Anuvyakhyana/Vyakhya/Nyayasudha/C4: Difference between revisions

| verse_id = AV_C04_S01

| id       = AV_C04_S01_Nyayasudha

| text    = अथ चतुर्थाध्यायः अथ चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः १सु०- यदीयचरणाम्भोजच्छायामाश्रित्य निर्वृताः । नन्दन्त सततं मुक्ताः संश्रये तं श्रियः पतिम् ।। फलं निगद्यतेऽस्मन्नध्याय इति भाष्यम् । फलनिरूपणस्येदानीं का सङ्गतिरित्यत आह समन्वयेति । अनु०- समन्वयाविरोधाभ्यां सिे वस्तुनि साधने । विचारितेष्वशेषेषु साधनेषु विशेषतः । नित्यशः कार्यमत्यन्तमवश्यम्भावि साधनम् । चिन्त्यते प्रथमं तत्र समन्वयाविरोधाभ्यां प्रथमद्वितीयाध्यायप्रतिपादिताभ्यां, परब्रह्मादिरूपे वस्तुनि सिे सति, साधने साधनविषये तृतीयाध्याये, अशेषेषु मोक्षसाधनेषु, विचारितेषु सत्सु, फल-प्रतिपादनस्यावसरप्राप्तिः । जिज्ञासितेष्वर्थेष्वन्येषां विचारितत्वादस्यैवावशिष्टत्वात् । अतो मोक्षलक्षणं फलमत्राध्याये निगद्यते इति वाक्यशेषः । पादचतुष्टयप्रतिपाद्यं सङ्गतिं च लाघवाय एकत्रैव वक्ष्यति । ततश्च फलविषये अस्मन् अध्याये कर्मनाशाख्यं फलं प्रथमपादे निगद्यत इत्युक्तं भवति । तस्यापवादमाह विशेषत इति । तत्र (अत्र) चतुर्थस्य प्रथमपादे, प्रथमं कैश्चत्सूत्रैः, साधनमेव चिन्त्यते । कथम् । विशेषतः परमादरेण, नित्यशो नैरन्तर्येण च कार्यमिति । कुतः । यतो मोक्षसिावत्यन्तमवश्यम्भावि । इदमुक्तं भवति । तृतीये अध्याये यानि साधनानि विचारितानि तेष्वेव केषाञ्चित्परमा-दरनैरन्तर्याभ्यामनुष्ठेयत्वमत्रादौ प्रतिपाद्यते । तथाऽनुष्ठान एव मोक्षस्य भावादन्यथाऽभावात् । एतज्ज्ञापना(यैव)य तृतीये इदमनुक्तवाऽत्रेदमुच्यते । तत्रानुक्तया हि ततो वैलक्षण्यं ज्ञायते । फललक्षणे चोक्तया फलान्तरङ्गत्वम् । अध्यायादिव्यवस्था च प्रायिकत्वादुपपद्यत इति । ब्र०सू०- ॐ आवृत्तिरसकृदुपदेशात् ॐ ।। २सु०-अधिकरणोत्थानकारणं दर्शयति श्रवणादीति । अनु०- श्रवणादिसकृत्क्रया । आवृत्तिर्वेति सन्देहे प्रथमं तत्रेति वर्तते । श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य इति दर्शनार्थं श्रवणादिकं विधीयते । तस्य श्रवणादेर्ज्योतिष्टोमादिवत् सकृत्क्रया वा व्रीह्यवघातादिवत् आवृत्तिर्वेति सन्देहे सति । उपलक्षणमेतत् । सकृत्क्रया इति पूर्वपक्षे च सतीत्यपि ग्राह्यम् । इदमधि-करणमारभ्यत इति शेषः । पूर्वपक्षबीजं च न्यायविवरणे स्पष्टमवगन्तव्यम् । सूत्रं व्याख्याति कर्तव्येति । कर्तव्याऽऽवृत्तिरेव हि । उपदेशोऽतत्त्वमसीत्यादिर्ह्यसकृदेव यत् ।। श्रवणादीनामिति वर्तते । हिशब्दो तत्त्वमसीत्युपदेशस्य प्रसित्वं द्योतयति । यदि हि शिष्येणावृत्तिर्न कर्तव्या तदा गुरोरसकृदुपदेशोऽनर्थकः स्यात् । तेन ज्ञायते कर्तव्या श्रवणा-वृत्तिरिति । ३सु०- अनेन श्रवणावृत्तेः कर्तव्यता सिा । त्रयाणामप्यावृत्तिं साधयङ्गिाच्चेति सूत्रं पठित्वा तदभिप्रेतानि लिङ्गान्यागमवाक्येनैव दर्शयति लिङ्गादित्यादिना । ब्र०सू०-ॐ लिङ्गाच्च ॐ ।। अनु०- लिङ्ग•तव्यतः पूर्वमृजोर्ब्रह्मत्वतः शतात् । शुश्रावोग्रतपा नाम योग्यो रुद्रपदस्य यः । सार्धं परार्धं विष्णोस्तु गुणान् भक्तया सदोद्यतः । तत्त्रभागमुपासां च चक्रे सम्भृतमानसः ।। लातव्यः आदातव्यः शिष्यैरुपासितव्यः । तस्मात् । ब्रह्मत्वत इति षष्ठीबहुवचनान्तात् तसिः । ब्रह्मत्वानां शतात्पूर्वम् इति ऋजोर्विशेषणम् । यस्यैतस्माद्ब्रह्मकल्पादारभ्य ब्रह्मकल्पानां शते गते ब्रह्मत्वं भविष्यति तस्मादिति यावत् । सार्धं परार्धमित्यन्तसंयोगे द्वितीया । तत्त्रभागं तस्य श्रवणकालस्य, तृतीयभागं कालम् । उपासां मनननिदिध्यासनरूपाम् । सम्भृतमानसः इति उपासितव्य एवार्थे धृतचित्तः । दशमन्वन्तरं शक्रपदयोग्यो गरुत्मतः । पदयोग्यात् सुमनसः सुनन्दो नाम चाृणोत् । उपासां चक्र उद्युक्तो मन्वन्तरचतुष्टयम् । सूर्याचन्द्रमसोश्चैव पदयोग्यौ सुतेजसौ । सुरूपः शान्तरूपश्च मन्वन्तरचतुष्टयम् । अृण्वतां सुमनसो मन्वन्तरमुपासताम् । ततः प्रोक्तास्तु ते सर्वे भक्तयोग्रतप आदयः । अपश्यन् परमं विष्णुं तत्प्रसादैधिताः सदा । इत्युक्तं विष्णुना साक्षाद् ग्रन्थे सत्तत्त्वसंज्ञिते ।। दश मन्वतराणि यस्मन् काले स तथोक्तः । गरुत्मतः पदयोग्यादिति । गरुत्मतो यत्पदं तत्र योग्यादित्यर्थः । सुतेजसावेव सुप्रज्ञावेव न तु मन्दौ । अृण्वतां अृणुताम् । व्यत्ययो बहुलमिति द्विविकरणता । सुमनस एव । मन्वन्तरं मन्वन्तरावच्छन्नं कालम् । उपासताम् उपासाताम् । छान्दसो वर्णविकारः । नन्वत्र श्रवणादिकालबाहुल्यमेव प्रतीयते । न पुनरावृत्तिः । श्रुतस्यैव वाक्यस्य पुनः श्रवणामित्यादिरूपा हि सेति । मैवम् । एकेन वाक्येनावगतस्य तत्त्वस्य पुनःपुनस्तेनान्येन वा अवगतिः श्रवणावृत्तिः । एवमेकया युक्तयाऽनुसंहितस्य भूयो भूयः तयाऽन्यया वाऽनुसन्धानं मननावृत्तिरित्यभिप्रेतत्वात् । नन्वेवं चेत् सर्ववेदान्तप्रत्ययमित्यनेनैव गतमेतत् । सत्यम् । तस्यैवात्यन्तावश्य-कत्वप्रदर्शनाय पुनरारम्भ इत्युक्तमेव । एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम् ।। ४ ।। १ । १ ।। ।। इति आवृत्त्यधिकरणम् ।।

| verse_id = AV_C04_S01_A001

| id       = AV_C04_S01_A001_Nyayasudha

| text    = ।। अथ आत्मोपगमाधिकरणम् ।। सु०- ब्र०सू०- ॐ आत्मेति तूपगच्छन्त ग्राहयन्त च ॐ ।। ३असु०-एतत्सूत्रं व्याख्यातुमात्मशब्दार्थं तावदाह आत्मेति । अनु०- आत्मेति नाम कथितं साक्षान्नारायणस्य हि । यस्मादात्मेति नाम साक्षात् मुख्यया वृत्त्या नारायणस्य कथितम् । मुख्ये च सम्भव-त्यमुख्यं न युज्यते । तस्मादत्र सूत्रेऽपि आत्मा जनार्दनः आत्मशब्दोदितो जनार्दन इति वक्ष्य-माणेनान्वयः । ४सु०- किं तदात्मशब्दस्य भगवन्नामत्वकथनमित्यत आह आत्मेति । अनु०-आत्मा ब्रह्म महास्तारः परमेशः शुचिश्रवाः । विष्णुर्नारायणोऽनन्त इति श्रीपतिरीर्यते । इति पैङ्गिश्रुतिश्चैव तथैव परमश्रुतिः ।। इति नामभिः । पैङ्गिश्रुतिः आत्मशब्दं भगवन्नामत्वेनाह । चशब्दः श्रुत्यन्तरसमुच्च-यार्थः । श्रुतिरेव न तु मानुषप्रणीतमभिधानमिति एवशब्दः । तेन क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुष इत्यादि-विरोधो नाशङ्कनीयः । ओमात्मेति परमश्रुतिः । ओमात्मा भगवान्वष्णुरात्मानन्दोऽक्षरः स्वराट् । विश्वत्राता नृसिंहोऽजो नारायण उरुक्रमः । अनसूया तथैवात्रेर्जज्ञे पुत्रानकल्मषान् । दत्तं दूर्वाससं सोममात्मेशब्रह्मसम्भवान् । इति भागवते चैव तस्मादात्मा जनार्दनः ।। आत्मानन्देति समस्तमेकं नाम । अनसूयेति भागवते च आत्मशब्दस्य भगवत्येव प्रयोगोऽस्त । तथैवेति तत्र प्रकृतेन समुच्चयार्थम् । जज्ञे जनयामास । अन्तर्णीत(णिजर्थोऽत्र)-ण्यर्थो वा अत्र जनिः । आत्मेशब्रह्मसम्भवान् विष्णुशिवब्रह्मसम्भवान् । सह भवन्तीति सम्भवाः । अत्र दत्तदूर्वाससौ विष्णुशिवावेव । सोमो ब्रह्मणा सहभूतः । तर्मोऽन्ययोरप्युप-चारादुच्यते । छत्रिण इति यथा । ५सु०- अस्त्वात्मशब्दो विष्णुपरस्तथाऽपि कः सूत्रार्थ इत्यत आत्मेतीति प्रतिज्ञांशं व्याख्याति(चष्टे) तस्मादिति । अनु०- तस्मादुपास्यो विष्णुरिति ज्ञातव्यः सज्जनैः सदा । यस्मादात्मशब्दो विष्णुपरस्तस्मात् । अयं प्रतिज्ञार्थः । आत्मा विष्णुः आत्मेति सज्जनैः सदा ज्ञातव्यः उपास्यो ध्येयश्च । हेत्वंशं व्याचष्टे तथैवेति । तथैवोपासते सन्तस्तथैवोपदिशन्त च । अनेनात्म(त्मेति)शब्दस्याऽऽवृत्तिः तुशब्दश्चावधारणार्थ इत्युक्तं भवति । सतामेवो-पासनोपदेशौ भाष्योदाहृताभ्यां श्रुतिभ्यां सिौ । उपगच्छन्तीत्येतज्ज्ञानार्थमुपासनार्थं च । तत्र ज्ञानार्थत्वं स्पष्टमित्येक एवार्थो व्याख्यातः । अत एव प्राक् ज्ञातव्य उपास्यश्चेत्युक्तम् । ६सु०- नन्वनेन विष्णुर्विष्णुरित्युपास्य इत्युक्तं भवति । ततश्च किमनेन कृतं स्यात् । न ह्यविष्णुत्वेनोपास्तरत्र प्रसक्तेत्यत आह आदानेति । अनु०-आदानार्थत्वतश्चायमात्मशब्दः पतिं वदेत् । अयं सूत्रगत आत्मशब्दः पतिं च वदेत् । कथम् । आदानार्थत्वत आदानकर्तृत्वार्थ-त्वात् । आङ्पूर्वात् दाञः आतो मनिन्निति मनिन् प्रत्ययः आकारलोपो दस्य तश्च निर्वचन- त्वात् । तथा चोक्तं यच्चाप्नोति यदादत्त इत्यादि । पतिर्हि स्वीयतया भृत्यानादत्ते । ७सु०- ततः किमित्यतः सूत्रार्थं विवृणोति स्वामीति । अनु०- स्वामी मे विष्णुरित्येव नित्यदोपास्यमञ्जसा । अत्र सूत्रे द्वावात्मशब्दौ । एकोऽनुवादार्थो द्वितीयो विध्यर्थः । आत्मात्मेत्युपास इति द्वावपि विष्णुविषयौ । तत्राद्योऽविवक्षितावयवार्थः संज्ञात्वेन वर्तते । द्वितीयो विवक्षिता-वयवार्थः स्वामिनं वदति । तथा चात्मा विष्णुरात्मेति स्वामीत्युपास्य इति सूत्रार्थो भवती-त्यर्थः । अञ्जसा परमादरेण । नन्वेतदानन्दादयः प्रधानस्येत्यनेनैव गतम् । सत्यम् । सर्वथो-पास्यत्वस्य ज्ञापनाय पुनर्वचनम् । तदिदमुक्तं नित्यदैवाञ्जसेति । ८सु०-अस्य सर्वथोपास्यत्वे किं प्रमाणमित्यत आह स्वामीति । स्वामी विष्णुरिति ध्यानं विशेषणविशेष्यतः । कर्तव्यं सर्वथैवैतन्न कथञ्चन विस्मरेत् । इति सत्तत्त्ववचनं षाड्गुण्यवचनं परम् । मम स्वामी हरिर्नित्यं सर्वस्य पतिरेव च । इति ध्येयः सर्वदैव भगवान् विष्णुरव्ययः ।। विशेषणविशेष्यत इति स्वामित्वं विशेषणं विष्णुर्विशेष्य इति विशेषणाविशेष्यभावेन एव । न तु तटस्थं स्वामित्वं निर्गुणस्य विष्णोरुपलक्षणमित्येवमित्यर्थः । कथञ्चन आधि-व्याधिसत्त्वेऽपि । परम् उपरितनम् । मम स्वामीत्यनेन प्रसक्तमल्पत्वं निवारयति सर्वस्येति ।। ।। इति आत्मोपगमाधिकरणम् ।।

