Bruhadaranyaka: Difference between revisions
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3) |
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3) |
||
| Line 9: | Line 9: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S01_V01" data-block-id="bhashya-BR_C01_S01_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S01_V01" data-block-id="bhashya-BR_C01_S01_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S01_V01_B01" data-verse="BR_C01_S01_V01" data-block-id="BR_C01_S01_V01_B01">श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यप्रणीतं बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यम् | |||
प्राणादेरीशितारं परमसुखनिधिं सर्वदोषव्यपेतं सर्वान्तस्थं सुपूर्णं प्रकृतिपतिमजं सर्वबाह्यं सुनित्यम् । | प्राणादेरीशितारं परमसुखनिधिं सर्वदोषव्यपेतं सर्वान्तस्थं सुपूर्णं प्रकृतिपतिमजं सर्वबाह्यं सुनित्यम् । | ||
सर्वज्ञं सर्वशक्तिं सुरमुनिमनुजाद्यैः सदा सेव्यमानं विष्णुं वन्दे सदाऽहं सकलजगदनाद्यन्तमानन्ददं तम् ॥ १ ॥ | सर्वज्ञं सर्वशक्तिं सुरमुनिमनुजाद्यैः सदा सेव्यमानं विष्णुं वन्दे सदाऽहं सकलजगदनाद्यन्तमानन्ददं तम् ॥ १ ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S01_V01_B01" data-verse="BR_C01_S01_V01" data-block-id="BR_C01_S01_V01_B01">यथा तुष्टाव लक्ष्मीशं सर्गादौ चतुराननः । | |||
तथा जगाद सूर्याय याज्ञवल्क्याय सोऽब्रवीत् ॥ २ ॥</div> | |||
तथा जगाद सूर्याय याज्ञवल्क्याय सोऽब्रवीत् ॥ २ ॥ | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S01_V01_B01" data-verse="BR_C01_S01_V01" data-block-id="BR_C01_S01_V01_B01">वाजिरूपेण सूर्येण प्रोक्तं वाजसनेयकम् । | |||
कण्वाय याज्ञवल्क्योऽदात् काण्वं तेन प्रकीर्तितम् ॥ इति वाराहे ।</div> | |||
कण्वाय याज्ञवल्क्योऽदात् काण्वं तेन प्रकीर्तितम् ॥ इति वाराहे । | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S01_V01_B01" data-verse="BR_C01_S01_V01" data-block-id="BR_C01_S01_V01_B01">अश्वस्वरूपो ब्रह्माऽभूदश्वरूपाज्जनार्दनात् । | |||
तत्र सन्निहितो विष्णुरश्वरूपः स्वयं प्रभुः ॥ | तत्र सन्निहितो विष्णुरश्वरूपः स्वयं प्रभुः ॥ | ||
तयोश्च प्रतिमा मेध्यो यतोऽश्वोऽयं श्रुतौ श्रुतः । | तयोश्च प्रतिमा मेध्यो यतोऽश्वोऽयं श्रुतौ श्रुतः । | ||
सर्वं जगत्तदङ्गेषु तस्मात् सन्निहितं स्मृतम् ॥ | सर्वं जगत्तदङ्गेषु तस्मात् सन्निहितं स्मृतम् ॥ | ||
तयोरङ्गेष्विदं यस्मात् जगत्सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ इति प्रध्याने । | तयोरङ्गेष्विदं यस्मात् जगत्सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ इति प्रध्याने ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S01_V01_B01" data-verse="BR_C01_S01_V01" data-block-id="BR_C01_S01_V01_B01">उच्चैःश्रवाः सन्निहितो मेध्येऽश्वे तत्र केशवः । | |||
तस्मिन्निदं जगत्सर्वं ब्रह्मा चोच्चैःश्रवःस्थितः ॥ इति सौपर्णे ।</div> | |||
तस्मिन्निदं जगत्सर्वं ब्रह्मा चोच्चैःश्रवःस्थितः ॥ इति सौपर्णे । | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S01_V01_B01" data-verse="BR_C01_S01_V01" data-block-id="BR_C01_S01_V01_B01">पर्वताः सिकताश्चैव नद्यः कूपाः सरांसि च । | |||
हविः कपालयूपाद्या देवता एव सर्वशः ॥ | हविः कपालयूपाद्या देवता एव सर्वशः ॥ | ||
तत्तन्नामैव नामैषां भिन्नानामभिमानतः । | तत्तन्नामैव नामैषां भिन्नानामभिमानतः । | ||
नामानि तान्यपि हरेः स हि सर्वगुणाधिकः ॥ इति नारदीये । | नामानि तान्यपि हरेः स हि सर्वगुणाधिकः ॥ इति नारदीये ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S01_V01_B01" data-verse="BR_C01_S01_V01" data-block-id="BR_C01_S01_V01_B01">उषाः शिरो ब्रह्मनाम तत्त्वमस्यादयोऽखिलाः । | |||
सप्तम्यर्थाः समुद्दिष्टाः पञ्चम्यर्थास्तथा श्रुताः ॥ | सप्तम्यर्थाः समुद्दिष्टाः पञ्चम्यर्थास्तथा श्रुताः ॥ | ||
षष्ठ्यर्थाश्च चतुर्थ्यर्थास्तृतीयार्थाश्च सर्वशः । | षष्ठ्यर्थाश्च चतुर्थ्यर्थास्तृतीयार्थाश्च सर्वशः । | ||
| Line 66: | Line 39: | ||
ऐक्यार्था नैव ते सर्वे भिन्नरूपाः यतः सदा । | ऐक्यार्था नैव ते सर्वे भिन्नरूपाः यतः सदा । | ||
ईशाङ्गवाचिनो वा स्युस्तेषामेव तदर्थतः ॥ | ईशाङ्गवाचिनो वा स्युस्तेषामेव तदर्थतः ॥ | ||
सप्तसु प्रथमा यस्मात् तत्तद्योग्यार्थता भवेत् ॥ इति ब्रह्मतर्के । | सप्तसु प्रथमा यस्मात् तत्तद्योग्यार्थता भवेत् ॥ इति ब्रह्मतर्के ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S01_V01_B01" data-verse="BR_C01_S01_V01" data-block-id="BR_C01_S01_V01_B01">अङ्गप्रत्यङ्गशो व्याप्तो विष्णुरेव तुरङ्गमे । | |||
अतो विष्ण्वङ्गगं सर्वं मेध्याङ्गस्थमुदीरितम् ॥ इति च ।</div> | |||
अतो विष्ण्वङ्गगं सर्वं मेध्याङ्गस्थमुदीरितम् ॥ इति च । | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S01_V01_B01" data-verse="BR_C01_S01_V01" data-block-id="BR_C01_S01_V01_B01">पुनरप्यश्वस्य मेध्यस्येतिवचनं कस्यचिदश्वस्यैवमासीदितीतिहासरूपेण नोच्यते किन्तु सर्वमेध्यानामेवमिति ज्ञापनार्थम् ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S01_V01_B01" data-verse="BR_C01_S01_V01" data-block-id="BR_C01_S01_V01_B01">सर्वव्यक्तिष्वभिव्याप्त्यै तात्पर्याधिक्यवित्तये । | |||
प्रतीतानुपपत्तेरप्यभासत्वविवक्षया ॥ | प्रतीतानुपपत्तेरप्यभासत्वविवक्षया ॥ | ||
पुनर्वचनमुद्दिष्टं शतशोऽपि पृथक् पृथक् ॥ इति च । | पुनर्वचनमुद्दिष्टं शतशोऽपि पृथक् पृथक् ॥ इति च ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S01_V01_B01" data-verse="BR_C01_S01_V01" data-block-id="BR_C01_S01_V01_B01">विष्णोः पुरीषस्थानीया काठिन्यात् पृथिवी श्रुता । | |||
तत्स्थत्वात् सिकताः सर्वा उवध्यस्थाः प्रकीर्तिताः ॥ | तत्स्थत्वात् सिकताः सर्वा उवध्यस्थाः प्रकीर्तिताः ॥ | ||
उर्व्यास्तु पादगत्वेऽपि नोवध्यत्वं विरुध्यते । | उर्व्यास्तु पादगत्वेऽपि नोवध्यत्वं विरुध्यते । | ||
यतस्तदभिमानिन्यो देवता अनुकीर्तिताः ॥ | यतस्तदभिमानिन्यो देवता अनुकीर्तिताः ॥ | ||
तासां च बहुरूपत्वादैश्वर्याच्च परेशितुः । इति च । | तासां च बहुरूपत्वादैश्वर्याच्च परेशितुः । इति च ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S01_V01_B01" data-verse="BR_C01_S01_V01" data-block-id="BR_C01_S01_V01_B01">अवान्तरदिशो विष्णोरस्थिपुच्छान्युदाहृताः । | |||
पूर्वपश्चार्धभेदेन दिशः पार्श्वे प्रकीर्तिते ॥ | पूर्वपश्चार्धभेदेन दिशः पार्श्वे प्रकीर्तिते ॥ | ||
शिरश्च पादमूलानि पुच्छं षडृतवः स्मृताः । | शिरश्च पादमूलानि पुच्छं षडृतवः स्मृताः । | ||
संवत्सराभिमानी च ब्रह्मा सर्वशरीरगः ॥ | संवत्सराभिमानी च ब्रह्मा सर्वशरीरगः ॥ | ||
क्लोमानश्च यकृच्चैव मांसी गिर्यभिमानिनः । | क्लोमानश्च यकृच्चैव मांसी गिर्यभिमानिनः । | ||
आन्त्रेषु नद्यः सर्वाश्च सोऽयं विष्णुः सनातनः ॥ इति च । | आन्त्रेषु नद्यः सर्वाश्च सोऽयं विष्णुः सनातनः ॥ इति च ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S01_V01_B01" data-verse="BR_C01_S01_V01" data-block-id="BR_C01_S01_V01_B01">नभोऽभिमानी विघ्नेशो विष्णोर्मांसाश्रितः सदा । | |||
अन्तरिक्षाभिमानी च तत्सूनुरुदरे स्थितः ॥ इति च ॥ १ ॥</div> | |||
अन्तरिक्षाभिमानी च तत्सूनुरुदरे स्थितः ॥ इति च ॥ १ ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 122: | Line 70: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S01_V02" data-block-id="bhashya-BR_C01_S01_V02"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S01_V02" data-block-id="bhashya-BR_C01_S01_V02"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S01_V02_B01" data-verse="BR_C01_S01_V02" data-block-id="BR_C01_S01_V02_B01">अश्वपूर्वापरौ होम्यौ महिमानौ ग्रहौ स्मृतौ । | |||
अहोरात्राभिमन्तारौ तयोरप्यभिमानिनौ ॥ | अहोरात्राभिमन्तारौ तयोरप्यभिमानिनौ ॥ | ||
कामश्चाथ रतिश्चैव विष्णुब्रह्मशरीरजौ । | कामश्चाथ रतिश्चैव विष्णुब्रह्मशरीरजौ । | ||
| Line 137: | Line 82: | ||
हत्वा याति यतः शत्रून् हरिस्तस्मात् हयः स्मृतः । | हत्वा याति यतः शत्रून् हरिस्तस्मात् हयः स्मृतः । | ||
सर्वदा युद्धकर्तृत्वाद्वाजी चापि प्रकीर्तितः ॥ | सर्वदा युद्धकर्तृत्वाद्वाजी चापि प्रकीर्तितः ॥ | ||
अर्वाऽभिगमनादुक्त आशुत्वादश्व उच्यते ॥ इति वैहायसे । | अर्वाऽभिगमनादुक्त आशुत्वादश्व उच्यते ॥ इति वैहायसे ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S01_V02_B01" data-verse="BR_C01_S01_V02" data-block-id="BR_C01_S01_V02_B01">तेषां तेषां वाहनेषु स्थित्वा तत्तत्कर्मकर्तृत्वात् तत्तन्नामा ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S01_V02_B01" data-verse="BR_C01_S01_V02" data-block-id="BR_C01_S01_V02_B01">पतन्ति नियतं हन्तुं देवाश्वाः शत्रुमूर्धसु । | |||
वेगाधिका आसुराश्वा वेगमात्रं नृवाहनः ॥ इति स्कान्दे ।</div> | |||
वेगाधिका आसुराश्वा वेगमात्रं नृवाहनः ॥ इति स्कान्दे । | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S01_V02_B01" data-verse="BR_C01_S01_V02" data-block-id="BR_C01_S01_V02_B01">गन्धर्वास्तु सदा युद्धरता देवानुगा यतः । | |||
तदशक्तौ तु देवानां युध्यन्ते स्वामिनो यतः ॥ | तदशक्तौ तु देवानां युध्यन्ते स्वामिनो यतः ॥ | ||
केचिद् गानरता नित्यं गन्धर्वा नर्तकाः परे । | केचिद् गानरता नित्यं गन्धर्वा नर्तकाः परे । | ||
केचिद् वाद्यरता नित्यं चारणा देवचारकाः ॥ इति च ॥ | केचिद् वाद्यरता नित्यं चारणा देवचारकाः ॥ इति च ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 168: | Line 100: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S02_V01" data-block-id="bhashya-BR_C01_S02_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S02_V01" data-block-id="bhashya-BR_C01_S02_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V01_B01" data-verse="BR_C01_S02_V01" data-block-id="BR_C01_S02_V01_B01">सर्वसंहारकं विष्णुं देवीं जीवांस्तथैव च । | |||
कालं त्रिगुणसाम्यं च कर्माणि प्राणमिन्द्रियम् ॥ संस्कारं चैव वेदांश्च नर्ते किञ्चिल्लये त्वभूत् ॥ इति ब्रह्मतर्के ।</div> | |||
कालं त्रिगुणसाम्यं च कर्माणि प्राणमिन्द्रियम् ॥ संस्कारं चैव वेदांश्च नर्ते किञ्चिल्लये त्वभूत् ॥ इति ब्रह्मतर्के । | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V01_B01" data-verse="BR_C01_S02_V01" data-block-id="BR_C01_S02_V01_B01">लयकाले परमात्मनैवावृतमासीत् ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V01_B01" data-verse="BR_C01_S02_V01" data-block-id="BR_C01_S02_V01_B01">अशनं जगदेतद्यन्नयत्यात्मेच्छया हरिः । | |||
अशनाया ततः प्रोक्त उदन्या कर्मनामकः ॥ इति ब्राह्मे ।</div> | |||
अशनाया ततः प्रोक्त उदन्या कर्मनामकः ॥ इति ब्राह्मे । | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V01_B01" data-verse="BR_C01_S02_V01" data-block-id="BR_C01_S02_V01_B01">अन्यत्र नेतृत्वप्रतीतावपि श्रुतिप्रसिद्धेः स एव नेतेत्याह अशनाया हि मृत्युरिति ॥ तत्तत एव मनोऽकुरुत यतः स्वयमेवासीन्नान्यत् । आत्मवान् स्यामित्यैच्छत् । शरीरवान् त्स्यामिति । अप्सृष्ट्यर्थं मनोऽकुरुत ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V01_B01" data-verse="BR_C01_S02_V01" data-block-id="BR_C01_S02_V01_B01">ऐच्छद्विष्णुरदेहः सन् देहवान्त्स्यामिति प्रभुः । | |||
यतो देह इदं सर्वं तस्य विष्णोरदेहिनः ॥ | यतो देह इदं सर्वं तस्य विष्णोरदेहिनः ॥ | ||
तद्वशत्वात् स्वयं देवश्चिदानन्दशरीरकः । | तद्वशत्वात् स्वयं देवश्चिदानन्दशरीरकः । | ||
| Line 204: | Line 117: | ||
अतोऽर्चतो यतो जाता आपोऽतोऽर्चनसाधनाः ॥ | अतोऽर्चतो यतो जाता आपोऽतोऽर्चनसाधनाः ॥ | ||
अन्यथा कर्तुमीशोऽपि क्रीडया तत्तदात्मकम् । | अन्यथा कर्तुमीशोऽपि क्रीडया तत्तदात्मकम् । | ||
कर्तुं तत्तत्प्रवृत्तिः संस्तत्करोति स्वयं प्रभुः ॥ इति ब्रह्माण्डे । | कर्तुं तत्तत्प्रवृत्तिः संस्तत्करोति स्वयं प्रभुः ॥ इति ब्रह्माण्डे ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V01_B01" data-verse="BR_C01_S02_V01" data-block-id="BR_C01_S02_V01_B01">मे सर्वाहेयस्य विष्णोः ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V01_B01" data-verse="BR_C01_S02_V01" data-block-id="BR_C01_S02_V01_B01">अस्मच्छब्दगतैर्विष्णुर्वाच्यः सप्तविभक्तिभिः । | |||
सर्वाहेयत्वतस्त्वेकः सर्वस्य प्रतियोगितः ॥ | सर्वाहेयत्वतस्त्वेकः सर्वस्य प्रतियोगितः ॥ | ||
युष्मच्छब्दाभिधेयश्च तच्छब्दैश्च परोक्षतः । | युष्मच्छब्दाभिधेयश्च तच्छब्दैश्च परोक्षतः । | ||
| Line 222: | Line 127: | ||
जीवेस्थितेन रूपेण हृद्गतेन द्विधोच्यते । | जीवेस्थितेन रूपेण हृद्गतेन द्विधोच्यते । | ||
भिन्नोऽपि सर्वजीवेभ्यः सर्ववस्तुभ्य एव च ॥ | भिन्नोऽपि सर्वजीवेभ्यः सर्ववस्तुभ्य एव च ॥ | ||
पूर्णानन्दादिरूपस्य कुतोऽल्पसुखिनैकता ॥ इति ब्रह्मतर्के । | पूर्णानन्दादिरूपस्य कुतोऽल्पसुखिनैकता ॥ इति ब्रह्मतर्के ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V01_B01" data-verse="BR_C01_S02_V01" data-block-id="BR_C01_S02_V01_B01">उदकं सुखहेतुत्वात् कमित्येवाभिधीयते । | |||
तदेव ह्यर्चतो जातमतोऽर्क इति कीर्त्यते ॥ इति व्यासनिरुक्ते ।</div> | |||
तदेव ह्यर्चतो जातमतोऽर्क इति कीर्त्यते ॥ इति व्यासनिरुक्ते । | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V01_B01" data-verse="BR_C01_S02_V01" data-block-id="BR_C01_S02_V01_B01">अर्चतो जातं सुखसाधनं चेत्यर्क इत्यर्थः । कं सुखमस्मै भवति ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V01_B01" data-verse="BR_C01_S02_V01" data-block-id="BR_C01_S02_V01_B01">अपां हि सुखहेतूनां वेद विष्णोर्जनिं हि सः । | |||
स मुक्तः सुखभागेव स्याद्विष्णोस्तु प्रसादतः ॥ इति माहात्म्ये ॥ १</div> | |||
स मुक्तः सुखभागेव स्याद्विष्णोस्तु प्रसादतः ॥ इति माहात्म्ये ॥ १ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 249: | Line 141: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S02_V02" data-block-id="bhashya-BR_C01_S02_V02"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S02_V02" data-block-id="bhashya-BR_C01_S02_V02"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V02_B01" data-verse="BR_C01_S02_V02" data-block-id="BR_C01_S02_V02_B01">अर्कशब्दस्यादित्ये प्रसिद्धत्वादप्शब्दोऽपि तत्रेत्याशङ्कां निवर्तयितुमापो वा अर्क इति पुनर्वचनम् । नादित्येऽर्कशब्दः किन्त्वप्स्वेवार्कशब्द इत्यर्थः । शरो मण्डः ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V02_B01" data-verse="BR_C01_S02_V02" data-block-id="BR_C01_S02_V02_B01">फेनरूपस्तु यो मण्डो जलस्यासौ सुसंहतः । | |||
पृथिवीत्वं समापन्नस्तस्यां शिश्ये जनार्दनः ॥ | पृथिवीत्वं समापन्नस्तस्यां शिश्ये जनार्दनः ॥ | ||
ततः स चिन्तयामास स्यादग्निरिति देवराट् । | ततः स चिन्तयामास स्यादग्निरिति देवराट् । | ||
तच्चिन्तनात् समुत्पन्नो वायुरग्न्यभिधानवान् ॥ | तच्चिन्तनात् समुत्पन्नो वायुरग्न्यभिधानवान् ॥ | ||
अग्रजत्वादग्रणीत्वाद्वायोरग्नित्वमिष्यते ॥ इति प्रवृत्ते ॥ | अग्रजत्वादग्रणीत्वाद्वायोरग्नित्वमिष्यते ॥ इति प्रवृत्ते ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V02_B01" data-verse="BR_C01_S02_V02" data-block-id="BR_C01_S02_V02_B01">शक्तिविस्रंसने चापि शयने चापि कीर्तितः । | |||
श्रमशब्दो हरेर्नैव शक्तिविस्रंसनं क्वचित् ॥ | श्रमशब्दो हरेर्नैव शक्तिविस्रंसनं क्वचित् ॥ | ||
अतो हरेः श्रमो नाम शयनं सम्प्रकीर्तितम् ॥ इति ब्रह्मतर्के । | अतो हरेः श्रमो नाम शयनं सम्प्रकीर्तितम् ॥ इति ब्रह्मतर्के ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V02_B01" data-verse="BR_C01_S02_V02" data-block-id="BR_C01_S02_V02_B01">तस्यामश्राम्यदिति साधिकरणत्वाच्च शयनं युक्तम् । न हि पृथिव्यां श्रमो नामान्तःकरणधर्मो युज्यते । अधिकरणपरम्पराकल्पनं च क्लिष्टकल्पनम् ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V02_B01" data-verse="BR_C01_S02_V02" data-block-id="BR_C01_S02_V02_B01">सृष्ट्वा स पृथिवीं विष्णुः शेतेऽनन्तेऽब्धिमध्यगः । | |||
तस्यां पृथिव्यां श्वेताख्ये द्वीपे मुक्तैरुपासिते ॥ इति मुक्तिसंहितायाम् ।</div> | |||
तस्यां पृथिव्यां श्वेताख्ये द्वीपे मुक्तैरुपासिते ॥ इति मुक्तिसंहितायाम् । | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V02_B01" data-verse="BR_C01_S02_V02" data-block-id="BR_C01_S02_V02_B01">तप्त आलोचनायुक्तस्तस्मात् कार्र्यार्थकामना । | |||
तप्तता तु हरेरुक्ता कुतो दुःखं हरेः प्रभोः ॥ इति ब्रह्मतर्के ।</div> | |||
तप्तता तु हरेरुक्ता कुतो दुःखं हरेः प्रभोः ॥ इति ब्रह्मतर्के । | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V02_B01" data-verse="BR_C01_S02_V02" data-block-id="BR_C01_S02_V02_B01">तेजोरसः जगतः सामर्थ्यसारभूतः ॥ २ ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 303: | Line 167: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S02_V03" data-block-id="bhashya-BR_C01_S02_V03"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S02_V03" data-block-id="bhashya-BR_C01_S02_V03"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V03_B01" data-verse="BR_C01_S02_V03" data-block-id="BR_C01_S02_V03_B01">वायुरग्निरिति प्रोक्तो ह्यग्रणीत्वादथाङ्गिनाम् । | |||
नेतृत्वाददनाच्चापि तस्य स्रष्टा जनार्दनः ॥ | नेतृत्वाददनाच्चापि तस्य स्रष्टा जनार्दनः ॥ | ||
स वायुर्वायुरूपेण जगत्पाति शरीरगः । | स वायुर्वायुरूपेण जगत्पाति शरीरगः । | ||
| Line 319: | Line 180: | ||
