2,855: Line 2,841:
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C04_S02_V01">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C04_S02_V01">
<div class="bhashya" id="BSNV_C04_S02_V01_B01" data-verse="BSNV_C04_S02_V01">
<div class="bhashya" id="BSNV_C04_S02_V01_B01" data-verse="BSNV_C04_S02_V01">
<p>न च ‘वाक् पूर्वरूपं मन उत्तररूपं’, ‘मनः पूर्वरूपं वागुत्तररूपम्’ इत्युक्तेः व्यामिश्रत्वादनिर्णीतिरेव । ‘वाक् पूर्वरूपं मन उत्तररूपं’ इति वाचः पूर्ववर्णदेवतात्वनिर्देशमात्रेण ‘मनःपूर्वरूपं’ इत्यनेन साम्यम् । ‘मनसा वा अग्रे सङ्कल्पयत्यथ वाचा व्याहरति’ इति युक्तितो विशेषो मनःपूर्वकत्वस्यैव श्रुत इति प्राधान्यं मनस एव(एवेति) हि ज्ञायते । ‘सृष्टौ च विलये चैव सदा पूर्वप्रवर्तने । नियन्तृत्वे च वचसो मनोऽधीशं(मनोऽधीशः) शिवो हि तत् ॥’ इति श्रुतेश्च ॥1॥</p>
<p>न च ‘वाक् पूर्वरूपं मन उत्तररूपं’, ‘मनः पूर्वरूपं वागुत्तररूपम्’ इत्युक्तेः व्यामिश्रत्वादनिर्णीतिरेव । ‘वाक् पूर्वरूपं मन उत्तररूपं’ इति वाचः पूर्ववर्णदेवतात्वनिर्देशमात्रेण ‘मनःपूर्वरूपं’ इत्यनेन साम्यम् । ‘मनसा वा अग्रे सङ्कल्पयत्यथ वाचा व्याहरति’ इति युक्तितो विशेषो मनःपूर्वकत्वस्यैव श्रुत इति प्राधान्यं मनस एव(एवेति) हि ज्ञायते ।<br/>‘सृष्टौ च विलये चैव सदा पूर्वप्रवर्तने ।<br/>नियन्तृत्वे च वचसो मनोऽधीशं(मनोऽधीशः) शिवो हि तत् ॥’ इति श्रुतेश्च ॥1॥</p>
</div>
</div>


Line 2,870: Line 2,856:
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C04_S02_V02">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C04_S02_V02">
<div class="bhashya" id="BSNV_C04_S02_V02_B01" data-verse="BSNV_C04_S02_V02">
<div class="bhashya" id="BSNV_C04_S02_V02_B01" data-verse="BSNV_C04_S02_V02">
<p>न च मनःपूर्वकत्वनियमादशेषदृष्टादृष्टव्यापाराणां तस्य प्राणादनूनता ‘इन्द्रियस्थैः स्वरूपैस्तु ज्ञानानि जनयत्यसौ । मनस्स्थेन विशेषेण कार्मै कर्मकृदेव च । पृथक्स्थितेन रूपेण जीवं धारयति प्रभुः । जीवस्थितेन रूपेण वेदयत्यहमित्यपि । प्राण एको वशी नित्यं बाह्यान्तःकरणेश्वरः । तान्येतान्यवशान्येव तथापि कृपयैव सः । पृथक्शक्तोऽपि तद्गैस्तु स्वरूपैस्तद्गकार्यकृत् । तस्येशो भगवान् विष्णुरेवमेष यथाऽन्यगः ॥’ इत्यादिश्रुतेः प्राणस्यैवाढ्यतावगमात् ॥2॥</p>
<p>न च मनःपूर्वकत्वनियमादशेषदृष्टादृष्टव्यापाराणां तस्य प्राणादनूनता<br/>‘इन्द्रियस्थैः स्वरूपैस्तु ज्ञानानि जनयत्यसौ ।<br/> मनस्स्थेन विशेषेण कार्मै कर्मकृदेव च ।<br/> पृथक्स्थितेन रूपेण जीवं धारयति प्रभुः ।<br/> जीवस्थितेन रूपेण वेदयत्यहमित्यपि ।<br/> प्राण एको वशी नित्यं बाह्यान्तःकरणेश्वरः ।<br/> तान्येतान्यवशान्येव तथापि कृपयैव सः ।<br/> पृथक्शक्तोऽपि तद्गैस्तु स्वरूपैस्तद्गकार्यकृत् ।<br/> तस्येशो भगवान् विष्णुरेवमेष यथाऽन्यगः ॥’ इत्यादिश्रुतेः प्राणस्यैवाढ्यतावगमात् ॥2॥</p>
</div>
</div>