| verse_id = AV_C04_S01_A002

| id       = AV_C04_S01_A002_Nyayasudha

| text    = ।। अथ प्रतीकाधिकरणम् ।। ब्र०सू०- ॐ न प्रतीके न हि सः ॐ ।। ९सु०- मनो ब्रह्मेत्युपासीतेत्यादिश्रुतिप्राप्तं मनःप्रभृतिप्रतीकानां ब्रह्मत्वेनोपासनमत्र प्रतिषिध्यते । तत्र प्रतीक इत्यधिकरणसप्तमीति प्रतीतिः स्यात् । प्रतीकाधिकरणस्य चोपासनं ब्रह्मणो युक्तमेव । अतोऽन्यथा प्रतिज्ञां व्याख्याति प्रतीकेति । अनु०-प्रतीकविषयत्वेन न कार्या विष्णुभावना । इत्थम्भूतलक्षणे तृतीया । इदं मनआदिकं विष्णुरित्येवंरूपोपासना न कार्येत्यर्थः । न हि स इति हेतुं व्याचष्टे प्रतीकमिति । प्रतीकं नैव विष्णुर्यत् यत् यस्मात्, प्रतीकं ब्रह्मणः प्रतिमात्मकं, मनःप्रभृति, स विष्णुः नैव तस्मादिति पूर्वेणान्वयः । नन्वसङ्गतोऽयं हेतुः । प्रतीकस्य विष्णोश्चाभेदाभावो ह्यभेदस्य तत्प्रमितेश्च निवारको न त्वभेदभावनामात्रस्येत्यत आह मिथ्येति । मिथ्योपासा ह्यनर्थदा । न हि स विष्णुः प्रतीकम् । अतस्तयोरभेदभावना मिथ्योपासना । सा चानर्थस्यैव हेतुः । अतो न कर्तव्येत्येवं हेतुहेतुमावः सूत्रकृतोऽभिप्रेतो न पुनः साक्षात् नासङ्गतिः । १०सु०- मिथ्योपासनस्यानर्थहेतुत्वं कुत इत्यतस्तदुपपादनपूर्वकमिममेव सूत्राभिप्रायं स्पष्टमाचष्टे योऽन्यथेत्यादिना भगवान्प्रभुरित्यन्तेन । अनु०- योऽन्यथासन्तमात्मेशमन्यथा प्रतिपद्यते । किं तेन न कृतं पापं चोरेणात्मापहारिणा ।। योऽन्यथासन्तमात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते । किं तेन न कृतं पापं चोरेणेशापहारिणा ।। योऽन्यथैव स्थतं विष्णुमन्यथा प्रतिपद्यते । किं तेन न कृतं पापं चोरेण ब्रह्महारिणा ।। अन्यथासन्तं प्रतीकभिन्नत्वादिप्रकारं सन्तम् । आत्मनां जीवानाम् ईशम् । अन्यथा प्रतीकत्वादिना । प्रतिपद्यते जानाति ध्यायति च । चोरत्वस्यैव विवरणं आत्मापहारिणेति । अभेदे खल्वेकावशेषः स्यात् । तत्र प्रतीकावशेषे ध्याते स्फुटं परमात्मापहारित्वम् । प्रतीक-प्रविलयेऽप्यैश्वर्यापलापात् परमात्मापहारित्वमेव । आत्मानं परमात्मानम् । एतानि त्रीणि वाक्यानि विष्णोः प्रतीकताध्याने बाधकानि । प्रतीकस्य विष्णुत्वध्याने तु न बाधकमित्यतः स्वात्मानमिति वाक्यं पठितम् । स्वात्मानं प्रतिमां वापि देवतान्तरमेव वा । चेतनाचेतनं वान्य््यायेद्यः केशवस्त्वति । किं तेन न कृतं पापं चोरेणेशापहारिणा ।। योऽन्यदिति त्रीण्युभयार्थे । योऽन्यद्विष्णुरिति ध्यायेज्जानीयाद्वा हरिं तथा । अन्धेतमसि मज्जेत् स यत्र नैवोत्थतिः क्वचित् ।। योऽन्यद्विष्णुरिति ध्यायेद्विष्णुरन्यदिति स्म वा । अन्यथाध्यानदोषेण सोऽन्धेतमसि मज्जति ।। योऽन्यद्विष्णुरिति ध्यायेद्विष्णुरन्यदिति स्म वा । महातमसि मग्नस्य तस्य नैवोत्थतिः क्वचित् ।। यत्र पतितस्य । अन्यथाध्यानमेव दोषः अन्यथाध्यानदोषः ।। यत्कञ्चिदित्यादीनि प्रथमार्थ एव कैमुत्यार्थानि । यत्कञ्चिदन्यथासंस्थमन्यथा ध्यातमञ्जसा । ध्यातुर्महादोषकरं किमु सर्वेश्वरो हरिः ।। यत्कञ्चिदन्यथासंस्थमन्यथाध्यातमञ्जसा । महादोषकरं विष्णुः किमु सर्वेश्वरेश्वरः ।। यत्कञ्चिदन्यथासंस्थमन्यथाज्ञातमञ्जसा । अनर्थकारणं लोके किमु सर्वेश्वरेश्वरः ।। न किञ्चिदन्यथा ज्ञेयं ध्येयं वा तेन कुत्रचित् । किमु सर्वोत्तमो विष्णुर्ज्ञेयो नीचतया क्वचित् ।। तस्माद्वस्तु यथारूपं ज्ञेयं ध्येयं च सर्वदा । कारणं पुरुषार्थस्य नान्यथा भवति क्वचित् ।। यत्कञ्चित् गङ्गोदकादिकम् अन्यथासंस्थं पवित्र• सत् अन्यथा अपवित्रं ध्यातं ध्यातुः अञ्जसा महादोषकरं किमु सर्वेश्वरो हरिः प्रकृष्टतया ध्यातः । तेन अनर्थप्रसङ्गेन । इति श्रुतिपुराणोक्तिबलतो न प्रतीकता । ध्येया विष्णोः क्वचिद्यस्मान्मथ्याज्ञानमनर्थदम् । इत्यभिप्रेत्य न हि स इत्याह भगवान् प्रभुः ।। इति श्रुतिपुराणोक्तिबलतो मिथ्याज्ञानमनर्थदं प्रतीयते यस्मात् तस्मात् विष्णोः प्रतीकता न ध्येया इति परम्परया हेतुहेतुमावम् अभिप्रेत्य भगवान् सूत्रकारो न हि स इति हेतुम् आह । अतो नासङ्गतिरित्यर्थः । वक्ष्यमाणप्रकारेण द्विरूपस्यापि ध्यानस्य साम्यात् बलत इत्युक्तम् । ध्यानस्यापि ज्ञानविशेषत्वात् सङ्कीर्णोक्तिः । ११सु०- एवं तर्हि मनो ब्रह्मेत्यादि श्रुतीनां कोऽर्थ इत्यत आह प्रतीकेति । अनु०- प्रतीकसंस्थतत्वेन ध्येयो विष्णुर्न चान्यथा ।। व्यत्ययो बहुलं, सप्तसु प्रथमा, षट्सु द्वितीया, इत्यादिस्मरणाद्विभक्तिव्यत्ययेन अधि-करणार्थतया श्रुतयो व्याख्येया इति भावः ।। ४-१-३ ।। ।। इति प्रतीकाधिकरणम् ।।