पार्श्वतः पृष्ठतश्चैव शिरश्चोदकसंस्थितम् ॥ | पार्श्वतः पृष्ठतश्चैव शिरश्चोदकसंस्थितम् ॥ | ||
आकाशमुदरे तस्य द्यौः पृष्ठे संस्थिता विभोः । | आकाशमुदरे तस्य द्यौः पृष्ठे संस्थिता विभोः । | ||
एवंविद्वांस्तु यत्रैति तत्रैव प्रतितिष्ठति ॥ इति प्रभञ्जने । | एवंविद्वांस्तु यत्रैति तत्रैव प्रतितिष्ठति ॥ इति प्रभञ्जने ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V03_B01" data-verse="BR_C01_S02_V03" data-block-id="BR_C01_S02_V03_B01">स्थानेच्छा चेत् तत्रैव प्रतितिष्ठति । | |||
उपास्ते कूर्मरूपं यो वायुं संस्थितिमाप्नुयात् । | उपास्ते कूर्मरूपं यो वायुं संस्थितिमाप्नुयात् । | ||
इच्छया विनिवृत्तिं वा लोकं चावृत्तिवर्जितम् ॥ इत्यध्यात्मे । | इच्छया विनिवृत्तिं वा लोकं चावृत्तिवर्जितम् ॥ इत्यध्यात्मे ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V03_B01" data-verse="BR_C01_S02_V03" data-block-id="BR_C01_S02_V03_B01">स एष प्राणस्त्रेधा विहित इति वचनाच्च वायुः । | |||
बिभर्त्यण्डं हरिः कूर्मस्त्वण्डे चाप्युदकं महत् । | बिभर्त्यण्डं हरिः कूर्मस्त्वण्डे चाप्युदकं महत् । | ||
उदके कूर्मरूपस्य वायुः पुच्छं समाश्रितः ॥ | उदके कूर्मरूपस्य वायुः पुच्छं समाश्रितः ॥ | ||
वायोः पुच्छं समाश्रित्य शेषस्तु पृथिवीमिमाम् । | वायोः पुच्छं समाश्रित्य शेषस्तु पृथिवीमिमाम् । | ||
बिभर्ति तस्यां च जगदिदं सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ इति वैभवे । | बिभर्ति तस्यां च जगदिदं सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ इति वैभवे ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V03_B01" data-verse="BR_C01_S02_V03" data-block-id="BR_C01_S02_V03_B01">वायोस्तु कूर्मरूपस्य पूर्वतश्चोदके मुखम् । | |||
आग्नेयेशानगौ बाहू पादौ निर्ऋतिवायुगौ ॥ इति प्रकृष्टे ॥ ३ ॥</div> | |||
आग्नेयेशानगौ बाहू पादौ निर्ऋतिवायुगौ ॥ इति प्रकृष्टे ॥ ३ ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 351: | Line 199: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S02_V04" data-block-id="bhashya-BR_C01_S02_V04"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S02_V04" data-block-id="bhashya-BR_C01_S02_V04"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V04_B01" data-verse="BR_C01_S02_V04" data-block-id="BR_C01_S02_V04_B01">आत्मा, ब्रह्मा मे द्वितीयो जायेतेत्यकामयत । वायुरेव ब्रह्मा भवतीति दर्शयितुं वायोः सृष्टिः प्रथममुक्ता ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V04_B01" data-verse="BR_C01_S02_V04" data-block-id="BR_C01_S02_V04_B01">वायुरेव यतो ब्रह्मपदं नियमतो व्रजेत् । | |||
सहैव जननेऽप्यस्मात्पूर्वं वायोर्जनिं वदेत् । | सहैव जननेऽप्यस्मात्पूर्वं वायोर्जनिं वदेत् । | ||
क्वचित्तु ब्रह्मणः पूर्वं प्राधान्यात् तत्पदस्य च ॥ इति ब्रह्मतर्के । | क्वचित्तु ब्रह्मणः पूर्वं प्राधान्यात् तत्पदस्य च ॥ इति ब्रह्मतर्के ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V04_B01" data-verse="BR_C01_S02_V04" data-block-id="BR_C01_S02_V04_B01">आत्मा विरिञ्चः सुमनाः सुधौतश्चेति कथ्यते । | |||
ब्रह्मा चतुर्मुखश्चेति पूर्वजो यः प्रजापतिः ॥ इति शब्दनिर्णये ।</div> | |||
ब्रह्मा चतुर्मुखश्चेति पूर्वजो यः प्रजापतिः ॥ इति शब्दनिर्णये । | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V04_B01" data-verse="BR_C01_S02_V04" data-block-id="BR_C01_S02_V04_B01">स मनसा स्वेच्छया वाचं श्रियं देवीं मिथुनं समभवत् । | |||
मम द्वितीयो जायेत ब्रह्मेति भगवान् परः । | मम द्वितीयो जायेत ब्रह्मेति भगवान् परः । | ||
वेदाभिमानिनीं देवीं श्रियं समभवत् प्रभुः ॥ | वेदाभिमानिनीं देवीं श्रियं समभवत् प्रभुः ॥ | ||
| Line 382: | Line 215: | ||
तं गर्भमुदरे बिभ्रद्यावत्संवत्सरं रमा । | तं गर्भमुदरे बिभ्रद्यावत्संवत्सरं रमा । | ||
तं जातमत्तुं स्वमुखं विदार्य पुरुषोत्तमः ॥ | तं जातमत्तुं स्वमुखं विदार्य पुरुषोत्तमः ॥ | ||
श्रुत्वा रावं पुनस्तस्य व्यदधात् सृष्टये प्रभुः ॥ इति कारणविवेके । | श्रुत्वा रावं पुनस्तस्य व्यदधात् सृष्टये प्रभुः ॥ इति कारणविवेके ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V04_B01" data-verse="BR_C01_S02_V04" data-block-id="BR_C01_S02_V04_B01">बिन्दुलोपेनाशनाया मृत्युरित्यर्थः । अशनाया हि मृत्युः इत्युक्तम् । सर्वाशननेतेत्यर्थे बिन्दुः । आधिक्येऽधिकमिति सूत्रात् । सम्यगात्मनो वत्सभूतान् देवादीन् रमयतीति संवत्सरः ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V04_B01" data-verse="BR_C01_S02_V04" data-block-id="BR_C01_S02_V04_B01">ब्रह्मणो भाणिति वचो निःसृतं भयतो मुखात् । | |||
तस्याभिमानिनी देवी तदैवोत्था चतुर्मुखात् ॥ | तस्याभिमानिनी देवी तदैवोत्था चतुर्मुखात् ॥ | ||
वागीश्वरीति तामाहुर्वाचं चापि सरस्वतीम् ॥ इति भावतत्त्वे । | वागीश्वरीति तामाहुर्वाचं चापि सरस्वतीम् ॥ इति भावतत्त्वे ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V04_B01" data-verse="BR_C01_S02_V04" data-block-id="BR_C01_S02_V04_B01">तदभिमानित्वात् सैव वागित्युच्यते । भारूपो णरूपश्चेति भगवान् भाण् । तद्व्यञ्चकत्वाद् भणनं वाक् ॥ ४ ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 409: | Line 229: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S02_V05" data-block-id="bhashya-BR_C01_S02_V05"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S02_V05" data-block-id="bhashya-BR_C01_S02_V05"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V05_B01" data-verse="BR_C01_S02_V05" data-block-id="BR_C01_S02_V05_B01">अभिमंस्ये लीनं करिष्ये चेत् ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V05_B01" data-verse="BR_C01_S02_V05" data-block-id="BR_C01_S02_V05_B01">मानं ज्ञानं लयश्चैव मर्यादा चैव कथ्यते । | |||
उत्पादनं च सङ्ख्यानं बलं च क्वचिदुच्यते ॥ इति शब्दनिर्णये ।</div> | |||
उत्पादनं च सङ्ख्यानं बलं च क्वचिदुच्यते ॥ इति शब्दनिर्णये । | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V05_B01" data-verse="BR_C01_S02_V05" data-block-id="BR_C01_S02_V05_B01">वेदाभिमानिनः सर्वास्तथा यज्ञाभिमानिनः । | |||
गायत्र्यामसृजद् ब्रह्मा स्वभार्यायां प्रजास्तथा ॥ इति प्रकाशिकायाम् ।</div> | |||
गायत्र्यामसृजद् ब्रह्मा स्वभार्यायां प्रजास्तथा ॥ इति प्रकाशिकायाम् । | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V05_B01" data-verse="BR_C01_S02_V05" data-block-id="BR_C01_S02_V05_B01">यद्यद्ब्रह्माऽसृजत् पूर्वं तत्तदत्ति जनार्दनः । | |||
अदितिर्नाम तेनासौ भगवान् पुरुषोत्तमः ॥ | अदितिर्नाम तेनासौ भगवान् पुरुषोत्तमः ॥ | ||
उपास्ते यः परं देवमेवमत्तीति सर्वदा । | उपास्ते यः परं देवमेवमत्तीति सर्वदा । | ||
| Line 438: | Line 243: | ||
ब्रह्मरुद्रसुपर्णानां सर्वात्तृत्वं विशेषतः । | ब्रह्मरुद्रसुपर्णानां सर्वात्तृत्वं विशेषतः । | ||
प्रायेणात्तृत्वमिन्द्रादेरन्येषां दर्शनादिकम् ॥ | प्रायेणात्तृत्वमिन्द्रादेरन्येषां दर्शनादिकम् ॥ | ||
बहुलस्येति योग्यत्वभेदादत्तृत्वमिष्यते ॥ इति मान्यसंहितायाम् । | बहुलस्येति योग्यत्वभेदादत्तृत्वमिष्यते ॥ इति मान्यसंहितायाम् ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V05_B01" data-verse="BR_C01_S02_V05" data-block-id="BR_C01_S02_V05_B01">आत्मनो यादृशा भोगा भोक्तुं योग्या हि तादृशान् । | |||
भोक्ता विष्णुरिति ध्यायेत् सर्वात्तृत्वं हरेः स्मरेत् ॥ | भोक्ता विष्णुरिति ध्यायेत् सर्वात्तृत्वं हरेः स्मरेत् ॥ | ||
देवतानां च सर्वेषां सर्वात्तिध्यानमिष्यते ॥ इति प्रवृत्ते ॥ ५ ॥ | देवतानां च सर्वेषां सर्वात्तिध्यानमिष्यते ॥ इति प्रवृत्ते ॥ ५ ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 453: | Line 253: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S02_V06" data-block-id="bhashya-BR_C01_S02_V06"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S02_V06" data-block-id="bhashya-BR_C01_S02_V06"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V06_B01" data-verse="BR_C01_S02_V06" data-block-id="BR_C01_S02_V06_B01">इच्छतो विष्णुयजनं ब्रह्मणः साधनास्मृतेः । | |||
श्रमात् तापाच्च देहं तं त्यक्तुमिच्छा बभूव ह ॥ | श्रमात् तापाच्च देहं तं त्यक्तुमिच्छा बभूव ह ॥ | ||
इच्छया चाप्युदक्रामत् प्राणैः सह पितामहः । | इच्छया चाप्युदक्रामत् प्राणैः सह पितामहः । | ||
| Line 463: | Line 260: | ||
तापे प्राणा निःसरन्ति सा च क्रीडा विभोः स्मृता ॥ | तापे प्राणा निःसरन्ति सा च क्रीडा विभोः स्मृता ॥ | ||
बृंहमाणं शरीरं तु पुनर्दृष्ट्वा पितामहः । | बृंहमाणं शरीरं तु पुनर्दृष्ट्वा पितामहः । | ||
प्रवेष्टुं तच्छरीरं च कामयामास स प्रभुः ॥ | प्रवेष्टुं तच्छरीरं च कामयामास स प्रभुः ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 470: | Line 266: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S02_V07" data-block-id="bhashya-BR_C01_S02_V07"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S02_V07" data-block-id="bhashya-BR_C01_S02_V07"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V07_B01" data-verse="BR_C01_S02_V07" data-block-id="BR_C01_S02_V07_B01">पुनस्तस्मिन् प्रवेशाय शवरूपस्य मेध्यताम् । | |||
ऐच्छत् तेनैव देही स्यामिति तस्मिन् विवेश च ॥ | ऐच्छत् तेनैव देही स्यामिति तस्मिन् विवेश च ॥ | ||
तस्मिन् प्रविश्य स ब्रह्मा द्वितीयं वपुरग्रहीत् । | तस्मिन् प्रविश्य स ब्रह्मा द्वितीयं वपुरग्रहीत् । | ||
| Line 484: | Line 277: | ||
अश्वो भूत्वा यतो मेध्यः सोऽभवत् तेन वा स्मृतः ॥ | अश्वो भूत्वा यतो मेध्यः सोऽभवत् तेन वा स्मृतः ॥ | ||
मेधो यज्ञः समुद्दिष्टो याज्ञीयं मेध्यमुच्यते । | मेधो यज्ञः समुद्दिष्टो याज्ञीयं मेध्यमुच्यते । | ||
शुद्धं मेध्यमथापि स्यादेवंविद्योऽश्वमेधवित् ॥ | शुद्धं मेध्यमथापि स्यादेवंविद्योऽश्वमेधवित् ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 493: | Line 285: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S02_V08" data-block-id="bhashya-BR_C01_S02_V08"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S02_V08" data-block-id="bhashya-BR_C01_S02_V08"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V08_B01" data-verse="BR_C01_S02_V08" data-block-id="BR_C01_S02_V08_B01">तमश्वरूपमात्मानमनिवारितवद्विभुः । | |||
चारयामास रूपेण तदन्येन पुमात्मना ॥ | चारयामास रूपेण तदन्येन पुमात्मना ॥ | ||
सर्वस्मिन् भुवने चाब्दं तदन्ते परमात्मने । | सर्वस्मिन् भुवने चाब्दं तदन्ते परमात्मने । | ||
| Line 518: | Line 307: | ||
आदानादात्तनिर्माणादात्तज्ञानात् तथैव च । | आदानादात्तनिर्माणादात्तज्ञानात् तथैव च । | ||
एतासां देवतानां च ब्रह्मेशत्वेन वर्तते ॥ | एतासां देवतानां च ब्रह्मेशत्वेन वर्तते ॥ | ||
नृसिंहस्य सदा ज्ञानाद्ध्यानाच्च तदनुग्रहात् ॥ इति महासंहितायाम् । | नृसिंहस्य सदा ज्ञानाद्ध्यानाच्च तदनुग्रहात् ॥ इति महासंहितायाम् ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V08_B01" data-verse="BR_C01_S02_V08" data-block-id="BR_C01_S02_V08_B01">भूयःशब्दः पूर्णत्ववाची । परमेश्वरं परिपूर्णं यजेयेति । अश्वदित्यश्वोऽभवत् तदेव रूपं मेध्यं यज्ञ आलभनीयं चाभवदित्यश्वमेधः । तमनवरुध्येवामन्यतेत्यादिवाक्यशेषादश्वभावः प्रतीयते । अश्वद् बृंहितं पश्चान्मेध्यं चाभूद्यस्य शरीरं सोऽश्वमेध इति च । निरोधमकृत्वा चारयिष्यामीत्यमन्यत । स्वेच्छयैव स्वरूपान्तरत्वादश्वरूपस्य ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 533: | Line 317: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S03_V01" data-block-id="bhashya-BR_C01_S03_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S03_V01" data-block-id="bhashya-BR_C01_S03_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S03_V01_B01" data-verse="BR_C01_S03_V01" data-block-id="BR_C01_S03_V01_B01">द्वया ब्रह्मसुतास्तत्र दैतेया बहवः स्मृताः । | |||
तमोरूपाः सत्वरूपाः अल्पसङ्ख्याः सुराः स्मृताः ॥ | तमोरूपाः सत्वरूपाः अल्पसङ्ख्याः सुराः स्मृताः ॥ | ||
बहुत्वात् तैर्जिता देवाः शङ्करस्य वरेण च । | बहुत्वात् तैर्जिता देवाः शङ्करस्य वरेण च । | ||
यज्ञेन विष्णुमभ्यर्च्य तत्रोद्गातृबलेन च ॥ | यज्ञेन विष्णुमभ्यर्च्य तत्रोद्गातृबलेन च ॥ | ||
जयामैनानिति स्मृत्वा वह्न्यादीनप्यचूचुदन् । | जयामैनानिति स्मृत्वा वह्न्यादीनप्यचूचुदन् ।</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 557: | Line 337: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S03_V07" data-block-id="bhashya-BR_C01_S03_V07"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S03_V07" data-block-id="bhashya-BR_C01_S03_V07"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="R_C03_S03_V07_B01" data-verse="BR_C01_S03_V07" data-block-id="R_C03_S03_V07_B01">औद्गात्रेऽग्निमुखाः सर्वे इन्द्ररुद्रौ च वेधितौ ॥ | |||
असुरैः पापपूगेन मुख्यवायुं ततोऽब्रुवन् । | असुरैः पापपूगेन मुख्यवायुं ततोऽब्रुवन् । | ||
दैत्यास्तं वेद्धुमीप्सन्तो ध्वस्ता नेशुश्च सर्वशः ॥ | दैत्यास्तं वेद्धुमीप्सन्तो ध्वस्ता नेशुश्च सर्वशः ॥ | ||
| Line 567: | Line 344: | ||
शापैरथ वरैर्वापि नास्य प्रतिहतिर्भवेत् । | शापैरथ वरैर्वापि नास्य प्रतिहतिर्भवेत् । | ||
स्वेच्छयैवानुसारेण विना कुत्रापि पुत्रक ॥ | स्वेच्छयैवानुसारेण विना कुत्रापि पुत्रक ॥ | ||
एवंविदपि पापेभ्यः शत्रुभ्योऽपि प्रमुच्यते । | एवंविदपि पापेभ्यः शत्रुभ्योऽपि प्रमुच्यते ।</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 590: | Line 366: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S03_V16" data-block-id="bhashya-BR_C01_S03_V16"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S03_V16" data-block-id="bhashya-BR_C01_S03_V16"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S03_V16_B01" data-verse="BR_C01_S03_V16" data-block-id="BR_C01_S03_V16_B01">स वायू रुद्रशक्रादेर्वासुदेवबलाश्रयः ॥ | |||
विमोच्य पापसङ्घात् तं दिशामन्तेष्वथाक्षिपत् । | विमोच्य पापसङ्घात् तं दिशामन्तेष्वथाक्षिपत् । | ||
उन्मुच्य मृत्योस्तांश्चैवाधोर्ध्वलोकेषु चावहत् ॥ | उन्मुच्य मृत्योस्तांश्चैवाधोर्ध्वलोकेषु चावहत् ॥ | ||
अग्निर्नासिक्यवायुश्च दिक्पा इन्द्रादयोऽखिलाः । | अग्निर्नासिक्यवायुश्च दिक्पा इन्द्रादयोऽखिलाः । | ||
सूर्यः सोमश्च रुद्रश्च तेनैव स्वपदे स्थिताः ॥ | सूर्यः सोमश्च रुद्रश्च तेनैव स्वपदे स्थिताः ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 610: | Line 382: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S03_V20" data-block-id="bhashya-BR_C01_S03_V20"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S03_V20" data-block-id="bhashya-BR_C01_S03_V20"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S03_V20_B01" data-verse="BR_C01_S03_V20" data-block-id="BR_C01_S03_V20_B01">स्त्रीगुणैः सर्वपूर्णत्वाद् बृहती तु सरस्वती । | |||
अनन्तवेदरूपत्वाद् सैव ब्रह्मेति कीर्तिता ॥ | अनन्तवेदरूपत्वाद् सैव ब्रह्मेति कीर्तिता ॥ | ||
विष्णुना बृंहितत्वाद्वा तत्पतिर्वायुरीश्वरः । | विष्णुना बृंहितत्वाद्वा तत्पतिर्वायुरीश्वरः ।</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 626: | Line 394: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S03_V23" data-block-id="bhashya-BR_C01_S03_V23"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S03_V23" data-block-id="bhashya-BR_C01_S03_V23"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S03_V23_B01" data-verse="BR_C01_S03_V23" data-block-id="BR_C01_S03_V23_B01">सारत्वात् स्त्रीषु सा देवी सेत्युक्ता सामरूपतः ॥ | |||
गीथेत्युक्ता तदुद्गीथः सामाख्योऽर्धतनुस्तथा । | गीथेत्युक्ता तदुद्गीथः सामाख्योऽर्धतनुस्तथा । | ||
अर्धनारीनरवपुर्वायुः कुत्रचिदीरितः ॥ | अर्धनारीनरवपुर्वायुः कुत्रचिदीरितः ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 638: | Line 402: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S03_V24" data-block-id="bhashya-BR_C01_S03_V24"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S03_V24" data-block-id="bhashya-BR_C01_S03_V24"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S03_V24_B01" data-verse="BR_C01_S03_V24" data-block-id="BR_C01_S03_V24_B01">अयास्यो विश्वसृग्यज्ञे तेनाविष्टोऽन्वगायत ।</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 650: | Line 410: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S03_V26" data-block-id="bhashya-BR_C01_S03_V26"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S03_V26" data-block-id="bhashya-BR_C01_S03_V26"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S03_V26_B01" data-verse="BR_C01_S03_V26" data-block-id="BR_C01_S03_V26_B01">गृहकोशादिकं यत्स्वं तद्रूप्यस्य स्वरस्थितः ॥ | |||
भूषणस्वर्णरूपी च स एवापि स्वरस्थितः ।</div> | |||
भूषणस्वर्णरूपी च स एवापि स्वरस्थितः । | |||
</div> | </div> | ||
| Line 661: | Line 417: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S03_V27" data-block-id="bhashya-BR_C01_S03_V27"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S03_V27" data-block-id="bhashya-BR_C01_S03_V27"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S03_V27_B01" data-verse="BR_C01_S03_V27" data-block-id="BR_C01_S03_V27_B01">वागिन्द्रियं पीठरूपं तस्य देवस्य संस्थितम् ॥ | |||
