Isha

ईशावास्योपनिषद्भाष्यम्

नित्यानित्यजगद्धात्रे नित्याय ज्ञानमूर्तये ।

पूर्णानन्दाय हरये सर्वयज्ञभुजे नमः ॥ १ ॥

यस्माद् ब्रह्मेन्द्ररुद्रादिदेवतानां श्रियोऽपि च ।

ज्ञानस्फूर्तिः सदा तस्मै हरये गुरवे नमः ॥ २ ॥

स्वायम्भुवो मनुरेतैर्मन्त्रैर्भगवन्तमाकूतिसूनुं यज्ञनामानं विष्णुं तुष्टाव ।

‘स्वायम्भुवः स्वदौहित्रं विष्णुं यज्ञाभिधं मनुः ।

ईशावास्यादिभिर्मन्त्रैस्तुष्टावावहितात्मना ॥

रक्षोभिरुग्रैः संप्राप्तः खादितुं मोचितस्तदा ।

स्तोत्रं श्रुत्वैव यज्ञेन तान् हत्वाऽवध्यतां गतान् ॥

प्रादाद्धि भगवांस्तेषाम् अवध्यत्वं हरः प्रभुः ।

तैर्वध्यत्वं तथाऽन्येषामतः कोऽन्यो हरेः प्रभुः ॥’ इति ब्रह्माण्डे ।

भागवते चायमेवार्थ उक्तः(चायमर्थ एव उक्तः .हृ) ॥

ईशावास्यमिदं सर्वं यत्किञ्च जगत्यां जगत् ।तेन त्यक्तेन भुञ्जीथाः मा गृधः कस्यस्विद् धनम् ॥ १ ॥

ईशस्याऽवासयोग्यम्(ईशस्य वासयोग्यमीशावास्यम्) इशावास्यम् । जगत्यां प्रकृतौ । तेन ईशेन । त्यक्तेन दत्तेन । भुञ्जीथाः । स्वतः प्रवृत्यशक्तत्वाद् ईशावास्यमिदं जगत् ।

‘प्रवृत्तये प्रकृतिगं यस्मात् स प्रकृतीश्वरः । तदधीनप्रवृत्तित्वात् तदीयं सर्वमेव यत् ।

तद्दत्तेनैव भुञ्जीथाः अतो नान्यं प्रयाचयेत् ॥’ इति ब्रह्माण्डे(ब्राह्मे) ॥ १ ॥

कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतगꣳ समाः ।एवं त्वयि नान्यथेतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे ॥ २ ॥

अकुर्वतः कर्म न लिप्यत इति नास्ति -

‘अज्ञस्य कर्म लिप्येत कृष्णोपास्तिमकुर्वतः । ज्ञानिनोऽपि यतो ह्रासः आनन्दस्य भवेद् ध्रुवम् ॥

अतोऽलेपेऽपि लेपः स्याद् अतः कार्यैव सा सदा ॥’ इति नारदीये ॥ २ ॥

असुर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसाऽऽवृताः ।ताꣳस्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति ये के चाऽत्महनो जनाः ॥ ३ ॥

सुष्ठु रमणविरुद्धत्वादसुराणां प्राप्यत्वाच्च असुर्याः । ‘न च(खलु) रमन्त्यहो असदुपासनयाऽऽत्महनः’ इत्युक्तत्वात् ।

ये के च(ये केचनेत्यनेन) इत्यनेन नियम उक्तः । ‘नियमेन तमो यान्ति सर्वेऽपि विमुखा हरौ(विमुखा हरेः)।’ इति च ॥ ३ ॥

अनेजदेकं मनसो जवीयो नैनद् देवा आप्नुवन् पूर्वमर्षत् ।तद् धावतोऽन्यानत्येति तिष्ठत् तस्मिन्नपो मातरिश्वा दधाति ॥ ४ ॥

‘अनेजन्निभर्यत्वात् तदेकं प्राधान्यतस्तथा ।

सम्यग् ज्ञातुमशक्यत्वाद् अगम्यं तत्सुरैरपि ॥ स्वयं तु सर्वानगमत्(सर्वानुगमात्) पूर्वमेव स्वभावतः । अचिन्त्यशक्तितश्चैव सर्वगत्वाच्च तत्परम् ॥ द्रवतोऽत्येति सन्तिष्ठत् तस्मिन् कर्माण्यधान्मरुत् । मारुत्येव यतश्चेष्टा सर्वा तां हरयेर्पयेत्॥’ इति ब्रह्माण्डे ।

‘ऋष= ज्ञाने’ ॥ ४ ॥

तदेजति तन्नेजति तद् दूरे तद्वन्तिके ।तदन्तरस्य सर्वस्य(तदु सर्वस्यास्य) तदु सर्वस्य बाह्यतः ॥ ५ ॥