| verse_id = AV_C04_S01_A003

| id       = AV_C04_S01_A003_Nyayasudha

| text    = ।। अथ ब्रह्मदृष्ट्यधिकरणम् ।। सु०- ब्र०सू०- ॐ ब्रह्मदृष्टिरुत्कर्षात् ॐ ।। १२सु०-अत्र ब्रह्मदृष्टिः कर्तव्येत्युच्यते । कुत्रेत्याकाङ्क्षायां सन्निधानात् प्रतीक इति प्राप्नोति । तच्च योग्यताविरहान्निराकृतम् । अतः साकाङ्क्षं प्रतिज्ञावाक्यं व्याख्याति ब्रह्मेति चेति । अनु०- ब्रह्मेति च सदा ध्येयो भगवान्वष्णुरञ्जसा । अत्र चशब्दं प्रयुञ्जानेनात्मेत्यनेन व्यवहितेनाप्यस्य योग्यतयाऽन्वयः । आत्मशब्दश्च प्रथमान्तः प्रकृतः, सप्तम्यन्तेन चेहार्थः । अर्थवशाद्विभक्तिविपरिणामः । अतः सप्तम्यन्तोऽत्र अनुवर्तत इति सूचितम् । भगवान्वष्णुः ब्रह्मेति ध्येय इति तात्पर्यकथनं, नाक्षरार्थः । नन्वेतत् भूम्नः क्रतुवज्ज्यायस्त्वमित्यनेनैव गतमित्यतः सदाऽञ्जसा इत्युक्तम् । उत्कर्षादिति हेतुः । तत्र न ज्ञायते कस्योत्कर्ष इति । अतो व्याचष्टे उत्कृष्ट इति । उत्कृष्टो ब्रह्मशब्दार्थः यत इति वक्ष्यमाणमिहापि सम्बध्यते । उत्कर्षादुत्कर्षस्य ब्रह्मशब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वा-दिति सूत्रकृतोत्कर्षस्य ब्रह्मशब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वमुक्तम् । अनुव्याख्यानकृता तूत्कर्षवान् ब्रह्म-शब्दाभिधेय इत्यभिहितम् । फलतस्त्वेक एवार्थः । कथमुत्कर्षो ब्रह्मशब्दप्रवृत्तिनिमित्तमित्यत आह पूर्णत्वमिति । पूर्णत्वं ब्रह्मता यतः ।। व््यृर्थात् बृहतेरन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते इति मनिन्प्रत्ययः दृशिग्रहणसामथ्यर्•तोरमा-गमश्च । वृःि पूर्णत्वमित्येक एवार्थः । ब्रह्मता ब्रह्मशब्दप्रवृत्तिनिमित्तम् । पूर्णत्वमेव चोत्कर्षः । हेतुहेतुमावश्च भाष्य एव समर्थितः । १३सु०- ब्रह्मत्वस्य सर्वथा ध्येयत्वे किं प्रमाणमित्यत आह आधिव्याधीति । अनु०- आधिव्याधिनिमित्तेन विक्षिप्तमनसोऽपि तु । ध्येयैव ब्रह्मता नित्यं विष्णोर्भक्तया निरन्तरम् । इति प्रकाशिकायां च वचनं विष्णुनेरितम् ।। आधिव्याधीति द्वन्द्वैकवावः । तच्च तन्निमित्तं च, तेन । कृत्यानां कर्तरि वेति षष्ठी । चशब्देन भाष्योदाहृतानि वचनानि समुच्चिनोति ।। ४-१-४ ।। ।। इति ब्रह्मदृष्ट्यधिकरणम् ।। ।। अथ आत्मोपगमाधिकरणान्यथाव्याख्याननिराकरणम् ।। १४सु०- आत्मेति तूपगच्छन्त ग्राहयन्त च, न प्रतीके न हि सः, ब्रह्मदृष्टिरुत्कर्षात् इति त्रिसूत्रीमेकेऽन्यथा व्याचक्षते । तथा हि । परमात्मा किमहमिति ग्रहीतव्यः । किं वा मदन्य इति संशये नाहमिति ग्राह्य इति प्राप्तम् । कुतः । अपहतपाप्मत्वादिगुणो हि परमात्मा । तद्विपरीतगुणश्च शारीरः । अतः कथं तयो-रभेदो भवेत् । ईश्वरस्य च संसार्यात्मत्वे ईश्वराभावस्ततः शास्त्रानर्थक्यम् । संसारिणोऽपि ईश्वरत्वेऽधिकार्यभावाच्छास्त्रानर्थक्यमेव । प्रत्यक्षादिविरोधश्च । एवं प्राप्ते ब्रूमः । आत्मेत्येव परमेश्वरः प्रतिपत्तव्यः । तथा हि । परमेश्वरप्रक्रियायां जाबाला आत्मत्वेनैवैनमुपगच्छन्त । त्वं वाऽहमस्म भगवो देवते अहं वै त्वमसि देवते इति । तथाऽन्येऽपि अहं ब्रह्मास्मीत्येवमादय आत्मत्वोपगमा द्रष्टव्याः । ग्राहयन्त चात्मत्वेनैवेश्वरं वेदवाक्यानि । एष त आत्मा सर्वान्तरः, तत्त्वमसीत्यादीनि । अथ योऽन्यां देवतामुपास्त इत्यादिका श्रुतिरपवदति च भेददर्शनम् । यत्तूक्तं विरुगुणयोरन्योन्यात्मत्वं न सम्भवतीति तदसत् । विरुगुणताया मिथ्यात्वात् । न चेश्वराभावप्रसङ्गः । न हीश्वरस्य संसारित्वं प्रतिपाद्यते किं तर्हि संसारित्वापोहेनेश्वरत्वम् । न चाधिकार्यभावः प्रत्यक्षादिविरोधश्च । प्राक् प्रबोधात् संसारित्वाभ्युपगमात् । तद्विषयत्वाच्च प्रत्यक्षादिव्यवहारस्य । प्रबोधे तु प्रत्यक्षाद्यभाव एव । तथा सत्यद्वैतश्रुतेरप्यभावप्रसङ्ग इति चेत् । इष्टमेवैतत् । तस्मादात्मेत्येवेश्वरे मनो दधीतेति प्रथमसूत्रार्थः । १४असु०- मनो ब्रह्मेत्युपासीतेत्येवमादिषु प्रतीकोपासनेषु संशयः किं तेष्वप्यात्मग्रहः कर्तव्यो न वेति । किं तावत्प्राप्तम् । तेष्वप्यात्मग्रह एव युक्तः । कस्मात् । ब्रह्मण आत्मत्वात्, प्रतीकानामपि ब्रह्मविकारत्वात् ब्रह्मत्वे सत्यात्मत्वोपपत्तेरिति । ब्रूमः । न प्रतीकेष्वात्ममतिं बध्नीयात् । न हि स उपासकः प्रतीकानि यत्तान्यात्मत्वेनाकलयेत् । यत्पुनर्ब्रह्मविकारत्वात् प्रतीकानां ब्रह्मत्वं ततश्चात्मत्वमिति तदसत् । प्रतीकाभावप्रसङ्गात् । विकारस्वरूपोपमर्देन हि नामादिजातस्य ब्रह्मत्वमेवाश्रितं भवति । स्वरूपोपमर्दे च नामादीनां कुतः प्रतीकस्वरूपत्व-मात्मग्रहो वा । किञ्च यथा रुचकस्वस्तकयोर्नेतरेतरात्मत्वम् । द्वयोरपि विकारत्वात् । तथा प्रतीकात्मनोरपि । सुवर्णात्मनेव ब्रह्मात्मनैकत्वे प्रतीकाभावप्रसङ्गमवोचाम । अतो न प्रतीके-ष्वात्मदृष्टिः कर्तव्येति द्वितीयसूत्रार्थः ।। १५सु०- तेष्वेवोदाहरणेष्वन्यः संशयः । किमादित्यादिदृष्टयो ब्रह्मणि कार्याः किंवा ब्रह्म-दृष्टिरादित्यादिष्वति । सामानाधिकरण्यस्योभयथोपपत्तेः । तत्रानियमो नियमकारिणः शास्त्रस्य अभावात् । अथवाऽऽदित्यादिदृष्टय एव ब्रह्मणि कर्तव्याः । एवं हि ब्रह्मोपासितं भवति । ब्रह्मोपासनं च फलवदिति प्राप्ते ब्रूमः । ब्रह्मदृष्टिरेवादित्यादिषु स्यात् । कस्मात् । उत्कर्षात् । एवमुत्कर्षेणादित्यादयो दृष्टा भवन्त । तथा च लौकिको न्यायोऽनुगतो भवति । क्षत्तरि खलु राजदृष्टिः क्रियते न तु राज्ञि क्षत्तृदृष्टिर्विपर्यये प्रत्यवायप्रसङ्गात् । यत्तु फलवत्त्वाय ब्रह्मोपासनं युक्तमिति तदयुक्तम् । आदित्याद्युपासनस्यापि फलवत्त्वोपपत्तेः । ब्रह्मैव च सर्वाध्यक्षत्वात् फलं दास्यति । इदमेव च ब्रह्मोपासनं यदादित्यादिषु तद्दृष्टिः प्रतिमादिष्वव विष्ण्वादीनामिति तृतीयसूत्रा(स्या)र्थ इति । १६सु०- तत्र तावत्प्रथमसूत्रस्यापव्याख्यानं दूषयति नेति । अनु०- नात्मेतिसूत्रमीशस्य जीवत्वप्रतिपादकम् । अत्र प्रतिपत्तिर्नाम प्रमितिरेव परस्याभिमता । प्रतीकदर्शनमित्याशङ्क्य निराकरणात् । अतो जीवत्वेन प्रतिपत्तव्यत्वस्य प्रतिपादकमिति, जीवत्वस्य प्रतिपादकमिति चैक एवार्थः । १७सु०- कुतो नेत्यतः पदार्थज्ञानपूर्वकत्वाद्वाक्यार्थज्ञानस्य प्रथमं पदार्थं निराकरोति आत्मशब्दमिति । अनु०-आत्मशब्दं यतो हेतुं कृत्वा जीवं न्यवारयत् । स्वशब्दात्प्राणभृच्चैव नोक्त इत्येव वेदराट् ।। स्वशब्दात् एव प्राणभृच्च नोक्त इति वेदराडेवात्मशब्दं हेतुं कृत्वा जीवं न्यवारयत् यतः तस्मात् आत्मशब्दोदितो विष्णुरेव न चापरो जीव इति योजना । १८सु०- एतदुक्तं भवति । भवेदयं सूत्रार्थो यद्यात्मशब्दो जीववाची भवेत् । न चैवम् । सूत्रकारवचनसामर्थ्यादेव तस्य तद्वाचित्वाभावावगमात् । तथा हि । यस्मन्द्यौरिति वाक्य-मुदाहृत्य किमत्र द्युभ्वाद्यायतनत्वेन प्रधानमुच्यते उत जीवः किंवा परमात्मेति संशये प्रधानादौ प्राप्ते सिान्ततम् । द्युभ्वाद्यायतनं स्वशब्दादिति । स्वशब्दात् तमेवैकं जानथ आत्मानमिति द्युभ्वाद्यायतने आत्मशब्दश्रवणात् द्युभ्याद्यायतनं परमात्मैवेति । ततो नानुमानमतच्छब्दात् इति प्रधानं निराकृत्य जीवनिराकरणार्थं सूत्रितम् प्राणभृच्चेति । तत्र चशब्दो नेत्यस्य स्वशब्दा-दिति हेतोश्चानुकर्षणार्थः । ततश्चात्मशब्दाज्जीवोऽपि नेत्यर्थः । यदेवमात्मशब्दं हेतुं कृत्वा जीवं निवारितवान् सूत्रकारः, तदन्यथाऽनुपपत्त्या जानीमः सूत्रकारस्यात्मशब्दो न जीववाचीत्यभि-प्रेतमिति । तथा च कथं स्वाचरितविरुमिदानीमाचरेदिति । १९सु०- एतदेव विशदयति यदीति । अनु०-यद्यात्मशब्दो जीवेऽपि कथं स विनिवारयेत् । आत्मशब्दोदितस्तस्माद्विष्णुरेव न चापरः ।। जीवेऽपि वर्तत इति सूत्रकृतोऽभिप्रेतमिति शेषः । तर्हि कथं सूत्रकारो जीवम् आत्म-शब्देन विनिवारयेत् । न हि गन्धवत्त्वेन घटो निवारयितुं शक्यते । अथवा यद्यात्मशब्दो जीवेऽपि वर्तेत तदा स आत्मशब्दः कथं जीवं निवारयेत् । प्रत्युत प्रतिपादयेदिति योजना । २०सु०- आगमवाक्यमप्यत्र पठति आत्मेति । अनु०- आत्मब्रह्मादयः शब्दास्तमृते विष्णुमव्ययम् । न वदन्त यतो नाप्ता क्वापि तैर्गुणपूर्णता । नारायणाध्यात्मगतमिति यद्वैष्णवं वचः ।। अन्यान्न वदन्त कुतो यत आत्मादिशब्दाः पूर्तिवाचिनस्तैरन्यैर्गुणपूर्णता क्वाप्यवस्थायां न प्राप्ता । यत्कञ्चित्पूर्णतार्थत्वे चामुख्यार्थतापात इति । आत्मशब्दोऽप्याङ्पूर्वात्तनोतेर्मनिन्-प्रत्यये टिलोपे च सति निष्पन्नः पूर्णतावचनः । यद्यस्मादेवं वचोऽस्त तस्मादपीति पूर्वेणैव अन्वयः । २१सु०- इदानीं वाक्यार्थं दूषयति यदीति । अनु०- यदि जीवेशयोर्वेदपतिरैक्यं च मन्यते । आत्मशब्दं कथं तस्मान्निवारयति युक्तितः ।। मन्यते (अत्र) तत्र सूत्रे तदा तस्मात् जीवादात्मशब्दं कथं निवारयति । कुत्र निवा-रितवानित्यत उक्तम् युक्तित इति । जीवनिराकरणयुक्तित्वेनोक्तत्वादिति यावत् । इदमुक्तं भवति । आत्मशब्दश्रवणात् द्युभ्वाद्यायतनं न जीव इति आत्मशब्दं जीवनिवा-रणे हेतुं वदता सूत्रकारेणात्मशब्दो जीवान्निवारित इति गम्यते । नायं पुरुषो विषाणित्वादिति यथा । न हि तत्रस्थेन तन्निरासो युज्यते । नायं गौर्विषाणित्वादित्यपि प्रसङ्गात् । प्रथमसूत्रे च द्युभ्वाद्यायतनं परमेश्वरो न जीव आत्मशब्दादित्यात्मशब्दस्य परमेश्वरे प्रवृत्तिरभ्युपगता । अन्यथा तेन तत्साधनानुपपत्तेः । तत्र यदि जीवेश्वरावेकमेव तत्त्वमिति सूत्रकारस्य मतं स्यात् । तदा तेनात्मशब्दस्तत्रैव वर्तते, न वर्तते चेत्युक्तं भवति । न च व्याहतं सूत्रकारो भाषत इति युक्तम् । तस्मान्न जीवेश्वरैक्यं तस्य मतमिति गम्यत इति । उपलक्षणं चैतत् । द्युभ्वाद्यायतनं परमेश्वरो, न जीव इति, प्रतिज्ञाद्वयं च व्याहतमित्यपि द्रष्टव्यम् । २२सु०- सूत्रान्तरविरोधं चाह भेदस्येति । अनु०- भेदस्य व्यपदेशं च स्थतिं चादनमेव च । भेददार्ढ्ये हेतुमाह सतात्पर्यं जगत्पतिः ।। यदि जगत्पतिः सूत्रकारो जीवेश्वरयोरैक्यं मन्येत तर्हि कथं स एव भेदव्यपदेशादिति भेदस्य व्यपदेशं च स्थत्यदनाभ्यां चेति स्थतिं चादनं च सतात्पर्यं जीवेशभेदं दृढयितुं हेतुमाह । भेदस्य प्रागपि प्रतिपादितत्वात् दार्ढ्य इत्युक्तम् । अत्राप्यनेकप्रमाणोपन्यासात् सतात्पर्य-मिति । २३सु०- न कोऽप्ययं विरोधोऽस्त । परमार्थतो जीवेशयोरेकत्वेऽपि हि व्यावहारिक-भेदोऽस्त तदपेक्षया तानि सूत्राणि । इदं तु परमार्थापेक्षयेति व्यवस्थोपपत्तेरित्याशयेन शङ्कते व्यावहारिकेति । अनु०- व्यावहारिकभेदश्चेत् अत्र व्यावहारिकशब्देन भ्रान्तसिोऽभिप्रेयते । प्राक् प्रबोधादित्युक्तानुवादत्वात् । जीवेश्वरभेदो भ्रान्तसि इति वदन् प्रष्टव्यः । किमयमेव भेदो भ्रान्तसिः किं वा भेदमात्र-मिति । नाद्यः । अपसिान्तात् । द्वितीये दोषमाह क्वेति । क्वासावव्यावहारिकः । भ्रान्तेरभ्रान्तपूर्वकत्वात् । जीवेश्वरभेदस्य भ्रान्तकल्पतत्वे क्वचित्सत्यो भेदोऽङ्गी-कर्तव्यः । क्वासौ न क्वापि । कुत्रापि भेदस्य सत्यत्वानङ्गीकारे जीवशभेदारोपोऽपि न सम्भवतीति भावः । २४सु०- स्यादेतत् । नास्त्येव कोऽपि भेदः सत्यः । तथाऽपि जीवेशभेदभ्रान्तरुपपद्यते । भ्रान्तर्हि संस्कारमपेक्ष्यते । संस्कारश्च ज्ञानमात्रम् । अतः पूर्वपूर्वभ्रमसंस्कारादुत्तरोत्तर-भ्रान्त्युत्पादः । अनादिश्चायं संसार इति । मैवम् । भेदमात्रस्य मिथ्यात्वे प्रमिते खलु तद्बलादेषा कल्पनोपपद्यते । न चैवम् । सर्वोऽपि भेदो भ्रान्त इति हि प्रतिज्ञैव तावद्व्याहता । दूरे प्रमाणो-पन्यास इत्याशयवान् सोपपत्तिकं तावत् पृच्छति व्यावहारिकमिति । अनु०- व्यावहारिकमित्येव वचनं व्यावहारिकम् । उत नेति विकल्पे तु भेदमात्रमिति शेषः । तिष्ठतु तावदन्यदिति एवार्थः । इति विकल्पे तु पक्षद्वैते(द्वये)(द्वैधे) सम्भवति, कं पक्षमवलम्बस इति शेषः । अत्र सर्वत्र वचनशब्देन तदर्थो लक्ष्यते । सर्वोऽपि भेदो भ्रान्तकल्पत इति वाक्यार्थो भ्रान्तकल्पतोऽथ परमार्थ इति प्रश्नार्थः । २४असु०- आद्यं शङ्कते यदीति । अनु०-यदि स्याद्व्यावहारिकम् । एतद्वचनमिति वर्तते । अत्रापि पृच्छामो वाक्यार्थोऽयं बाध्यो न वेति । नेति पक्षे भ्रान्तकल्पतोऽपि न भवेत् । कुत्रापि कदाऽपि केनाप्यबाध्यस्य भ्रान्तकल्पतत्वे ब्रह्मणोऽपि तथात्वापत्तेः । प्रथमं शङ्कते तस्येति । तस्यापि बाधता चेत्स्यात् तस्य वचनस्य न केवलं भ्रान्तकल्पतत्वं किन्तु बाध्यताऽपि स्यात् चेदित्यर्थः । दूषयति भेद इति । भेदः स्यात्पारमार्थिकः । सर्वोऽपि भेदो भ्रान्त इति वाक्यार्थस्य भ्रान्तत्वे बाध्यत्वे च सकल(लो )भेदः पार-मार्थिकः स्यात् । २५सु०-द्वितीयमाशङ्कते अव्यावहारिकत्वमिति । अव्यावहारिकत्वं चेत् तस्य वचनस्येति वर्तते । निराकरोति भेद इति । भेदोऽयं सत्यतां गतः । तिष्ठतु तावदन्यः । वाक्यार्थस्य सत्यत्वे तस्य ब्रह्मणश्च यो भेदो, यश्च पदार्थाना-मसत्यत्वे वाक्यार्थस्य सत्यत्वानुपपत्तेः पदार्थानां परस्परं वाक्यार्थाद्ब्रह्मणश्च भेदः; स तावत् सत्यतां गतः । उभयथाऽपि वाक्यार्थो व्याहत इत्यर्थः । २६सु०- सर्वोऽपि भेदो भ्रान्त इति वाक्यार्थस्य भ्रान्तत्वे बाध्यत्वे च सर्वस्यापि भेदस्य सत्यता स्यादित्युक्तम् । तत्कुत इत्यतस्तदुपपादनाय व्याप्तिं तावदाह एकस्येति । अनु०- एकस्यासत्यतायां हि द्वयोरेव विरुयोः । अन्यस्य सत्यतैव स्यादिति केन निवार्यते ।। यौ द्वावेव विरुौ तयोर्मध्ये एकस्यासत्यतायां सत्यामन्यस्य सत्यता स्यादेवेति व्याप्तिः केन निवार्यते । उपाधिव्यभिचारयोरभावान्न केनापि । पुरोवर्तिनः पुरुषत्वेऽसति स्थाणुत्वमेव भवतीति नियमो नास्त । वल्मीकत्वस्यापि सम्भवात् । अतो द्वयोरेव विरुयोरित्युक्तम् । द्वयोरिति विशेषणस्यासमर्थतापरिहाराय विरुग्रहणम् । यः पदार्थो द्वयोरेव विरुयोरेकस्य असत्यत्ववान् असावन्यस्य सत्यत्ववानित्युक्तं भवति । २७सु०- निदर्शनमाह असत्यमिति । अनु०- असत्यं नोक्तमित्युक्ते सत्यमुक्तमिति प्रजाः । जानन्त्युक्तं तु नो सत्यमित्युक्तेऽसत्यतामपि ।। आप्तेनोक्तम् असत्यं नेत्युक्ते सत्युक्तं सत्यमिति प्रजा जानन्त । तथा विप्रलम्भकेनोक्तं सत्यं नो इत्युक्ते तु तस्यासत्यतामपि जानन्त । सत्यत्वासत्ययोर्द्वयोरेव विरुता । तत्र आप्तोक्तेऽर्थे असत्यतायामसत्यां सत्यतायाः सत्त्वम् अनाप्तोक्ते च सत्यतायाम् असत्याम् असत्यतायाः सत्त्वं च प्रसिमित्यर्थः । इत्युक्त इति प्रमितत्वोपलक्षणम् । प्रजा जानन्ती-त्यनेन आऽविपा-लाङ्गनमेषा व्याप्तिः सिा न केवलं परीक्षकाणामिति सूचयति । २८सु०- ननु स्वप्नेऽत्र घट इति दृष्ट्वा नात्र घट इत्यपि पश्यति । तत्र घटः तदभावश्च द्वयमपि मिथ्या । अतो व्याप्तिभङ्ग इत्यत आह नेति । अनु०- न स्वप्नेऽपि द्वयं मिथ्या तत्कं द्वयमपि सत्यमित्यत आह तत्रेति । तत्रैकं सत्यमेव हि । तत्र घटतदभावयोर्मध्ये । यदा अभावस्य असत्यता तदा घटः सत्य एव । यदा च घटस्य असत्यता तदा अभावः सत्य एवेत्यर्थः । तस्मान्न व्याप्तिभङ्ग इति हिशब्दार्थः । कुतो न द्वयमपि मिथ्येत्यत आह भावेति । भावाभावावुभौ तत्र कथं मिथ्या भविष्यतः । यो यस्याभावो यश्च यस्याभावस्य प्रतियोगी तावुभावपि एकत्रैकदैव न मिथ्येति व्याप्तेः । स्वप्नेऽपि घटतदभावौ कथं तथा भविष्यत इति भावः । व्याहतं च भावाभावयोरुभयोरसत्त्व-वर्णनमित्याशयेनाह भावस्य हीति । भावस्य हि निषेधे तु नाभावस्य निषेधनम् । हिशब्दो हेतौ । भावस्य निषेधे कृते तु अभावस्यैव विहितत्वात् । पुनर्नाभावस्य निषेधनं कर्तुं शक्यते, व्याघातात् । एवमभावस्य निषेधे कृते अभावाभावो भाव एव तद्व्याप्तो वेति भावस्य विहितत्वात् पुनर्न भावस्य निषेधनं युक्तं व्याहतत्वादिति । अस्त्वेवं व्याप्तिः ततः किमित्यत आह स्ववच इति । स्ववचोऽसत्यता चेत्स्यात्तस्मोदस्य सत्यता । स्वशब्देन प्रतिवाद्युच्यते । तद्वागर्थस्य सकलभेदमिथ्यात्वस्य । तस्मात् व्याप्तिसा-वात् मिथ्यात्वं सत्यत्वं च द्वौ विरुधर्मौ । भेदे तयोः, मिथ्यात्वे असति सत्यत्वं सत्स्यादेव, उक्तव्याप्तिबलादित्यर्थः । २९सु०- प्रकृतमुपसंहरति तस्मादिति । अनु०- तस्माज्जीवेशयोर्भेद उक्तन्यायेन गम्यते ।। भेदमिथ्यात्वासम्भवात् जीवेशयोः पारमार्थिकभेद एव उक्तन्यायेन द्युभ्वादिसूत्रैः गम्यते । तथा च तद्विरोधान्नेदमभेदं प्रतिपादयति सूत्रमिति सिम् । श्रुतयस्तु प्रागेव सम्यग्-व्याख्याताः । विरुगुणसत्यता चोपपादिता । प्रत्यक्षादीनामतत्त्वावेदकत्वमपि नि(रस्तम्)रा-कृतम् । श्रुतिमिथ्यात्वस्यानिष्टत्वं च समर्थितमित्युक्त एव सूत्रार्थः ।। ४-१-२ ।। ३०सु०- एवं प्रथमसूत्रस्य अपव्याख्यां प्रत्याख्याय द्वितीयस्यापि प्रत्याख्याति एतस्मादिति । अनु०- एतस्मादात्मशब्दोऽयं परमात्माभिधा भवेत् । एतस्मात् उक्तन्यायात् आत्मेति सूत्रगतोऽयम् आत्मशब्दः परमात्माभिधा परमात्मन एवाभिधायकः ताववेत् । ततः किमित्यत आह प्रतीकेति । प्रतीकविषयत्वेन विष्णुदृष्टिर्न तवेत् । तत् तस्मात् पूर्वसूत्रगतस्यात्मशब्दस्य परमात्मवाचित्वात् न प्रतीक इति प्रतिज्ञा-वाक्यस्य प्रतीकविषयत्वेन विष्णुदृष्टिः कर्तव्या न भवेदित्येवार्थः । इदमुक्तं भवति । न प्रतीक इत्यत्र तावदात्मेतीत्यनुवर्तनीयं पूर्वसूत्रात् । अन्यथा प्रतिज्ञावाक्यस्यापरिपूर्णत्वात् । पूर्वसूत्रे च आत्मशब्दो विष्णुविषय इति समर्थितम् । तथा च प्रतीकविषयाया विष्णुदृष्टेरेवायं प्रतिषेधो व्याख्येयः । न प्रतीकेषु जीवमतिं बध्नीयादिति तु प्रतिज्ञाव्याख्याने प्रकृतपरित्यागो-ऽप्रकृतस्वीकारश्च प्रसज्येयातामिति । ३१सु०- मनो ब्रह्मेत्यादिश्रुत्यर्थत्वेन यत्प्रतीकसंस्थतत्वेनेत्युक्तम् । तदपि नोत्सूत्र-(त्रित)म् । किन्तु प्रतीक इति सप्तम्यन्तं पदमावर्तते । तत्राद्यं विषयसप्तम्यन्तं न इत्यनेन सम्ब-ध्यते । द्वितीयमधिकरणसप्तम्यन्तं श्रुतिव्याख्यानम् । उभयत्रात्मेतीति पदद्वयं पूर्वसूत्रादनुवर्तत इत्याशयवान् प्रसङ्गाद् द्वितीयं व्याख्याति प्रतीक इति । अनु०- प्रतीके विष्णुरित्येव तस्मात्कार्या ह्युपासना । यस्मात् प्रतीकविषयत्वेन विष्णुदृष्टिः कर्तव्या न भवेत् तस्मात् इति श्रुत्यर्थ इति शेषः । हिशब्देन प्रथमादिविभक्तेः सप्तम्यर्थवाचित्वं शाब्दकानां प्रसिमिति द्योतयति । ३२सु०- इतश्च नायं प्रतिज्ञार्थ इत्याह न चेति । अनु०-न च विष्णुः प्रतीकं यत् तस्मात् ........ ।। ३ ।। यस्मात् विष्णुः प्रतीकं, चशब्दाज्जीवश्च न भवति; तस्मात् प्रतीकेष्वात्मेति जीव इति उपासना न प्रसक्तेति शेषः । अयमर्थः । प्राप्तौ सत्यां हि प्रतिषेधो वक्तव्यः । न च प्रतीकेषु उपासकस्य आत्मदृष्टिः प्रसक्ता प्रसञ्जकाभावात् । यत्तु प्रसञ्जकमुक्तं ब्रह्मण आत्मत्वं प्रतीकानां च ब्रह्मविकारत्वं तदुभयमप्रामाणिकं प्रमाणविरुं च । न ह्यत्यन्ताभासेन प्रसक्तिर्भवति । अतिप्रसङ्गात् । ततः प्रसक्तयभावात् प्रतिषेधोऽनर्थक इति । न हि स इति हेतुव्याख्यानं दूषयति न च विष्णुः प्रतीकं यत् तस्मादिति । तच्छब्दो हि प्रकृतपरामर्शे वर्तते प्रकृतश्चात्मा । आत्मशब्दश्च विष्णुवाच्येवेति समर्थितम् । तथा च हि यस्मात् स विष्णुः प्रतीकं नैव तस्मात् इत्येवार्थः सम्पद्यते । न हि उपासकः प्रतीकानीति व्याख्याने तु प्रकृतपरित्यागेनाप्रकृतपरामर्शः प्रसज्यत इति ।। ३३सु०- इदानीं ब्रह्मदृष्टिरिति सूत्रस्यापव्याख्यामपाकरोति नात्मेति । अनु०-नात्मेत्युपासना । इति पक्षो यदा ब्रह्मदृष्टिश्चात्र विरुध्यते ।। नात्मेत्युपासना इत्येकदेशोत्कर्तनेन न प्रतीके न हि सः इति समग्रसूत्रार्थमनुवदति । प्रतीकेष्वात्मेति जीव इत्युपासना न कार्या । न हि स उपासकः प्रतीकानि इति पक्षो यदा इत्येवं पूर्वसूत्रव्याख्यानं यदा तदाऽत्र प्रतीकेषु ब्रह्मदृष्टिश्च विरुध्यते । चशब्दोऽपव्याख्याननिरास-समुच्चये । ३४सु०- एतद्विवृणोति स इति । अनु०- स नेति युक्तिस्तत्रापि समेत्युक्तविरुता । प्रतीकानामात्मत्वेनोपासनस्याकर्तव्यत्वे त्वया या तादात्म्याभावलक्षणा स नेति युक्तिरभिहिता सा तत्रापि ब्रह्मप्रतीकयोरपि समेति हेतोः प्रतीकेषु ब्रह्मादृष्टिः कर्तव्येति सूत्रे व्याख्यायमाने सति उक्तयुक्तिविरुता भवतीति । एतदुक्तं भवति । प्रतीकेषु ब्रह्मदृष्टिः कर्तव्येति सूत्रव्याख्यानमसत् । प्रतीकं ब्रह्मतया नोपास्यम् । अब्रह्मत्वात् । यद्यन्न भवति न तत् तत्त्वेन उपास्यमिति युक्तिविरुत्वात् । न चेयं युक्तिरप्रमा । प्रतीकानामात्मत्वेनोपासनस्य अकर्तव्यतायां पूर्वसूत्रे परेणैवोपन्यस्तत्वात् । अन्यथाऽनैकान्त्येन तत्रापि साधिका न स्यात् । न च ब्रह्मप्रतीकयोरभेदः ब्रह्मणः सत्यत्वात् प्रतीकानां कल्पतत्वात् । पारमार्थिकभेदाभावः तावदस्तीति चेत् । तर्हि जीवप्रतीकयोरपि स नास्तीत्यसिःि स्यादिति । ३५सु०- स्यादेतत् । न हि स इति न निर्विशेषणो हेतुः सूत्रकारस्याभि(प्रेतो)मतो येन ब्रह्मदृष्टिः प्रतीकेषूक्तयुक्तिविरुा स्यात् । किं तूपास्यस्योत्कर्षप्राप्त्यभावे सतीत्यनेन विशिष्टः । प्रतीकानां ब्रह्मत्वेनोपासने तूत्कर्षप्राप्तिरस्त । अतोऽतावेऽप्युपासना (कार्या) युज्यत इत्यत आह यदीति । अनु०- यद्यप्युत्कर्षमात्रेण ह्यतावेऽप्युपासना । आद्योऽपिशब्दोऽतिप्रसङ्गसमुच्चयार्थः । हिशब्दस्योत्तरार्धेनान्वयः । यदि विशिष्टहेतुं व्याख्याय प्रतीकानाम् अतावेऽब्रह्मत्वेऽपि उत्कर्षप्राप्तिमात्रेण ब्रह्मत्वेनोपासनाऽङ्गीक्रियते । तदा आत्मत्वेनापि तदुपासनमङ्गीकार्यं न तु निराकार्यम् । कुत इत्यत आह उत्कर्ष इति । उत्कर्ष आत्मनोऽपि स्याच्चेतनत्वादचेतनात् । यस्माद्ब्रह्मवत् आत्मनोऽपि प्रतीकात् उत्कर्षोऽस्त । कथम् । आत्मनः चेतनत्वात् । अचेतनं खलु प्रतीकम् । तस्यात्मत्वेनोपासनायामुत्कर्षप्राप्तिः स्यादिति । अतिप्रसङ्गस्य विपर्ययपर्यव-सानमाह तस्मादिति । तस्मादतत्त्वं नोपास्यमिति वेदविदां मतम् । यस्माद्विशिष्टहेतौ व्याख्यायमाने पूर्वसूत्रेऽसिःि स्यात् । तत एव प्रतीकेषु ब्रह्मो-पासनवदात्मोपासनं च प्रसज्येत । तस्मात्, अतत्त्वं, यद्यन्न भवति तत्तत्त्वेन नोपास्यमिति सामान्यमेव सूत्रकारस्याभिमतम् । न तु विशेषणप्रक्षेपः । तथा च ब्रह्मदृष्टिरिति प्रतिज्ञा स्वोक्त-युक्तिविरुैव इति । अत्र व्याप्तेर्निर्विशेषणत्वाभिधानस्य हेतोर्निर्विशेषणत्व एव तात्पर्यम् । स्पष्टत्वार्थं तु व्याप्त्यभिधानमिति वाच्यम् । ३६सु०- एवं प्रतिज्ञाव्याख्यानम् अपाकृत्य उत्कर्षादिति हेतुव्याख्यानम् अपाकरोति उत्कर्षादिति । अनु०- उत्कर्षाद्ब्रह्मताध्याने यदि स्यात् फलमञ्जसा । ब्रह्मणो नीचताज्ञानादनर्थः किं न जायते । ब्रह्मताध्याने प्रतीकानामुत्कर्षात् उत्कर्षस्य दृष्टत्वात् अञ्जसा फलं पुरुषार्थरूपं फलं यदि स्यात् तदा, तदेव ब्रह्मणो नीचताध्यानमिति, तस्मात् अनर्थः किं न जायते, जायत एवेति समव्ययफलत्वादकार्यमेवेदमिति । अभ्युपगम्येदं समव्ययफलत्वमुक्तम् । वस्तुतस्तु न पुरुषार्थः किं त्वनर्थ एवेत्याह अचेतनस्येति । अचेतनस्य ब्रह्मत्वध्याने तुष्टिर्न हि क्वचित् । नीचस्य स्वात्मताज्ञानात्कुप्यति ब्रह्म लोकवत् ।। तुष्ट्यभावाच्च न पुरुषार्थलाभः ततः । क्वचित् इत्यनेन यदचेतनं तदुपचिकर्षालक्षण-तुष्टिरहितमिति व्याप्तिं सूचयति । नीचस्य प्रतीकस्य स्वात्मताध्यानात् ब्रह्म कुप्यति । ततश्च अनर्थं प्रयच्छति । तत्र दृष्टान्तो लोकवदिति । यथा लोके शिलादिकं राजत्वादिना चिन्ततं न प्रसीदति नापि पुरुषार्थं प्रयच्छति । यथा च राजा चण्डालत्वेन ध्यातः कुप्यति अनर्थं च ददाति तथा इत्यर्थः । अनेन प्रतीकानामचेतनत्वेऽपि ब्रह्मैव सर्वाध्यक्षत्वात् फलं दास्यतीति च प्रत्युक्तम् । तस्य अनेनोपासनेन कुपितत्वात् । ३७सु०- न वयं ब्रह्मणि प्रतीकत्वोपासनं ब्रूमः । येन ब्रह्म कुपितमनर्थं प्रयच्छेत् किन्तु प्रतीके ब्रह्मत्वोपासनम् । ततः पुरुषार्थप्राप्तिरित्यत आह चण्डाल इति । अनु०- चण्डालो नृप इत्युक्ते नृपश्चण्डाल इत्यपि । को विशेषः परिज्ञाते नृपेण स्यात् कथञ्चन ।। चण्डालमुद्दिश्य चण्डालो नृप इत्युक्ते तथा नृपमुद्दिश्य नृपश्चडाल इत्युक्ते नृपेण परिज्ञाते सत्यनर्थप्राप्तौ कथञ्चन को विशेषः स्यात् न कथञ्चित् कोऽपि । अत्र उक्तशब्देन ध्यानमुपलक्ष्यते । अज्ञातोपासनो राजा नानर्थं करोतीति नृपेण परिज्ञात इत्युक्तम् । तथा च प्रतीकं ब्रह्मेत्युपासने ब्रह्म प्रतीकमित्युपासने च सम एवानर्थ इति वाक्यशेषः । ३८सु०- ननु क्षत्तरि राजदृष्टिः फलवती, राज्ञि क्षत्तृदृष्टिरनर्थहेतुर्दृष्टा । तत्कथमुभयस्य साम्यमुच्यत इति चेन्न । तत्र दृष्टेरभावात् । उक्तिमात्रं तूपचारेण । सिंहो देवदत्त इति यथा । दृष्टौ तु तत्राप्यनर्थसाम्यमेवेत्याशयेनाह पुरत इति । अनु०- पुरतो नरदेवस्य चण्डालो यदि पूज्यते । राजवत् किं न कोपः स्याद्राज्ञो लोकेऽभिपश्यति । राजा यथा पूज्यते तथा । तदा राज्ञः कोपो न स्यात् किम् । लोकेऽभिपश्यति सतीति कोपातिशयप्रदर्शनार्थम् । पूजया दर्शनमुन्नीयत इत्यतः पूज्यत इत्युक्तम् । न केवलं दृष्टेरुन्नायिकायां पूजायामेव राजकोपः किन्तु तादृश्यामुक्तावपि इति आह राज्ञस्त्वति । राज्ञस्तु पुरतः प्रोक्ते चण्डालो(ले) नृप इत्यपि । आत्मानं स इति प्रोक्तमितिव््येव कुप्यति ।। नाज्ञाता प्रोक्तिः कोपजननीत्यतो राज्ञस्तु पुरत इत्युक्तम् । चण्डाले नृप इति प्रोक्तेऽपि प्रकर्षेण न मयोपचारेणोच्यते अपि तु वस्तुत एवेत्युक्तेऽपि राजा कुप्यत्येव हि । आत्मानं प्रति हि स चण्डाल इति प्रोक्तं प्रकर्षेणोक्तम् इतिवत् इत्यत्र यथा तथैवेत्यर्थः । पूजैव कोपकारणं न दर्शनमित्याशङ्कानिरासाय विवेकार्थमयं श्लोकः । ३९सु०- एवमुद्देशविधानोक्तया द्वैरूप्यमङ्गीकृत्य फलतः साम्यमुक्तम् । इदानीं तदपि नास्तीत्याह अभेदेनेति । अनु०- अभेदेनैतयोर्ध्याने को विशेषो वचस्यपि । एतयोर्ब्रह्मप्रतीकयोः अभेदेन ध्यानेऽङ्गीकृते न केवलमनर्थसाम्यं किन्तु वचस्यपि को विशेषः । वचनद्वयार्थोऽप्यविशिष्ट एवेत्यर्थः । अत्रैव दृष्टान्तमाह अयमिति । अयं राजा त्वमित्युक्ते चण्डालेऽथ नृपेऽपि च । चण्डाल इति तु प्रोक्ते सममेव हि दूषणम् ।। व्यक्तिभेदेन दूषणपरिहारः स्यादित्यतोऽयमित्युक्तम् । दूषणं नीचत्वलक्षणम् । द्वयो-रभेदेन ध्याने दूषणं सम्भवत्येव । न चैवम् । प्रतीकस्य हि ब्रह्मत्वं भाव्यते । न तु ब्रह्मणः प्रतीकत्वमित्यत आह ध्यात इति । ध्यातेऽप्येकस्य तावे तावोऽन्यस्य किं न तत् । तत् तयोः ब्रह्मप्रतीकयोः एकस्य प्रतीकस्य तावे ब्रह्मभावे ध्याते सति अन्यस्य ब्रह्मणः तावः प्रतीकभावः ध्यातो न किम् । एतदुक्तं भवति । भवेदयं परिहारो यदि प्रतीक(स्य)स्वरूपोपमर्देन तस्य ब्रह्मत्वमुपा-स्यमिति पक्षः स्यात् । न चैवम् । प्रतीकाभावप्रसङ्गस्य परेणैवोक्तत्वात् । भेदाभेदाभिप्रायेणायं परिहार इत्यपि नास्त । न हि घटो मृदभिन्नो मृद्घटान्निेति भेदाभेदौ किन्नाम परस्परम् । तस्मादनुपमर्दितस्वरूपस्य प्रतीकस्य ब्रह्मत्वे ध्याते ब्रह्मणोऽपि प्रतीकत्वं ध्यातमेवेति युक्त-मुक्तमिति । ननु अस्मन्नुपासने ब्रह्मणा ज्ञाते अनर्थः स्यात् न तु अज्ञाते । अतः तथोपासनं करिष्यत इत्यत आह न चैवेति । न चैव तदविज्ञातं सर्वज्ञब्रह्मणा क्वचित् ।। तत् उपासनम् । ब्रह्मणोऽज्ञाने सर्वाध्यक्षं ब्रह्मैव फलं दास्यतीत्यपि रिक्तं वचः स्यात् । ४०सु०- ननु श्रुतिविहितमाचरता कथं ब्रह्मकोपेनानर्थप्राप्तिरित्याशङ्कां परिहरन् अप-व्याख्याननिराकरणमुपसंहरति तस्मादिति । अनु०- तस्मादपेशलं सर्वमन्यस्य ब्रह्मतावचः । सर्वमिति श्रुतिसूत्रव्याख्यानरूपम् । एतेन सालग्रामादौ विष्ण्वादिप्रतिपत्तिरपि परास्ता वेदितव्या । सूत्रव्याख्यानमुपक्रम्य अपव्याख्यानदूषणमसङ्गतमित्यतः स्वोक्तदार्ढ्यार्थमिति भावेन आह तस्मादिति । तस्माद्यथोक्तमार्गेण ब्रह्मोपास्यं मुमुक्षुभिः ।। परकयव्याख्यानस्य दूषितत्वात् । यथोक्तमार्गेण अस्मदुक्तं सूत्रार्थम् अनतिक्रम्य वर्तमानेन मार्गेण ।। ४-१-४ ।।