Line 2,915: Line 2,901:
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C04_S02_V06">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C04_S02_V06">
<div class="bhashya" id="BSNV_C04_S02_V06_B01" data-verse="BSNV_C04_S02_V06">
<div class="bhashya" id="BSNV_C04_S02_V06_B01" data-verse="BSNV_C04_S02_V06">
<p>न च प्रकृतेः (असंसारादिना)संसाराभावादिनेशेनाप्यन्यथाकर्तुमशक्यत्वेन सुदृढत्वात् सर्वसाम्यमेवेश्वरेण, न चेत् संसारित्वमिति युक्तम् । ईश्वरस्य महामहिमत्वात् । नित्यमसंसारित्वस्य(नित्यासंसारित्वस्य) नित्यं तदनुग्रहेणैवोपपत्तेः । ‘ सदाऽनित्यतयाऽनित्यं नित्यं नित्यात्मना यतः । नित्ययैव स्वशक्त्यैशो नियामयति नित्यदा ॥’‘ द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावश्चेतना धृतिः । प्रकृतिः पुरुषश्चैव न सन्ति यदुपेक्षया ॥’ इत्यादिश्रुतेश्च ॥6॥</p>
<p>न च प्रकृतेः (असंसारादिना)संसाराभावादिनेशेनाप्यन्यथाकर्तुमशक्यत्वेन सुदृढत्वात् सर्वसाम्यमेवेश्वरेण, न चेत् संसारित्वमिति युक्तम् । ईश्वरस्य महामहिमत्वात् । नित्यमसंसारित्वस्य(नित्यासंसारित्वस्य) नित्यं तदनुग्रहेणैवोपपत्तेः ।<br/>‘ सदाऽनित्यतयाऽनित्यं नित्यं नित्यात्मना यतः ।<br/> नित्ययैव स्वशक्त्यैशो नियामयति नित्यदा ॥’‘ द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावश्चेतना धृतिः ।<br/> प्रकृतिः पुरुषश्चैव न सन्ति यदुपेक्षया ॥’ इत्यादिश्रुतेश्च ॥6॥</p>
</div>
</div>


Line 2,930: Line 2,916:
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C04_S02_V07">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C04_S02_V07">
<div class="bhashya" id="BSNV_C04_S02_V07_B01" data-verse="BSNV_C04_S02_V07">
<div class="bhashya" id="BSNV_C04_S02_V07_B01" data-verse="BSNV_C04_S02_V07">
<p>न चान्यदेवादीनां प्राणाधीनत्वात् तत्प्राप्तिनियमात् परप्राप्तिर्नास्त्येव । ‘प्राणं प्राप्य परं देवास्तदन्ये चैव तद्गताः । प्राप्नुवन्ति परं देवं वसन्ति च यथासुखम् ॥’ इति विशेषश्रुतेः ॥7॥</p>
<p>न चान्यदेवादीनां प्राणाधीनत्वात् तत्प्राप्तिनियमात् परप्राप्तिर्नास्त्येव ।<br/>‘प्राणं प्राप्य परं देवास्तदन्ये चैव तद्गताः ।<br/> प्राप्नुवन्ति परं देवं वसन्ति च यथासुखम् ॥’ इति विशेषश्रुतेः ॥7॥</p>
</div>
</div>


Line 2,945: Line 2,931:
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C04_S02_V08">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C04_S02_V08">
<div class="bhashya" id="BSNV_C04_S02_V08_B01" data-verse="BSNV_C04_S02_V08">
<div class="bhashya" id="BSNV_C04_S02_V08_B01" data-verse="BSNV_C04_S02_V08">
<p>न च सत्यसङ्कल्पत्वादेरीश्वरसङ्कल्पाद्यनुसारित्वनियमे संसारसमानधर्मत्वं मुक्तेरिति वाच्यम् । कृतार्थत्वेनैव विशेषोपपत्तेः । ‘अपूर्णतादिभावो वा दुःखं वा नास्ति किञ्चन । मुक्तस्य पारतन्त्र्येऽपि तारतम्येऽप्यतः सुखी ॥’ इति च श्रुतिः ॥8॥</p>
<p>न च सत्यसङ्कल्पत्वादेरीश्वरसङ्कल्पाद्यनुसारित्वनियमे संसारसमानधर्मत्वं मुक्तेरिति वाच्यम् । कृतार्थत्वेनैव विशेषोपपत्तेः ।<br/>‘अपूर्णतादिभावो वा दुःखं वा नास्ति किञ्चन ।<br/>मुक्तस्य पारतन्त्र्येऽपि तारतम्येऽप्यतः सुखी ॥’ इति च श्रुतिः ॥8॥</p>
</div>
</div>