गानकालेऽन्यदा त्वन्नं प्राणपीठमिति स्मृतम् ।</div> | |||
गानकालेऽन्यदा त्वन्नं प्राणपीठमिति स्मृतम् । | |||
</div> | </div> | ||
| Line 674: | Line 426: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S03_V29" data-block-id="bhashya-BR_C01_S03_V29"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S03_V29" data-block-id="bhashya-BR_C01_S03_V29"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S03_V29_B01" data-verse="BR_C01_S03_V29" data-block-id="BR_C01_S03_V29_B01">पवमाना इति प्रोक्ता मुख्यवायुत्वयोगिनः ॥ | |||
अनादिकालसम्बद्धा योग्यता सा प्रकीर्तिता । | अनादिकालसम्बद्धा योग्यता सा प्रकीर्तिता । | ||
सर्वाधिक्यारोहणं तु तेषामेव विमुक्तिगम् ॥ | सर्वाधिक्यारोहणं तु तेषामेव विमुक्तिगम् ॥ | ||
| Line 702: | Line 451: | ||
तस्माद्वायुत्वयोग्यैर्हि येषां लोकाः प्रकीर्तिताः । | तस्माद्वायुत्वयोग्यैर्हि येषां लोकाः प्रकीर्तिताः । | ||
तेषामलोकाशङ्का च नैव कार्या कदाचन ॥ | तेषामलोकाशङ्का च नैव कार्या कदाचन ॥ | ||
यस्मान्नारायणस्यातिप्रियाः प्राणत्वयोगिनः ॥ इत्यादि महासंहितायाम् । | यस्मान्नारायणस्यातिप्रियाः प्राणत्वयोगिनः ॥ इत्यादि महासंहितायाम् ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S03_V29_B01" data-verse="BR_C01_S03_V29" data-block-id="BR_C01_S03_V29_B01">आस्यादयत इत्ययास्यः । प्रसिद्धमृत्व्यमृतत्वान्नात्र तिरोहितमिवास्ति । एष उद्गातेति वायुत्वयोग्यः । तद्धैतल्लोकजिदेवेति तस्माद्वराभियाचनम् ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 717: | Line 461: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S04_V01" data-block-id="bhashya-BR_C01_S04_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S04_V01" data-block-id="bhashya-BR_C01_S04_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S04_V01_B01" data-verse="BR_C01_S04_V01" data-block-id="BR_C01_S04_V01_B01">इदमग्रे एतस्याग्रे परमात्मैवासीत् । ततः पुरुषविधो ब्रह्माऽऽसीत् । पुरुषो विष्णुस्तद्विधत्वात् पुरुषविधः ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S04_V01_B01" data-verse="BR_C01_S04_V01" data-block-id="BR_C01_S04_V01_B01">एतस्य जगतो ह्यग्र आसीन्नारायणः परः । | |||
एक एव श्रिया सार्धं तमात्मा पुरुषेत्यपि ॥ | एक एव श्रिया सार्धं तमात्मा पुरुषेत्यपि ॥ | ||
आहुस्तस्मात् पुरुषविधो ब्रह्मा समभवद्विभोः । | आहुस्तस्मात् पुरुषविधो ब्रह्मा समभवद्विभोः । | ||
| Line 740: | Line 477: | ||
नारायणप्रसादेन य एवं पुरुषाभिधम् । | नारायणप्रसादेन य एवं पुरुषाभिधम् । | ||
वेद स्वाभिमतं यस्तु पूर्वं प्राप्तुमभीप्सति ॥ | वेद स्वाभिमतं यस्तु पूर्वं प्राप्तुमभीप्सति ॥ | ||
ओषेत् स्वयमनुष्टः सन् ब्रह्मविष्णुप्रसादतः ॥ १ ॥ | ओषेत् स्वयमनुष्टः सन् ब्रह्मविष्णुप्रसादतः ॥ १ ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 747: | Line 483: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S04_V02" data-block-id="bhashya-BR_C01_S04_V02"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S04_V02" data-block-id="bhashya-BR_C01_S04_V02"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S04_V02_B01" data-verse="BR_C01_S04_V02" data-block-id="BR_C01_S04_V02_B01">तस्य त्वेकस्य सहसा यतो भीः समजायत । | |||
तस्मादद्यापि चैकस्य निर्विवेकं भयं भवेत् ॥ | तस्मादद्यापि चैकस्य निर्विवेकं भयं भवेत् ॥ | ||
विममर्श ततो ब्रह्मा यस्मान्मद्बाधको न हि । | विममर्श ततो ब्रह्मा यस्मान्मद्बाधको न हि । | ||
| Line 759: | Line 492: | ||
विरोधिनोऽधिकाद्वापि हीनाद्वा पारवश्यतः ॥ | विरोधिनोऽधिकाद्वापि हीनाद्वा पारवश्यतः ॥ | ||
हीनमेव यतस्तस्य सर्वमेव जगद्वशे । | हीनमेव यतस्तस्य सर्वमेव जगद्वशे । | ||
न च जातं तदा सर्वं हरिरेव यतः परः ॥ २ ॥ | न च जातं तदा सर्वं हरिरेव यतः परः ॥ २ ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 766: | Line 498: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S04_V03" data-block-id="bhashya-BR_C01_S04_V03"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S04_V03" data-block-id="bhashya-BR_C01_S04_V03"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S04_V03_B01" data-verse="BR_C01_S04_V03" data-block-id="BR_C01_S04_V03_B01">न रेमे स ततो ब्रह्मा तस्मादेकस्य नो रतिः । | |||
अथापि पत्नीमैच्छच्च स स्थूलत्वमुपागतः ॥ | अथापि पत्नीमैच्छच्च स स्थूलत्वमुपागतः ॥ | ||
दम्पती सहितौ यावद्ब्रह्मा चैव सरस्वती । | दम्पती सहितौ यावद्ब्रह्मा चैव सरस्वती । | ||
| Line 776: | Line 505: | ||
तस्मात् तयोरेकसुखं भवत्येवार्धपात्रवत् ॥ | तस्मात् तयोरेकसुखं भवत्येवार्धपात्रवत् ॥ | ||
ततस्तस्यामुमेशादीन् देवान् सर्वान् मनूनपि । | ततस्तस्यामुमेशादीन् देवान् सर्वान् मनूनपि । | ||
जनयामास बोधस्य प्राधान्यं हि मनुष्यता ॥ ३ ॥ | जनयामास बोधस्य प्राधान्यं हि मनुष्यता ॥ ३ ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 785: | Line 513: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S04_V05" data-block-id="bhashya-BR_C01_S04_V05"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S04_V05" data-block-id="bhashya-BR_C01_S04_V05"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S03_V05_B01" data-verse="BR_C01_S04_V05" data-block-id="BR_C01_S03_V05_B01">सर्वज्ञाऽपि तु सा देवी विरिञ्चे भक्तिमत्यपि । | |||
तद्भार्यतामात्मनश्च नितरां धर्ममीक्षती ॥ | तद्भार्यतामात्मनश्च नितरां धर्ममीक्षती ॥ | ||
अनाद्यनन्तसम्बन्धमुभयोरपि जानती । | अनाद्यनन्तसम्बन्धमुभयोरपि जानती । | ||
| Line 795: | Line 520: | ||
वृषादिरूपतां सोऽपि प्राप्य सृष्ट्वेदमञ्जसा ॥ | वृषादिरूपतां सोऽपि प्राप्य सृष्ट्वेदमञ्जसा ॥ | ||
सर्जनात् सृष्टिनामाऽभूत् तद्वित्तत्पुत्रतां व्रजेत् । | सर्जनात् सृष्टिनामाऽभूत् तद्वित्तत्पुत्रतां व्रजेत् । | ||
पिपीलिकान्तरुद्रादौ यथायोग्यत्वमात्मनः ॥ | पिपीलिकान्तरुद्रादौ यथायोग्यत्वमात्मनः ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 802: | Line 526: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S04_V06" data-block-id="bhashya-BR_C01_S04_V06"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S04_V06" data-block-id="bhashya-BR_C01_S04_V06"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S03_V06_B01" data-verse="BR_C01_S04_V06" data-block-id="BR_C01_S03_V06_B01">अथान्नादमथाप्यन्नं स्रक्ष्यामीति विचिन्तयन् । | |||
ओष्ठद्वयं ममन्थान्तर्हस्तौ चैव परस्परम् ॥ | ओष्ठद्वयं ममन्थान्तर्हस्तौ चैव परस्परम् ॥ | ||
तन्मुखाच्चैव हस्ताभ्यामन्तरग्निरजायत । | तन्मुखाच्चैव हस्ताभ्यामन्तरग्निरजायत । | ||
| Line 816: | Line 537: | ||
यतोऽस्रागतिसृष्टिस्तं देवं यो वेद पूरुषः ॥ | यतोऽस्रागतिसृष्टिस्तं देवं यो वेद पूरुषः ॥ | ||
विष्णोः प्रसादतः सृष्टिं देवलोके स जायते । | विष्णोः प्रसादतः सृष्टिं देवलोके स जायते । | ||
आत्मयोग्यानुसारेण सुखज्ञानादियुक्तता ॥ इति ब्रह्मतर्के । | आत्मयोग्यानुसारेण सुखज्ञानादियुक्तता ॥ इति ब्रह्मतर्के ।</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 825: | Line 545: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S05_V01" data-block-id="bhashya-BR_C01_S05_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S05_V01" data-block-id="bhashya-BR_C01_S05_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V01_B01" data-verse="BR_C01_S05_V01" data-block-id="BR_C01_S05_V01_B01">विश्वम्भरो वायुः । अकृत्स्नो हि स इत्यस्याभिप्रायः स योऽत एकैकमुपास्ते न स वेदेत्यादि । प्राण इत्यादिनामानि परमेश्वरस्य न सर्वगुणसम्पूर्णतां वदन्ति । किन्तु प्राणनादिकर्मकर्तृत्वमेव वदन्ति । आत्मशब्द एव सर्वगुणपरिपूर्णत्वं वदति । अस्य सर्वस्य गुणजातस्यायमात्मैव पदनीय आश्रयो यस्मादतस्तं सर्वगुणवाचकेनात्मशब्देनैवोपासीत । अनेन ह्येतत्सर्वं वेद यस्मात् सर्वज्ञानप्रदस्तस्मात् सर्वगुणसम्पूर्णः इत्येवोपासनं तस्य युक्तम् । तदुपासनादेव सर्वज्ञत्वादयो भवन्ति किमु तस्येति । पद्यते अनेनेति पदं साधनम् । यथा तत्तत्साधनेन तत्तत्फलं प्राप्नुयादेवं सर्वगुणयुक्तत्वेन भगवदुपासनात् कीर्तिं श्लोकं च विन्दते । शं लोकः श्लोकः परमानन्दं परमं ज्ञानं चेत्यर्थः ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V01_B01" data-verse="BR_C01_S05_V01" data-block-id="BR_C01_S05_V01_B01">लुक् प्रकाश इति धातोः ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V01_B01" data-verse="BR_C01_S05_V01" data-block-id="BR_C01_S05_V01_B01">आसीदेको हरिः पूर्वं देवी नारायणी तथा । | |||
अन्यदव्यक्ततां यातं तद्व्यक्तमकरोद्धरिः ॥ | अन्यदव्यक्ततां यातं तद्व्यक्तमकरोद्धरिः ॥ | ||
सृष्ट्वा जगदिदं सर्वं सृष्ट्वा देहांश्च सर्वशः । | सृष्ट्वा जगदिदं सर्वं सृष्ट्वा देहांश्च सर्वशः । | ||
| Line 862: | Line 571: | ||
यो वेद तत्तत्साध्यं तु यथा तैस्तैस्तु साधनैः । | यो वेद तत्तत्साध्यं तु यथा तैस्तैस्तु साधनैः । | ||
प्राप्नुयादेवमेवासौ कीर्तिं च परमं सुखम् ॥ | प्राप्नुयादेवमेवासौ कीर्तिं च परमं सुखम् ॥ | ||
ज्ञानं च परमं विन्देन्मुक्तः सन्नात्र संशयः ॥ १ ॥ | ज्ञानं च परमं विन्देन्मुक्तः सन्नात्र संशयः ॥ १ ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 869: | Line 577: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S05_V02" data-block-id="bhashya-BR_C01_S05_V02"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S05_V02" data-block-id="bhashya-BR_C01_S05_V02"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V02_B01" data-verse="BR_C01_S05_V02" data-block-id="BR_C01_S05_V02_B01">स एष विष्णुर्भगवान् पुत्राद्वित्तात् तथाऽऽत्मनः । | |||
अन्यस्मादपि सर्वस्मात् प्रेष्ठ एव स्वभावतः ॥ | अन्यस्मादपि सर्वस्मात् प्रेष्ठ एव स्वभावतः ॥ | ||
आत्मनोऽपि प्रियत्वं तु तेनैव कृतमञ्जसा । | आत्मनोऽपि प्रियत्वं तु तेनैव कृतमञ्जसा । | ||
| Line 887: | Line 592: | ||
नास्य प्रियमनित्यं स्यादस्य प्रीतिः सदा भवेत् ॥ | नास्य प्रियमनित्यं स्यादस्य प्रीतिः सदा भवेत् ॥ | ||
तस्मात् सर्वप्रियं विष्णुमुपासीतैव नित्यशः । | तस्मात् सर्वप्रियं विष्णुमुपासीतैव नित्यशः । | ||
नित्यप्रियकरो विष्णुर्भवेत् तस्याप्यजः स्वयम् ॥इत्यध्यात्मे ॥ २ ॥ | नित्यप्रियकरो विष्णुर्भवेत् तस्याप्यजः स्वयम् ॥इत्यध्यात्मे ॥ २ ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 894: | Line 598: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S05_V03" data-block-id="bhashya-BR_C01_S05_V03"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S05_V03" data-block-id="bhashya-BR_C01_S05_V03"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V03_B01" data-verse="BR_C01_S05_V03" data-block-id="BR_C01_S05_V03_B01">ब्रह्मविद्यया सर्वं भविष्यन्त आत्मयोग्यतापूर्तिमाप्नुवन्तो महान्तो यदाहुः ब्रह्मविद्यया स्वयोग्यं सर्वं प्राप्यत इति । नित्यनिर्दुःखानन्दानुभवरूपो हि स्वत उत्तमो जीवः । तादृशं रूपमज्ञानात् तिरोहितं ब्रह्मविद्ययाऽभिव्यज्यते एव । न चान्यथाऽभिव्यज्यत इति सन्तो यदाहुः । तत्तत्र केचिन्मनुष्या इति मन्यन्ते । स्वरूपमपि ब्रह्मविद्ययाऽभिव्यज्यते चेत् तद् ब्रह्मापि यस्मात् सर्वमभवत् परिपूर्णमभवत् तस्मात् स्वरूपं ज्ञात्वैवाभवत् किमिति ॥ ३ ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 904: | Line 604: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S05_V04" data-block-id="bhashya-BR_C01_S05_V04"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S05_V04" data-block-id="bhashya-BR_C01_S05_V04"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">सत्यम् । तदपि स्वरूपं नित्यापरोक्षज्ञानेन सर्वदा जानात्येव । अत एव सर्वदा परिपूर्णमिति तेषां परिहारः । तदात्मानमेवावेत् तस्मात् तत्सर्वमभवदिति । आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत् सदेव सोम्येदमग्र आसीत् इत्यादिवत् सदातनज्ञानं पूर्णभावं चाह ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">इदमग्रे अस्याग्र इति षष्ठ्यर्थे द्वितीया । अहं अहेयं, ब्रह्म परिपूर्णम् । अस्मि सर्वदाऽस्तीति मेयमित्येतैर्विशेषणैरात्मानं स्वरूपमेवावेत् । यद्यहंशब्दोऽस्मच्छब्दार्थवाची अस्मिशब्दश्चोत्तमपुरुषे तदाऽऽत्मानमिति व्यर्थं स्यात् । अतोऽहमस्मिशब्दावुक्तार्थावेव । अग्रे अनादिकालत एव विद्यमानमात्मानं जानाति च तद्ब्रह्मेत्यर्थः । सर्वनियन्तृत्वेन सर्वगतत्वादहेयम् । तद्योऽहं सोऽसौ योऽसौ सोऽहं योऽसावसौ पुरुषः सोहमस्मि इत्यादिष्वप्यहंशब्दोऽन्तर्यामित्वेनाहेयत्ववाची । तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसीति भेदस्य नवकृत्वोऽभ्यासात् ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">तद्योऽहं सोऽसौ अहं ब्रह्मास्मि इत्यादिवाक्यानां सम्यगर्थापरिज्ञानात् भ्रान्तिप्राप्तोऽभेदोऽतत्त्वमसीति नवकृत्वो निराक्रियते । तद्धैक आहुरसदेवेदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयं कुतस्तु खलु सोम्यैवं स्यात् कथमसतः सज्जायेत इत्यादिना असद्वा इदमग्र आसीदसतः सदजायत इत्यादिश्रुत्यर्थापरिज्ञानोत्थभ्रमो यथा निवार्यते । एवमतत्त्वमसीतिवाक्येनापि । स आत्मेतिशब्दाच्च । आत्मशब्दस्य परमात्मनि मुख्यत्वेऽपि जीवे भ्रान्तिरुपपद्यते । तन्निवृत्यर्थं चातत्त्वमसीत्याह ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">यच्चाप्नोति यदादत्ते यच्चात्ति विषयानिह । | |||
यच्चास्य सन्ततो भावस्तस्मादात्मेति भण्यते ॥</div> | |||
यच्चास्य सन्ततो भावस्तस्मादात्मेति भण्यते ॥ | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">इत्यादिना आप्त्यादिकमैतदात्म्यमिदं सर्वमित्यनेनोच्यते । पूर्णत्ववाच्यात्मशब्द आत्मा पूर्णत्वतो हरिः इत्यादिना स आत्मेति पूर्णत्वमभिधीयते । यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन इति सदृशविज्ञानेन सदृशान्तरं विज्ञातं भवतीत्युक्तम् । लोहमणिनेति मणिशब्दात् प्रधानविज्ञानेनाप्रधानं सर्वं विज्ञातं भवतीति । मणिर्मुखं प्रधानञ्चेत्युत्तमस्य वचो भवेत् इति वचनात् । यथा सोम्यैकेन नखनिकृन्तनेन सर्वं कार्ष्णायसं विज्ञातं स्यात् इति पुनरपि सदृशेन विज्ञातेन सदृशान्तरं विज्ञातं भवतीत्यभ्यासस्तात्पर्यार्थः । | |||
उपादानविवक्षायामेकत्वविवक्षायां चैकेनेति विशेषणं, पिण्डेनेति एकेन मणिनेति पुनरेकेनेति च विशेषणानि व्यर्थानि भवेयुः । तस्मिन् पक्षे मृदा विज्ञातया लोहेन विज्ञातेन कार्ष्णायसेन च विज्ञातेन सर्वं विज्ञातं भवतीति वक्तव्यम् । न ह्येकमृत्पिण्डविकारभूतं सर्वं मृण्मयम् । न च तेनैक्यं सर्वस्य विद्यते । न चैकलोहमणिकार्यं सर्वलोहमयम् । न च तेनैकीभूतम् । | उपादानविवक्षायामेकत्वविवक्षायां चैकेनेति विशेषणं, पिण्डेनेति एकेन मणिनेति पुनरेकेनेति च विशेषणानि व्यर्थानि भवेयुः । तस्मिन् पक्षे मृदा विज्ञातया लोहेन विज्ञातेन कार्ष्णायसेन च विज्ञातेन सर्वं विज्ञातं भवतीति वक्तव्यम् । न ह्येकमृत्पिण्डविकारभूतं सर्वं मृण्मयम् । न च तेनैक्यं सर्वस्य विद्यते । न चैकलोहमणिकार्यं सर्वलोहमयम् । न च तेनैकीभूतम् । | ||
न चैकनखनिकृन्तनकार्यं सर्वं कार्ष्णायसम् । वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम् इत्यादि प्रधानपरिज्ञाने गुणभूतं परिज्ञातमिव भवतीत्यत्र दृष्टान्तान्तरम् । वाचा नाम्ना आरम्भणं विकारः विविधत्वेन कर्तुं योग्यमिति विकारः । सत्यं सर्वदा विद्यमानं नामधेयं मृत्तिकेत्येव । सङ्केतरूपेण नानाविधानि नामानि कर्तुं शक्यते । तथापि शास्त्रप्रयोगसिद्धमृत्तिकादिनामपरिज्ञानात् तत्तन्नामविद् भवति । | न चैकनखनिकृन्तनकार्यं सर्वं कार्ष्णायसम् । वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम् इत्यादि प्रधानपरिज्ञाने गुणभूतं परिज्ञातमिव भवतीत्यत्र दृष्टान्तान्तरम् । वाचा नाम्ना आरम्भणं विकारः विविधत्वेन कर्तुं योग्यमिति विकारः । सत्यं सर्वदा विद्यमानं नामधेयं मृत्तिकेत्येव । सङ्केतरूपेण नानाविधानि नामानि कर्तुं शक्यते । तथापि शास्त्रप्रयोगसिद्धमृत्तिकादिनामपरिज्ञानात् तत्तन्नामविद् भवति । | ||
एवं नित्यासाम्यातिशयसर्वगुणपरिपूर्णपरमेश्वरपरिज्ञानात् सर्वविद्भवतीति । यथैकस्मिन् जनपदे प्रधानपुरुषेषु परिज्ञातेष्वाहूतेष्वागतेषु विनाशितेषु रक्षितेषु वा सर्वो जनपदः परिज्ञात आहूत आगतो विनाशितो रक्षित इत्युच्यते । | एवं नित्यासाम्यातिशयसर्वगुणपरिपूर्णपरमेश्वरपरिज्ञानात् सर्वविद्भवतीति । यथैकस्मिन् जनपदे प्रधानपुरुषेषु परिज्ञातेष्वाहूतेष्वागतेषु विनाशितेषु रक्षितेषु वा सर्वो जनपदः परिज्ञात आहूत आगतो विनाशितो रक्षित इत्युच्यते ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">यथा वा राजसु नाशितेषु । नाशिता पृथिवी सर्वा धार्तराष्ट्रेण दुर्नयैः इति ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">यथा च केषाञ्चित् पुरुषाणां रक्षणेन । शशास पृथिवीं सर्वां सशैलवनकाननाम् इति ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">एवं सर्वोत्तमस्य परमेश्वरस्य विज्ञानात् सर्वं विज्ञातमिव भवति । न च मृन्मात्रविज्ञानाद् घटशरावादिसंस्था विज्ञाता भवन्ति मुख्यतः । तथा सति दृष्टमृदः पुरुषस्य घटशरावादिजिज्ञासा न स्यात् ।सृष्टिकथनं च प्राधान्यार्थम् । त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यमित्यपि प्राधान्यार्थमेवाभिमानिदेवतापेक्षया ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">तेजोऽभिमानवान् ब्रह्मा वायुश्चाबभिमानवान् । | |||
रुद्रः क्षित्यभिमानी चाप्येतन्मयमिदं जगत् ॥ | रुद्रः क्षित्यभिमानी चाप्येतन्मयमिदं जगत् ॥ | ||
अभिमन्यमानसहितास्त्रय एतेऽभिमानिनः । | अभिमन्यमानसहितास्त्रय एतेऽभिमानिनः । | ||