| verse_id = AV_C04_S01_A004

| id       = AV_C04_S01_A004_Nyayasudha

| text    = ।। अथ तदधिगमाधिकरणम् ।। ब्र०सू०- ॐ तदधिगम उत्तरपूर्वाघयोरश्लेषविनाशौ तद्व्यपदेशात् ॐ ।। ४१सु०- निवृत्ता साधनचिन्ता । प्रतिबन्धा(का)नां पूर्वोत्तराणाम् अनन्तकर्मणां भावान्न ज्ञानिनो मोक्षः सम्भवतीत्याशङ्कानिरासाय कर्मनाशाख्यं ज्ञानफलं इदानीं निरूप्यते । तत्र ज्ञानसामर्थ्येनैव कर्मक्षयो भवतीति प्रतीतिं निराकर्तुं सूत्रतात्पर्यमाह तथेति । अनु०- तथोपास्याञ्जसा दृष्टं ब्रह्म पापं च भस्मसात् । करोति निखिलं पूर्वं पाश्चात्यस्याप्यसङ्गताम् । करोति तथा उक्तप्रकारेण, अञ्जसा आदरनैरन्तर्याभ्यां, उपास्य दृष्टं, ज्ञानात् पूर्वं निखिलं पापं चशब्दादनिष्टं पुण्यं च, पाश्चात्यस्य पापस्य अनिष्टपुण्यस्य च । अनेन अतोऽन्यदपीत्येकेषामुभयोरिति सूत्रतात्पर्यमुक्तं भवति ।। सु०- ब्र०सू०- ॐ इतरस्याप्येवमसंश्लेषः पाते तु ॐ ।। ४२सु०-इदं सूत्रं केचिद्ब्रह्मविद एवाघस्येव पुण्यस्य अ(संश्ले)शेषो विनाशो भवति, शरीरपाते प्रत्यासन्ने सतीति व्याचक्षते; तदसत् । अतोऽन्यदपीत्यस्य पुनरुक्तताप्रसङ्गात् । व्याख्यान-व्याख्येयभावस्य चानन्यगतित्वात् । पूर्वसूत्र एवाघपदस्थाने कर्मपदप्रक्षेपेणोपपत्तौ सूत्रान्तरा-रम्भवैयर्थ्यात् । अस्माकं त्वग्निहोत्रादीत्यादिसूत्राणि पुण्येऽपि विभागसूचनार्थानि । ज्ञानोत्तरं पुण्यार्जनस्याभावादश्लेषशब्दो विनाशार्थो व्याख्यातव्यः । तथा च प्रकृतपरित्यागोऽप्रकृत-स्वीकारश्चेत्याशयवानन्यथा सूत्रतात्पर्यमाह तद्द्विषश्चेति । अनु०- तद्द्विषश्चैवं पुण्यनाशोऽप्यसङ्गता । ब्रह्मद्विषश्च । एवं ज्ञानिवत् । द्वेषपरिपूर्तेः पूर्वस्य पुण्यस्य नाशो भवति उत्तरस्य असङ्गता अपि । अत्र सूत्रं यदेव विद्ययेति हीति, तत्पुनरुक्तम् । एतदर्थस्य तच्छतेरिति सूत्रेण प्रागुक्तत्वादित्यत आह यदेवेति । यदेव विद्ययेत्यत्र पूर्वोक्ता िविशिष्यते । अत्रोक्तं प्रमेयमिति शेषः । अतो न पुनरुक्तिदोष इति हेरर्थः । वक्ष्यमाणोऽर्थविभागः प्रकरणवशात् प्रसि इति वा । कथं विशिष्यत इत्यतः पूर्वसूत्रतात्पर्यं तावदाह पूर्वमिति । पूर्वं स्वर्गादिलब्ध्यर्थं वीर्यवत्त्वेन चोदितम् । कर्म विद्यायुतं स्वर्गादीति मोक्षेतरपुरुषार्थग्रहणम् । उत्तरसूत्रतात्पर्यमाह पश्चादिति । पश्चान्मोक्षे वीर्यप्रदं त्वति । पश्चात्त्वति सम्बन्धः । विद्यायुतं कर्मेति वर्तते । वीर्यप्रदं आनन्दातिशयप्रदम् । इति चोदितमिति सम्बन्धः । सकलकर्मक्षये तदैव मुक्तिः स्यात् । न चैवम् । जीवन्मुक्तानामुप-लम्भादित्याशङ्कापरिहारायोक्तं सूत्रकारेण अनारब्धकार्ये एव तु पूर्वे तदवधेः इति । तर्हि प्रारब्धकर्मभावात् कथं मोक्ष इत्याशङ्क्य पुनः सूत्रितं भोगेन त्वतरे क्षपयित्वाथ सम्पत्स्यत इति । एतदपि न ब्रह्मविन्मात्रविषयमित्याशयवान् व्याचष्टे तत इति । ब्र०सू०-ॐ भोगेन त्वतरे क्षपयित्वाथ सम्पत्स्यते ॐ ।। ततो भोगेन पुण्यं च क्षपयित्वेतरत्तथा । ब्रह्मद्विट् ब्रह्मदर्शी च तमोमोक्षाववाप्नुतः ।। अनारब्धक्षयानन्तरम् । इतरत् पापम् । ४३सु०- प्रारब्धकर्मणामनन्तत्वे भोगेन क्षयो न शक्य(ते) इत्याशङ्कामागमवाक्येन परिहरति ब्रह्मणामिति । अनु०- ब्रह्मणां शतकालात्तु पूर्वमारब्धसङ्क्षयः । ब्रह्मणस्त्वेव तावत्त्वं पञ्चाशद्ब्रह्मणस्तथा । रुद्रस्य विंशदेव स्यादिन्द्रस्यार्कादिके दश । अन्येषां ब्रह्ममात्रस्य त्वन्त आरब्धसङ्क्षयः । ब्रह्मणैव सहातश्च परं नारायणं व्रजेत् । इति सत्तत्त्ववचनं स्वयं भगवतोदितम् ।। इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः ।। ब्रह्मणां शतमिति षष्ठ्या अलुक् । तस्य कालो ब्रह्मणां शतकालः तस्मात् तत्समाप्तेः पूर्वमेव सर्वेषां ज्ञानिनाम् आरब्धसङ्क्षयो भवति । अस्यैव विवरणं ब्रह्मणस्तु तावत्त्वमेव ब्रह्म-कल्पानां शतेनैव कर्मक्षयवत्त्वम् । ब्रह्मण इति जातावेकवचनम् । पञ्चशतां ब्रह्मणां कालात् पूर्वं रुद्रस्यारब्धसङ्क्षयः । तथाशब्दः समुच्चये । विंशतिपर्यायो विंशच्छब्दः । ब्रह्मणां विंशतिरेव तदवच्छन्न एवेन्द्रस्य प्रारब्धकर्मसङ्क्षयकालः । अर्कादिके अर्कादीनां दश ब्रह्मणस्तदवच्छन्नः कर्मक्षयकालः । ब्रह्ममात्रस्य एकस्यैव ब्रह्मणः । अतःपरं प्रारब्धकर्मसङ्क्षयानन्तरमपि ब्रह्मणा सहैव नारायणं व्रजेत् ।। ४-१-८ ।। इति श्रीमत्पूर्णप्रमतिभगवत्पादसुकृतेरनुव्याख्यानस्य प्रगुणजयतीर्थाख्ययतिना । कृतायां टीकायां विषमपदवाक्यार्थविवृतौ चतुर्थेऽध्यायेऽस्मन् प्रथमचरणः पर्यवसितः ।। इति श्रीमन्न्यायसुधायां चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः ।।

| verse_id = AV_C04_S02_A001

| id       = AV_C04_S02_A001_Nyayasudha

| text    = ।। अथ अनेकलयाधिकरणम् ।। ब्र०सू०- ॐ नैकस्मन्दर्शयतो हि ॐ ।। १०९सु०- अत्र अग्नौ सर्वे देवा विलीयन्ते, भूतेषु देवा विलीयन्ते इति श्रुतिद्वयविप्रति-पत्त्या किमग्नावेकस्मन् सर्वे देवा विलीयन्ते, उत पञ्चस्वपि भूतेष्वति संशये अग्नावेकस्मन्नेव सर्वेषां देवानां लयः । अग्निश्रुतेर्निरवकाशत्वात् । भूतश्रुतेस्तु सावकाशत्वात् । एकस्मन्नग्नौ सर्वेषां च लये अग्नेश्च वायौ वायोराकाशे सति भूतेष्वति बहुवचनोपपत्तेरिति प्राप्ते सिा-न्ततम् । नैकस्मन्नग्नौ सर्वेषां देवानां लयः । किन्तु पञ्चस्वपि भूतेषु । कुतः । पृथिव्यामृभवो विलीयन्ते, वरुणेऽश्विनौ, अग्नावग्नयो, वायाविन्द्रः, सोम आदित्यो बृहस्पतिरित्याकाश एव साध्या विलीयन्ते (मृत्यवः) ऋभवः पृथिव्यां, वरुण आपः, अग्नयस्तेजसि, मरुतो मारुते, आकाशे विनायका विलीयन्त इति श्रुती यथायोगं पञ्चस्वपि भूतेषु देवानां लयं दर्शयतो हीति । अत्र वायाविन्द्र इति वायुशब्दो भूतवायोरप्रधानस्य वाचको विवक्षित इति प्रतीयते । पृथिव्यादिसङ्गीर्तनेन भूत(प्रकर)कारणात् । सूत्रकृता च सर्वेषु भूतेषु देवानां लय इत्यत्रार्थे गृहीतेऽयं श्रुतिः । भूतेषु तच्छतेरित्युपक्रमात् । ततोऽप्यप्रधानो वायुरिति प्रतीतिनिवारणाय आह प्रधानेति । अनु०- प्रधानवायुस्त्वह वायुनामा भूतेष्वति प्रोक्तगतोऽपि युक्तया । तुशब्दोऽवधारणे । इह श्रुतौ भूतेष्वति प्रोक्तगतोऽपि इति शङ्काबीजानुवादः । भूतेषु लयं वक्ष्यामीत्याशयेन श्रुत्या प्रोक्तं यत्पृथिव्यादिकं तद्गतोऽपीति । यद्वा, भूतेषु देवानां लय इत्यत्रार्थे प्रोक्तं सूत्रकृता गृहीतं श्रुतिवाक्यं तद्गतोऽपीति । कुतः । युक्तया उत्तमानामिन्द्रादीना-मधमे भूतवायौ लयानुपपत्तेरित्यर्थः । प्रधानवायावपि कथमिन्द्रादीनां लयोपपत्तिरित्यत आह यस्मादिति । यस्माच्छतौ पवते चेति भूरि प्रोक्तो यस्मात् कारणात् सा वा एषा देवता अनादिर्योऽयं पवत इति श्रुतौ चशब्दादन्यास्वपि श्रुतिषु प्रधानवायुः भूरि भूरित्वेन सकलजीवोत्तमत्वेन प्रोक्तः, तस्मात् तस्मन्निन्द्रादीनां प्रलयोपपत्तेः, प्रधानवायुस्त्वह वायुनामेति सम्बन्धः । यद्वा एष वै ब्रह्म योऽयं पवते तमेताः पञ्च देवताः परिम्रियन्ते विद्युद्वृष्टिश्चन्द्रमा आदित्योऽग्निरिति श्रुतिरत्र विवक्षिता । तत्र भूरि स्पष्टं सूर्यादीनां संहर्ता प्रोक्त इति । एवं तर्हि भूतप्रकरणबाधः स्यादित्यत आह यत इति । यतो भूतमानी च सोऽपि । न केवलमप्रधानवायुः किन्तु स प्रधानवायुरपि भूतमानित्वाद् भूतनामा चेति चार्थः । अतः प्रकरणविरोधाभावात् प्रधानवायुरेवेह वायुनामेति । उक्तमेव प्रपञ्चयति महामानीति । महामानी त्वल्पमानी च यस्मा- त्तच्छब्देनाप्युच्यते तेन सोऽपि ।। महांश्चासौ मानी चेति महामानी सर्वाभिमानीति यावत् । यथा समस्तराष्ट्राधिपती राजा तदन्तर्गतस्य ग्राम(क)स्याधिपतिर्भवति एवं सर्वाभिमानी प्रधानवायुः अल्पस्य वायो-र्भूतस्याभिमानी भवेदेव । तच्छब्देन भूतशब्देन । न केवलं वायुशब्देनेत्यपेरर्थः ।। ।। इति अनेकलयाधिकरणम् ।। ४-२-५ ।।