तदेजति(तत एजति) तत एव एजत्यन्यत् । तत् स्वयं नेजति ।

‘ततो बिभेति सर्वोऽपि न बिभेति हरिः स्वयम् ।

सर्वगत्वात् स दूरे च बाह्येऽन्तश्च समीपगः॥’ इति तत्त्वसंहितायाम् ॥ ५ ॥

यस्तु सर्वाणि भूतान्यात्मन्येवानुपश्यति ।सर्वभूतेषु चाऽत्मानं ततो न विजुगुप्सते ॥ ६ ॥

‘सर्वगं परमात्मानं सर्वं च परमात्मनि । यः पश्येत् स भयाभावान्नाऽत्मानं गोप्तुमिच्छति॥’ इति सौकरायणश्रुतिः ॥ ६ ॥

यस्मिन् सर्वाणि भूतान्यात्मैवाभूद् विजानतः ।तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः ॥ ७ ॥

यस्मिन् परमात्मनि सर्वभूतानि स परमा त्मैव तत्र सर्वभूतेषु अभूत् । एवं सर्वभूतेष्वेकत्वेन परमात्मानं विजानतः को मोहः ?

पूर्वोक्तानुवादेन शोकमोहाभावोऽपि विजानतः(शोकमोहाभावो विजानतः) चात्रोच्यते । अभ्यासश्च सर्वगतत्वस्य तात्पर्यद्योतनार्थः ॥ ७ ॥

स पर्यगाच्छुक्रमकायमव्रणम् अस्नाविरꣳ शुद्धमपापविद्धम् ।कविर्मनीषी परिभूः स्वयम्भूर्याथातथ्यतोऽर्थान् व्यदधाच्छाश्वतीभ्यः समाभ्यः ॥ ८ ॥

‘शुक्रं तच्छोकराहित्याद् अव्रणं नित्यपूर्णतः ।

पावनत्वात् सदा शुद्धम् अकायं लिङ्गवर्जनात् ॥ स्थूलदेहस्य राहित्याद् अस्नाविरम् उदाहृतम्। एवम्भूतोऽपि सार्वज्ञ्यात् कविरित्येव शब्द्यते ॥ ब्रह्मादिसर्वमनसां (प्रकृत्या मनसोऽपि) प्रकृतेर्मनसोऽपि च । ईशितृत्वान्मनीषी स परिभूः सर्वतो वरः ॥ सदाऽनन्याश्रयत्वाच्च स्वयम्भूः परिकीर्तितः । स सत्यं जगदेतादृङ् नित्यमेव प्रवाहतः ॥ अनाद्यनन्तकालेषु प्रवाहैकप्रकारतः(प्रवाहैकप्रकारकम् .हृ) । नियमेनैव ससृजे भगवान् पुरुषोत्तमः ॥ सज्ज्ञानानन्दशीर्षोऽसौ सज्ज्ञानानन्दबाहुकः । सज्ज्ञानानन्ददेहश्च सज्ज्ञानानन्दपादवान् ॥ एवम्भूतो महाविष्णुर्यथार्थं जगदीदृशम् ।

अनाद्यनन्तकालीनं ससर्जाऽत्मेच्छया प्रभुः ॥’ इति वाराहे ॥८॥

अन्धन्तमः प्रविशन्ति येऽविद्यामुपासते ।ततो भूय इव ते तमो य उ विद्यायाꣳ रताः ॥ ९ ॥

अन्यदेवाहुर्विद्ययाऽन्यदाहुरविद्यया ।इति शुश्रुम धीराणां ये नस्तद् विचचक्षिरे ॥ १० ॥

विद्यां चाविद्यां च यस्तद् वेदोभयꣳ सह ।अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्ययाऽमृतमश्नुते ॥ ११ ॥

‘अन्यथोपासका ये तु तमोऽन्धं यान्त्यसंशयम् ।

ततोऽधिकमिव व्यक्तं यान्ति तेषामनिन्दकाः ॥ तस्माद् यथास्वरूपं तु नारायणमनामयम् । अयथार्थस्य निन्दां च ये विदुः सह सज्जनाः(ते हि सज्जनाः) । ‘ते निन्दयाऽयथार्थस्य दुःखाज्ञानादिरूपिणः ॥ दुःखाज्ञानादिसन्तीर्णाः सुखज्ञानादिरूपिणः । यथार्थस्य परिज्ञानात् सुखज्ञानादिरूपताम् ॥

यान्ति(यान्त्येव .हृ) ... ॥ ९-११ ॥

अन्धन्तमः प्रविशन्ति येऽसम्भूतिमुपासते ।ततो भूय इव ते तमो य उ सम्भूत्याꣳ रताः ॥ १२ ॥

अन्यदेवाऽहुः सम्भवादन्यदाहुरसम्भवात् ।इति शुश्रुम धीराणां ये नस्तद् विचचक्षिरे ॥ १३ ॥

‘... एवं सृष्टिकर्तृत्वं नाङ्गीकुर्वन्ति ये हरेः ॥

तेऽपि यान्ति तमो घोरं तथा संहारकर्तृताम् । नाङ्गीकुर्वन्ति तेऽप्येवं तस्मात् सर्वगुणात्मकम् ।