Line 2,960: Line 2,946:
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C04_S02_V09">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C04_S02_V09">
<div class="bhashya" id="BSNV_C04_S02_V09_B01" data-verse="BSNV_C04_S02_V09">
<div class="bhashya" id="BSNV_C04_S02_V09_B01" data-verse="BSNV_C04_S02_V09">
<p>न च प्रारब्धकर्मशेषत्वात्(प्रारब्धकर्मशेषवत्वात्) उत्क्रान्तावविशेषो ज्ञानिनः । ज्ञानोदयानन्तरं सर्वदा ज्ञानफलस्यानुवृत्तेः(ज्ञानफलस्यानुप्रवृत्तेः) । ‘प्रारब्धकर्मशेषस्तु विरजातरणावधिः । स्वोदयात् फलदं ज्ञानमादेहं कर्म वाऽऽरवेः(चारवेः) । तथापि प्रकृतेर्बन्धो ब्रह्मणा सह भिद्यते ॥’ इति हि श्रुतिः(इति श्रुतिः) । ‘शरीरे पाप्मनो हित्वा सर्वान् कामान् समश्नुते । स तेजसि सूर्ये सम्पन्नो यथा पादोदरस्त्वचा विनिर्मुच्यत एवं हैव स पाप्मना विनिर्मुक्तः स सम्प्राप्नोति(स प्राप्नोति) विरजां नदीं तत्सुकृतदुष्कृते विधूनुते’ ‘ते ब्रह्मलोके तु परान्तकाले परामृतात् परिमुच्यन्ति सर्वे’ इति च । ‘अन्यथाभावनियमोऽनृतता कार्यकारणे’ इति च ॥9॥</p>
<p>न च प्रारब्धकर्मशेषत्वात्(प्रारब्धकर्मशेषवत्वात्) उत्क्रान्तावविशेषो ज्ञानिनः । ज्ञानोदयानन्तरं सर्वदा ज्ञानफलस्यानुवृत्तेः(ज्ञानफलस्यानुप्रवृत्तेः) ।<br/>‘प्रारब्धकर्मशेषस्तु विरजातरणावधिः ।<br/> स्वोदयात् फलदं ज्ञानमादेहं कर्म वाऽऽरवेः(चारवेः) ।<br/>तथापि प्रकृतेर्बन्धो ब्रह्मणा सह भिद्यते ॥’ इति हि श्रुतिः(इति श्रुतिः) । ‘शरीरे पाप्मनो हित्वा सर्वान् कामान् समश्नुते । स तेजसि सूर्ये सम्पन्नो यथा पादोदरस्त्वचा विनिर्मुच्यत एवं हैव स पाप्मना विनिर्मुक्तः स सम्प्राप्नोति(स प्राप्नोति) विरजां नदीं तत्सुकृतदुष्कृते विधूनुते’ ‘ते ब्रह्मलोके तु परान्तकाले परामृतात् परिमुच्यन्ति सर्वे’ इति च । ‘अन्यथाभावनियमोऽनृतता कार्यकारणे’ इति च ॥9॥</p>
</div>
</div>


Line 2,975: Line 2,961:
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C04_S02_V10">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C04_S02_V10">
<div class="bhashya" id="BSNV_C04_S02_V10_B01" data-verse="BSNV_C04_S02_V10">
<div class="bhashya" id="BSNV_C04_S02_V10_B01" data-verse="BSNV_C04_S02_V10">
<p>न च कृष्यादिलौकिकसाधनस्य फलस्मरणानपेक्षत्वात् स्वर्गमोक्षयोरपि तथात्वमिति वाच्यम् । ‘क्रियानुवृत्तिर्लौकिके साधने तु मनोनुवृत्तिर्वैदिके साधने स्यात् । भवेत् फलं सर्वथेत्येव तस्मात् स्मरेत् सदा निश्चितत्वेन विद्वान् ॥’ इति श्रुतेस्तदनुसार्यनुवृत्तेः लौकिकवैदिकयोः साम्यात् । अतोऽत्र फलानुस्मरणं लवनादिकृष्यनुवृत्तिवद्द्रष्टव्यम् । वचनप्रामाण्यात् ॥10॥</p>
<p>न च कृष्यादिलौकिकसाधनस्य फलस्मरणानपेक्षत्वात् स्वर्गमोक्षयोरपि तथात्वमिति वाच्यम् । <br/>‘क्रियानुवृत्तिर्लौकिके साधने तु मनोनुवृत्तिर्वैदिके साधने स्यात् ।<br/>भवेत् फलं सर्वथेत्येव तस्मात् स्मरेत् सदा निश्चितत्वेन विद्वान् ॥’ इति श्रुतेस्तदनुसार्यनुवृत्तेः लौकिकवैदिकयोः साम्यात् । अतोऽत्र फलानुस्मरणं लवनादिकृष्यनुवृत्तिवद्द्रष्टव्यम् । वचनप्रामाण्यात् ॥10॥</p>
</div>
</div>