| Line 996: | Line 661: | ||
प्रलयेऽपि हरिं प्राप्तः पृथक्त्वज्ञानवर्जनात् ॥ | प्रलयेऽपि हरिं प्राप्तः पृथक्त्वज्ञानवर्जनात् ॥ | ||
एवं जीवोशयोर्भेदज्ञानाद् विष्णोः सदोच्चताम् । | एवं जीवोशयोर्भेदज्ञानाद् विष्णोः सदोच्चताम् । | ||
ज्ञात्वैव मुच्यते तस्मादेवं जानीहि पुत्रक ॥ इति ब्रह्माण्डे । | ज्ञात्वैव मुच्यते तस्मादेवं जानीहि पुत्रक ॥ इति ब्रह्माण्डे ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">मग्नस्य हि परेऽज्ञाने किं न दुःखतरं भवेत् इति च मोक्षधर्मे ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">तस्मै स्वलोकं भगवान् सभाजितः सन्दर्शयामास इत्युक्त्वा | |||
न वर्तते यत्र रजस्तमस्तयोः सत्वं च मिश्रं न च कालविक्रमः । | न वर्तते यत्र रजस्तमस्तयोः सत्वं च मिश्रं न च कालविक्रमः । | ||
न यत्र माया किमुतापरे हरेरनुव्रता यत्र सुरासुरार्चिताः ॥ इति च भागवते । | न यत्र माया किमुतापरे हरेरनुव्रता यत्र सुरासुरार्चिताः ॥ इति च भागवते ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">अदर्शयत् स्वकं लोकं ब्रह्मणे विष्णुरव्ययः । | |||
यस्मात् पदात् परं नास्ति यत्र मुक्ता उपासते ॥ इति हरिवंशेषु ।</div> | |||
यस्मात् पदात् परं नास्ति यत्र मुक्ता उपासते ॥ इति हरिवंशेषु । | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">अतः परं न यत्पदमित्यत्रापि यच्छब्दस्य यस्मादित्यर्थः । यत्तदित्यादयः शब्दाः पञ्चम्यर्थाश्च कीर्तिताः इति च ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">विद्यात्मनि भिदाबोधः</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">क्ष्माम्भोनलानिलवियन्मन इन्द्रियार्थं भूतादिभिः परिवृतः प्रतिसञ्जिघृक्षुः । | |||
अव्याकृतं विशति यर्हि गुणत्रयात्मा कालं परं स्वमनुभूय परः स्वयम्भूः ॥</div> | |||
अव्याकृतं विशति यर्हि गुणत्रयात्मा कालं परं स्वमनुभूय परः स्वयम्भूः ॥ | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">एवं परेत्य भगवन्तमनुप्रविष्टा ये योगिनो जितमरुन्मनसो विरागाः । | |||
तेनैव साकममृतं पुरुषं पुराणं ब्रह्म प्रधानमुपयान्त्यगताभिमानाः ॥</div> | |||
तेनैव साकममृतं पुरुषं पुराणं ब्रह्म प्रधानमुपयान्त्यगताभिमानाः ॥ | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">भेददृष्ट्याभिमानेन निःसङ्गेनापि कर्मणा इत्यादि च ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">आधिपत्यमृते चैव आनन्देनापि कर्मणा । | |||
सर्वे ते ब्रह्मणस्तुल्या भोगेन विषयेण च ॥ | सर्वे ते ब्रह्मणस्तुल्या भोगेन विषयेण च ॥ | ||
नानात्वेनापि सम्बद्धास्तदा तत्कालभाविना । | नानात्वेनापि सम्बद्धास्तदा तत्कालभाविना । | ||
| Line 1,075: | Line 704: | ||
आधिक्यज्ञानमीशस्य यतोऽन्यत्वेन युज्यते । | आधिक्यज्ञानमीशस्य यतोऽन्यत्वेन युज्यते । | ||
यतः स्वरूपश्चान्यो जातितः श्रुतितोऽर्थतः । | यतः स्वरूपश्चान्यो जातितः श्रुतितोऽर्थतः । | ||
कथमस्मि स इत्येव सम्बन्धः स्यादसंहितः ॥ | कथमस्मि स इत्येव सम्बन्धः स्यादसंहितः ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">बहवः पुरुषा ब्रह्मन् उताहो एक एव तु । | |||
को ह्यत्र पुरुषश्रेष्ठस्तं भवान् वक्तुमर्हति ॥ | को ह्यत्र पुरुषश्रेष्ठस्तं भवान् वक्तुमर्हति ॥ | ||
वैशम्पायन उवाच–॥ | वैशम्पायन उवाच–॥ | ||
नैतदिच्छन्ति पुरुषमेकं कुरुकुलोद्वह । | नैतदिच्छन्ति पुरुषमेकं कुरुकुलोद्वह । | ||
बहूनां पुरुषाणां हि यथैका योनिरुच्यते ॥ | बहूनां पुरुषाणां हि यथैका योनिरुच्यते ॥ | ||
तथा तं पुरुषं विश्वमाख्यास्यामि गुणाधिकम् ॥ इति च मोक्षधर्मे । | तथा तं पुरुषं विश्वमाख्यास्यामि गुणाधिकम् ॥ इति च मोक्षधर्मे ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च । | |||
क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥ | क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥ | ||
उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः । | उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः । | ||
| Line 1,101: | Line 722: | ||
स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ॥ | स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ॥ | ||
इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ । | इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ । | ||
एतद्बुद्ध्वा बुद्धिमान् स्यात् कृतकृत्यश्च भारत ॥ इति च ॥ | एतद्बुद्ध्वा बुद्धिमान् स्यात् कृतकृत्यश्च भारत ॥ इति च ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">ब्रह्मणस्तद्गुणानां च भेददर्श्यधरं तमः । | |||
भेदाभेदप्रदर्शी च मध्यमं तु तमो विशेत् ॥ | भेदाभेदप्रदर्शी च मध्यमं तु तमो विशेत् ॥ | ||
ईषद्भेदप्रदर्शी च तम एवोत्तरं व्रजे । | ईषद्भेदप्रदर्शी च तम एवोत्तरं व्रजे । | ||
| Line 1,259: | Line 876: | ||
न कदाचिद्विमुक्तानां भार्याः काश्चित् स्युरन्यगाः ॥ | न कदाचिद्विमुक्तानां भार्याः काश्चित् स्युरन्यगाः ॥ | ||
न कदाचिद्वियोगश्च न विद्वेषो न वाऽरतिः । | न कदाचिद्वियोगश्च न विद्वेषो न वाऽरतिः । | ||
मोदन्ते सहिताः सर्वे सदा विष्णुपरायणाः ॥ इत्यादि पैङ्गिश्रुतिः । | मोदन्ते सहिताः सर्वे सदा विष्णुपरायणाः ॥ इत्यादि पैङ्गिश्रुतिः ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">एकमेवाद्वितीयम् | |||
नेह नानास्ति किञ्चन | नेह नानास्ति किञ्चन | ||
मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति | मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">एकधैवानुद्रष्टव्यमेतदप्रमयं ध्रुवम् । | |||
मृत्योः स मृत्युं गच्छति य इह नानेव पश्यति ॥</div> | |||
मृत्योः स मृत्युं गच्छति य इह नानेव पश्यति ॥ | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">एकधैवानुदृष्टव्यं नेहनानाऽस्ति किञ्चन । | |||
मृत्योः समृत्युं गच्छति य इह नानेवपश्यति ॥</div> | |||
मृत्योः समृत्युं गच्छति य इह नानेवपश्यति ॥ | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति । | |||
एवं धर्मान् पृथक्पश्यंस्तानेवानु विधावति ॥ इत्यादि च ।</div> | |||
एवं धर्मान् पृथक्पश्यंस्तानेवानु विधावति ॥ इत्यादि च । | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">इहेति परमेश्वररूपेषु अवयवेषु धर्मेषु च किञ्चन नाना नास्तीत्यर्थः । एकमेवाद्वितीयमिति तत्समोऽधिको वा तदनधीनो वा नास्तीति सतात्पर्यं निषिध्यते ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">एक एवाद्वितीयोऽसौ हरिर्वेदेषु सर्वदा । | |||
एक एवाद्वितीयोऽसावश्वमेधः क्रतुष्वपि ॥</div> | |||
एक एवाद्वितीयोऽसावश्वमेधः क्रतुष्वपि ॥ | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">एकैव वाऽद्वितीया सा विष्णुभक्तिर्हि साधने । | |||
एक एवाद्वितीयोऽसौ प्रणवो मन्त्र उच्यते ॥ इत्यादिवचनात् ॥</div> | |||
एक एवाद्वितीयोऽसौ प्रणवो मन्त्र उच्यते ॥ इत्यादिवचनात् ॥ | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">यथैकमुत्तमं पुरुषमपेक्ष्य, तस्मिन् पुरे एक एव नान्योऽस्तीत्युक्तेऽपि तत्सदृशस्तदधिको वाऽन्यो नास्तीत्युक्तं भवति ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">एक एवाद्वितीयोऽसौ तदतन्त्रस्य वर्जनात् । | |||
तत्समस्याधिकस्यापि ह्यभावात् पुरुषोत्तमः ॥ इति च ब्राह्मे ।</div> | |||
तत्समस्याधिकस्यापि ह्यभावात् पुरुषोत्तमः ॥ इति च ब्राह्मे । | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">स्वगतभेदाविवक्षायामिहेति विशेषणं व्यर्थं स्यात् । नानेवेति भेदाभेदनिराकरणार्थम् । विरुद्धोभयसंयोग इव शब्दः प्रदृश्यते इति शब्दतत्त्वे । पर्वतेषु दुर्गे पर्वताग्रे वृष्टं यथाऽधो विधावति एवं पृथक् दृष्टान् धर्मानन्वेव तदनन्तरमेवाधोऽन्धे तमसि विधावति ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">भेदेन दर्शनाद्वाऽपि भेदाभेदेन दर्शनात् । | |||
विष्णोर्गुणानां रूपाणां तदङ्गानां मुखादिनाम् ॥ | विष्णोर्गुणानां रूपाणां तदङ्गानां मुखादिनाम् ॥ | ||
तथा दर्शनकालात्तु क्षिप्रमेव तमो व्रजेत् ॥ इति ब्रह्माण्डे । | तथा दर्शनकालात्तु क्षिप्रमेव तमो व्रजेत् ॥ इति ब्रह्माण्डे ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीतशोकः, | |||
द्वा सुपर्णा सयुजा साखाया, | द्वा सुपर्णा सयुजा साखाया, | ||
यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् | यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् | ||
सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चितेति | सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चितेति | ||
एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य, इमांल्लोकान् कामान्नी कामरूप्यनुसञ्चरन् अथात आनन्दस्य मीमांसा भवति इत्यारभ्य मानुषादिब्रह्मान्तानां मुक्तानामानन्दे शतगुणविशेषश्चोच्यते । मुक्तानां चायं विशेषः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य इति विशेषणात् । न हि ब्रह्मादीनामनधिगतः श्रुत्यर्थः केषाञ्चिदस्ति । न च ब्रह्माण एव केचन कामहताः केचनाकामहताः इत्यत्र प्रमाणमस्ति । तस्माच्छ्रोत्रिय इति प्राप्तश्रुतिफलत्वान्मुक्त उच्यते । अकामहतत्वं च मुख्यं मुक्तस्यैव । | एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य, इमांल्लोकान् कामान्नी कामरूप्यनुसञ्चरन् अथात आनन्दस्य मीमांसा भवति इत्यारभ्य मानुषादिब्रह्मान्तानां मुक्तानामानन्दे शतगुणविशेषश्चोच्यते । मुक्तानां चायं विशेषः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य इति विशेषणात् । न हि ब्रह्मादीनामनधिगतः श्रुत्यर्थः केषाञ्चिदस्ति । न च ब्रह्माण एव केचन कामहताः केचनाकामहताः इत्यत्र प्रमाणमस्ति । तस्माच्छ्रोत्रिय इति प्राप्तश्रुतिफलत्वान्मुक्त उच्यते । अकामहतत्वं च मुख्यं मुक्तस्यैव ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">प्राप्तश्रुतिफलत्वात्तु श्रोत्रियाः प्राप्तमोक्षिणः । | |||
त एव चाप्तकामत्वात् तथाऽकामहताः श्रुताः ॥ इति च भारते ।</div> | |||
त एव चाप्तकामत्वात् तथाऽकामहताः श्रुताः ॥ इति च भारते । | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">ब्रह्मणोऽपि ह्यमुक्तस्य नाकामहतता परा । | |||
यतस्तस्यापि कामस्य क्षणव्यवहितिर्भवेत् ॥ इति च ।</div> | |||
यतस्तस्यापि कामस्य क्षणव्यवहितिर्भवेत् ॥ इति च । | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">कामहतता कामेनोपद्रवः ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">ब्रह्मणोऽप्यल्पदुःखं स्यात् तदप्यनभिमानतः । | |||
नास्त्यात्मसम्बद्धतया भोगाभावात् कथञ्चन ॥ इति च ।</div> | |||
नास्त्यात्मसम्बद्धतया भोगाभावात् कथञ्चन ॥ इति च । | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">न चान्यस्य कस्यचिच्छ्रोत्रियस्याकामहतस्य च ब्रह्मणा समं सुखं युज्यते ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">ज्ञानमप्रतिघं यस्य वैराग्यं च जगत्पतेः । | |||
ऐश्वर्यं चैव धर्मश्च सहसिद्धं चतुष्टयम् ॥ इत्यादिना श्रोत्रियत्वादिगुणैस्तस्यैवान्येभ्य आधिक्यात् । न चेन्द्रपदाद्विरक्तस्येन्द्रसमं सुखं ब्रह्मपदाद्विरक्तस्य तत्सममित्यत्र किञ्चिन्मानमस्ति । दृष्टवस्तुनि विरागे आयासाभावात् कश्चित् सुखविशेषो दृश्यते । अन्यत्र ब्रह्मपदाद्विरक्तस्य न कश्चिद्विशेषो दृश्यते । अतोऽनुभवविरुद्धत्वाद्यत्किञ्चिदेतत् ।</div> | |||
ऐश्वर्यं चैव धर्मश्च सहसिद्धं चतुष्टयम् ॥ इत्यादिना श्रोत्रियत्वादिगुणैस्तस्यैवान्येभ्य आधिक्यात् । न चेन्द्रपदाद्विरक्तस्येन्द्रसमं सुखं ब्रह्मपदाद्विरक्तस्य तत्सममित्यत्र किञ्चिन्मानमस्ति । दृष्टवस्तुनि विरागे आयासाभावात् कश्चित् सुखविशेषो दृश्यते । अन्यत्र ब्रह्मपदाद्विरक्तस्य न कश्चिद्विशेषो दृश्यते । अतोऽनुभवविरुद्धत्वाद्यत्किञ्चिदेतत् । | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">नरादिब्रह्मपर्यन्तं विमुक्तानां शतोच्छ्रयः । | |||
निःशेषदुःखहीनानां नित्यानन्दैकभोगिनाम् ॥ | निःशेषदुःखहीनानां नित्यानन्दैकभोगिनाम् ॥ | ||
अप्यानन्दो मिथोऽप्युक्तस्त्वध्वर्यूणां श्रुतौ पृथक् ॥इति हरिवंशेषु । | अप्यानन्दो मिथोऽप्युक्तस्त्वध्वर्यूणां श्रुतौ पृथक् ॥इति हरिवंशेषु ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">यदा ह्येवैष एतस्मिन्नुदरमन्तरं कुरुते इत्यत्राप्येतस्मिन्निति विशेषणात् स्वगतभेदनिषेध एव ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">अभेदमीशरूपाणां भेदं जीवेशयोरपि । | |||
यः पश्येत् स्थिरया बुद्ध्या भक्तिमान् स विमुच्यते ॥इति भविष्यत्पुराणे ।</div> | |||
यः पश्येत् स्थिरया बुद्ध्या भक्तिमान् स विमुच्यते ॥इति भविष्यत्पुराणे । | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते । स उत्तमः पुरुषः । | |||
स तत्र पर्येति जक्षन् क्रीडन् रममाणः स्त्रीभिर्वा यानैर्वा ।</div> | |||
स तत्र पर्येति जक्षन् क्रीडन् रममाणः स्त्रीभिर्वा यानैर्वा । | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">यस्य लोकं समासाद्य स्वरूपमभिपद्यते । | |||
जीवः पर्येति विष्णोश्च समीपे तत्प्रसादतः ॥ यत्प्रसादात् स पर्येति स विष्णुः पुरुषोत्तमः ॥</div> | |||
जीवः पर्येति विष्णोश्च समीपे तत्प्रसादतः ॥ यत्प्रसादात् स पर्येति स विष्णुः पुरुषोत्तमः ॥ | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">अक्षण्वन्तः कर्णवन्तः सखायो मनोजवेष्वसमा बभूवुः । | |||
आदध्नास उपकक्षास उ त्वे ह्रदा इव स्नात्वा उ त्वे ददृश्रे ॥</div> | |||
आदध्नास उपकक्षास उ त्वे ह्रदा इव स्नात्वा उ त्वे ददृश्रे ॥ | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">दुग्धसागरगाः केचित् केचिदश्वत्थकक्षगाः । | |||
अमृतह्रदेषु केचिच्च पिबन्ति स्नातवत् सदा ॥ | अमृतह्रदेषु केचिच्च पिबन्ति स्नातवत् सदा ॥ | ||
केचित् पश्यन्ति तं देवं सदा केचित् समीपगाः ॥ | केचित् पश्यन्ति तं देवं सदा केचित् समीपगाः ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">आणिं न रथ्यममृताधितस्थुरिह ब्रवीतु य उ तच्चिकेतत् रथ्यमाणिमिवाश्रित्य मुक्ताः सर्वे व्यवस्थिताः । | |||
यं विष्णुं देवदेवेशं नमस्तस्मै स्वयम्भुवे ॥ इत्यादि ।</div> | |||
यं विष्णुं देवदेवेशं नमस्तस्मै स्वयम्भुवे ॥ इत्यादि । | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">तौ यत्र विहीयेते इत्यत्रापि परमात्मैव ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">शरीरानभिमानी यो हृदि संस्थो जनार्दनः । | |||
अभिमानवतो देहे जीवस्य स नियामकः ॥ | अभिमानवतो देहे जीवस्य स नियामकः ॥ | ||
स एव सूर्यसंस्थश्च हंसः सोऽहमिति श्रुतः । | स एव सूर्यसंस्थश्च हंसः सोऽहमिति श्रुतः । | ||
| Line 1,462: | Line 967: | ||
गच्छतो म्रियमाणस्य तावुभावपि देहतः । | गच्छतो म्रियमाणस्य तावुभावपि देहतः । | ||
तयोर्देहविहाने तु भवेतारिष्टदर्शनम् ॥ | तयोर्देहविहाने तु भवेतारिष्टदर्शनम् ॥ | ||
तदा सञ्चिन्तयेद्देवं तमेव पुरुषोत्तमम् ॥ इत्यादि हरिवंशेषु । | तदा सञ्चिन्तयेद्देवं तमेव पुरुषोत्तमम् ॥ इत्यादि हरिवंशेषु ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">क्षेत्रज्ञ एता मनसो विभूतीर्जीवस्य मायारचिता अनित्याः । | |||
आविर्हिताश्चापि तिरोहिताश्च शुद्धो विचष्टे ह्यविशुद्धकर्तुः ॥ क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुषः पुराणः साक्षात् स्वयञ्ज्योतिरजः परेशः । | आविर्हिताश्चापि तिरोहिताश्च शुद्धो विचष्टे ह्यविशुद्धकर्तुः ॥ क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुषः पुराणः साक्षात् स्वयञ्ज्योतिरजः परेशः । | ||
नारायणो भगवान् वासुदेवः स्वमाययाऽत्मन् व्यवधीयमानः ॥ इति भागवते । | नारायणो भगवान् वासुदेवः स्वमाययाऽत्मन् व्यवधीयमानः ॥ इति भागवते ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">स्वेच्छयैवावृतो विष्णुर्जीवे तिष्ठति सर्वदा । | |||
योऽसौ नियमयन् जीवं क्षेत्रज्ञ इति शब्दितः ॥ इति हरिवंशेषु ।</div> | |||
योऽसौ नियमयन् जीवं क्षेत्रज्ञ इति शब्दितः ॥ इति हरिवंशेषु । | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">अशरीरः प्रज्ञात्मेति विशेषणाच्च परमात्मा । न हि जीवस्याशरीरत्वममुक्तस्य । एष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः अतोऽन्यदार्तम् इति च । न हि जीवादन्यस्यार्तिरुपपद्यते । सर्वेषां भूतानामन्तरपुरुषः सम आत्मेति विद्यात् इत्यादिश्रुतिभ्यश्च ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">ब्रह्मादयो हि भूतानि तेषामन्तर्गतो हरिः । | |||
समः स सर्वभूतेषु य एवं वेद तत्त्ववित् ॥ इति भारते ।</div> | |||
समः स सर्वभूतेषु य एवं वेद तत्त्ववित् ॥ इति भारते । | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">न च मुख्ये सति लक्षणा नाम युज्यते । न च मुख्यत एव जीवेशयोरैक्यं युक्तम् । प्रत्यक्षविरोधादेव । तमेवं विद्वानमृत इह भवति नान्यः पन्था अयनाय विद्यते इत्यादेः । सहस्रशीर्षत्वादिसर्वेशत्वसर्वज्यायस्त्वादिज्ञानादेव मोक्षः प्रतीयतेऽनन्ययोगेन । न चात्रैक्यज्ञानमुक्तम् । पुरुष एवेदं सर्वम् इत्यत्रापि सर्वेशितृत्वमेवोक्तम् । उतामृतत्वस्येशानः इति वाक्यशेषात् ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">पुरुष एवेदं सर्वं भूतं भव्यं भवच्च यत् । | |||
इत्युच्यते तदीयत्वान्न तु सर्वस्वरूपतः ॥ | इत्युच्यते तदीयत्वान्न तु सर्वस्वरूपतः ॥ | ||
भूतभव्यादिजातस्य मुक्तानामपि चेश्वरः । | भूतभव्यादिजातस्य मुक्तानामपि चेश्वरः । | ||
इत्युच्यते श्रुतौ विष्णुः सर्वदा पुरुषोत्तमः ॥ इति भारते । | इत्युच्यते श्रुतौ विष्णुः सर्वदा पुरुषोत्तमः ॥ इति भारते ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">सर्वस्मादुत्तम इति सम्यक् स्नेहयुता मतिः । | |||
सुस्थिरा भक्तिरुद्दिष्टा तया मोक्षो न चान्यतः ॥ | सुस्थिरा भक्तिरुद्दिष्टा तया मोक्षो न चान्यतः ॥ | ||
तया मोक्षो भवत्येव सा चेत् पूर्णा स्वयोग्यतः । | तया मोक्षो भवत्येव सा चेत् पूर्णा स्वयोग्यतः । | ||
| Line 1,532: | Line 1,009: | ||
हीनो विष्णुर्न कस्यापि सर्वतश्चोत्तमो मतः ॥ | हीनो विष्णुर्न कस्यापि सर्वतश्चोत्तमो मतः ॥ | ||
एतदन्यत्तु यच्छास्त्रं तदासुरविमोहनम् । | एतदन्यत्तु यच्छास्त्रं तदासुरविमोहनम् । | ||