| verse_id = AV_C04_S02_A002

| id       = AV_C04_S02_A002_Nyayasudha

| text    = ।। अथ परा(लया)धिकरणम् ।। ब्र०सू०- ॐ तानि परे तथा ह्याह ॐ ।। ११०सु०- अस्यार्थः । तानि भूताभिमानिप्रभृतीनि दैवानि परे परमात्मनि लीयन्ते तथा ह्याह श्रुतिरिति । अत्र सर्वेषां देवानां परमात्मनि साक्षायः प्रतीयते । तत्परिहाराय भाष्यं प्राण-द्वारेणेति । तत्रापि प्राणे सर्वेषां साक्षायः प्रतीयते । अतो विस्पष्टं व्याचष्टे तस्मन्निति । अनु०- तस्मयं यान्त भूतान्यशेष- क्रमाविरोधेन स एव विष्णौ । अशेषक्रमाविरोधेन श्रुत्याद्युक्तं सर्वं क्रममनुसृत्य । भूतानि भूतादीनि दैवानि तस्मन् प्रधानवायौ लयं यान्त । स एव विष्णौ लयं याति । यश्च वायाविन्द्र इति श्रुताविन्द्रादीनां प्रधानवायौ लयोऽभिहितः सोऽपि न साक्षादित्याह इन्द्रादीनामिति । इन्द्रादीनां तत्र लयः क्रमं तु प्रोक्तं विशेषादनुसृत्य नान्यत् ।। तत्र प्रधानवायौ । विशेषादिति तृतीयार्थे पञ्चमी । विशेषवाक्येन प्रोक्तमनुसृत्य व्याख्यातव्यः । न त्वन्यद्व्याख्यानं साक्षात् तत्र लय इति । विशेषवाक्यविरोधादिति भावः । १११सु०- तमेव क्रमं सङ्क्षेपेण तावदाह तस्मादिति । अनु०-तस्मादशेषा गिरिजां प्रविश्य तयैव रुद्रं सह तेन वाणीम् । तया पतिं प्राप्य सहैव तेन लयं हरौ यान्त समस्तजीवाः ।। विशेषप्रमाणस्य सर्वथा अनुसर्तव्यत्वादिति भावः । अत्र गिरिजाशब्दो वारुणी-सौपर्णीपरो व्याख्येयः । तथा रुद्रशब्दः शेषगरुडपरः । तथा च वक्ष्यति । तया गिरिजया सहैव रुद्रं प्राप्य, पतिं वाण्याः । समस्तजीवा इत्यस्यैव विवरणं अशेषा इति । यद्वा, रुद्रं प्रविशन्ती-त्यध्याहारेण व्याख्येयम् । अस्यैव विवरणं उत्तरवाक्यजातम् । ११२सु०- तत्र वायाविन्द्र इति श्रुतावुक्तानामिन्द्रादीनां चतुर्णां पृथिव्यादीनां भूतानां च क्रमेणैव वायौ प्रवेश इति यदुक्तं तत्तावत्प्रपञ्च्यते । इह द्वौ मार्गौ शेषमार्गो गरुडमार्गश्च । तत्र शेषमार्गमादावाह सोमस्त्वति । अनु०- सोमस्तु वारीशयुतोऽनिरुं विशत्यसौ काममसौ तु वारुणीम् । सा शेषदेवं स गिरं च सैव वायुं विशत्यञ्ज इतीह निर्णयः ।। वारीशयुत इत्यनेनाब्देवताया वरुणस्य सोमे लय इत्युच्यते । इहेन्द्रादिचतुष्टये सोमस्य भूतेष्वपां वायुप्रवेशे निर्णयः । प्राग्गरिजां रुद्रमित्युक्तम् । इदानीं च गिरं वायुमिति । एते चत्वारः शब्दाः प्रसिपदार्थका इति प्रतीतिं वारयितुमाह उमेति । उमागिरीशावपि भारतीरा- विति स्म वाग्वेदगता ब्रवीति । अहीन्द्रपत्नीमहिपं विरिञ्च- पत्नीं विरिञ्चं च विमुक्तिकाले ।। उमागिरीशाविति भारतीरावित्यपि । ईरः समीरः । वागित्येतत्पर्यायसमुदायो गृह्यते । प्रतीतार्थत्वे किं बाधकमित्यत उक्तं विमुक्तिकाल इति । विमुक्तिप्रतिपादनावसरे । एतेन उमादीनां चतुर्णामिह जन्मनि मुक्तयभावादिति बाधकं सूचितं भवति । वेदवाक्यानुसारिणो वयमपि तथैव प्रयुक्तवन्तः स्म इति भावः । उमादिशब्दानां वारुण्यादिवृत्तौ किं निमित्तमित्यत आह त एवेति । त एव यत्तत्पदमाप्नुवन्त यद्यस्मात्त उमाद्या एव तत्पदं वारुण्यादिपदं उत्तरकल्पे प्राप्नुवन्त तस्मादिति पूर्वेण सम्बन्धः । अनेन उमात्वादीनां वारुणीत्वादीनां च एकद्रव्यसम्बन्धो लक्षणाबीजमित्युक्तं भवति । प्रसिपदत्यागेन अप्रसिपदप्रयोगे किं प्रयोजनमित्यत आह तत्काल इति । तत्काल एतान् समुपास्य जीवाः । ब्रह्मत्वकाले प्रविशन्त चैता- निति स्म वाक् तादृशतामुपैति ।। तत्काले उमात्वादिकाले । एतान् उमादीन् देवान् । ब्रह्मत्वकाले तेषामेव वाय्वादीनां ब्रह्मत्वादेः काले । एतान् वारुण्यादीन् । चो यस्मादित्यर्थे । इति तस्मात् । वाक् वेदवाणी । तादृशताम् उमादिशब्दवत्ताम् । एतदुक्तं भवति । यो यस्मन्नतिपरिचयवान् तस्याश्रमान्तरप्राप्त्यादिना नामान्तरे प्राप्तेऽपि तदभिज्ञाः तं प्रति तं पूर्वनाम्नैव व्यवहरन्तीति लोके सुप्रसिम् । तथाऽत्रापि प्रयोग इति किं प्रयोजनान्वेषणेनेति । ११३सु०- इदानीं गरुडमार्गमाह सूर्य इति । अनु०-सूर्योऽग्नियुक्तो गुरुमाप्य तेन शक्रं सहैतेन सुपर्णपत्नीम् । तया सुपर्णं सह तेन वाणीं ब्रह्माणमेतद्गत एव याति ।। अग्नियुक्त इत्यनेन अग्नेः सूर्ये लय इत्युच्यते । अनेन अग्निरिन्द्र इति श्रुतिः परम्परा-पेक्षेत्युक्तं भवति । एतद्गतो वाणीगत एव । एतेन इन्द्रादिष्वन्द्रादित्यबृहस्पतीनां, भूतेषु तेजसो, वायौ लयो विवृतो भवति । नन्वेतत् इन्द्र उमायामुमा रुद्रे विलीयत इति श्रुतिविरुम् । उमारुद्रशब्दयोः स्वार्थ-परित्यागेऽपि वारुणीशेषपरतया व्याख्यातत्वादित्यत आह इन्द्रेति । इन्द्रप्रवेशस्तु यदोच्यतेऽत्र तदा ह्युमेत्येव सुपर्णपत्नी । उक्ता सुपर्णश्च गिरीशनाम्ना ततो विरोधश्च न कश्चनात्र ।। यदातदाशब्दावधिकरणमात्रस्योपलक्षकौ यत्र श्रुतौ अत्र उमायामिन्द्रप्रवेश उच्यते । तस्याश्चोमाया रुद्रे । सुपर्णपत्न््नयेव । गिरीशनाम्ना गिरीशपर्यायेण । सौपर्ण्यामिन्द्रलयस्य बलव-च्छतिसित्वादिति हिशब्दः । अत्र पदसादृश्यं प्रवृत्तिनिमित्तमिति भावः । ११४सु०- अधुना तानि पर इत्युक्तानां हिरण्यगर्भे लयप्रकारमाह भृग्वादय इति । अनु०- भृग्वादयो दक्षमवाप्य तेन प्राप्येन्द्रमेतेन सुपर्णपत्नीम् । विशन्त ये मनवो राजमुख्या मनुं प्रविश्यात्र गता महेन्द्रम् ।। सुपर्णपत्न््नयाः सुपर्णे लयः सि एव । इन्द्रपर्यन्तमेव वक्तव्यो अधिकवचनमुक्तदार्ढ्या-र्थम् । एवमुत्तरत्रापि । ये मनवो वैवस्वताद्याः ये च राजमुख्याः प्रियव्रताद्यास्ते स्वायम्भुवमनुं प्रविश्य अत्र स्वायम्भुवे मनौ गता वर्तमाना महेन्द्रम् । विशन्तीत्युभयत्र सम्बध्यते । भूतेषु पृथिव्याकाशयोर्लयप्रकारो वक्तव्यः, तमाह आकाश इति । आकाश उर्वी च गुरुं प्रविश्य तेनैव यातः पुरुहूतदेवम् । सनादयो यतयः काममेव विशन्त शिष्टा अपि हव्यवाहम् ।। वायुभूतस्य मुख्याभिमानी प्रधानवायुरित्युक्तम् । अमुख्याभिमानिनस्तु शक्रं मरुद्गणा इति लयो वक्ष्यते ।। सनादय इति । सनत्कुमारव्यतिरिक्ताः । तस्य कामावतारत्वात् । कामस्य तु वारुण्यामुक्त एव लयः । शिष्टा उक्तेभ्यः । एतेन अग्नौ सर्वे देवा विलीयन्त इत्यस्य विषयो दर्शितः । अस्यापवादमाह वर्णाश्रमेति । वर्णाश्रमाचाररता मनुष्या धर्मं मनुं सोऽपि समेति काले । तमेव सर्वे पितरः सुरानुगाः सर्वे कुबेरं स च सोममेव ।। एतत्प्रसङ्गान्मुक्तौ प्रवेशमात्रमुक्तं न तु देहलयः । तेषामुत्क्रमणस्य विद्यमानत्वात् । वर्णाश्रमाचाररता इत्यनेन मनुष्याणां मुक्तौ वर्माश्रमवत्त्वमस्तीति सूचयति । धर्मस्य तु स्वाय-म्भुवे मनौ लय एव । काले मोक्षकाले । सर्वे पितरः तं धर्ममेव संयान्त । सर्वे सुरानुगा गन्धर्वाद्याः कुबेरम् । उपसंहरति विमुक्तति । विमुक्तिकाले प्रविशन्त्यभीक्ष्णं भोगांश्च तद्देहगताः प्रभुञ्जते । एवं सर्वे यथोक्तप्रकारेण विमुक्तिकाले प्रविशन्त्युत्तमानिति शेषः । न केवलं प्रवि- शन्त किं तर्हीत्यत आह अभीक्ष्णमिति । आविष्टग्रहवदित्यर्थः । किमनेन प्रवेशेनेत्यत आह आनन्देति । आनन्दसुव्यक्तिरमुत्र तेषां भवति अमुत्र उत्तमेषु प्रवेशेन । परि०- सुपर्णपत्नी विशन्तीत्यत्र विशन्तीति पदस्य महेन्द्रमित्यत्राप्यन्वय इति भावेनाह इत्युभयत्र सम्बध्यत इति । भूतचतुष्टयस्य लय उक्तः वायुभूतस्य लयो वक्तव्य इत्यत आह वायुभूतस्येति ।। प्रधानेति । तस्य तु लयः प्रागुक्त इति भावः ।। लय एवेति । न तूत्क्रान्तरित्यर्थः । ११५सु०- प्रविष्टानां पुनर्निर्गमोऽस्त न वेति शङ्कायामाह अतश्चेति । अतश्चेष्टत एव निर्गताः । क्रडन्त अत एभ्य उत्तमेभ्यो निर्गताश्चेति सम्बन्धः । इष्टम् इच्छा । नपुंसके भावे क्तः । निर्गतानां पुनः प्रवेशोऽस्त न वेत्यत आह भूयश्चेति । भूयश्च समाविशन्त तानेव तान् पूर्वप्रविष्टानेव । नन्वेवंविधा मुक्तिः क्वापि नोपलब्धेत्यत आह सायुज्यमिति । सायुज्यमिदं वदन्त ।। वदन्त पुराणादीनि । सयुजां भावो हि सायुज्यम् । किं इदं सायुज्यं सर्वेषामस्त । नेति ब्रूमः । तर्हि सायुज्यहीनानां कदृशी वृत्तिरित्यत आह सायुज्येति । सायुज्यहीनास्तु लये तु सर्वे प्रोक्तेन मार्गेण विशन्त सृष्टौ । बहिश्च निर्यान्त लये तु लय एव । विशन्त उत्तमान् । बहिः तेभ्यः । एतत्सायुज्यभाजामपि समानमिति नेत्याह तत इति । ततोऽन्यदापि सायुज्यभाजां भवति प्रवेशः ।। ततः लयकालात् । ११६सु०- नन्वेतत्सर्वं कुतः प्रमाणात् प्रतिपत्तव्यमित्यत आह उक्तमिति । अनु०-उक्तं समस्तं परमश्रुतौ हि प्रोक्तं च अस्यास्मय इत्युक्तं समस्तम् । परमश्रुतिश्च विस्तरभयान्न पठिता । चशब्द उत्तर-वाक्येन सम्बध्यते । प्रमाणान्तरमाह सर्गेति । सर्गक्रमतो विपर्ययः । मुक्तौ मुक्तौ सर्गक्रमतो विपर्यय इति । यो यस्माज्जातः तस्य तस्मन् मुक्तिरिति तावदङ्गी-करणीयमित्यर्थः । एतच्च अपवादाभावे सतीति ज्ञेयम् । तथा च न्यायविवरणे । कुत एतदित्यत आह लय इति । लये यद्वत् साधारणप्रलये सर्गक्रमाद्विपर्ययस्य सत्त्वादिति भावः । एतदपि कुत इत्यत आह अथो इति । अथो लयश्च विपर्ययेणेत्यवदद्गिरां प्रभुः । अथोशब्दः अर्थान्तरे । विपर्ययेणा सर्गक्रममपेक्ष्य । अवदत् उपपादितवान् । गिरां वेदवाचां प्रभुः सूत्रकारः । यथा विपर्ययेण तु क्रमोऽत उपपद्यते चेति । लये सृष्टिक्रमतो विपर्ययश्चेत् मुक्तौ तथा भाव्यमित्यत्र किं नियामकमित्यत आह लय इति । लयो यतो मुक्तिरियं सुराणां यतः कारणात् सुराणां लयः एव इयं मुक्तिः न मनुष्याणामिव प्रागेव देहादुत्क्रान्तः । तस्मादुक्तं युक्तम् । सामान्यविशेषभावान्न साध्याविशिष्टतादोषः । सर्गश्च उक्तानुगुण एव श्रुत्यादिसि इति भावः । ननु प्राङ् मुक्तानां भोगादिकं समर्थितम् । इदानीं तूच्यते लय एव मुक्तिरिति । तत्कथं पूर्वापरविरोधो न भवतीत्यत आह भोग इति । भोगो विशेषेण च विशेषेण देवपदादप्यतिशयेन । देहहानिलक्षणा मुक्तिर्लयान्न विशिष्यत इत्युक्तं न तु सर्वाऽपीति भावः । अत एव प्रागियमित्युक्तम् । केचित्तु विमतो लयः सृष्टितो विपरीतक्रमवान् लये विपरीतक्रमसत्त्वादिति पूर्वत्र प्रयोगोऽभिमतः । तथा च लये विपरीतक्रमसत्त्वायो विपरीतक्रमवानित्युक्तं स्यात् एवं च साध्याविशेषः लयसामान्यगतेन विपरीतक्रमेण लयविशेषसुरलयमुक्तौ साध्यत इति न दोष इत्यर्थः इत्याहुः । ननु सृष्टिक्रमो (यदि) भवदुक्तलयक्रमात् क्वचिदन्यथा-ऽप्यस्तु न हि जनकजन्ययोरानुपूर्वीनियमे नियामकमस्तीत्यत आह सर्गश्चेति । तस्मादशेषा इत्यादिना येन क्रमेण लय उक्तः तद्विपरीतक्रमो नियमेन श्रुत्यादिसिो न क्वचिदन्यथा अस्तीत्यर्थः ।। प्राङ्मुक्तानामिति । भोगांश्च तद्देहगताः प्रभुञ्जते इत्यत्रेत्यर्थः । यथेष्टतो निर्गत्यादिः आदिपदार्थः । ननु लये विपरीतक्रमश्चेत् मुक्तावपि तथा भाव्यमित्येतत् कुतः । तथात्वे मनुष्याणामपि तथा स्यादिति भावेन शङ्कितस्य किमुत्तरमित्यत आह देहहानीति ।। अत एवेति । सुरलयरूपा मुक्तिरेव लयाविशिष्टेत्यभिमतत्वादेवेत्यर्थः । ११७सु०- भोगश्च मुक्तिरिति सूत्रकारानुक्तं कस्मादुपसङ्ख्येयमित्यत आह यमिति । अनु०- यं वदिष्यति । यं भोगं चतुर्थपादे सूत्रकारो वक्ष्यति मुक्तित्वेन सः । प्रमाणान्तरं चाह उक्तश्चेति । उक्तश्च बिम्बप्रतिबिम्बभावः पैङ्गिश्रुतावुक्तलयानुसारतः । बिम्बप्रतिबिम्बभावः देवानां उक्तलयानुसारतः इति । यस्मन् यस्य अस्माभिर्लय उक्तः स बिम्बः अपरः प्रतिबिम्ब इत्युक्तमस्तीत्यर्थः । ततः किमित्यत आह बिम्ब इति । बिम्बे लयो यन्नियतश्च मुक्तौ चिदात्मनां तद्वशता च सर्वदा ।। मोक्षानन्तरमपि सर्वदा । एतदुत्तरत्रोपयोगि । प्रसङ्गादिहोक्तम् । यद्यस्मान् मुक्तौ प्रति-बिम्बस्य बिम्बे लयो नियतः प्रमाणप्रसिः, तानि चान्यत्र पठितानि, तस्मादुक्तं युक्तमिति । ११८सु०- यदुक्तं सर्वेषां भूतानां प्राणे लयस्तस्य विष्णाविति तदसत् । प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां देवतायामिति श्रुतिविरोधात् । बिम्बे प्रतिबिम्बस्य लय इति चासत् । न हि प्राणस्तेजोभूतस्य प्रतिबिम्ब इत्यत आह तेजोऽभिधामिति । अनु०-तेजोऽभिधां तु श्रियमाप्य विष्णु- मग्रे ततः पुत्रतयैव वायुः । आप्तः प्रसूतः पुनरेव विष्णुं प्रविश्य मुक्तः प्रलयेऽत्र तिष्ठति ।। वायुः प्रलये तेजोऽभिधां श्रियमाप्य तत्र लीनो भूत्वा विष्णुमाप्तः । सृष्टिकाले जातेऽग्रे सर्वेभ्यः पूर्वं, ततो विष्णोः, पुत्रतया हिरण्यगर्भत्वेन प्रसूतः । पुनरेव प्रलये मुक्तौ विष्णुं प्रविश्य अत्र विष्णौ तिष्ठति । इदमुक्तं भवति । तेजःशब्दस्य लक्ष्मीवाचित्वान्नोक्तविरोधः । एवं तर्हि विलीनो हि प्रकृतौ संसारमेतीति श्रुतेर्वायोः संसारप्रसङ्ग इति चेन्न । इष्टत्वात् । हिरण्यगर्भत्वेन पुनर्जनना-ङ्गीकारात् । एवमपि ब्रह्मविदो मुक्तयभावप्रसङ्ग इति चेन्न । हिरण्यगर्भत्वानन्तरं मुक्तिस्वीकारा-दिति । इदं च प्राणशब्दस्य वायुवाचित्वपक्षमादायोक्तम् । हिरण्यगर्भवाचित्वपक्षे तु भाष्योक्तं द्रष्टव्यम् । मुक्तानां स्वस्वोत्तमदेवताः प्रविश्यावस्थानमित्युक्तम् । नैतावदेव । किन्तु भगव-त्प्रवेशोऽप्यस्त । उक्तश्च भोगो नानन्दस्य जनकः किन्तु व्यञ्जक एव । आनन्दस्तु स्वरूपभूत इत्याह सर्वेऽपीति । सर्वेऽपि ते मुक्तगणा अमन्द्र- सान्द्रं निजानन्दमशेषतोऽपि । भुञ्जन्त एवासत ईशदेहे लयेऽथ सर्गे बहिरेव यान्त ।। सर्वेऽपीत्युक्ते देवानां प्रकृतत्वात् त एवेति प्रतीतिं वारयितुम् अशेषतोऽपीत्युक्तम् । भुञ्जन्तः अनुभवन्तः । ११९सु०- शिष्टा हव्यवाहमित्यस्यापवादान्तरमाह प्रयातीति । अनु०-प्रयाति धर्मं निर्ऋतिस्तु शक्रं मरुद्गणाः पारिषदास्तथैव । सर्वेऽनिरुं पृतनाधिपाद्याः निर्ऋतिस्तु धर्मं प्रयाति । मरुद्गणाः शक्रं प्रयान्त । तथाशब्दः समुच्चये । पृतनाधिपाद्या विष्वक्सेनाद्याः सर्वे भगवतः पार्षदा अनिरुं प्रयान्त । देहलयार्थमिति शेषः । अनिरुस्य तु कामे लय उक्त एवेत्येवार्थः । अत्र प्रमाणमाह तुरेति । तुरश्रुतिर्हीत्थम् अत एवैतत्तत्रैव नोक्तं परमश्रुतावनुक्तत्वात् । १२०सु०- पादार्थमुपसंहरति इयमिति । अनु०- इयं विमुक्तिः ।। इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।। देवादीनां देहलयरूपा विमुक्तिः उक्तेति ।। इति श्रीमन्न्यायसुधापरिमे राघवेन्द्रयतिकृते चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः सम्पूर्णः ।। सु०- इति श्रीमत्पूर्णप्रमतिभगवत्पादसुकृते- रनुव्याख्यानस्य प्रगुणजयतीर्थाख्ययतिना । कृतायां टीकायां विषमपदवाक्यार्थविवृतौ चतुर्थेऽध्यायेऽत्रोत्क्रमणचरणः पर्यवसितः ।। इति श्रीमन्न्यायसुधायां चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।।