Line 2,989: Line 2,975:
=== तृतीयः पादः ===
=== तृतीयः पादः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BSNV" data-chap="4" data-sec="3">
<div class="adhyaya-block" data-doc="BSNV" data-chap="4" data-sec="3">
<p class="adhyaya-trans">तृतीयः पादः</p>
</div>
</div>
<div class="section" id="BSNV_C04_S03">
<div class="section" id="BSNV_C04_S03">
Line 3,000: Line 2,985:
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C04_S03_V04">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C04_S03_V04">
<div class="bhashya" id="BSNV_C04_S03_V04_B01" data-verse="BSNV_C04_S03_V04">
<div class="bhashya" id="BSNV_C04_S03_V04_B01" data-verse="BSNV_C04_S03_V04">
<p>न च तत्र तत्र मार्गस्यान्यथोक्तेरधिकारिभेदेन पृथङ्‍(पृथक् पृथक्)मार्गसुक्रमोपपत्तिरिति वाच्यम् । ‘सर्वे वा एत उत्क्रामन्ति तेऽर्चिषमेवाभियन्ति(.....वाभिसम्यन्ति) ततो वायुं ततोऽहः पूर्वपक्षमित्येष उ एव(एव उ एव) ब्रह्मपथः । द्वे स्रुती अशृणवं पितॄणामहं देवानामुत मर्त्यानाम् । ताभ्यामिदं विश्वमेजत्समेति यदन्तरा पितरं मातरं च’ इति विशेषश्रुतितो ज्ञानिनामेकमार्गस्यैव प्राप्तत्वात्(प्राप्तेः) । ‘एष एव ब्रह्मपथः’ इत्यवधारणविरोधोऽन्यथा(विरोधादन्यथा) । एजदिति वैदिकानुष्ठानवत उक्तेर्नाधोगतिविरोधः । ‘पुनरावर्तिनो ये तु तेषां धूम्रपथो ध्रुवः । अन्येषामर्चिरादिश्च तद्भेदो मध्यसंस्थितिः । धूमार्चिरादिदेवेभ्यः प्राप्यानुज्ञां तु मध्यगाः । विहृत्य स्वेष्टदेशेषु तदूर्ध्वं याति वाघरम्(चाघरम्) । अत्यल्पानामविज्ञाताऽप्यनुज्ञावर्तिनां भवेत् । पुंद्वारेण स्वदृष्ट्या वा यथायोग्यं विमुच्यताम् । अतो न मार्गभेदोऽस्ति न हि मार्गोऽत्र सम्भवः । प्रेतत्वं चाधरो(वाऽधरो) मार्गः पापजत्वात् तयोः(द्वयोः) पृथक् ॥’ इति स्मृतेश्च ॥1-4॥</p>
<p>न च तत्र तत्र मार्गस्यान्यथोक्तेरधिकारिभेदेन पृथङ्‍(पृथक् पृथक्)मार्गसुक्रमोपपत्तिरिति वाच्यम् । ‘सर्वे वा एत उत्क्रामन्ति तेऽर्चिषमेवाभियन्ति(.....वाभिसम्यन्ति) ततो वायुं ततोऽहः पूर्वपक्षमित्येष उ एव(एव उ एव) ब्रह्मपथः । द्वे स्रुती अशृणवं पितॄणामहं देवानामुत मर्त्यानाम् । ताभ्यामिदं विश्वमेजत्समेति यदन्तरा पितरं मातरं च’ इति विशेषश्रुतितो ज्ञानिनामेकमार्गस्यैव प्राप्तत्वात्(प्राप्तेः) । ‘एष एव ब्रह्मपथः’ इत्यवधारणविरोधोऽन्यथा(विरोधादन्यथा) । एजदिति वैदिकानुष्ठानवत उक्तेर्नाधोगतिविरोधः ।<br/>‘पुनरावर्तिनो ये तु तेषां धूम्रपथो ध्रुवः ।<br/> अन्येषामर्चिरादिश्च तद्भेदो मध्यसंस्थितिः ।<br/>धूमार्चिरादिदेवेभ्यः प्राप्यानुज्ञां तु मध्यगाः ।<br/>विहृत्य स्वेष्टदेशेषु तदूर्ध्वं याति वाघरम्(चाघरम्) ।<br/> अत्यल्पानामविज्ञाताऽप्यनुज्ञावर्तिनां भवेत् । <br/>पुंद्वारेण स्वदृष्ट्या वा यथायोग्यं विमुच्यताम् ।<br/>अतो न मार्गभेदोऽस्ति न हि मार्गोऽत्र सम्भवः ।<br/>प्रेतत्वं चाधरो(वाऽधरो) मार्गः पापजत्वात् तयोः(द्वयोः) पृथक् ॥’ इति स्मृतेश्च ॥1-4॥</p>
</div>
</div>