तस्मात् सर्वोत्तमं विष्णुं निश्चित्य परमं व्रजेत् ॥ इति हरिवंशेषु । | तस्मात् सर्वोत्तमं विष्णुं निश्चित्य परमं व्रजेत् ॥ इति हरिवंशेषु ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">तुलापुरुषदानाद्यैरश्वमेधादिभिर्मखैः । | |||
वाराणसीप्रयागादितीर्थस्नानादिभिः प्रिये ॥ | वाराणसीप्रयागादितीर्थस्नानादिभिः प्रिये ॥ | ||
गयाश्राद्धादिभिः पित्र्यैर्वेदपाठादिभिर्जपैः । | गयाश्राद्धादिभिः पित्र्यैर्वेदपाठादिभिर्जपैः । | ||
| Line 1,545: | Line 1,018: | ||
ज्ञानध्यानादिभिः सम्यक् चरितैर्जन्मजन्मभिः ॥ | ज्ञानध्यानादिभिः सम्यक् चरितैर्जन्मजन्मभिः ॥ | ||
न यान्ति तत्परं श्रेयो विष्णुं सर्वेश्वरेश्वरम् । | न यान्ति तत्परं श्रेयो विष्णुं सर्वेश्वरेश्वरम् । | ||
सर्वभावैरनाश्रित्य पुराणपुरुषोत्तमम् ॥ इति पाद्मे । | सर्वभावैरनाश्रित्य पुराणपुरुषोत्तमम् ॥ इति पाद्मे ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">भावो भक्तिः समुद्दिष्टस्तद्वान् भावुक उच्यते इति नारसिंहे ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">मुक्तानामपि सिद्धानां नारायणपरायणः । | |||
सुदुर्लभः प्रशान्तात्मा कोटिष्वपि महामते ॥ इति भागवतवचनम् ।</div> | |||
सुदुर्लभः प्रशान्तात्मा कोटिष्वपि महामते ॥ इति भागवतवचनम् । | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">परायण इति विशेषणान्न नारायणायनत्वं विना मुक्तिद्योतकम् ॥</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">न च सिद्धेऽर्थे तात्पर्याभावो वक्तुं युक्तः । अस्त्यत्र तव पिता राजेत्यादिषु सिद्ध एव तात्पर्यदर्शनात् । न च तत्र कार्ये तात्पर्यं कल्पयितुं युक्तम् । सुखसाधनत्वविज्ञानेनैव प्रवृत्त्युपपत्तेः । वाक्यस्य स्वार्थमात्रे तात्पर्यपर्यवसानात् । अधिककल्पनायामश्रुतकल्पनाप्रसक्तिः । यजेतेत्यादिष्वपि यजनादेः सुखसाधनतामात्रं प्रतीयते । न शब्दस्य प्रेरकता । वाक्यमात्रस्य प्रेरकत्वे सर्वैर्विहितमनिष्टसाधनमपि क्रियेत । व्युत्पत्तिरपि सिद्धे साङ्गुलिनिर्देशादिना युज्यते । न च कुत्रचित् सुखसाधनं विना कार्यान्वितं विद्यते । लिङ्गाद्यर्थोऽपि सुखसाधनत्वमेव । न च कार्यान्वित एव तात्पर्यमित्यत्र किञ्चिन्मानम् ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">सुखसाधनमेवैकं नृणां वेदः प्रदर्शयेत् । | |||
न कुर्विति नरं क्वापि प्रेरयत्यत्र कञ्चन ॥ | न कुर्विति नरं क्वापि प्रेरयत्यत्र कञ्चन ॥ | ||
सुखसाधनताज्ञानात् सुखप्राप्त्यर्थमिच्छया । | सुखसाधनताज्ञानात् सुखप्राप्त्यर्थमिच्छया । | ||
प्रवर्तते ततो वेदः सिद्धस्यैव प्रदर्शकः ॥ | प्रवर्तते ततो वेदः सिद्धस्यैव प्रदर्शकः ॥ | ||
न तु कारकतां क्वापि वेदः प्राप्नोति कस्यचित् ॥ इति ब्राह्मे । | न तु कारकतां क्वापि वेदः प्राप्नोति कस्यचित् ॥ इति ब्राह्मे ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">अतस्तद्विरोधिकथनं मोहत एव । कार्यान्विते शक्तिरिति वदता सिद्धवाक्यानां प्रामाण्यमङ्गीकृतं च । अन्यथा वसन्ते वसन्ते ज्योतिषा यजेतेत्यादौ वसन्तादिलक्षणवाक्यानां स्थानान्तरस्थानां स्वार्थे प्रामाण्याभावाद् वसन्ताद्यसिद्धेर्यागाद्यसिद्धिः । कार्यान्विते शक्तिरित्युक्ते कार्यपदस्य कार्यान्वयाभावादशक्या विध्यादेरसिद्धिश्च । कार्यपदस्य स्वत एव शक्तिरन्येषां कार्यान्वितत्वेनेत्यङ्गीकारे कल्पनागौरवम् । स्वार्थे शक्तिरित्यङ्गीकारे न कश्चिद्विरोधः । कर्तव्यतामात्रे वाक्यप्रामाण्याङ्गीकारे कर्मप्रयोजने प्रमाणाभावात् तत्रापि तात्पर्यमङ्गीकर्तव्यमेवेति सिद्धमेव सिद्धे तात्पर्यम् ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">चित्रादितारकाद्वन्द्वं यदा पूर्णेन्दुसंयुतम् । चैत्रादिमासा विज्ञेयाः ॥</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">इत्यादौ वस्तुयाथार्थ्ये तज्ज्ञाने चोभयत्र तात्पर्यदर्शनात् । उपासनावाक्येष्वप्युपासनायां वस्तुयाथार्थ्ये चोभयत्र तात्पर्यं युक्तम् ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">उभयत्रापि तात्पर्यमात्मोपासादिके विधौ । | |||
तस्मादसत्यं न ध्यायेद्ध्यायेत् तत्सत्यता तथा । | तस्मादसत्यं न ध्यायेद्ध्यायेत् तत्सत्यता तथा । | ||
विचार्य मतिमान् वाक्यैर्बहुभिः स्वार्थवाचकैः ॥इति हरिवंशेषु । | विचार्य मतिमान् वाक्यैर्बहुभिः स्वार्थवाचकैः ॥इति हरिवंशेषु ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">तस्मादिष्टसाधनमेव सर्ववाक्यार्थः । तार्किकाणां तूक्तवचनानां प्रामाण्यं सिद्धमेव । अतस्तद्विरोधिकथनं मोहत एव ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">अनुमाया विरोधश्चेत् प्रत्यक्षेणागमेन वा । | |||
सैवाप्रमाणतां गच्छेदागमद्विट् तथाऽक्षजम् ॥ | सैवाप्रमाणतां गच्छेदागमद्विट् तथाऽक्षजम् ॥ | ||
तस्मादागम एवैको मानानामुत्तमोत्तमः । | तस्मादागम एवैको मानानामुत्तमोत्तमः । | ||
धर्मार्थकाममोक्षाणां साक्षादेव प्रदायकः ॥ | धर्मार्थकाममोक्षाणां साक्षादेव प्रदायकः ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">इति वायुप्रोक्तवचनान्नानुमानविरोधो वक्तुं युज्यते । सर्वत्रानिवार्यत्वाच्च प्रत्यनुमानस्य ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">निर्णयस्त्वागमेनैव नानुमाऽऽगमवर्जिता । | |||
क्वचिन्निर्णीतिहेतुः स्यादतः शास्त्राद्विनिर्णयः ॥ इति भारते ।</div> | |||
क्वचिन्निर्णीतिहेतुः स्यादतः शास्त्राद्विनिर्णयः ॥ इति भारते । | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">न च वेदात्मकेतिहासपुराणोक्तन्यायं परित्यज्य येन केनचित् क्ऌप्तन्यायो युज्यते ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">अक्षपादकणादौ च साङ्ख्ययोगार्हतास्तथा । | |||
शिवशक्तिमहायानलोकायतपुरःसराः ॥ | शिवशक्तिमहायानलोकायतपुरःसराः ॥ | ||
गाणपत्याश्च सौराश्च सर्वे प्रोक्ता दुरागमाः । | गाणपत्याश्च सौराश्च सर्वे प्रोक्ता दुरागमाः । | ||
ऋग्यजुःसामथर्वाश्चेतिहासपुराणकौ ॥ | ऋग्यजुःसामथर्वाश्चेतिहासपुराणकौ ॥ | ||
स्वागमा इति सम्प्रोक्ता मीमांसा धर्म एव च ॥ इति पाद्मे । | स्वागमा इति सम्प्रोक्ता मीमांसा धर्म एव च ॥ इति पाद्मे ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">पञ्चरात्रं भारतं च मूलरामायणं तथा । | |||
इतिहास इति प्रोक्तो ब्राह्माद्यं च पुराणकम् ॥ इति प्रकाशिकायाम् ।</div> | |||
इतिहास इति प्रोक्तो ब्राह्माद्यं च पुराणकम् ॥ इति प्रकाशिकायाम् । | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">वेदाश्चैवेतिहासाश्च पुराणं भागवतं तथा । | |||
मूलप्रमाणमुद्दिष्टं मीमांसा च तथोत्तरा ॥ | मूलप्रमाणमुद्दिष्टं मीमांसा च तथोत्तरा ॥ | ||
एतेषामविरोधे तु मानमन्यदुदीरितम् । | एतेषामविरोधे तु मानमन्यदुदीरितम् । | ||
एतेषां तु विरुद्धं यदप्रमाणं विदो विदुः ॥ इति व्यासस्मृतौ । | एतेषां तु विरुद्धं यदप्रमाणं विदो विदुः ॥ इति व्यासस्मृतौ ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">विष्णोः सर्वोत्तमत्वस्य ज्ञानार्थं शास्त्रमिष्यते । | |||
अतस्तत्साधकं शास्त्रं दुःशास्त्रं तद्विरोधि यत् ॥ इति ब्रह्माण्डे ।</div> | |||
अतस्तत्साधकं शास्त्रं दुःशास्त्रं तद्विरोधि यत् ॥ इति ब्रह्माण्डे । | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">विष्णोः सर्वोत्तमत्वं च तद्भक्त्या मोक्ष एव च । | |||
शास्त्रार्थ इति निर्दिष्टः सर्वशास्त्रार्थनिर्णयात् ॥ इति पाद्मे ।</div> | |||
शास्त्रार्थ इति निर्दिष्टः सर्वशास्त्रार्थनिर्णयात् ॥ इति पाद्मे । | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">न चागमस्याप्रामाण्यं वक्तुं युक्तं तत्प्रमाणाभावात् । स्वतः प्रामाण्याच्च । तदनङ्गीकारे चानवस्थानात् । आगमप्रामाण्यसाधकानुमानादेरप्यागमवदप्रामाण्यप्राप्तेश्च । विशेषप्रमाणाभावात् । स्वीकृतत्वाच्च तैरपि स्वागमप्रामाण्यस्य । न ह्यनुमानादिना सप्तमलधारणचैत्यवन्दनादेः स्वर्गसाधनत्वं ज्ञातुं शक्यम् । न च प्रत्यक्षमात्रप्रामाण्यवादिनस्तत्सिद्धमागमाप्रामाण्यम् । अतस्तेषां प्रत्यक्षवदनुमानवच्चाङ्गीकर्तव्यमागमप्रामाण्यम्</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">उक्तं च भविष्यत्पर्वणि । | |||
येनोक्तमागमामात्वं कुतस्तदिति तं वदेत् । | येनोक्तमागमामात्वं कुतस्तदिति तं वदेत् । | ||
प्रत्यक्षादेर्यदि ब्रूयात् तन्मात्वं क्वेति तं वदेत् ॥ | प्रत्यक्षादेर्यदि ब्रूयात् तन्मात्वं क्वेति तं वदेत् ॥ | ||
| Line 1,728: | Line 1,117: | ||
वेदबाह्यक्रियायोगान्न बाधः क्वापि दृश्यते ॥ | वेदबाह्यक्रियायोगान्न बाधः क्वापि दृश्यते ॥ | ||
वेदोक्तकर्मसिद्धानां न बाध्यं दृश्यते क्वचित् । | वेदोक्तकर्मसिद्धानां न बाध्यं दृश्यते क्वचित् । | ||
असाध्यं वा ततो वेदाः प्रामाण्यं निश्चयाद्गताः ॥ इति । | असाध्यं वा ततो वेदाः प्रामाण्यं निश्चयाद्गताः ॥ इति ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">प्रत्यक्षमनुमानं च वाक्यं चेति त्रिधा प्रमा । | |||
उपमाद्यं प्रमाणं यदेतेष्वन्तर्गतं हि तत् ॥ | उपमाद्यं प्रमाणं यदेतेष्वन्तर्गतं हि तत् ॥ | ||
निर्दोषेन्द्रियसंयोगः प्रत्यक्षमिति गीयते । | निर्दोषेन्द्रियसंयोगः प्रत्यक्षमिति गीयते । | ||
| Line 1,792: | Line 1,177: | ||
भेदाभेदस्ततो ज्ञेयः सर्वत्र नियमेन तु । | भेदाभेदस्ततो ज्ञेयः सर्वत्र नियमेन तु । | ||
ईश्वरः प्रकृतिर्जीवो जडं चेति चतुष्टयम् ॥ | ईश्वरः प्रकृतिर्जीवो जडं चेति चतुष्टयम् ॥ | ||
पदार्थानां समुद्दिष्टं तत्रेशो विष्णुरुच्यते ॥ इत्यादि ब्रह्मतर्के । | पदार्थानां समुद्दिष्टं तत्रेशो विष्णुरुच्यते ॥ इत्यादि ब्रह्मतर्के ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च इत्यादिश्रुतयश्च ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">शक्तिशक्तिमतोश्चैव विशेषस्य विशेषिणः । | |||
अविनाभाविता यत्र न भेदस्तत्र विद्यते ॥ | अविनाभाविता यत्र न भेदस्तत्र विद्यते ॥ | ||
सर्वाधिकसुखत्वं च ज्ञानं सर्वाधिकं तथा । | सर्वाधिकसुखत्वं च ज्ञानं सर्वाधिकं तथा । | ||
| Line 1,812: | Line 1,189: | ||
क्वचिदन्तरशब्दश्च विशेषस्यैव वाचकः ॥ | क्वचिदन्तरशब्दश्च विशेषस्यैव वाचकः ॥ | ||
एकस्मिन्नेव शब्दानां यस्तु नानास्वरूपिणाम् । | एकस्मिन्नेव शब्दानां यस्तु नानास्वरूपिणाम् । | ||
प्रयोजकत्वहेतुः स्यात् स विशेषः प्रकीर्तितः ॥ इति च । | प्रयोजकत्वहेतुः स्यात् स विशेषः प्रकीर्तितः ॥ इति च ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">यदाहुर्ब्रह्मविज्ञानात् समग्रत्वं यियासवः । | |||
ब्रह्मज्ञानात् समग्रत्वं नान्यतश्चेति निश्चयात् ॥ | ब्रह्मज्ञानात् समग्रत्वं नान्यतश्चेति निश्चयात् ॥ | ||
तत्र केचिन्मनुष्यास्तु मन्यन्ते ब्रह्म किं मतेः । | तत्र केचिन्मनुष्यास्तु मन्यन्ते ब्रह्म किं मतेः । | ||
| Line 1,880: | Line 1,253: | ||
सत्यो विष्णुः श्रीश्च सत्या जीवाः सत्या जडं तथा ॥ | सत्यो विष्णुः श्रीश्च सत्या जीवाः सत्या जडं तथा ॥ | ||
असत्यं नास्ति किञ्चिच्च सर्वेषां ज्ञानगोचरम् । | असत्यं नास्ति किञ्चिच्च सर्वेषां ज्ञानगोचरम् । | ||
ज्ञात्वा विष्णुमतो मुक्तिं प्राप्नुयात् पुरुषोत्तमम् ॥ इति भविष्यत्पर्वणि । | ज्ञात्वा विष्णुमतो मुक्तिं प्राप्नुयात् पुरुषोत्तमम् ॥ इति भविष्यत्पर्वणि ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">इदमित्यात्मनो योग्यं सर्वं समग्रं भवति । निर्दुःखानन्दस्यापेक्षितत्वान्मनसि स्थितत्वेनेदमिति युज्यते । तत्सर्वमभवत् सर्वं भविष्यन्त इत्यादिना समग्रभावस्य प्रस्तुतत्वात् । ब्रह्म पश्यन्वामदेवो ब्रह्मणो मन्वादिजीवैरहेयत्वं प्रतिपेदे ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">ब्रह्म पश्यन्वामदेवो ब्रह्मणोऽहेयतां सदा । | |||
मन्वादिभिः सर्वजीवैः प्रतिपेदे हि मन्त्रदृक् ॥ इति ब्राह्मे ।</div> | |||
मन्वादिभिः सर्वजीवैः प्रतिपेदे हि मन्त्रदृक् ॥ इति ब्राह्मे । | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">तदिदं ब्रह्म योऽहेयत्वादिगुणमेतर्ह्यपि वेद । अहंशब्दस्याहेयत्वानङ्गीकारे इदंशब्दोऽपि व्यर्थः । सर्वस्वरूपत्वं हि दुर्विद्वद्भिरङ्गीक्रियते । इदंशब्देन परब्रह्मविवक्षायां ब्रह्मशब्दो व्यर्थः स्यात् । इदं योऽहमिति वेदेत्येव स्यात् । एवंशब्दश्च व्यर्थः । अस्मत्पक्षे तु तदात्मानमेवावेदित्यपि ज्ञातव्यमित्येवंशब्दार्थः । तत्पक्षे तदपि व्यर्थमेव । न हि तत्पक्षे तत्स्वात्मानं वेत्ति । व्याख्यानव्याख्येयभावश्चागतिका गतिः ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">अभावे पृथगर्थानां व्याख्यामभ्यासमेव वा । | |||
कल्पयेन्नैव तद्भावे व्याख्याऽभ्यासश्च युज्यते ॥ इति भारते ।</div> | |||
कल्पयेन्नैव तद्भावे व्याख्याऽभ्यासश्च युज्यते ॥ इति भारते । | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">स्वरूपज्ञं तथाऽहेयं नित्यं च ब्रह्म वेत्ति यः । | |||
समग्रभावं गच्छेत् स तत्प्रसादान्न संशयः ॥ इति च ।</div> | |||
समग्रभावं गच्छेत् स तत्प्रसादान्न संशयः ॥ इति च । | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">स ईश्वरः एषां देवानामात्मा भवति । पुल्लिङ्गं च तत्सत्यं स आत्मा इत्यादिवद् भवति ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">देवानां व्यापकत्वात्तु तेषामात्मा हरिः सदा । | |||
तज्ज्ञः प्रियस्ततस्तेषां तस्य नाभूतिदास्ततः ॥ इति वामने ।</div> | |||
तज्ज्ञः प्रियस्ततस्तेषां तस्य नाभूतिदास्ततः ॥ इति वामने । | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">सर्वेभ्योऽन्यां विलक्षणां देवतां स्वगुणेभ्योऽहेयत्वादिभ्यश्चान्यां य उपास्ते ओयोऽस्मीति मेयश्चान्योऽन्यश्चासौ विष्णुरिति मत्वा यो विष्णोरन्यां देवतामुपास्ते अन्योऽसावन्योऽहमस्मीति न स वेदेति वा ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">जीवादिभ्यो हरिर्भिन्नस्तं यः स्वगुणभेदतः । | |||
ओयोऽन्यो हरिश्चान्य इति मत्वाऽन्यमेव वा ॥ | ओयोऽन्यो हरिश्चान्य इति मत्वाऽन्यमेव वा ॥ | ||
य उपास्ते न स ज्ञानी मनुष्याणां पशुर्हि सः । | य उपास्ते न स ज्ञानी मनुष्याणां पशुर्हि सः । | ||
सम्यग्ज्ञानी तु देवानां पशुरित्यभिधीयते ॥ इति च । | सम्यग्ज्ञानी तु देवानां पशुरित्यभिधीयते ॥ इति च ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">एवं स देवानामित्यत्र पूर्वः सम्यग्ज्ञानी परामृश्यते । एतन्मनुष्या विद्युरित्यत्रैतच्छब्देन विष्णोरन्यदेवतोपासनमुच्यते । न ह्यज्ञान्येव देवानां भोजकः । ज्ञानी हि विशेषेण भोजकः । अथो अयं वा आत्मा सर्वेषां भूतानां लोकः इति वचनात् । स य एवंवित् सर्वेषां भूतानां ब्रह्मविच्च तत्रोच्यते । प्रस्तुतत्वात्</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">तत्त्वविद् देवगौः प्रोक्तो नरगौश्चाप्यतत्त्ववित् । | |||
तस्माद्देवास्तत्त्वविदे प्रियं कुवर्न्त्यतन्द्रिताः ॥ इत्याग्नेये ।</div> | |||
तस्माद्देवास्तत्त्वविदे प्रियं कुवर्न्त्यतन्द्रिताः ॥ इत्याग्नेये । | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">तस्य ह न देवाश्च नाभूत्या ईशत इति देवानां तत्त्वज्ञानं प्रियमित्युक्तं च ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् । | |||
यच्चिकेत सत्यमित् तन्न मोघं वसु स्पार्हमुत जेतोत दाता । | यच्चिकेत सत्यमित् तन्न मोघं वसु स्पार्हमुत जेतोत दाता । | ||
सत्यो जीवेशयोर्भेदः सत्या विष्णोर्गुणा अपि । | सत्यो जीवेशयोर्भेदः सत्या विष्णोर्गुणा अपि । | ||
सत्यं जगदिदं सर्वं सत्येशजगतोर्भिदिः ॥ इत्यादेश्च । | सत्यं जगदिदं सर्वं सत्येशजगतोर्भिदिः ॥ इत्यादेश्च ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">भेदेनैव जगत्सर्वं भेदेनेशं गुणैः सह । | |||
भेदेन जीवानन्योन्यं मुक्ताः पश्यन्ति सर्वशः ॥ | भेदेन जीवानन्योन्यं मुक्ताः पश्यन्ति सर्वशः ॥ | ||
निःशेषदुःखहीनाश्च केवलं सुखभोगिनः । | निःशेषदुःखहीनाश्च केवलं सुखभोगिनः । | ||
जन्ममृत्युविहीनाश्च कालसम्बन्धवर्जिताः । | जन्ममृत्युविहीनाश्च कालसम्बन्धवर्जिताः । | ||
रजस्तमःसत्वहीनाः प्रकृत्यादिविवर्जिताः ॥ | रजस्तमःसत्वहीनाः प्रकृत्यादिविवर्जिताः ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">इत्यादि गारुडवचनान्न ज्ञाननिवर्त्यता वक्तुं युक्ता ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">तिर्यङ्मानुषदेवादिविष्णुरूपेष्वशक्तता । | |||
यस्मिन् कस्मिंश्च विषये दुःखित्वं भिन्नताऽपि वा ॥ | यस्मिन् कस्मिंश्च विषये दुःखित्वं भिन्नताऽपि वा ॥ | ||
प्रकृतेर्विकारिता वाऽपि च्छेदभेदव्रणादि वा । | प्रकृतेर्विकारिता वाऽपि च्छेदभेदव्रणादि वा । | ||
| Line 2,011: | Line 1,320: | ||
असंसारित्वमेषां वाऽप्येषामीश्वरताऽपि वा । | असंसारित्वमेषां वाऽप्येषामीश्वरताऽपि वा । | ||
विना विष्णुप्रसादेन मुक्तिरेषां सकाशतः ॥ | विना विष्णुप्रसादेन मुक्तिरेषां सकाशतः ॥ | ||
विष्णोः प्रयोजनावाप्तिर्विष्णोर्दोषश्च कश्चन ॥ | विष्णोः प्रयोजनावाप्तिर्विष्णोर्दोषश्च कश्चन ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">विष्णोः सर्वेषु रूपेषु सम्पूर्णगुणहीनता । | |||
भेदो वा विष्णुरूपेषु विशेषो वा गुणेषु च ॥ | भेदो वा विष्णुरूपेषु विशेषो वा गुणेषु च ॥ | ||
श्रियः सकाशादाधिक्यं ब्रह्मादेः साम्यमेव वा । | श्रियः सकाशादाधिक्यं ब्रह्मादेः साम्यमेव वा । | ||
| Line 2,055: | Line 1,360: | ||
अनिरुद्धाख्यरूपेण सोऽनिरुद्धं विवेश ह । | अनिरुद्धाख्यरूपेण सोऽनिरुद्धं विवेश ह । | ||
हंसस्तद्ध्यानतो मुक्तिमनिरुद्धस्तथेच्छति ॥ | हंसस्तद्ध्यानतो मुक्तिमनिरुद्धस्तथेच्छति ॥ | ||
इत्यादि ब्रह्माण्डपुराणे तत्त्वनिर्णयगीतायाम् ॥ ४ ॥ | इत्यादि ब्रह्माण्डपुराणे तत्त्वनिर्णयगीतायाम् ॥ ४ ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 2,062: | Line 1,366: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S05_V05" data-block-id="bhashya-BR_C01_S05_V05"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S05_V05" data-block-id="bhashya-BR_C01_S05_V05"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V05_B01" data-verse="BR_C01_S05_V05" data-block-id="BR_C01_S05_V05_B01">विष्णोर्ब्राह्मणजातिः सन् ब्रह्मा जज्ञे चतुर्मुखः । | |||