| verse_id = AV_C04_S02_I1

| id       = AV_C04_S02_I1_Nyayasudha

| text    = अथ चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः १सु०- मार्गो गम्यं चास्मन्पाद उच्यत इति भाष्यम् । तत्प्राक् प्रसङ्गाद्विवृतमपीह अवसरप्राप्तौ विशेषतो विवृणोति उत्क्रान्तेति । अनु०-उत्क्रान्तमार्गश्च विमुक्तगम्यं पादोदितं ये शरीरादुत्क्रान्ता मानुषास्तेषां मार्गो भगवोकगमनार्थः । गम्यमपि तेषामेवेति प्रतीतिनिरासाय उक्तं विमुक्तेति । ये कर्मणो देहाच्च विमुक्ताः तेषां सर्वेषामपि गम्यम् । इदमुभयमेतत्पादोदितम् । २सु०- अत्राधिकरणेषु पूर्वपक्षयुक्तः सिान्तयुक्तश्चाह सुक्रमेति । अनु०- सुक्रमविक्रमौ च । सान्तानिकप्राप्तिरभीष्टता च सौकर्यमित्यन्यमतस्य तर्काः । विशेषसम्प्राप्तिरुरुत्वमाप्तिः क्रमानुरागः कथितानुवृत्तिः । सिान्तनिर्णीतिकराः अन्यमतस्येति जातावेकवचनम् । सिान्तनिर्णीतिकरास्तर्का इति शेषः । सु०- ब्र०सू०-ॐ अप्रतीकालम्बनान्नयतीति बादरायण उभयथा च दोषात्तत्क्रतुश्च ॐ ।। ३सु०-विमुक्तगम्यं प्रतिपादयितुम् इदं सूत्रम् । ताष्ये न विस्पष्टमित्यतः स्पष्टीकरिष्यन् प्रतीकशब्दार्थं तावदाह प्रतीकमिति । अनु०-प्रतीकं देहादिकं आदिपदेन मनःप्रभृतीनां भगवत्प्रतिमानां ग्रहणम् । यद्यपि सूत्रे अप्रतीकालम्बनानां गम्यमुक्तं प्रतीकालम्बनानां तु परिशेषसिम् । तथाऽपि अस्पष्टस्पष्टीकरणार्थं प्रवृत्तत्वात् अभावस्य भावपूर्वकत्वाच्च परिशेषसिमेवार्थमादावाह तद्गतमिति । तद्गतमेव ये नराः । उपासते ते पुरतः समाप्नुयु- र्ब्रह्माणमस्मान्मतिमाप्य विष्णुम् । प्राप्स्यन्त प्रतीकगतमेव विष्णुम् । ते प्रतीकालम्बनाः । पुरतः प्राक् प्रलयकालात् । अस्मात् ब्रह्मणः । मतिं भगवज्ज्ञानविशेषम् । प्राप्स्यन्त प्रलये । इदानीं सूत्रितामप्रतीकालम्बनानां गतिं प्रपञ्चयति अत इति । अतोऽन्येऽपि तमाप्य तस्मा- रिं गता मुक्तिभाजः परान्ते ।। इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः ।। प्रतीकालम्बनेभ्यः अन्ये व्याप्तोपासका अप्रतीकालम्बनाः । प्रथमतः तं विष्णुं आप्य अपि परान्तकाले । तस्माद्विष्णोः तं ब्रह्माणं आप्य हरिं गता भवन्तीति ।। इति श्रीमन्न्यायसुधापरिमे राघवेन्द्रयतिकृते चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः ।। इति श्रीमत्पूर्णप्रमतिभगवत्पादसुकृते- रनुव्याख्यानस्य प्रगुणजयतीर्थाख्ययतिना । कृतायां टीकायां विषमपदवाक्यार्थविवृतौ चतुर्थाध्याये(र्चिःप्रभृति)स्मन् गमनचरणः पर्यवसितः ।। इति श्रीमन्न्यायसुधायां चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः सम्पूर्णः ।।