सर्वकर्तारमीशेशं सर्वसंहारकारकम् ॥

सम्भूतिं च विनाशं यस्तद् वेदोभयꣳ सह ।विनाशेन मृत्युं तीर्त्वा सम्भूत्याऽमृतमश्नुते ॥ १४ ॥

‘यो वेद संहृतिज्ञानाद् देहबन्धाद् विमुच्यते ।

सुखज्ञानादिकर्तृत्वज्ञानात्(कर्तृृत्वज्ञानम्) तद् व्यक्तिमाव्रजेत् ॥ सर्वदोषविनिर्मुक्तं गुणरूपं जनार्दनम् । जानीयान्न गुणानां च भागहानिं प्रकल्पयेत् ॥ न मुक्तानामपि हरेः साम्यं विष्णोरभिन्नताम् । नैव प्रचिन्तयेत् तस्माद् ब्रह्मादेः साम्यमेव वा ॥ मानुषादिविरिञ्चान्तं तारतम्यं विमुक्तिगम् ।

ततो विष्णोः परोत्कर्षं सम्यग् ज्ञात्वा विमुच्यते ॥’इति कौर्मे ॥ १४ ॥

हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम् ।तत् त्वं पूषन्नपावृणु सत्यधर्माय दृष्टये ॥ १५ ॥

‘पात्रं हिरण्मयं सूर्यमण्डलं समुदाहृतम् ।

विष्णोः सत्यस्य तेनैव सर्वदाऽपिहितं मुखम् ॥ तत्तु पूर्णत्वतः पूषा विष्णुर्दर्शयति स्वयम् ।

सत्यधर्माय भक्ताय... ॥ १५ ॥

पूषन्नेकर्षे यम सूर्य प्राजापत्य व्यूह रश्मीन् ।समूह तेजो यत् ते रूपं कल्याणतमं तत् ते पश्यामि ॥ १६ ॥

‘.. ... प्रधानज्ञानरूपतः ।

विष्णुरेकऋषिर्ज्ञेयो यमो नियमनाद्धरिः ॥ सूर्यः स सूरिगम्यत्वात् प्राजापत्यः प्रजापतेः ।

विशेषेणैव गम्यत्वाद् ... ॥ १६ ॥

योऽसावसौ पुरुषः सोऽहमस्मि ॥ १७ ॥

‘...अहं चासावहेयतः ।

अस्मि नित्यास्तितामानात् सर्वजीवेषु संस्थितः ॥ स्वयं तु सर्वजीवेभ्यो व्यतिरिक्तः परो हरिः । स क्रतुर्ज्ञानरूपत्वादग्निरङ्गप्रणेतृतः ॥’ इति ब्रह्माण्डे ।

सत्यं ब्रह्म हृदये धारयतीति सत्यधर्मा । एकोऽसौशब्दः प्राणे स्थित इति ॥

..वायुरनिलममृतमथेदं भस्मान्तꣳ शरीरम् ॥ १८ ॥

ओ३म् क्रतो स्मर कृतꣳ स्मर क्रतो स्मर कृतꣳ स्मर ॥ १९ ॥

यस्मिन्नयं(यस्मिन् प्राणे) स्थितः सोऽप्यमृतः। किमु परः! अः= ब्रह्मैव निलयनं यस्य वायोः सो ऽनिलम् ।

‘अतिरोहितविज्ञानाद् वायुरप्यमृतः स्मृतः ।

मुख्यामृतः स्वयं रामः परमात्मा सनातनः ॥’ इति रामसंहितायाम् ॥

‘भक्तानां स्मरणं विष्णोर्नित्यज्ञप्तिस्वरूपतः । अनुग्रहोन्मुखत्वं तु नैवान्यत् क्वचिदिष्यते ॥’इति ब्रह्मतर्के ॥ १७-१९ ॥

अग्ने नय सुपथा राये अस्मान् विश्वानि देव वयुनानि विद्वान् ।युयोध्यस्मज्जुहुराणमेनो भूयिष्ठां ते नम उक्तिं विधेम ॥ २० ॥

इति यज्ञीयमन्त्रोपनिषत् समाप्ता ॥

वयुनं= ज्ञानम् । ‘त्वद्दत्तया(यद्दत्तया) वयुनयेदमचष्ट विश्वम्’ इति वचनात् । जुहुराणं अस्मानल्पीकुर्वत्(अल्पं कुर्वत्) । युयोधि= वियोजय ।

‘यदस्मान् कुरुतेऽत्यल्पांस्तदेनोऽस्मद् वियोजय । नय नो मोक्षवित्तायेत्यस्तौद् यज्ञं मनुः स्वराड्॥’ इति स्कान्दे । ‘युयु= वियोगे’ इति धातुः । भक्तिज्ञानाभ्यां भूयिष्ठां (ते) नम इत्युक्तिं विधेम ॥ पूर्णशक्तिचिदानन्दश्रीतेजःस्पष्टमूर्तये ।

ममाभ्यधिकमित्राय(ममात्यधिकमित्राय) नमो नारायणाय ते ॥

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितम् ईशावास्योपनिषद्भाष्यं सम्पूर्णम् ॥