इतोऽग्रे जगतस्तस्मात् क्षत्रजातिरजायत ॥ | इतोऽग्रे जगतस्तस्मात् क्षत्रजातिरजायत ॥ | ||
वायुः सदाशिवोऽनन्तो गरुडः शक्र एव च । | वायुः सदाशिवोऽनन्तो गरुडः शक्र एव च । | ||
| Line 2,077: | Line 1,378: | ||
तस्मात् स राजसूयान्ते ब्राह्मणान् वन्दयीत च ॥ | तस्मात् स राजसूयान्ते ब्राह्मणान् वन्दयीत च ॥ | ||
यः क्षत्रियो ब्राह्मणहा पितृहा स प्रकीर्तितः । | यः क्षत्रियो ब्राह्मणहा पितृहा स प्रकीर्तितः । | ||
पापीयानेव भवति हत्वा स्वपितरं यथा ॥ इति वामने । | पापीयानेव भवति हत्वा स्वपितरं यथा ॥ इति वामने ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V05_B01" data-verse="BR_C01_S05_V05" data-block-id="BR_C01_S05_V05_B01">स्वतोऽधिकगुणं हत्वा साक्षाच्च पितरं पुनः । | |||
क्षत्रस्य ब्राह्मणं हत्वा तावान् दोषो भवेद् ध्रुवम् ॥ इत्याग्नेये ।</div> | |||
क्षत्रस्य ब्राह्मणं हत्वा तावान् दोषो भवेद् ध्रुवम् ॥ इत्याग्नेये । | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V05_B01" data-verse="BR_C01_S05_V05" data-block-id="BR_C01_S05_V05_B01">ईशानो मारुतः प्राणो वायुर्जिष्णुस्तथैव च । | |||
धृष्णुश्च पवमानश्च पवनश्चेति कथ्यते ॥ इति शब्दतत्त्वे ।</div> | |||
धृष्णुश्च पवमानश्च पवनश्चेति कथ्यते ॥ इति शब्दतत्त्वे । | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V05_B01" data-verse="BR_C01_S05_V05" data-block-id="BR_C01_S05_V05_B01">मृत्युः सङ्कर्षणः शेषः शेताऽनन्तस्तथैव च । | |||
बलिर्महाविषश्चेति भूधरश्चेति कथ्यते ॥ इति च ।</div> | |||
बलिर्महाविषश्चेति भूधरश्चेति कथ्यते ॥ इति च । | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V05_B01" data-verse="BR_C01_S05_V05" data-block-id="BR_C01_S05_V05_B01">इन्द्रः सुपर्णो गरुडो महाभारो धुरन्धरः । | |||
विश्वजिच्चाप्यवध्यश्च वैनतेयश्च कथ्यते ॥ इति च ।</div> | |||
विश्वजिच्चाप्यवध्यश्च वैनतेयश्च कथ्यते ॥ इति च । | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V05_B01" data-verse="BR_C01_S05_V05" data-block-id="BR_C01_S05_V05_B01">पर्जन्यो मघवांश्चैव पुरुहूतः पुरन्दरः । | |||
प्राचीनबर्हिर्हर्यश्वः सोमपो मेषभुक्तथा ॥ इति च ।</div> | |||
प्राचीनबर्हिर्हर्यश्वः सोमपो मेषभुक्तथा ॥ इति च । | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V05_B01" data-verse="BR_C01_S05_V05" data-block-id="BR_C01_S05_V05_B01">यशोनिधिर्ब्राह्मणस्तु तद्दातुं क्षत्रिये स्वयम् । | |||
अधो ब्राह्मण आसीनो राजसूये हि सेवते ॥ इति प्रत्यये ।</div> | |||
अधो ब्राह्मण आसीनो राजसूये हि सेवते ॥ इति प्रत्यये । | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V05_B01" data-verse="BR_C01_S05_V05" data-block-id="BR_C01_S05_V05_B01">ऋच्छति विनाशयति । रीङ्ग् क्षये इति धातोः ॥ ५ ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,134: | Line 1,406: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S05_V07" data-block-id="bhashya-BR_C01_S05_V07"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S05_V07" data-block-id="bhashya-BR_C01_S05_V07"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V07_B01" data-verse="BR_C01_S05_V07" data-block-id="BR_C01_S05_V07_B01">विवस्वदिन्द्रवरुणविष्णुभ्योऽन्ये दितेः सुताः । | |||
रुद्रादन्ये तथा रुद्रा वायोरन्ये च वायवः ॥॥ | रुद्रादन्ये तथा रुद्रा वायोरन्ये च वायवः ॥॥ | ||
अग्नेरन्ये च वसवो वैश्या इत्येव कीर्तिताः । | अग्नेरन्ये च वसवो वैश्या इत्येव कीर्तिताः । | ||
| Line 2,145: | Line 1,414: | ||
ततो बहुतरानिच्छन् शूद्रान् देवान् ससर्ज ह । | ततो बहुतरानिच्छन् शूद्रान् देवान् ससर्ज ह । | ||
अश्विनौ पृथिवी चैव काला मृत्यव एव च ॥ ॥ | अश्विनौ पृथिवी चैव काला मृत्यव एव च ॥ ॥ | ||
शूद्रदेवाः समुद्दिष्टा देववर्णा इति स्मृताः । | शूद्रदेवाः समुद्दिष्टा देववर्णा इति स्मृताः ।</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 2,152: | Line 1,420: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S05_V08" data-block-id="bhashya-BR_C01_S05_V08"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S05_V08" data-block-id="bhashya-BR_C01_S05_V08"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V08_B01" data-verse="BR_C01_S05_V08" data-block-id="BR_C01_S05_V08_B01">स्रष्टा स्वयं समुद्दिष्टः पालका देवता इमाः ॥ ॥ | |||
धारणं कथमस्य स्याद्गतिश्चास्य कथं परा । | धारणं कथमस्य स्याद्गतिश्चास्य कथं परा । | ||
इति मत्वा हरेर्भक्तिर्धर्मरूपं पुनर्विभुः ॥॥ | इति मत्वा हरेर्भक्तिर्धर्मरूपं पुनर्विभुः ॥॥ | ||
| Line 2,168: | Line 1,433: | ||
प्राप्तुं धर्माभिमानी स वायुः सत्याभिमानवान् । | प्राप्तुं धर्माभिमानी स वायुः सत्याभिमानवान् । | ||
तस्मादाहुर्धर्मविदं सत्यं वेत्तेति वेदिनः ॥ | तस्मादाहुर्धर्मविदं सत्यं वेत्तेति वेदिनः ॥ | ||
सत्यज्ञमथ धर्मज्ञं वायुर्देवो यतस्तयोः ॥ इति नारदीये । | सत्यज्ञमथ धर्मज्ञं वायुर्देवो यतस्तयोः ॥ इति नारदीये ।</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 2,175: | Line 1,439: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S05_V09" data-block-id="bhashya-BR_C01_S05_V09"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S05_V09" data-block-id="bhashya-BR_C01_S05_V09"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V09_B01" data-verse="BR_C01_S05_V09" data-block-id="BR_C01_S05_V09_B01">नैव व्यभवदिति परिवारबहुत्वेन यद्विशिष्टत्वं तन्नाभवदित्यर्थः ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V09_B01" data-verse="BR_C01_S05_V09" data-block-id="BR_C01_S05_V09_B01">बृहत्वात् सर्ववर्णानां ब्राह्मणः परिकीर्तितः । | |||
क्षतत्राणात् क्षत्रियश्च त्रिषूनत्वाद् विशः स्मृताः ॥ | क्षतत्राणात् क्षत्रियश्च त्रिषूनत्वाद् विशः स्मृताः ॥ | ||
ऊनवाची हि विट्शब्दः शुभे दत्ते त्रिभिर्यतः । | ऊनवाची हि विट्शब्दः शुभे दत्ते त्रिभिर्यतः । | ||
| Line 2,213: | Line 1,470: | ||
क्षीयन्ते नास्य कर्माणि शुभान्येव कदाचन ॥ | क्षीयन्ते नास्य कर्माणि शुभान्येव कदाचन ॥ | ||
उपासनाबलान्मुक्तो भोगान् कर्मफलान् सदा । | उपासनाबलान्मुक्तो भोगान् कर्मफलान् सदा । | ||
भुङ्क्ते विष्णोः समीपस्थः सर्वदोषविवर्जितः ॥ इति ब्रह्माण्डे । | भुङ्क्ते विष्णोः समीपस्थः सर्वदोषविवर्जितः ॥ इति ब्रह्माण्डे ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V09_B01" data-verse="BR_C01_S05_V09" data-block-id="BR_C01_S05_V09_B01">एताभ्यां रूपाभ्यां सहितं हि ब्रह्माऽभवत् । स्वं लोकं स्वाश्रयम् ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,226: | Line 1,478: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S05_V10" data-block-id="bhashya-BR_C01_S05_V10"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S05_V10" data-block-id="bhashya-BR_C01_S05_V10"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V10_B01" data-verse="BR_C01_S05_V10" data-block-id="BR_C01_S05_V10_B01">योऽयं सर्वेषु जीवेषु नियामकतया स्थितः । | |||
स विष्णुराप्तकामत्वादात्मेत्येवोच्यते बुधैः ॥ | स विष्णुराप्तकामत्वादात्मेत्येवोच्यते बुधैः ॥ | ||
स लोकः सर्वभूतानां सर्वजीवेषु संस्थितः । | स लोकः सर्वभूतानां सर्वजीवेषु संस्थितः । | ||
| Line 2,248: | Line 1,497: | ||
तदेतद्वासुदेवस्य सर्वाधारत्वमुत्तमम् ॥ | तदेतद्वासुदेवस्य सर्वाधारत्वमुत्तमम् ॥ | ||
विदितं सर्ववेदैश्च मीमांसाभिश्च निश्चितम् ॥ | विदितं सर्ववेदैश्च मीमांसाभिश्च निश्चितम् ॥ | ||
इति भविष्यत्पर्वणि । | इति भविष्यत्पर्वणि ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V10_B01" data-verse="BR_C01_S05_V10" data-block-id="BR_C01_S05_V10_B01">किन्तु ब्रह्मादिभिर्देवैः पुरा दृष्ट्वा निरंहसः । | |||
निर्भयान् विष्णुनाम्नैव यथेष्टं पदमागतान् ॥ | निर्भयान् विष्णुनाम्नैव यथेष्टं पदमागतान् ॥ | ||
अलब्ध्वा चात्मनः पूजां सम्यगाराधितो हरिः । | अलब्ध्वा चात्मनः पूजां सम्यगाराधितो हरिः । | ||
| Line 2,261: | Line 1,506: | ||
अंशाशेनात्मनैवैतान् पूजयामास केशवः ॥ | अंशाशेनात्मनैवैतान् पूजयामास केशवः ॥ | ||
देवान् पितॄन् द्विजान् हव्यकव्याद्यैः करुणामयः । | देवान् पितॄन् द्विजान् हव्यकव्याद्यैः करुणामयः । | ||
ततः प्रभृति पूज्यन्ते त्रैलोक्ये सचराचरे ॥ इति च पाद्मे । | ततः प्रभृति पूज्यन्ते त्रैलोक्ये सचराचरे ॥ इति च पाद्मे ।</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 2,270: | Line 1,514: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S05_V11" data-block-id="bhashya-BR_C01_S05_V11"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S05_V11" data-block-id="bhashya-BR_C01_S05_V11"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V11_B01" data-verse="BR_C01_S05_V11" data-block-id="BR_C01_S05_V11_B01">एको नारायणः पूर्वमासीज्जायां स ऐच्छत । | |||
विद्यमानामपि सदा भोगार्थं पुरुषोत्तमः ॥ | विद्यमानामपि सदा भोगार्थं पुरुषोत्तमः ॥ | ||
नित्यत्वेऽप्युभयोर्देवोऽवियुक्तस्तु तया यदा । | नित्यत्वेऽप्युभयोर्देवोऽवियुक्तस्तु तया यदा । | ||
| Line 2,302: | Line 1,543: | ||
ब्राह्मे पदे त्वयोग्या ये ते देवपदमाप्नुयुः ॥ | ब्राह्मे पदे त्वयोग्या ये ते देवपदमाप्नुयुः ॥ | ||
तस्याप्ययोग्या लोकस्य भवेयुरधिकं प्रियाः । | तस्याप्ययोग्या लोकस्य भवेयुरधिकं प्रियाः । | ||
क्रमान्मुक्तिं व्रजेयुश्च केशवस्य प्रसादतः ॥ इति माहात्म्ये । | क्रमान्मुक्तिं व्रजेयुश्च केशवस्य प्रसादतः ॥ इति माहात्म्ये ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V11_B01" data-verse="BR_C01_S05_V11" data-block-id="BR_C01_S05_V11_B01">अविशेषेण ततोऽन्यत् स्यादितीच्छन्नपि न विन्देत् । ततोऽन्यस्याभावात् ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V11_B01" data-verse="BR_C01_S05_V11" data-block-id="BR_C01_S05_V11_B01">आत्मा मनश्चिन्तनं च शेमुषी बुद्धिरित्यपि । | |||
एकार्थवाचका धीश्च मनीषा तप इत्यपि ॥ इति शब्दतत्त्वे ।</div> | |||
एकार्थवाचका धीश्च मनीषा तप इत्यपि ॥ इति शब्दतत्त्वे । | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V11_B01" data-verse="BR_C01_S05_V11" data-block-id="BR_C01_S05_V11_B01">सर्वाश्रयं च पितरं सर्वेषामधिकं गुणैः । | |||
अविदित्वा महत्पुण्यं कृत्वा न फलभाग् भवेत् ॥ | अविदित्वा महत्पुण्यं कृत्वा न फलभाग् भवेत् ॥ | ||
तथा ज्ञात्वा हरिं यस्तु कुर्यात् कर्म सदोदितम् । | तथा ज्ञात्वा हरिं यस्तु कुर्यात् कर्म सदोदितम् । | ||
अनन्तफलवान् स स्यात् प्राप्नोति च मनोगतम् ॥ इति बृहच्छ्रुतौ । | अनन्तफलवान् स स्यात् प्राप्नोति च मनोगतम् ॥ इति बृहच्छ्रुतौ ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V11_B01" data-verse="BR_C01_S05_V11" data-block-id="BR_C01_S05_V11_B01">परमात्मैव गृहस्थान्तर्यामित्वेन सर्वेषां लोक आश्रयः । | |||
गृहस्थान्तर्गतो विष्णुर्यज्ञैर्देवाश्रयो भवेत् । | गृहस्थान्तर्गतो विष्णुर्यज्ञैर्देवाश्रयो भवेत् । | ||
स्वाध्याये ऋषिसंस्मृत्या ऋषीणां च सदाश्रयः ॥ | स्वाध्याये ऋषिसंस्मृत्या ऋषीणां च सदाश्रयः ॥ | ||
| Line 2,337: | Line 1,562: | ||
स्वस्यान्तर्यामिणं विष्णुं सुरादीन् पूजयेत् तथा । | स्वस्यान्तर्यामिणं विष्णुं सुरादीन् पूजयेत् तथा । | ||
तस्याविनाशमिच्छन्ति स्वाश्रयस्य यथा सुराः ॥ | तस्याविनाशमिच्छन्ति स्वाश्रयस्य यथा सुराः ॥ | ||
तदेतत् सर्वशास्त्रेषु ऋषिसङ्घैर्विचारितम् ॥ इति नारायणश्रुतौ । | तदेतत् सर्वशास्त्रेषु ऋषिसङ्घैर्विचारितम् ॥ इति नारायणश्रुतौ ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V11_B01" data-verse="BR_C01_S05_V11" data-block-id="BR_C01_S05_V11_B01">नराणामाश्रया देवा न देवानां नराः क्वचित् । | |||
नराणां च सुराणां च गतिरेको जनार्दनः ॥ इति च ।</div> | |||
नराणां च सुराणां च गतिरेको जनार्दनः ॥ इति च । | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V11_B01" data-verse="BR_C01_S05_V11" data-block-id="BR_C01_S05_V11_B01">आत्मा ब्रह्मा ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V11_B01" data-verse="BR_C01_S05_V11" data-block-id="BR_C01_S05_V11_B01">आत्मा तु जगतां ब्रह्मा तस्यात्मा भगवान् हरिः । | |||
स एव जातः प्रथमं वासुदेवाच्चतुर्मुखः ॥ | स एव जातः प्रथमं वासुदेवाच्चतुर्मुखः ॥ | ||
सोऽकामयत भार्या मे स्यात् पुत्रस्तदनन्तरम् । | सोऽकामयत भार्या मे स्यात् पुत्रस्तदनन्तरम् । | ||
| Line 2,379: | Line 1,592: | ||
सवनत्रयं तथा पूर्वमुत्तरं चेति पञ्चकम् ॥ | सवनत्रयं तथा पूर्वमुत्तरं चेति पञ्चकम् ॥ | ||
यज्ञे मध्यं शिरः पक्षौ पुच्छं पशुषु पूरुषे । | यज्ञे मध्यं शिरः पक्षौ पुच्छं पशुषु पूरुषे । | ||
चतुर्दिशं तथा मध्यमिति सर्वत्र पञ्चकम् ॥ इति च ॥ | चतुर्दिशं तथा मध्यमिति सर्वत्र पञ्चकम् ॥ इति च ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 2,388: | Line 1,600: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S06_V01" data-block-id="bhashya-BR_C01_S06_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S06_V01" data-block-id="bhashya-BR_C01_S06_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S06_V01_B01" data-verse="BR_C01_S06_V01" data-block-id="BR_C01_S06_V01_B01">पिता विष्णुः । यत् यदा । तपसा प्राणिनां कर्मभिः । मेधया स्वेच्छया ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S06_V01_B01" data-verse="BR_C01_S06_V01" data-block-id="BR_C01_S06_V01_B01">स हीदमन्नं धिया धिया जनयते कर्मभिः इति वचनात् ।</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,418: | Line 1,622: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S06_V09" data-block-id="bhashya-BR_C01_S06_V09"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S06_V09" data-block-id="bhashya-BR_C01_S06_V09"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S06_V_B01" data-verse="BR_C01_S06_V09" data-block-id="BR_C01_S06_V_B01">सप्तान्नानि यदा विष्णुः परमः पुरुषो विभुः । | |||
ससर्ज तेषां स्वार्थानि चकार त्रीणि केशवः ॥ | ससर्ज तेषां स्वार्थानि चकार त्रीणि केशवः ॥ | ||
मनो वाचं तथा प्राणं तस्मात् तैस्तुष्टिमेति सः । | मनो वाचं तथा प्राणं तस्मात् तैस्तुष्टिमेति सः । | ||
| Line 2,449: | Line 1,650: | ||
सर्वेन्द्रियगतं ज्ञानं मनआयत्तमीरितम् । | सर्वेन्द्रियगतं ज्ञानं मनआयत्तमीरितम् । | ||
पृष्टे स्पृष्टोऽप्यनेनाहं स्पृष्ट इत्येव वेत्त्यतः ॥ | पृष्टे स्पृष्टोऽप्यनेनाहं स्पृष्ट इत्येव वेत्त्यतः ॥ | ||
मनस्यव्याकुलेऽन्यत्र नैव वेत्ति कथञ्चन ॥ | मनस्यव्याकुलेऽन्यत्र नैव वेत्ति कथञ्चन ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 2,468: | Line 1,668: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S06_V16" data-block-id="bhashya-BR_C01_S06_V16"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S06_V16" data-block-id="bhashya-BR_C01_S06_V16"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S06_V16_B01" data-verse="BR_C01_S06_V16" data-block-id="BR_C01_S06_V16_B01">लोकवेदसुरज्ञातपित्रादेश्चाभिमानिनः ।</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,482: | Line 1,678: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S06_V19" data-block-id="bhashya-BR_C01_S06_V19"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S06_V19" data-block-id="bhashya-BR_C01_S06_V19"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S06_V19_B01" data-verse="BR_C01_S06_V19" data-block-id="BR_C01_S06_V19_B01">द्युपृथिव्यग्निसूर्यापां सोमस्याप्यभिमानिनः ॥ | |||
स इन्द्रः परमैश्वर्यादशत्रुः समवर्जनात् । | स इन्द्रः परमैश्वर्यादशत्रुः समवर्जनात् । | ||
वायुरेते समा व्याप्तौ ब्रह्मेरौ गुणतोऽधिकौ ॥ | वायुरेते समा व्याप्तौ ब्रह्मेरौ गुणतोऽधिकौ ॥ | ||
अनन्ताश्च गुणा ह्येषामन्यजीवव्यपेक्षया । | अनन्ताश्च गुणा ह्येषामन्यजीवव्यपेक्षया । | ||
तेभ्योऽप्यनन्ता विष्णोस्तु तेषामेवमुपासकः ॥ | तेभ्योऽप्यनन्ता विष्णोस्तु तेषामेवमुपासकः ॥ | ||
नित्यलोकोपभोगी स्यादनित्यस्यान्यथा भवेत् । | नित्यलोकोपभोगी स्यादनित्यस्यान्यथा भवेत् ।</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 2,499: | Line 1,691: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S06_V21" data-block-id="bhashya-BR_C01_S06_V21"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S06_V21" data-block-id="bhashya-BR_C01_S06_V21"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S06_V21_B01" data-verse="BR_C01_S06_V21" data-block-id="BR_C01_S06_V21_B01">वायुः प्रजापतिः सोऽसौ चन्द्रसंस्थो विशेषतः ॥ | |||
रात्रौ रात्रौ क्षयादस्य पूरणाद् रात्रिनामकाः । | रात्रौ रात्रौ क्षयादस्य पूरणाद् रात्रिनामकाः । | ||
कलाः पञ्चदश प्रोक्ता ध्रुवैवास्य तु षोडशी ॥ | कलाः पञ्चदश प्रोक्ता ध्रुवैवास्य तु षोडशी ॥ | ||
| Line 2,510: | Line 1,699: | ||
तस्यां रात्रौ महान् दोषो देवतावेशतो भवेत् ॥ | तस्यां रात्रौ महान् दोषो देवतावेशतो भवेत् ॥ | ||
वायुः संवत्सरः प्रोक्तो वत्सो विष्णोरसौ यतः । | वायुः संवत्सरः प्रोक्तो वत्सो विष्णोरसौ यतः । | ||