Line 3,030: Line 3,015:
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C04_S03_V06">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C04_S03_V06">
<div class="bhashya" id="BSNV_C04_S03_V06_B01" data-verse="BSNV_C04_S03_V06">
<div class="bhashya" id="BSNV_C04_S03_V06_B01" data-verse="BSNV_C04_S03_V06">
<p>न च चतुर्मुखस्य प्राप्तिपर्यन्तं(मुक्तिपर्यन्तं) सन्ततत्वनियमात् बन्धस्य तावद्भगवत्प्राप्तिर्नास्तीति नियमः । ‘यान्ति देवं परं केचित् पूर्वं केचिल्लये विभुम् । योग्यतातारतम्येन विशेषोऽथमपीष्यते ॥’ इति श्रुतेस्तथाप्राप्तत्वात् । न च परब्रह्मणः एव ब्रह्मशब्दमुख्यार्थत्वेन प्रथमप्राप्तत्वादपोहायुक्तेस्तस्यैव प्राप्तिनियमः । ‘यान्ति देवं परं केचित्’ इति प्रमाणप्राप्तत्वादेव । न च परप्राप्तिर्यस्याभीष्टा तस्य तत्प्राप्तिरिति नियमः । ‘क्रमानुरागी भगवान् क्रमात् पुम्भिरवाप्यते । अतः क्रमात् समृद्धे तु ज्ञाने ब्रह्मलये नरैः । प्राप्यते नियमेनैव कैश्चिदेवाप्यते मृतौ ॥’ इति भगवतः क्रमानुरागित्वश्रुतेः । न च बहुधाश्रुतेर्यथासौकर्यं चतुर्मुखस्य परस्य वा प्राप्तिरिति वाच्यम् । श्रुत्युक्तानुवृत्तेरेव न्याय्यत्वात् । ‘सप्रतीकाश्चतुर्मुखमप्रतीकाः परममु हैते गच्छन्त्यागच्छन्ति च चतुर्मुखात् परमं परमाच्चतुर्मुखं(पराच्चतुर्मुखं) यावद्विलयमथ सह चतुर्मुखेन विमुच्यन्ते आनन्दी(आनन्दिनो)भवन्ति’ इति हि श्रुतिः । अन्तर्भेदाधिकरणत्वात् समुदायोक्तिः ॥6॥</p>
<p>न च चतुर्मुखस्य प्राप्तिपर्यन्तं(मुक्तिपर्यन्तं) सन्ततत्वनियमात् बन्धस्य तावद्भगवत्प्राप्तिर्नास्तीति नियमः ।<br/>‘यान्ति देवं परं केचित् पूर्वं केचिल्लये विभुम् ।<br/>योग्यतातारतम्येन विशेषोऽथमपीष्यते ॥’ इति श्रुतेस्तथाप्राप्तत्वात् । न च परब्रह्मणः एव ब्रह्मशब्दमुख्यार्थत्वेन प्रथमप्राप्तत्वादपोहायुक्तेस्तस्यैव प्राप्तिनियमः । ‘यान्ति देवं परं केचित्’ इति प्रमाणप्राप्तत्वादेव । न च परप्राप्तिर्यस्याभीष्टा तस्य तत्प्राप्तिरिति नियमः ।<br/>‘क्रमानुरागी भगवान् क्रमात् पुम्भिरवाप्यते ।<br/>अतः क्रमात् समृद्धे तु ज्ञाने ब्रह्मलये नरैः ।<br/>प्राप्यते नियमेनैव कैश्चिदेवाप्यते मृतौ ॥’ इति भगवतः क्रमानुरागित्वश्रुतेः । न च बहुधाश्रुतेर्यथासौकर्यं चतुर्मुखस्य परस्य वा प्राप्तिरिति वाच्यम् । श्रुत्युक्तानुवृत्तेरेव न्याय्यत्वात् । ‘सप्रतीकाश्चतुर्मुखमप्रतीकाः परममु हैते गच्छन्त्यागच्छन्ति च चतुर्मुखात् परमं परमाच्चतुर्मुखं(पराच्चतुर्मुखं) यावद्विलयमथ सह चतुर्मुखेन विमुच्यन्ते आनन्दी(आनन्दिनो)भवन्ति’ इति हि श्रुतिः । अन्तर्भेदाधिकरणत्वात् समुदायोक्तिः ॥6॥</p>
</div>
</div>


Line 3,044: Line 3,029:
=== चतुर्थः पादः ===
=== चतुर्थः पादः ===
<div class="adhyaya-block" data-doc="BSNV" data-chap="4" data-sec="4">
<div class="adhyaya-block" data-doc="BSNV" data-chap="4" data-sec="4">
<p class="adhyaya-trans">चतुर्थः पादः</p>
</div>
</div>
<div class="section" id="BSNV_C04_S04">
<div class="section" id="BSNV_C04_S04">
Line 3,145: Line 3,129:
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C04_S04_V07">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C04_S04_V07">
<div class="bhashya" id="BSNV_C04_S04_V07_B01" data-verse="BSNV_C04_S04_V07">
<div class="bhashya" id="BSNV_C04_S04_V07_B01" data-verse="BSNV_C04_S04_V07">
<p>न च परगृहगतत्वादस्य राजगृहगतस्यैव स्वाधमा अपि कदाचिदीशते । निर्दोषत्वादेव मुक्तस्येश्वरस्य तत्रस्थानां मुक्तान्तराणां च राजदोषवद्दोषासम्भवाद्यथायोग्यमेव स्वीकारोपपत्तेः । ‘मुक्तानां पतयो देवा देवानां च प्रजापतिः । तस्य विष्णुर्न चैवेदं पारावर्यं विनश्यति ॥’ इति च श्रुतिः ॥7॥</p>
<p>न च परगृहगतत्वादस्य राजगृहगतस्यैव स्वाधमा अपि कदाचिदीशते । निर्दोषत्वादेव मुक्तस्येश्वरस्य तत्रस्थानां मुक्तान्तराणां च राजदोषवद्दोषासम्भवाद्यथायोग्यमेव स्वीकारोपपत्तेः । <br/>‘मुक्तानां पतयो देवा देवानां च प्रजापतिः ।<br/>तस्य विष्णुर्न चैवेदं पारावर्यं विनश्यति ॥’ इति च श्रुतिः ॥7॥</p>
</div>
</div>