| verse_id = AV_C04_S04_I16

| id       = AV_C04_S04_I16_Nyayasudha

| text    = अथ चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः १सु०- पादप्रतिपाद्यं तत्सङ्गतिश्च प्रसिैवेत्यतः पूर्वोत्तरपक्षयुक्तरेवाह अतिक्रमेति । अनु०-अतिक्रमोक्तिः कृतिरर्थलाभः परागतिः पारगतिस्तदोकः । समस्तकार्यं वशिता च विश्व- सम्भावना युक्तयस्त्वन्यपक्षे ।। सामान्यरूपं प्रतिभानमुक्ति- राश्चर्यता कृत्रिमताऽस्तदोषः । विशेषक्ऌप्तिः कृतनिश्चयश्च माहात्म्यमित्येव सुनिर्णयार्थाः ।। अन्यपक्षे पूर्वपक्षेषु । सुनिर्णयः सिान्तनिर्णयः अर्थः प्रयोजनं यासां ताः सुनिर्णयार्था युक्तयः ।। ।। अथ अनन्याधिपतित्वाधिकरणम् ।। ब्र०सू०- ॐ अत एव चानन्याधिपतिः ॐ ।। २सु०- इदं (एतत्) सूत्रं कश्चद्व्याख्याति । अत एव चावन्ध्यसङ्कल्पत्वा(देवान)-दन्यानधिपतिर्विद्वान् भवति । नास्यान्योऽधिपतिर्भवतीत्यर्थ इति । तदिदमसदिति भावेनाह अनन्येति । अनु०-अनन्यभृत्यत्वमिहोदितेभ्य- स्त्वन्यस्य भृत्यत्वनिवारणाय । इह सूत्रे मुक्तस्यानन्याधिपतिरिति यत् अनन्यभृत्यत्वं उक्तं तत्तु उदितेभ्यो ये यस्य मुक्तस्य अधिपतित्वेनोदिताः शास्त्रे तेभ्यः अन्यस्य भृत्यो न भवति मुक्त इति प्रतिपादनाय । न तु सर्वथा अधिपतिनिवारणाय । कुतः । अनन्यपदप्रयोगात् । अन्यथाऽपतिरित्यवक्ष्यत् । इतश्चैवमेवेत्याह पतिमिति । पतिं यदेषामपि विष्णुमाह ह्युतामृतत्वस्य पतित्ववाग्घरेः ।। यत् यस्मात् हरेः अमृतत्वस्य उत यत् पतित्वं तस्य वाक् उतामृतत्वस्येशान इति श्रुतिरिति यावत् । विष्णुं एषां मुक्तानां पतिं आह । ततोऽप्युक्त एव सूत्रार्थो नापर इति । ३सु०- अनुमानेनाप्येतमर्थं समर्थयते एतेऽपीति । अनु०-एतेऽपि चान्याधिपतित्वयुक्ता विष्ण्वन्यचित्त्वेन यथा पुमांसः । प्रसिभिाजस्त्वति चानुमैव ह्यभीष्टस््यिै भवतीह निश्चयात् ।। अपि चेति प्रमाणसमुच्चये । एते मुक्ताः । अन्योऽधिपतिर्येषां तेऽन्याधिपतयः । तेषां भावोऽन्याधिपतित्वं तेन युक्ताः । विष्ण्वन्यत्वेन चित्त्वेन जीवत्वेन च । तुशब्दो विशेषार्थः । परकयव्याख्यानानुसारेण अन्याधिपतित्वयुक्ता इति प्रतिज्ञातम् । स्वमते त्वधिपतियुक्ता इत्येव प्रतिज्ञेति । यदि कश्चदुदाहृतश्रुत्यर्थे विप्रतिपद्येत तस्यानुमानेनैवाल(मित्यक्त)मित्यनुमैव चेह मुक्तेष्वभीष्टस्याधिपतिसाहित्यस्य स््यिै भवतीति । कथम् । व्याप्तिपक्षधर्म(त्व)तयोः प्रमितत्वादिति हिशब्दः । मुक्ता अधिपतिरहिता मुक्तत्वात् अवन्ध्यसङ्कल्पत्वात् ईश्वरवदिति अनुमानप्रतिरोध इति चेन्न । मूलप्रकृतावनैकान्त्यात् । विपक्षे बाधकाभावाच्च । तदिदमुक्तं निश्चयादिति । ४सु०- न केवलं मुक्तानां भगवानधिपतिः किं त्वन्येऽपि यथासम्भवं भवन्तीत्याशय-वानाह मुक्तेति । अनु०-मुक्तस्वकयावरयन्तृतास्त मुक्तावपि ब्रह्मपुरःसराणाम् । ब्रह्मपुरःसराणामपि मुक्तौ मुक्ताश्च ते स्वकयाः स्वैः सह मुक्तिं गताश्च तेऽवराश्च मुक्तस्वकयावराः तन्नियन्तृताऽस्त । अमुक्तान् प्रति यन्तृता सर्वथा नास्त । यथाऽऽह सूत्र-कारः विकारावर्ति चेति । मुक्तेष्वपि कल्पान्तरे मुक्तान् स्वकल्पे मुक्तेष्वप्युत्तमान् समांश्च प्रति नास्तीत्यतो मुक्तेत्याद्युक्तम् । अनेन परोदाहृतश्रुतीनां गतिश्चोक्ता भवति । कुत एतदित्यत आह अनेनेति । अनेन देवेन तथाऽमुना च हीष्टे परार्वाक्तनलोकिनामिति । फलं श्रुतिर्ज्ञानत आह अनेन चक्षुरन्तस्थेन देवेन प्रसन्नेन तथा अमुना आदित्यान्तर्गतेन च परार्वाक्तनलोक-वर्तिनां मुक्तानाम् ईष्टे ईशिता भवतीति श्रुतिः ज्ञानतो मुक्तनियन्तृत्वं फलं आह हीति । अत्र अमुना परलोकिनां, अनेन अर्वाक्तनलोकिनामिति ज्ञेयम् । अनेन अथ य एवं विद्वान् इत्याद्यां सोऽमुनैव ये चामुष्मात्पराञ्चो लोकास्तांश्चाप्नोति देवकामांश्च, अथानेनैव ये चैतस्मा-दर्वाञ्चो लोकास्तांश्चाप्नोति मनुष्यकामांश्चेति श्रुतिमुपादत्ते । नन्वस्यां श्रुतावुक्तमिदं ज्ञानफलं मुक्तिगतमित्येतत् कुत इत्यत आह मुक्ताविति । मुक्ता- वेतच्च सर्वाऽशुभनाशलिङ्गात् ।। एतच्च सर्वलोकाप्तिलक्षणं फलं मुक्तावेव । उदेति ह वै सर्वेभ्यः पाप्मभ्यो य एवं वेद इति सर्वपापक्षयलिङ्गात् । न हि मुक्तेरितरत्रैतत्सम्भवति । प्रारब्धपापस्य आमोक्षं विद्यमान-त्वात् । ५सु०- यदिदं सर्वलोकाधिपत्यं मुक्तौ फलमुक्तं तत्सर्वेषामपि मुक्तानामिति प्रतीति-निरासायाह लोकेति । अनु०-लोकाधिपत्यं च विधातुरेव सर्वात्मना सर्वात्मना लोकाधिपत्यं च मुक्तस्य विधातुरेव । अन्येषां यथायोग्यमिति भावः । स्वकयेत्युक्तमनुसन्धेयम् । अत्र प्रमाणमाह इत्याहेति । इत्याह तुरश्रुतिश्च । सा च अन्यत्र द्रष्टव्या । चशब्दो वक्ष्यमाणयुक्तिसमुच्चयार्थः । श्रुत्यन्तरमप्येवमेव व्याख्येयमित्याह सर्व इति । सर्वे बलिं देवगणा वहन्ती- त्येतच्च नान्यस्य तु युक्तिमेति । स वेद ब्रह्म, सर्वेऽस्मै देवा बलिमावहन्तीति श्रुत्युक्तं मुक्तस्य सर्वदेवपूज्यत्वं च अनवधिकं विधातुरेव न सर्वेषामुक्तश्रुतेरेवेत्यर्थः । इतोऽप्येवमित्याह नेति । पूजका अपि हि देवा मुक्ता एव । अमुक्तानां मुक्तसम्बन्धस्य निवारितत्वात् । तथा च सर्वे देवा मुक्ताः सर्वै-र्मुक्तैर्देवैः पूज्यन्त इत्युक्तं स्यात् । एतच्च व्याहतम् । तत एव त(स्यैवोत्त)स्योत्तमत्वस्याधम-त्वस्य क्वाप्यदर्शनात् । अत उक्त एव श्रुत्यर्थः । ६सु०- स्यादेतत् । तांश्चाप्नोतीत्युक्त आप्ता सर्वाशुभनाशलिङ्गावतु मुक्तः । तस्य च अत्र लोकाप्तिरेवोच्यते । न तु मुक्तस्वकयावरयन्तृतेत्यत आह लोका इति । अनु०-लोका इतीहापि तु लोकिनां वचो इह श्रुतौ लोका इति पदं तावत् लोकिनां वचःप्रतिपादकम् । न केवलमाप्ता मुक्तः । लोकपदमपि लोकिविषयमिति अपिशब्दः । तुशब्दो वृत्तिविशेषद्योतकः । यथा मञ्चशब्दो मञ्चस्थेषु पुरुषेषु विद्यते तथा लोकशब्दोऽपि लोकस्थेषु पुरुषेष्वति । अत्र लक्षणाबीजसम्बन्धस्तु स्फुट एव । लाक्षणिकप्रयोगप्रयोजनं वाच्यमित्यत आह लोका इति । लोका इति ह्येव रवः प्रजासु । प्रयुज्यते सर्वजनैः सदैव हिशब्दः प्रसिौ । प्रयोजनानुसन्धानेन विनेति एवशब्दः । रवः शब्दः । प्रजासु प्रजा-विषये । रूढलक्षणैषा तत्र किं प्रयोजनान्वेषणेनेति भावः । अथवा किं लक्षणया । यतो वाचक एव लोकशब्दो जनानामिति भावेनाह लोका इति । सर्वजनैः इति शब्दशक्तिज्ञैः । प्रकारान्तरेण लोकशब्दस्य पुरुषवाचित्वमाह तदिति । तन्मानिनो लोकपदेन चोक्ताः ।। लोकाभिमानिनः । अभिमान्यधिकरणन्यायेनेति भावः । ७सु०- अस्तु लोकशब्दस्य जनेषु वृत्तिः तथाऽप्यस्यां श्रुतौ तद्विवक्षा कुतो ज्ञायते । न तावताऽपीष्टसिःि । मुक्तविषयतायां प्रमाणाभावात् । आप्तिरेव चेहोच्यते न तु तन्नियमन-मित्यत आह तद्गा इति । अनु०-तद्गास्तु मुक्ता इह लोकशब्दा अन्योन्यनाथा इति पैङ्गिनां श्रुतिः ।। तुशब्दोऽवधारणे । इह ये च अमुष्मादित्यस्यां श्रुतौ तद्गाः परावलोकगताः मुक्ता एव लोक इति शब्दो एषां ते लोकशब्दाः । ते चान्योन्यनाथाः उत्तमा अधमानां स्वीयानां नियामका इत्येवमेतच्छतिव्याख्यानरूपा पैङ्गिश्रुतिरस्त । यद्यपि मुक्तस्य विकारावर्तिव्यापारनिषेधादेव एतत् सिम् । तथाऽपि दार्ढ्या श्रुत्युदाहरणम् । एतेन लक्षणापक्षे मुख्ये बाधकं चोक्तं भवति । अभिमानिपक्षे तु भूतपूर्वगत्या मुक्तेषु लोकशब्दो व्याख्येयः । ८सु०- प्रकारान्तरेणास्यां श्रुतौ मुक्तस्य मुक्तनियामकत्वं प्रतिपादयन्नाह अलोकेति । अनु०-अलोकशब्देन विमुक्तिभाजो वाच्याः लोकदोषातीतत्वाद्विदेहत्वाद्वेति भावः । ततः किं प्रकृत इत्यत आह पदमिति । पदं तादृगपीह युक्तम् । इह पराञ्चो लोका अर्वाञ्चो लोका इत्यत्र तादृग् अलोक इत्यपि पदं छेत्तुं युक्तम् । लोका-लोकशब्दयोः संहिताय•ं)ः समानरूपत्वादिति भावः । ९सु०- योगवृत्त्याऽपि लोकशब्दस्य मुक्तेषु वृत्तिः सम्भवतीत्याह लोकेति । अनु०-लोकाभिधाश्चापि यतो हि मुक्ताः प्रकाशरूपाः सततं च सर्वे ।। यतः सर्वेऽपि मुक्ताः सततमपि प्रकाशरूपाः प्रसिाः ततोऽपि लोकाभिधाः । लोकतेः पचाद्यचि कृते रूपमेतत् । दर्शनं प्रकाश इति च नार्थान्तरम् । १०सु०- यदुक्तं प्राग्लोकाभिमानिनो ये मुक्तास्त इह लोकशब्दार्था इति तदसत् । ते हि उत्तमाः । न च तन्नियमनं मुक्तानां सम्भवतीत्यतो मोक्तं विस्मार्षीरित्याह ब्रह्मैवेति । अनु०-ब्रह्मैव लोकाधिपतिर्विमुक्तो भवेदिति प्राह तुरश्रुतिश्च ।। तथा च नानुपपत्तिरिति । ११सु०- एवं स्वमतेन श्रुतिं व्याख्याय यत्परेषां व्याख्यानमादित्यमण्डले परमेश्वर-मुपासीनस्य विदुषः परलोकाधिपत्यं भवति चक्षुष्युपासीनस्यार्वाक्तनलोकाधिपत्यं भवतीति तन्निराकरोति न चेति । अनु०-न चेह विज्ञानफलं समुक्तं लोकाधिपत्यं इह श्रुतौ । लोकाधिपत्यं विज्ञानफलं समुक्तमिति व्याख्यानं न युक्तम् । कुत इत्यत आह रवीति । रविबिम्बगे हरौ । उक्तं पृथक् तच्च पुरैव यस्मात् चशब्देन चक्षुर्गते चेति समुच्चिनोति । यस्मात् कारणात् तत् लोकाधिपत्यं पुरैव पूर्व-वाक्य एव रविबिम्बगे हरौ चक्षुरन्तर्गते च पृथक् विभागेनोक्तम् । आदित्यगतं प्रकृत्य स एष ये चामुष्मात्पराञ्चो लोकास्तेषां चेष्टे (देवे) देवकामानां चेति । तथाऽक्षिगतम् । स एष ये चैत-स्मादर्वाञ्चो लोकास्तेषां चेष्टे मनुष्यकामानां चेति । तस्मान्नेति । एतदुक्तं भवति । न समस्तलोकाधिपत्यं विदुषो युज्यते । तस्य भगवर्मत्वेन अत्रैव उक्तत्वादिति । १२सु०- भगवर्मोऽपि विदुषो भवतीत्यङ्गीकारे को दोष इति चेत् । तत्कं भगवान् स्वीयसर्वलोकाधिपत्यं परित्यज्य विदुषे ददातीति । उत विद्वांसमवान्तरेश्वरं करोतीति । अथ विद्वांस्तादात्म्यं प्राप्नोतीति । नाद्यः । भगवदैश्वर्यस्य समस्तश्रुत्यादौ नित्यत्वावगमात् । किं चैकस्मै विदुषे दत्त-स्वाधिपत्यो भगवानन्यस्मै (विदुषे) किं दद्यात् । सर्वपापक्षयलिङ्गविरोधाच्च ।। अत एव न द्वितीयः । हिरण्यगर्भे तद्युज्यत इति चेन्न । पाप्म(प)शब्देन प्रकृत्यादेर्बन्धस्य विवक्षितत्वात् । अत एवोक्तं सर्वाशुभेति । तस्योदिति नामेति हि परमेश्वरस्योच्छब्दं नामत्वेनोक्तवा तस्य निर्वचनं क्रियते स एष सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदित इति । तत्रोदितत्वमेवोच्छब्दार्थः । कस्मा-दित्यपेक्षायां योग्यं किमपि ग्राह्यम् । न च तत्पापमेवेति नियामकमस्त । अतः सर्वमप्यशुभं तत्र विवक्षितम् । तदेव च विदुषः फलमुच्यते ।। तृतीयं निराकरोति भेद इति । अनु०-भेदोऽमुनेत्यादि च सम्यगुक्तः ।। विदुषः । परमेश्वरादिति शेषः । आदिपदेन अनेनेत्यस्य ग्रहणम् । क्रियाविशेषणं चैतत् । भेदश्चेति सम्बन्धः । सम्यगिति । स्पष्टम् । न हि तदात्मा तत्प्रसादात् तर्मा भवति । १३सु०- भवेदेतत् यदि अमुना अनेनेत्येतत् अमुना देवेन प्रसन्नेन निमित्तेनेति व्याख्या-येत । न चैवम् । किं नाम अमुना रूपेण अमुष्य तादात्म्यं प्राप्य, तथा अनेन रूपेणास्य तादात्म्यं प्राप्येति । न चैवं सति भेदोक्तिरस्तीत्यत आह त्वप्रत्ययमिति । अनु०-त्वप्रत्ययं चाप्यतिहाय नैव रूपेण तेनेति भवेदिहार्थः ।। चशब्दस्तत्समान•र्थ)प्रत्ययान्तरसमुच्चयार्थः । अपिशब्दो रूपेणेति पदस्य । तेन इति अमुना अनेन इति उभयोः ग्रहणम् । अतिहाय प्रवृत्तायामिह श्रुतौ । भवे(देयं प)दयं परस्या-भिलाषः श्रुतिस्तु न तथा वक्ति । यदि खल्वदस्त्वेनादस्तयेदंत्वेनेदन्तयेति भाववाची प्रत्ययः स्यात् । यदि वा(चा)ऽमुना रूपेणात्मना, अनेन रूपेणात्मनेति पदं स्यात् । तदा प्रतीमोऽयमर्थः श्रुत्यभिप्रेत इति । न चैतदस्तीति । १४सु०- ननु भावप्रधाना निर्देशा बहुलमुपलभ्यन्ते । ततो विनाऽपि प्रत्ययेन सोऽर्थो भविष्यति । सोपस्कराणि च वाक्यानि भवन्त । ततो रूपेणेत्यादिपदाध्याहारो वा करिष्यते । को दोष इति चेन्न । निश्चते हि वाक्यार्थे तदुपपद्यते । न च तन्निश्चायकमत्रास्तीत्याशयवान् दोषान्तरमाह भवतीति । अनु०-भवत्यसावित्यणुशब्दमत्र विहाय वाक्यानि बहूनि दोषः । यद्यस्यां श्रुतौ तादात्म्यप्राप्त्या(प्तौ) तदीयं सर्वलोकाधिपत्यमस्य भवतीत्यर्थो विवक्षितः स्यात् । तर्ह्यत्रैतदर्थप्रतिपादने अयं विद्वानसौ परमात्मा भवतीत्येतावदेव वक्तव्यम् । न तु सोऽमुनैवेत्यादिकम् । तादात्म्यप्राप्तौ तर्म(र्म्य)स्य स्वतःसित्वात् । अयं असौ भवतीत्यल्पं शब्दं विहाय बहूनि वाक्यानि प्रयुञ्जानायाः श्रुतेरकुशलत्वदोषः स्यात् । न हि कश्चदल्पीयसा प्रयत्नेन स््यित्यर्थे महान्तं प्रयत्नमातिष्ठमा(नः स)िनो महरिाद्रियते । किं चात्र परमेश्वरः सगुणो वा विवक्षितो निर्गुणो वा । आद्ये न विदुषः तत्तादात्म्यमस्त । परेणा(प्य)नभ्युपगत-त्वात्(मात्) । न द्वितीयः । निर्गुणस्याऽऽदित्यादिपरिच्छेदानुपपत्तेः । ऐश्वर्यासम्भवाच्च । न च तूयङ्गतस्य सर्वलोकाधिपत्यं भवतीति । १५सु०- अपव्याख्याननिराकरणमुपसंहरन् पादार्थं सङ्क्षेपेणाह अत इति । अनु०- अतो जगद्व्यापृतिमन्त एव ब्रह्मादयः पूर्णगुणाः क्रमेण । अमन्दमानन्दमजस्रमेव भुञ्जन्त आत्मीयमजात्समासते ।। जगच्छब्देन स्वी(स्वक)यावरमुक्ता गृह्यन्ते । जगद्व्यापारवर्जमित्येतन्मुक्तेतरजगद्विष-यम् । अतो न तद्विरोध इत्येतदप्यनेन सूचयति । अन्यथा स्वावरमुक्तनियामका एवेत्यवक्ष्यत् । तथा चानन्याधिपतिपदमुक्तार्थमेवेति भावः । आत्मीयं न तु पारमेश्वरम् । अजात् परमेश्वरात् तं अविहायेत्यर्थः । तत्प्रसादादिति वा ।। ।। इति अनन्याधिपतित्वाधिकरणम् ।। ४-४-७ ।। १६सु०- एवं परिसमापितग्रन्थो भगवानाचार्यः स्वप्रतिपादितप्रकारं स्वस्य अति-विशदानादिसार्वज्ञप्रदं निरुपाधिकपरमप्रेमास्पदगुणगणं पुरुषोत्तमं पौनःपुन्येन प्रणमति नम इति । अनु०-नमो नमोऽशेषविशेषपूर्ण- गुणैकधाम्ने पुरुषोत्तमाय । भक्तानुकम्पादतिशुसंवि- द्दात्रेऽनुपाधिप्रियसद्गुणात्मने ।। अशेषविशेषैः पूर्णा ये गुणाः तेषां प्रधानाश्रयाय, भक्ते मयि अनुकम्पात् अनुक्रोशात् । अत एव ताच्छीलिकस्य तृनः प्रयोगः । सद्गुणानुवादेनानुपाधिप्रियत्वं तादात्म्यं च विधीयत इति न पुनरुक्तिः । १७सु०- यथा भगवत्स्वरूपविज्ञानं समस्तपुरुषार्थसाधनं तथा स्वस्वरूपविज्ञानमपि इत्यतः तदाविष्कुर्वन्नाह यस्येति । अनु०-यस्य त्रीण्युदितानि वेदवचने रूपाणि दिव्यान्यलं यस्य वायोः देवस्य वेदवचने बत्थिेत्यादौ अलं दिव्यानि अुतानि त्रीणि रूपाणि उदितानि अमुना वायुना अयं केशवे विषये ग्रन्थः कृतः इत्यन्वयः । १८सु०- कदृशं तस्य मूलरूपं कथम्भूतानि च तानि त्रीणि रूपाणि इत्यत उक्तं बडित्यादि । अनु०-बट्तद्दर्शतमित्थमेव निहितं देवस्य भर्गो महत् । वायो रामवचोनयं प्रथमकं पृक्षो द्वितीयं वपु- र्मध्वो यत्तु तृतीयमेतदमुना ग्रन्थः कृतः केशवे ।। यस्य तन्मूलरूपं बट् बलात्मकं दर्शतं ज्ञानरूपं च । दृशेरौणादिकोऽतच्प्रत्ययः । अनेन वायुशब्दो निरुक्तः । वशब्दो बलवाची । अयतिः गत्यर्थः । गत्यर्थाश्चाव- गत्यर्थाः । तत उण् । वश्चासौ आयुश्चेति वायुरिति । किञ्च भर्गो भरणगमनयोः कर्तृ । डुभृञ् भरणे, गम्लृ गतौ, आभ्यामसुन्प्रत्ययो डिच्च । इदमपि वायुशब्दव्याख्यानम् । वा गतिगन्धनयोः इत्यतः कृवापाजिमिस्वदिसाध्यशूभ्य उणित्युण् । अनेकार्थत्व•तूनां वातिर्भरणेऽपि वर्तते । अपि च महत् श्रेष्ठम् । वयः श्रेष्ठत्व इत्यस्मादुण् । न केवलं मूलरूपमेवं किन्तु यस्यावतारेषु निहितं रूपं इत्थमेव । यस्य प्रथमकं प्रथमं रूपं रामविषयाणि वचांसि मूलरामायणादीनि रामवचांसि तेषां नयं नीयन्ते शिष्येषु प्रवर्त्यन्तेऽनेनेति । एरजित्यच् । यस्य द्वितीयं वपुः पृक्षः । पृच्छदः पृतनावाची प्रसिः । तस्मन्कर्मण्युपपदे क्षै क्षय इत्येतस्मात् आतोऽनुपसर्गे क इति कः । उपपदतकारलोपश्छान्दसः । पुङ्गिं(ङ्गः) च श्रुत्यनु-सारेण । असुन्वा प्रत्ययः । किदिति नपुंसकमेवेदम् । रिपुपृतनाक्षयकारीत्यर्थः । यस्य तृतीयं वपुः एतन्मध्वः । मधुशब्दः सुखवाची । मधु द्यौरस्तु नः पितेति प्रयोगात् । वशब्दः शास्त्रापरपर्यायतीर्थवाची । वातेरवगत्यर्थात्करणे घञर्थे कविधानमिति कः । सुखसाधनं तीर्थमस्येति । स्वरित्यत्रेवोकारलोपः । १९सु०- भगवत्स्वरूपप्रतिपादनेनैव ग्रन्थोपसंहारः समुचित इत्याशयवान् नित्यापरोक्षं भगवन्तं सम्बोध्य स्तौति निःशेषमिति । अनु०-निःशेषदोषरहितकल्याणाखिलसद्गुण । भूतिस्वयम्भुशर्वादिवन्द्यं त्वां नौमि मे प्रियम् ।। इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमत्कृष्णद्वैपायनकृतब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः ।। भूतिः महालक्ष्मीः ।। वचनप्रसूनमाला जयतीर्थाख्येन भिक्षुणा रचिता । ध्रियतां हृदये सदये कमलामहिलेन पूरुषेण ।। १ ।। न वैदुष्यभ्रान्त्या न च वचनचातुर्यकुधिया न मात्सर्यावेशान्न च चपलतादोषवशतः । परं श्राजाड्यादकृषि कृतिमाचार्यवचसि स्खलन्नप्येतस्माज्जगति न हि निन्द्योऽस्म विदुषाम् ।। २ ।। अनुव्याख्याऽमृताम्भोधेः समुत्पन्नाऽतिनिर्मला । इयं न्यायसुधा भौमैर्विबुधैः सेव्यतां सदा ।। ३ ।। इति श्रीमत्पूर्णप्रमतिभगवत्पादसुकृतेरनुव्याख्यानस्य प्रगुणजयतीर्थाख्ययतिना । कृतायां टीकायां विषमपदवाक्यार्थविवृतौ चतुर्थेऽध्यायेऽस्मश्चरमचरणः पर्यवसितः ।। इति श्रीमन्न्यायसुधायां चतुर्थोऽध्यायः सम्पूर्णः ।।