सम्यगेव रतिं याति . | सम्यगेव रतिं याति .</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 2,517: | Line 1,705: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S06_V22" data-block-id="bhashya-BR_C01_S06_V22"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S06_V22" data-block-id="bhashya-BR_C01_S06_V22"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S06_V22_B01" data-verse="BR_C01_S06_V22" data-block-id="BR_C01_S06_V22_B01">....................... स एवं विदुषि स्थितः ॥ | |||
अध्रुवास्तु कला यद्वत् सौम्यस्तस्य तथा धनम् । | अध्रुवास्तु कला यद्वत् सौम्यस्तस्य तथा धनम् । | ||
आगमापायवत्त्वात् तु ध्रुवावद्देह उच्यते ॥ | आगमापायवत्त्वात् तु ध्रुवावद्देह उच्यते ॥ | ||
| Line 2,555: | Line 1,740: | ||
तदप्याप्नोति न नरा योग्या एतदुपासते । | तदप्याप्नोति न नरा योग्या एतदुपासते । | ||
ज्ञानमात्रेण देवानां सामीप्यं प्राप्नुवन्ति ते ॥ | ज्ञानमात्रेण देवानां सामीप्यं प्राप्नुवन्ति ते ॥ | ||
इति नारायणीये ॥ | इति नारायणीये ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 2,564: | Line 1,748: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S06_V24" data-block-id="bhashya-BR_C01_S06_V24"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S06_V24" data-block-id="bhashya-BR_C01_S06_V24"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S06_V24_B01" data-verse="BR_C01_S06_V24" data-block-id="BR_C01_S06_V24_B01">ब्रह्मेति वेदः । स्वाध्यायादिकर्तृत्वात् पुत्रस्त्वं ब्रह्मेत्याद्युच्यते । आत्मा भवति व्यापको भवति ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S06_V24_B01" data-verse="BR_C01_S06_V24" data-block-id="BR_C01_S06_V24_B01">पुनः पुनः कर्मकृतिर्मानुष्यजय उच्यते । | |||
जन्मान्तरं विना नैव कर्मणा तत्तु युज्यते ॥ | जन्मान्तरं विना नैव कर्मणा तत्तु युज्यते ॥ | ||
पुत्रेण विद्यया नित्यमेकैकेनापि युज्यते । | पुत्रेण विद्यया नित्यमेकैकेनापि युज्यते । | ||
| Line 2,579: | Line 1,756: | ||
विद्यया त्वर्धमाप्नोति सर्वं सप्तान्नविल्लभेत् । | विद्यया त्वर्धमाप्नोति सर्वं सप्तान्नविल्लभेत् । | ||
पुत्रमाविश्य सामर्थ्यान्मुच्यतेऽच्छिद्रकर्मणः ॥ | पुत्रमाविश्य सामर्थ्यान्मुच्यतेऽच्छिद्रकर्मणः ॥ | ||
अक्ष्णं पुदिति च च्छिद्रं पुत्रस्तत्त्राणको भवेत् । | अक्ष्णं पुदिति च च्छिद्रं पुत्रस्तत्त्राणको भवेत् ।</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 2,590: | Line 1,766: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S06_V27" data-block-id="bhashya-BR_C01_S06_V27"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S06_V27" data-block-id="bhashya-BR_C01_S06_V27"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S06_V27_B01" data-verse="BR_C01_S06_V27" data-block-id="BR_C01_S06_V27_B01">पृथिव्यादिस्थिता देवाः सरस्वत्यादिकास्त्रयः ॥ | |||
अधिकावेशतो देवेष्वतो देवा इति स्मृताः । | अधिकावेशतो देवेष्वतो देवा इति स्मृताः । | ||
यदावेशात् सर्वमुक्तं सत्यं देवी तु वाघ्धि सा ॥ | यदावेशात् सर्वमुक्तं सत्यं देवी तु वाघ्धि सा ॥ | ||
| Line 2,607: | Line 1,780: | ||
मुक्तानां देववागादेरावेशः सम्प्रकीर्तितः ॥ | मुक्तानां देववागादेरावेशः सम्प्रकीर्तितः ॥ | ||
प्राणज्ञानं यथाऽवन्ति रहस्यमिति सर्वदा । | प्राणज्ञानं यथाऽवन्ति रहस्यमिति सर्वदा । | ||
एवं मुक्तस्वरूपं चाप्यवन्त्येव रहस्यतः ॥ | एवं मुक्तस्वरूपं चाप्यवन्त्येव रहस्यतः ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 2,618: | Line 1,790: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S06_V30" data-block-id="bhashya-BR_C01_S06_V30"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S06_V30" data-block-id="bhashya-BR_C01_S06_V30"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S06_V30_B01" data-verse="BR_C01_S06_V30" data-block-id="BR_C01_S06_V30_B01">उत्तमः सर्वदेवेषु प्राण एव हरेरनु । | |||
चतुर्मुखस्य प्राणस्य न विशेषोऽस्ति कश्चन ॥ | चतुर्मुखस्य प्राणस्य न विशेषोऽस्ति कश्चन ॥ | ||
तस्माद् विष्णोर्व्रतस्यानु नित्यं प्राणव्रतं चरेत् । | तस्माद् विष्णोर्व्रतस्यानु नित्यं प्राणव्रतं चरेत् । | ||
| Line 2,657: | Line 1,826: | ||
तस्मान्नित्यं तद्व्रताश्च तद्व्रतोऽतो भवेत् सदा । | तस्मान्नित्यं तद्व्रताश्च तद्व्रतोऽतो भवेत् सदा । | ||
अन्यदेवव्रतारम्भं यदि कुर्यात् समापयेत् ॥ | अन्यदेवव्रतारम्भं यदि कुर्यात् समापयेत् ॥ | ||
तेनासौ वायुना साकं भगवन्तमुपेष्यति ॥ इति नारायणश्रुतौ । | तेनासौ वायुना साकं भगवन्तमुपेष्यति ॥ इति नारायणश्रुतौ ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S06_V30_B01" data-verse="BR_C01_S06_V30" data-block-id="BR_C01_S06_V30_B01">आनन्द्येव भवति । न शोचतीत्यतो मुक्त इत्यवगम्यते ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,682: | Line 1,846: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S07_V03" data-block-id="bhashya-BR_C01_S07_V03"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S07_V03" data-block-id="bhashya-BR_C01_S07_V03"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S07_V03_B01" data-verse="BR_C01_S07_V03" data-block-id="BR_C01_S07_V03_B01">सहैव माति जानातीति समम् । आत्मा प्राणः । नामरूपयोरपि प्राणाधीनत्वादेकमित्युच्यते । | |||
प्राणो वायुरिति प्रोक्तस्तत्पत्नी नाम भारती । | प्राणो वायुरिति प्रोक्तस्तत्पत्नी नाम भारती । | ||
रूपं तु तत्सुतो रुद्रो वशे प्राणस्य तद्द्वयम् ॥ | रूपं तु तत्सुतो रुद्रो वशे प्राणस्य तद्द्वयम् ॥ | ||
अमृतो वायुरुद्दिष्टो नित्यज्ञानात्मकत्वतः । | अमृतो वायुरुद्दिष्टो नित्यज्ञानात्मकत्वतः । | ||
सत्यं यथार्थवक्तृत्वाद्भारती रुद्र एव च ॥ इति । | सत्यं यथार्थवक्तृत्वाद्भारती रुद्र एव च ॥ इति ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S07_V03_B02" data-verse="BR_C01_S07_V03" data-block-id="BR_C01_S07_V03_B02">रुद्रं वेदेषु च प्राणः प्रविष्टश्छादितः सदा । | |||
सत्य इत्युच्यते नित्यं स्वरूपेणामृतः स्मृतः ॥ इति च ।</div> | |||
सत्य इत्युच्यते नित्यं स्वरूपेणामृतः स्मृतः ॥ इति च । | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,713: | Line 1,869: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S01_V02" data-block-id="bhashya-BR_C02_S01_V02"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S01_V02" data-block-id="bhashya-BR_C02_S01_V02"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C02_S01_V02_B01" data-verse="BR_C02_S01_V02" data-block-id="BR_C02_S01_V02_B01">अतीत्य जगद् धर्मवर्जितत्वेन स्थितत्वादतिष्ठाः । उत्तमत्वात् मूर्धा ।</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,729: | Line 1,881: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S01_V06" data-block-id="bhashya-BR_C02_S01_V06"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S01_V06" data-block-id="bhashya-BR_C02_S01_V06"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C02_S01_V06_B01" data-verse="BR_C02_S01_V06" data-block-id="BR_C02_S01_V06_B01">स्वयमेवापराजितबहुरूपत्वादपराजिता सेना भगवान् । जिष्णुरुत्तमः । अन्येषां जेता अन्यतस्त्यजायी ।</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,739: | Line 1,887: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S01_V07" data-block-id="bhashya-BR_C02_S01_V07"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S01_V07" data-block-id="bhashya-BR_C02_S01_V07"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C02_S01_V07_B01" data-verse="BR_C02_S01_V07" data-block-id="BR_C02_S01_V07_B01">विषासहिः असह्यः ।</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,759: | Line 1,903: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S01_V13" data-block-id="bhashya-BR_C02_S01_V13"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S01_V13" data-block-id="bhashya-BR_C02_S01_V13"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C02_S01_V13_B01" data-verse="BR_C02_S01_V13" data-block-id="BR_C02_S01_V13_B01">आत्मनि हिरण्यगर्भे । आत्मन्वी चित्तवान् । चित्ताभिमानित्वात् तस्य ।</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,769: | Line 1,909: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S01_V14" data-block-id="bhashya-BR_C02_S01_V14"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S01_V14" data-block-id="bhashya-BR_C02_S01_V14"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C02_S01_V14_B01" data-verse="BR_C02_S01_V14" data-block-id="BR_C02_S01_V14_B01">स्वहृदि स्थितं स्वनियामकं भगद्रूपमुपास्यैव मोक्षो भवति । देवतासु भगवन्तमुपास्य तत्तद्देवतासमीपं प्राप्य पुनः स्वहृदिस्थमुपास्यैव मोक्षो भवतीत्यतो नैतावता विदितं भवतीत्युक्तम् ।</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,779: | Line 1,915: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S01_V15" data-block-id="bhashya-BR_C02_S01_V15"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S01_V15" data-block-id="bhashya-BR_C02_S01_V15"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C02_S01_V15_B01" data-verse="BR_C02_S01_V15" data-block-id="BR_C02_S01_V15_B01">स्वहृदिस्थभगवद्रूपस्य स्वस्मिन् विशेषसम्बन्धज्ञापनार्थं बृहत्पाण्डुरवास इत्याद्यामन्त्रणम् । तेभ्यो नामभ्योऽप्यस्य शरीरे विशेषसम्बन्ध इत्यतः पाणिपेषणेन जीवमुत्थापयामास भगवान् । येषां बहिरुपासनेन मोक्षस्तेषामपि ह्रद्युपासनं किञ्चित् कर्तव्यमेव ।</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,791: | Line 1,923: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S01_V17" data-block-id="bhashya-BR_C02_S01_V17"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S01_V17" data-block-id="bhashya-BR_C02_S01_V17"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C02_S01_V17_B01" data-verse="BR_C02_S01_V17" data-block-id="BR_C02_S01_V17_B01">स्वहृदिस्थेन भगवद्रूपेण विशेषसम्बन्धदर्शनार्थमेव यत्रैष एतत्सुप्तोऽभूदित्यादि प्रश्नप्रतिवचनं समस्तम् । यत्र यस्मिन् परमेश्वरे विज्ञानमये एष जीवः सुप्तोऽभूत् । यत्रेत्यधिकरणभूत एव य एष विज्ञानमय इति परामृश्यते । अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमयः । विज्ञानं ब्रह्म चेद्वेद इत्यादिश्रुतेः । तानि यदा परमात्मा गृह्णाति तदैतत्पुरुषो जीवः स्वपिति नाम ।</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,801: | Line 1,929: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S01_V18" data-block-id="bhashya-BR_C02_S01_V18"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S01_V18" data-block-id="bhashya-BR_C02_S01_V18"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C02_S01_V18_B01" data-verse="BR_C02_S01_V18" data-block-id="BR_C02_S01_V18_B01">स यत्र परमात्मा स्वप्नया नाड्या चरति तदा जीवः उच्चावचं निर्गच्छतीव । सर्वदा महाराजवत् प्राणान् गृहीत्वा परमात्मा परिवर्तते । जीवस्तु कदाचिदेव स्वप्ने राजवदात्मानं पश्यति कदाचिद्ब्राह्मणवच्छ्वमार्जरादिवद् वा ।</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,811: | Line 1,935: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S01_V19" data-block-id="bhashya-BR_C02_S01_V19"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S01_V19" data-block-id="bhashya-BR_C02_S01_V19"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C02_S01_V19_B01" data-verse="BR_C02_S01_V19" data-block-id="BR_C02_S01_V19_B01">आनन्दस्य परमात्मनोऽतिघ्नीं समीपम् । कुमारो रुद्रः । महाराजो वायुः । महाब्राह्मणो ब्रह्मा । न हि जीवो विज्ञानपूर्वकं प्राणानां विज्ञानमादत्ते । न च सर्वप्राणलोकदेवभूतानां स्रष्टा ।</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,825: | Line 1,945: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S01_V20" data-block-id="bhashya-BR_C02_S01_V20"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S01_V20" data-block-id="bhashya-BR_C02_S01_V20"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C02_S01_V20_B01" data-verse="BR_C02_S01_V20" data-block-id="BR_C02_S01_V20_B01">आदित्यचन्द्रविद्युत्सु भूतेष्वादर्श एव च । | |||
गच्छत्पाश्चात्यशब्देन चक्षुश्छायागतं तथा ॥ | गच्छत्पाश्चात्यशब्देन चक्षुश्छायागतं तथा ॥ | ||
हिरण्यगर्भसंस्थं च सदोपास्य हरिं परम् । | हिरण्यगर्भसंस्थं च सदोपास्य हरिं परम् । | ||
| Line 2,845: | Line 1,962: | ||
सत्यसत्यो हरिः स्रष्टा पाता विलयकृत् तथा ॥ | सत्यसत्यो हरिः स्रष्टा पाता विलयकृत् तथा ॥ | ||
नियन्ता मोक्षदश्चैव विष्णुरेव सनातनः ॥ | नियन्ता मोक्षदश्चैव विष्णुरेव सनातनः ॥ | ||
इति नारायणश्रुतौ ॥ | इति नारायणश्रुतौ ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 2,854: | Line 1,970: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S02_V01" data-block-id="bhashya-BR_C02_S02_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S02_V01" data-block-id="bhashya-BR_C02_S02_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C02_S02_V01_B01" data-verse="BR_C02_S02_V01" data-block-id="BR_C02_S02_V01_B01">आधानमवस्थानं सूक्ष्मशरीरम् । प्रत्याधानं विधानं स्थूलशरीरम् । प्राणो नारायणः स्थूणा ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C02_S02_V01_B01" data-verse="BR_C02_S02_V01" data-block-id="BR_C02_S02_V01_B01">वायुर्गोवत्सरूपेण सर्वप्राणिषु संस्थितः । | |||
सूक्ष्मदेहो गृहं तस्य वितानं स्थूल उच्यते ॥ | सूक्ष्मदेहो गृहं तस्य वितानं स्थूल उच्यते ॥ | ||
अन्नं दामात्मकं तस्य स्थूणा तु भगवान् हरिः । | अन्नं दामात्मकं तस्य स्थूणा तु भगवान् हरिः । | ||
ध्यायत्येवं हि यो वायुं श्रोत्रादीन् मनसा सह ॥ | ध्यायत्येवं हि यो वायुं श्रोत्रादीन् मनसा सह ॥ | ||
बुद्धिं च सप्तशत्रून् स विषयेष्वभिधावतः । | बुद्धिं च सप्तशत्रून् स विषयेष्वभिधावतः । | ||
असुरान् सन्निरुध्यैव वेत्ति नारायणं परम् ॥ | असुरान् सन्निरुध्यैव वेत्ति नारायणं परम् ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 2,875: | Line 1,983: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S02_V02" data-block-id="bhashya-BR_C02_S02_V02"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S02_V02" data-block-id="bhashya-BR_C02_S02_V02"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C02_S02_V02_B01" data-verse="BR_C02_S02_V02" data-block-id="BR_C02_S02_V02_B01">दक्षिणाक्षिस्थितं वायुं सप्तदेवा उपासते । | |||
अक्षीणज्ञानमनसः सदाशिवापुरःसराः ॥ | अक्षीणज्ञानमनसः सदाशिवापुरःसराः ॥ | ||
उपास्यमानं तैर्देवैर्मोक्षार्थे वायुमीश्वरम् । | उपास्यमानं तैर्देवैर्मोक्षार्थे वायुमीश्वरम् । | ||
स्थूणया विष्णुना सार्धं यो विद्यात् सोऽन्नमश्नुते ॥ | स्थूणया विष्णुना सार्धं यो विद्यात् सोऽन्नमश्नुते ॥ | ||
अक्षीणमेव मुक्तः सन् सर्वदुःखविवर्जितः । | अक्षीणमेव मुक्तः सन् सर्वदुःखविवर्जितः ।</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 2,889: | Line 1,993: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S02_V03" data-block-id="bhashya-BR_C02_S02_V03"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S02_V03" data-block-id="bhashya-BR_C02_S02_V03"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C02_S02_V03_B01" data-verse="BR_C02_S02_V03" data-block-id="BR_C02_S02_V03_B01">विश्वरूपं यशश्चेति नाम्ना विष्णू रमा तथा ॥ | |||
वायुश्च संस्थिता नित्यं सर्वेषां दक्षिणाक्षिगाः । | वायुश्च संस्थिता नित्यं सर्वेषां दक्षिणाक्षिगाः । | ||
पूर्णत्वाद्विश्वतो विष्णो रमायाः स्त्रीषु पूर्णतः ॥ | पूर्णत्वाद्विश्वतो विष्णो रमायाः स्त्रीषु पूर्णतः ॥ | ||
वायोर्जीवेषु पूर्णत्वाद्यशोज्ञानसुखात्मकाः । | वायोर्जीवेषु पूर्णत्वाद्यशोज्ञानसुखात्मकाः । | ||
प्राणाश्चैते प्रणेतृत्वात् ऋषयो रुद्रपूर्वकाः ॥ | प्राणाश्चैते प्रणेतृत्वात् ऋषयो रुद्रपूर्वकाः ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 2,905: | Line 2,005: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S02_V04" data-block-id="bhashya-BR_C02_S02_V04"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S02_V04" data-block-id="bhashya-BR_C02_S02_V04"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C02_S02_V04_B01" data-verse="BR_C02_S02_V04" data-block-id="BR_C02_S02_V04_B01">गौतमो नाम रुद्रस्तु सर्वज्ञत्वात् प्रकीर्तितः । | |||
भरद्वाजस्तु पर्जन्यो वाजमन्नं भरेद्यतः ॥ | भरद्वाजस्तु पर्जन्यो वाजमन्नं भरेद्यतः ॥ | ||
वृष्ट्यैव विश्वामित्रख्य आदित्यो यत्प्रकाशनात् । | वृष्ट्यैव विश्वामित्रख्य आदित्यो यत्प्रकाशनात् । | ||
| Line 2,921: | Line 2,018: | ||
उपास्ते वायुमेवैकं सस्थूणं ब्रह्मवेदिना । | उपास्ते वायुमेवैकं सस्थूणं ब्रह्मवेदिना । | ||
ब्रह्मनामा सदा वायुरेनां वेत्ति विशेषतः ॥ | ब्रह्मनामा सदा वायुरेनां वेत्ति विशेषतः ॥ | ||