Line 3,160: Line 3,144:
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C04_S04_V08">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C04_S04_V08">
<div class="bhashya" id="BSNV_C04_S04_V08_B01" data-verse="BSNV_C04_S04_V08">
<div class="bhashya" id="BSNV_C04_S04_V08_B01" data-verse="BSNV_C04_S04_V08">
<p>न च देहभावे तत्कार्यदुःखादिस्तदभावे भोगासम्भव इति दोषः । ‘देहाभावाच्च भावाच्च निर्भोगित्वं च दुःखिताम् । यान्त्यमुक्ता नोभयं च मुक्तानां वशिता यतः ॥’ इति श्रुत्यैव विशेषक्लृप्तेः ॥8॥</p>
<p>न च देहभावे तत्कार्यदुःखादिस्तदभावे भोगासम्भव इति दोषः ।<br/>‘देहाभावाच्च भावाच्च निर्भोगित्वं च दुःखिताम् ।<br/>यान्त्यमुक्ता नोभयं च मुक्तानां वशिता यतः ॥’ इति श्रुत्यैव विशेषक्लृप्तेः ॥8॥</p>
</div>
</div>


Line 3,175: Line 3,159:
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C04_S04_V09">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C04_S04_V09">
<div class="bhashya" id="BSNV_C04_S04_V09_B01" data-verse="BSNV_C04_S04_V09">
<div class="bhashya" id="BSNV_C04_S04_V09_B01" data-verse="BSNV_C04_S04_V09">
<p>न च सङ्कल्पादेव समस्तसम्भवात् सृष्ट्यादिसमस्तकार्यसम्भवः । ‘व्यापारो जगतो शुद्धमपि वह्निकार्यकरं भवेत् । (अयोग्यशक्तितश्चैव)अयोग्याशक्तितस्त्वेव नाधिकानन्दसम्भवः । न हि कश्चित् सुशक्तोऽपि चकाराचेतनं चितिम् । न च कामस्तथा भूयात् ततः स्यात् सत्यकामता(सत्यकामिता) ॥’ इति श्रुत्या विशेषक्लृप्तेरेव । ‘मुक्तानां न जगद्यत्नस्तथापि विबुधाः सदा । मुक्तानां तु नियन्तारस्तेषां ब्रह्माऽस्य वै हरिः ॥’ इति च विशेषक्लृप्तिः ॥9॥</p>
<p>न च सङ्कल्पादेव समस्तसम्भवात् सृष्ट्यादिसमस्तकार्यसम्भवः ।<br/>‘व्यापारो जगतो शुद्धमपि वह्निकार्यकरं भवेत् ।<br/>(अयोग्यशक्तितश्चैव)अयोग्याशक्तितस्त्वेव नाधिकानन्दसम्भवः ।<br/> न हि कश्चित् सुशक्तोऽपि चकाराचेतनं चितिम् ।<br/> न च कामस्तथा भूयात् ततः स्यात् सत्यकामता(सत्यकामिता) ॥’ इति श्रुत्या विशेषक्लृप्तेरेव ।<br/>‘मुक्तानां न जगद्यत्नस्तथापि विबुधाः सदा ।<br/>मुक्तानां तु नियन्तारस्तेषां ब्रह्माऽस्य वै हरिः ॥’ इति च विशेषक्लृप्तिः ॥9॥</p>
</div>
</div>


Line 3,190: Line 3,174:
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C04_S04_V10">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C04_S04_V10">
<div class="bhashya" id="BSNV_C04_S04_V10_B01" data-verse="BSNV_C04_S04_V10">
<div class="bhashya" id="BSNV_C04_S04_V10_B01" data-verse="BSNV_C04_S04_V10">
<p>न च वशित्वान्मुक्तस्यापि वृद्धिः । कृतकृत्यत्वेन निःश्रमत्वादुपासनादावभ्यासपाटवात् निर्दोषत्वात् स्नेहाधिक्याच्च तस्यैव परमसुखरूपत्वेन फलस्वरूपत्वात् । ‘अभ्यासपाटवात् स्नेहादश्रमत्वादुपासना । भक्तिश्च सुखरूपैव मुक्तानां न तु साधनम् ॥’ इति च श्रुतिः ॥10॥</p>
<p>न च वशित्वान्मुक्तस्यापि वृद्धिः । कृतकृत्यत्वेन निःश्रमत्वादुपासनादावभ्यासपाटवात् निर्दोषत्वात् स्नेहाधिक्याच्च तस्यैव परमसुखरूपत्वेन फलस्वरूपत्वात् ।<br/>‘अभ्यासपाटवात् स्नेहादश्रमत्वादुपासना ।<br/> भक्तिश्च सुखरूपैव मुक्तानां न तु साधनम् ॥’ इति च श्रुतिः ॥10॥</p>
</div>
</div>


Line 3,205: Line 3,189:
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C04_S04_V11">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BSNV_C04_S04_V11">
<div class="bhashya" id="BSNV_C04_S04_V11_B01" data-verse="BSNV_C04_S04_V11">
<div class="bhashya" id="BSNV_C04_S04_V11_B01" data-verse="BSNV_C04_S04_V11">
<p>न चानन्तत्वात् कालस्य त्रयोदशीपञ्चदशीवत् कदाचित् समस्तस्यापि सम्भवान्मुक्तस्यापि पुनरावृत्त्याशङ्केति वाच्यम् । सत्यकामत्वादिमाहात्म्यात् । ‘अदोषकामसत्यत्वात् मुक्तानामपुनर्भवः( न पुनर्भवः) । यस्मात् स कामयेदेव नित्यमात्मापुनर्भवम् ॥’ इति(इति च श्रुतिः) ॥ 11 ॥ इत्यनन्तमहान्यायमीमांसापारवारिधेः । उत्तारणात्यशक्त्यैव व्याकुलीकृतचेतसाम्(भूतचेतसाम्) ॥ मन्दानामुपकाराय महतां चोच्छ्रितात्मनाम् । तद्विशेषपरिज्ञानप्रदीप्तार्काभचेतसाम् ॥ विशेषगाढे मनसि नितरामुपकारकः(नितरां चोपकारकः) । न्यायप्लवो मयाऽकारि सङ्क्षेपात् प्रमिताक्षरैः ॥ (विस्तारो)विस्तरोऽप्ययमेव स्यात् तद्विशेषातिवेदिनाम् । व्याख्यानुव्याख्यायोरेव विस्तारो(विस्तरो) यदुदीरितः ॥ अनल्पचेतसां पुंसामलं विज्ञानसिद्धये । तन्न्यायोद्धरणे(ऽ)शक्ता अपि ह्येतेन सुस्थिरम् ॥ न्यायानुगं मनः कुर्युरितिसङ्ग्रहलालसाः(कुर्युरतिसङ्ग्रहलालसाः) । को नामाशेषविद्योरुसागरोन्मथनोद्धृतम्॥ साक्षाद्विद्याधिराजेन न्यायामृतमनुत्तमम् । अशेषतोऽधिगच्छेत वन्द्यो वृन्दारकोऽपि सन् ॥ एवं सुदुर्लभेऽप्यद्धा महान्यायपरामृते । केचनाधिक्रियन्तेऽत्र(च) तत्प्रसादानुरञ्जिताः ॥ ब्रह्माद्या अमृते यद्वत् सागरोन्मथनोद्धृते । अहं तु तत्प्रसादैकमहास्पदबलोद्धतः ॥ न्यायमृतार्णवमिममवगाह्य विभज्य च । सङ्क्षेपविस्तराभ्यां च चकार(चकर) व्याकृतिं कृतिम् ॥ तत्प्रसादमृते कस्य शक्तिः संसारसागरे । मग्नस्य चेतनस्य स्यात् तत्कृतानुकूतौ क्वचित् ॥ नित्यानन्दामृतस्यन्दितत्कटाक्षैधितस्य(कटाक्षेधितस्य) तु । का नु शक्तिर्भवेन्नैव ततः को वाऽतिविस्मयः ॥ विद्याविद्ये सुखं दुःखमशक्तिः शक्तिरेव च । उत्पत्तिस्थितिनाशाश्च विशेषाश्च परेखिलाः(विशेषाश्चापरेऽखिलाः) ॥ चेतनाचेतनस्यास्य समस्तस्य यदिच्छया । स मम स्वकृतेनैव प्रीयतां पुरुषोत्तमः ॥ यस्य त्रीण्युदितानि वेदवचने रूपणि दिव्यान्यलं बट् तद्दर्शतमित्थमेव निहितं देवस्य भर्गो महत् । वायो रामवचो नयं प्रथमकं पृक्षो द्वितीयं वपुः मध्वो यत्तु तृतीयमेतदमुना ग्रन्थः कृतः केशवे ॥ (नमोऽब्जभव.....)नमोऽजभवभूर्यक्षपुरःसरसुराश्रय । नारायणारणं मह्यं मापते प्रेयसां प्रिय ॥</p>
<p>न चानन्तत्वात् कालस्य त्रयोदशीपञ्चदशीवत् कदाचित् समस्तस्यापि सम्भवान्मुक्तस्यापि पुनरावृत्त्याशङ्केति वाच्यम् । सत्यकामत्वादिमाहात्म्यात् ।<br/>‘अदोषकामसत्यत्वात् मुक्तानामपुनर्भवः( न पुनर्भवः) ।<br/> यस्मात् स कामयेदेव नित्यमात्मापुनर्भवम् ॥’ इति(इति च श्रुतिः) ॥ 11 ॥<br/>इत्यनन्तमहान्यायमीमांसापारवारिधेः ।<br/> उत्तारणात्यशक्त्यैव व्याकुलीकृतचेतसाम्(भूतचेतसाम्) ॥<br/> मन्दानामुपकाराय महतां चोच्छ्रितात्मनाम् ।<br/> तद्विशेषपरिज्ञानप्रदीप्तार्काभचेतसाम् ॥<br/> विशेषगाढे मनसि नितरामुपकारकः(नितरां चोपकारकः) ।<br/> न्यायप्लवो मयाऽकारि सङ्क्षेपात् प्रमिताक्षरैः ॥<br/> (विस्तारो)विस्तरोऽप्ययमेव स्यात् तद्विशेषातिवेदिनाम् ।<br/>व्याख्यानुव्याख्यायोरेव विस्तारो(विस्तरो) यदुदीरितः ॥<br/> अनल्पचेतसां पुंसामलं विज्ञानसिद्धये । तन्न्यायोद्धरणे(ऽ)शक्ता अपि ह्येतेन सुस्थिरम् ॥<br/>न्यायानुगं मनः कुर्युरितिसङ्ग्रहलालसाः(कुर्युरतिसङ्ग्रहलालसाः) ।<br/>को नामाशेषविद्योरुसागरोन्मथनोद्धृतम्॥<br/> साक्षाद्विद्याधिराजेन न्यायामृतमनुत्तमम् ।<br/> अशेषतोऽधिगच्छेत वन्द्यो वृन्दारकोऽपि सन् ॥<br/> एवं सुदुर्लभेऽप्यद्धा महान्यायपरामृते ।<br/> केचनाधिक्रियन्तेऽत्र(च) तत्प्रसादानुरञ्जिताः ॥<br/> ब्रह्माद्या अमृते यद्वत् सागरोन्मथनोद्धृते ।<br/> अहं तु तत्प्रसादैकमहास्पदबलोद्धतः ॥<br/> न्यायमृतार्णवमिममवगाह्य विभज्य च ।<br/> सङ्क्षेपविस्तराभ्यां च चकार(चकर) व्याकृतिं कृतिम् ॥<br/> तत्प्रसादमृते कस्य शक्तिः संसारसागरे ।<br/> मग्नस्य चेतनस्य स्यात् तत्कृतानुकूतौ क्वचित् ॥<br/> नित्यानन्दामृतस्यन्दितत्कटाक्षैधितस्य(कटाक्षेधितस्य) तु ।<br/> का नु शक्तिर्भवेन्नैव ततः को वाऽतिविस्मयः ॥<br/> विद्याविद्ये सुखं दुःखमशक्तिः शक्तिरेव च ।<br/> उत्पत्तिस्थितिनाशाश्च विशेषाश्च परेखिलाः(विशेषाश्चापरेऽखिलाः) ॥<br/> चेतनाचेतनस्यास्य समस्तस्य यदिच्छया ।<br/> स मम स्वकृतेनैव प्रीयतां पुरुषोत्तमः ॥<br/> यस्य त्रीण्युदितानि वेदवचने रूपणि दिव्यान्यलं बट् तद्दर्शतमित्थमेव निहितं देवस्य भर्गो महत् ।<br/> वायो रामवचो नयं प्रथमकं पृक्षो द्वितीयं वपुः मध्वो यत्तु तृतीयमेतदमुना ग्रन्थः कृतः केशवे ॥<br/> (नमोऽब्जभव.....)नमोऽजभवभूर्यक्षपुरःसरसुराश्रय ।<br/> नारायणारणं मह्यं मापते प्रेयसां प्रिय ॥</p>
</div>
</div>


Revision as of 20:32, 29 April 2026

न्यायविवरणम्

प्रथमोध्यायः

प्रथमः पादः

चेतनाचेतनजगन्नियन्त्रेऽशेषसंविदे ।

नमो नारायणायाजशर्वशक्रादिवन्दित ॥1॥

कृत्वा भाष्यानुभाष्येऽहमपि वेदार्थसत्पतेः।

कृष्णस्य सूत्रानुव्याख्यासन्न्यायविवृत्तिं स्फुटम् ॥2॥

करोमि मन्दबुद्धीनां बुधानां चोपकारिकाम्।

प्रीत्यै तस्यैव देवस्य तत्प्रसादपुरःसरः ॥3॥










इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रनुव्याख्यान्यायविवरणे प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥

द्वितीयः पादः








इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रनुव्याख्यान्यायविवरणे प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥

तृतीयः पादः















जीवेश्वराभेदे ईश्वरोक्तावप्यर्थाज्जीव एवोच्यत इत्यर्थात् तथागतिः ॥13॥11॥

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रनुव्याख्यान्यायविवरणे प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥

चतुर्थः पादः





इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रनुव्याख्यान्यायविवरणे प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥

द्वितीयोध्यायः

प्रथमः पादः












इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रनुव्याख्यान्यायविवरणे द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥

द्वितीयः पादः

उक्तविरोधिनसः तत्तत्समयसिद्धाः पूर्वपक्षन्यायाः, तद्विरोधिनोऽन्ये इति प्रसिद्धा एव ॥

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रनुव्याख्यान्यायविवरणे द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥

तृतीयः पादः



















इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रनुव्याख्यान्यायविवरणे द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥

चतुर्थः पादः













इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रनुव्याख्यान्यायविवरणे द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥

तृतीयोध्यायः

प्रथमः पादः





















इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रनुव्याख्यान्यायविवरणे तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥

द्वितीयः पादः





















इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रनुव्याख्यान्यायविवरणे तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥

तृतीयः पादः










































इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रनुव्याख्यान्यायविवरणे तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥

चतुर्थः पादः










इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रनुव्याख्यान्यायविवरणे तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥

चतुर्थोध्यायः

प्रथमः पादः









इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रनुव्याख्यान्यायविवरणे चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥

द्वितीयः पादः










इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रनुव्याख्यान्यायविवरणे चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥

तृतीयः पादः




इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रनुव्याख्यान्यायविवरणे चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥

चतुर्थः पादः












इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रनुव्याख्यान्यायविवरणे चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥
Retrieved from "https://anandamakaranda.in/index.php?title=Nyayavivaranam&oldid=5502"