इति तां वेद यो विद्वान् सर्वात्ता स भविष्यति ॥ इति नारायणीये ॥ | इति तां वेद यो विद्वान् सर्वात्ता स भविष्यति ॥ इति नारायणीये ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 2,932: | Line 2,028: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S03_V01" data-block-id="bhashya-BR_C02_S03_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S03_V01" data-block-id="bhashya-BR_C02_S03_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C02_S03_V01_B01" data-verse="BR_C02_S03_V01" data-block-id="BR_C02_S03_V01_B01">विशरणावसादनयुक्तं सत् । ततं सर्वज्ञं च त्यम् ।</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,942: | Line 2,034: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S03_V02" data-block-id="bhashya-BR_C02_S03_V02"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S03_V02" data-block-id="bhashya-BR_C02_S03_V02"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C02_S03_V02_B01" data-verse="BR_C02_S03_V02" data-block-id="BR_C02_S03_V02_B01">प्रलयेऽपि भगवदन्तरेव रता अक्षिताऽवस्थितेति श्रीरन्तरिक्षम् । य एष तपतीत्यादित्यस्थो हिरण्यगर्भ उच्यते ।</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,952: | Line 2,040: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S03_V03" data-block-id="bhashya-BR_C02_S03_V03"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S03_V03" data-block-id="bhashya-BR_C02_S03_V03"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C02_S03_V03_B01" data-verse="BR_C02_S03_V03" data-block-id="BR_C02_S03_V03_B01">मण्डले पुरुष इति भगवान् विष्णुः ।</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,964: | Line 2,048: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S03_V05" data-block-id="bhashya-BR_C02_S03_V05"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S03_V05" data-block-id="bhashya-BR_C02_S03_V05"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C02_S03_V05_B01" data-verse="BR_C02_S03_V05" data-block-id="BR_C02_S03_V05_B01">एवमेव चक्षुर्दक्षिणेक्षन्पुरुषश्च ।</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,978: | Line 2,058: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S03_V06" data-block-id="bhashya-BR_C02_S03_V06"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S03_V06" data-block-id="bhashya-BR_C02_S03_V06"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C02_S03_V06_B01" data-verse="BR_C02_S03_V06" data-block-id="BR_C02_S03_V06_B01">तस्यैवामूर्तरसस्य भगवतो नेति नेतीत्यादेशः । अतस्तस्मादमूर्तसारत्वादित्यर्थः । अथेत्यानन्तर्यार्थे । इति नेति नेति मूर्तामूर्तविलक्षण इत्यर्थः । उभयसादृश्यनिषेधार्थं द्विवारम् । इति नेति निषिध्यमानमप्येतस्मादन्यत्परं नास्ति एष एव परः । मूर्तामूर्तं त्वपरमेवैतदपेक्षया । मूर्तामूर्तमेवाध्यात्मं प्राणा इत्युच्यन्ते । ब्रह्मणो वायोश्चामूर्तत्वात् ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C02_S03_V06_B01" data-verse="BR_C02_S03_V06" data-block-id="BR_C02_S03_V06_B01">मूर्तामूर्तमिदं रूपं ब्रह्मणः प्रतिमात्मकम् । | |||
नैतत्स्वरूपमेतत् स्यात् तद्धि सर्वपरं सदा ॥ | नैतत्स्वरूपमेतत् स्यात् तद्धि सर्वपरं सदा ॥ | ||
श्रियो वायोर्विरिञ्चाच्च येऽन्ये मूर्ता हि ते स्मृताः । | श्रियो वायोर्विरिञ्चाच्च येऽन्ये मूर्ता हि ते स्मृताः । | ||
| Line 3,006: | Line 2,079: | ||
तस्यान्यदपरं सर्वं सत्यसत्यः स एकराट् ॥ | तस्यान्यदपरं सर्वं सत्यसत्यः स एकराट् ॥ | ||
मूर्तामूर्तात्मकाः प्राणास्तेषां सत्यः स एव हि ॥ | मूर्तामूर्तात्मकाः प्राणास्तेषां सत्यः स एव हि ॥ | ||
इति नारायणश्रुतौ । | इति नारायणश्रुतौ ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C02_S03_V06_B01" data-verse="BR_C02_S03_V06" data-block-id="BR_C02_S03_V06_B01">प्रथमनिषेधेनैव मूर्तरससादृश्यमपि निषिद्धम् ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,029: | Line 2,097: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S04_V05" data-block-id="bhashya-BR_C02_S04_V05"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S04_V05" data-block-id="bhashya-BR_C02_S04_V05"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C02_S04_V05_B01" data-verse="BR_C02_S04_V05" data-block-id="BR_C02_S04_V05_B01">आत्मा नारायणः । तस्यैव हि कामेन पत्यादिः प्रियो भवति । न हि पत्यादीनां जायादीनामहं प्रियः स्यामिति कामनामात्रेण प्रियत्वं भवति । भगवदिच्छ्यैव हि तद्भवति । अन्यथा जायार्थे पत्यर्थे इत्येव स्यात् । प्राधान्यादिदं सर्वं विदितम् । सर्वकारणत्वाच्च सर्वप्राधान्यं भगवतः । प्राधान्याप्राधान्ययोरपि स एव हि हेतुः ।</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,039: | Line 2,103: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S04_V06" data-block-id="bhashya-BR_C02_S04_V06"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S04_V06" data-block-id="bhashya-BR_C02_S04_V06"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C02_S04_V06_B01" data-verse="BR_C02_S04_V06" data-block-id="BR_C02_S04_V06_B01">अन्यत्रात्मनो ब्रह्म वेद भगवदधीनत्वेन न वेद, । तदनाश्रितत्वेन स्थानान्तरे च वेद । परादात् परतो लोकालोकस्यान्धे तमसि । इदं ब्रह्मादिकम् । यदयमात्मा । यत्रायमात्मा । अन्यत्र परिज्ञाने दोषोक्तेस्तत्र परिज्ञानं ह्युक्तं भवति । अन्यथा अन्यदात्मनो ब्रह्म वेदेति स्यात् । यदित्यव्ययत्वाद् यत्रेत्यपि भवति । यथा यस्मादित्यर्थे । सप्तसु प्रथमा इति च सूत्रम् ।</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,053: | Line 2,113: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S04_V09" data-block-id="bhashya-BR_C02_S04_V09"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S04_V09" data-block-id="bhashya-BR_C02_S04_V09"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C02_S04_V09_B01" data-verse="BR_C02_S04_V09" data-block-id="BR_C02_S04_V09_B01">दुन्दुभ्याघातादिदृष्टान्तोऽपि तदधीनत्वं तत्कारणत्वं च ज्ञापयति । न हि दुन्दुभ्यादिरेव तच्छब्दः । न च तदुपादानम् । स्थानान्तरे तदुपलम्भात् । न ह्युपादानादुपादेयं स्थानान्तरे भवति । शब्दो हि स्थानान्तरे गत्वा प्रतिश्रुतित्वमप्युपैति । भगवदिच्छाया दृष्टान्तो दुन्दुभ्यादिः । न हि दुन्दुभिं पश्यन् पुरुषो दुन्दुभ्याघाते मुरजशब्दोऽयमिति गृह्णाति । एवं भगवन्तं जानन्नन्याधीनं जगदिति गृह्णाति । किन्तु भगवदिच्छाधीनमित्येव ।</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,065: | Line 2,121: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S04_V11" data-block-id="bhashya-BR_C02_S04_V11"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S04_V11" data-block-id="bhashya-BR_C02_S04_V11"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C02_S04_V11_B01" data-verse="BR_C02_S04_V11" data-block-id="BR_C02_S04_V11_B01">तदेव दर्शयति स यथाऽऽर्द्रैधाग्नेः स यथा सर्वासामपामित्यादिना ॥ न ह्यग्निरेव धूमः । न चाप एव समुद्रः । न ह्यपामाप एवाश्रयः । किन्तु वरुणोऽपां खातो वा । स एव च समुद्र इत्युच्यते ।</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,075: | Line 2,127: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S04_V12" data-block-id="bhashya-BR_C02_S04_V12"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S04_V12" data-block-id="bhashya-BR_C02_S04_V12"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C02_S04_V12_B01" data-verse="BR_C02_S04_V12" data-block-id="BR_C02_S04_V12_B01">एवमेव सैन्धवखिल्यस्य विलीनस्य समस्ताम्भसश्च वरुणोऽपां खातो वा समुद्राख्य आश्रयः । वरुणवदपां खातवद्वाऽनन्तोऽपारो भगवान् जीव एव विज्ञानघनाख्यो भूतसम्बन्धाज्जातः संस्तल्लयमनु भगवन्तमाप्नोति । समुद्रे प्रास्तसैन्धवखिल्यवत् । समुद्रजलस्थानीया मुक्ताः बहव एकस्वभावाः । बहवो हि जलपरमाणवः । सामुद्रजलमेकाश्रयम् ।</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,089: | Line 2,137: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S04_V14" data-block-id="bhashya-BR_C02_S04_V14"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S04_V14" data-block-id="bhashya-BR_C02_S04_V14"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C02_S04_V14_B01" data-verse="BR_C02_S04_V14" data-block-id="BR_C02_S04_V14_B01">मुक्तानां सञ्ज्ञाप्यन्यैर्न ज्ञायते शास्त्रं विना । सञ्ज्ञा नास्तीत्युक्त्वा अलं वा ओ इदं विज्ञानायेत्युक्तेर्न विजानातीत्युक्ते प्रतिज्ञाविरोधः । न च सर्वाज्ञानं पुरुषार्थः ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C02_S04_V14_B01" data-verse="BR_C02_S04_V14" data-block-id="BR_C02_S04_V14_B01">मग्नस्य हि परेज्ञाने किं न दुःखतरं भवेत् ॥ इति च ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C02_S04_V14_B01" data-verse="BR_C02_S04_V14" data-block-id="BR_C02_S04_V14_B01">नानात्वेनाभिसम्बन्धास्तदा तत्कालभाविना । | |||
संयोगः प्रकृतेर्नैषां मुक्तानां तत्त्वदर्शनात् ॥ | संयोगः प्रकृतेर्नैषां मुक्तानां तत्त्वदर्शनात् ॥ | ||
प्रवर्तति पुनः सर्गे तेषां सा न प्रवर्तते । | प्रवर्तति पुनः सर्गे तेषां सा न प्रवर्तते । | ||
आनन्देन विना चैव भोगेन विषयेण च ॥ | आनन्देन विना चैव भोगेन विषयेण च ॥ | ||
सर्वे ते ब्रह्मणस्तुल्या आधिपत्येन चैव हि ॥ इति वायुप्रोक्ते । | सर्वे ते ब्रह्मणस्तुल्या आधिपत्येन चैव हि ॥ इति वायुप्रोक्ते ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C02_S04_V14_B01" data-verse="BR_C02_S04_V14" data-block-id="BR_C02_S04_V14_B01">इवशब्दस्त्वस्वातन्त्र्यार्थे । न हि तदधीनं पृथगित्येवोच्यते । तस्मादमुक्तैर्न ज्ञायते इति सञ्ज्ञा नास्तीत्युक्तम् । | |||
पतिर्जाया प्रिया नैव स्वेच्छया तु भविष्यति । | पतिर्जाया प्रिया नैव स्वेच्छया तु भविष्यति । | ||
विष्णोरिच्छाबलेनैव स्वयं च स्वप्रियो भवेत् ॥ | विष्णोरिच्छाबलेनैव स्वयं च स्वप्रियो भवेत् ॥ | ||
| Line 3,137: | Line 2,170: | ||
एवमज्ञानरूपां तां मुक्तिं को नाम वाञ्छति । | एवमज्ञानरूपां तां मुक्तिं को नाम वाञ्छति । | ||
तस्माद्विष्णोर्वशे सर्वे यथेष्टमुपभोगिनः ॥ | तस्माद्विष्णोर्वशे सर्वे यथेष्टमुपभोगिनः ॥ | ||
मुक्ताः सदा तारतम्यात् तिष्ठन्त्याब्रह्मणोऽखिलाः ॥ इति हयग्रीवसंहितायाम् । | मुक्ताः सदा तारतम्यात् तिष्ठन्त्याब्रह्मणोऽखिलाः ॥ इति हयग्रीवसंहितायाम् ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C02_S04_V14_B01" data-verse="BR_C02_S04_V14" data-block-id="BR_C02_S04_V14_B01">सर्गे सर्गे तु यो नैव शब्दतोऽप्यन्यथा भवेत् । | |||
श्रुत्याख्यः स तु विज्ञेय इतिहासादिरर्थतः ॥ | श्रुत्याख्यः स तु विज्ञेय इतिहासादिरर्थतः ॥ | ||
भगवद्दृष्टमेवान्यैर्ब्रह्माद्यैर्दृश्यते यदि । | भगवद्दृष्टमेवान्यैर्ब्रह्माद्यैर्दृश्यते यदि । | ||
ऋषिभेदस्तु तत्र स्याद्वेदो नाविष्णुनिर्गतः ॥ | ऋषिभेदस्तु तत्र स्याद्वेदो नाविष्णुनिर्गतः ॥ | ||
वेद इत्येव विष्णूक्तस्तपसा दृश्यते परैः ॥ इति च ॥ | वेद इत्येव विष्णूक्तस्तपसा दृश्यते परैः ॥ इति च ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 3,194: | Line 2,222: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S05_V19" data-block-id="bhashya-BR_C02_S05_V19"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S05_V19" data-block-id="bhashya-BR_C02_S05_V19"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C02_S05_V19_B01" data-verse="BR_C02_S05_V19" data-block-id="BR_C02_S05_V19_B01">भगवतो रूपं रूपं प्रति जीवाख्यः प्रतिबिम्बो बभूव । बभूवेति सदेव सोम्येदमग्र आसीदितिवदनादित्वार्थे ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C02_S05_V19_B01" data-verse="BR_C02_S05_V19" data-block-id="BR_C02_S05_V19_B01">सुखदा सर्वभूतानां पृथ्वी मधुवदुच्यते । | |||
पृथिव्याश्चैव भूतानि तथा सर्वाश्च देवताः ॥ | पृथिव्याश्चैव भूतानि तथा सर्वाश्च देवताः ॥ | ||
पृथिव्यादिषु देवेषु शरीरादिषु च स्थितः । | पृथिव्यादिषु देवेषु शरीरादिषु च स्थितः । | ||
| Line 3,237: | Line 2,258: | ||
इति नानाविधैर्नामसमूहैर्विष्णुरिज्यते । | इति नानाविधैर्नामसमूहैर्विष्णुरिज्यते । | ||
दध्यङ्ग्ङाथर्वणोऽश्विभ्यामेतां विद्यामदात् पुरा ॥ | दध्यङ्ग्ङाथर्वणोऽश्विभ्यामेतां विद्यामदात् पुरा ॥ | ||
हयग्रीवब्रह्मविद्येत्येषा ब्रह्मादिभिर्धृता ॥ इति । | हयग्रीवब्रह्मविद्येत्येषा ब्रह्मादिभिर्धृता ॥ इति ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C02_S05_V19_B01" data-verse="BR_C02_S05_V19" data-block-id="BR_C02_S05_V19_B01">प्रत्यैरयतं प्रतिसमधत्तम् । ऋतायन् सत्यं कुर्वन् । कक्ष्यं नारायणकवचम् । त्वाष्ट्रं त्वष्टुः पुत्रेण विश्वरूपेणेन्द्रायोक्तम् ।</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,262: | Line 2,278: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S06_V03" data-block-id="bhashya-BR_C02_S06_V03"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S06_V03" data-block-id="bhashya-BR_C02_S06_V03"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C02_S06_V03_B01" data-verse="BR_C02_S06_V03" data-block-id="BR_C02_S06_V03_B01">पाराशर्यो जातुकर्ण्यः पराशरसुतावुभौ । | |||
विप्रायामेव भार्यायां तृतीयः कृष्ण एव च ॥ इति ब्रह्माण्डे । | विप्रायामेव भार्यायां तृतीयः कृष्ण एव च ॥ इति ब्रह्माण्डे । | ||
परस्य ब्रह्मणो विष्णोर्हयशीर्षादधीतवान् । | परस्य ब्रह्मणो विष्णोर्हयशीर्षादधीतवान् । | ||
ब्रह्मविद्यामिमां ब्रह्मा ततः सनक एव च ॥ इति गारुडे ॥ | ब्रह्मविद्यामिमां ब्रह्मा ततः सनक एव च ॥ इति गारुडे ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 3,289: | Line 2,301: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S01_V06" data-block-id="bhashya-BR_C03_S01_V06"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S01_V06" data-block-id="bhashya-BR_C03_S01_V06"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S01_V06_B1" data-verse="BR_C03_S01_V06" data-block-id="BR_C03_S01_V06_B1">होतर्यग्नौ वाचि चैव यो विष्णुं मुक्तिदं स्मरेत् । | |||
नित्यं स मुच्यतेऽध्वर्युसूर्यचक्षुष्षु यः स्मरेत् ॥ | नित्यं स मुच्यतेऽध्वर्युसूर्यचक्षुष्षु यः स्मरेत् ॥ | ||
अधिकः प्रकाश एवास्य मुक्तावन्येभ्यः इष्यते । | अधिकः प्रकाश एवास्य मुक्तावन्येभ्यः इष्यते । | ||
| Line 3,308: | Line 2,317: | ||
मुक्तावप्यतिमोक्षः स तेन देवः प्रकीर्तितः । | मुक्तावप्यतिमोक्षः स तेन देवः प्रकीर्तितः । | ||
एता ह्युपासना नित्यं नैव योग्या नृणां श्रुताः ॥ | एता ह्युपासना नित्यं नैव योग्या नृणां श्रुताः ॥ | ||
अतिमुक्तिप्रदा यस्माद्देवाद्यास्तासु योगिनः ॥ | अतिमुक्तिप्रदा यस्माद्देवाद्यास्तासु योगिनः ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 3,315: | Line 2,323: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S01_V07" data-block-id="bhashya-BR_C03_S01_V07"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S01_V07" data-block-id="bhashya-BR_C03_S01_V07"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S01_V07_B1" data-verse="BR_C03_S01_V07" data-block-id="BR_C03_S01_V07_B1">याज्याशस्यापुरोवाक्यासंस्थितं यो हरिं स्मरेत् ॥ | |||
सर्वप्राणभृतामीशः स भवेन्नात्र संशयः ॥</div> | |||
सर्वप्राणभृतामीशः स भवेन्नात्र संशयः ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,326: | Line 2,330: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S01_V08" data-block-id="bhashya-BR_C03_S01_V08"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S01_V08" data-block-id="bhashya-BR_C03_S01_V08"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S01_V08_B1" data-verse="BR_C03_S01_V08" data-block-id="BR_C03_S01_V08_B1">उज्ज्वलच्छब्दवद्द्राविष्वेकमेव हरिं स्मरेत् ॥ | |||
सर्वलोकाधिपत्यं स लभते पुरुषोत्तमात् ॥</div> | |||
सर्वलोकाधिपत्यं स लभते पुरुषोत्तमात् ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,337: | Line 2,337: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S01_V09" data-block-id="bhashya-BR_C03_S01_V09"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S01_V09" data-block-id="bhashya-BR_C03_S01_V09"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S01_V09_B1" data-verse="BR_C03_S01_V09" data-block-id="BR_C03_S01_V09_B1">मनसो देवता ब्रह्मा सर्वदेवेषु संस्थितः ॥ | |||
देवब्रह्ममनस्स्वेकं यो विष्णुं सर्वदा स्मरेत् । | देवब्रह्ममनस्स्वेकं यो विष्णुं सर्वदा स्मरेत् । | ||
अनन्तनामकं तेन तल्लोकं नित्यमश्नुते ॥ | अनन्तनामकं तेन तल्लोकं नित्यमश्नुते ॥ | ||
निश्चयेन विमोक्ष्यत्वाद्विश्वे देवा अनन्तकाः । | निश्चयेन विमोक्ष्यत्वाद्विश्वे देवा अनन्तकाः । | ||
अनन्तनामकं विष्णुमुपास्यापि ह्यनन्तकाः ॥ | अनन्तनामकं विष्णुमुपास्यापि ह्यनन्तकाः ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 3,355: | Line 2,351: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S01_V10" data-block-id="bhashya-BR_C03_S01_V10"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S01_V10" data-block-id="bhashya-BR_C03_S01_V10"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S01_V10_B1" data-verse="BR_C03_S01_V10" data-block-id="BR_C03_S01_V10_B1">पुरोवाक्यादिषु प्राणादिषूपासां करोति यः । | |||
एकमेव हरिं लोकव्याप्तिमेव लभेदसौ ॥ | एकमेव हरिं लोकव्याप्तिमेव लभेदसौ ॥ | ||
अत्रापि वासुदेवाद्याश्चत्वारो देवताः स्मृताः । | अत्रापि वासुदेवाद्याश्चत्वारो देवताः स्मृताः । | ||
| Line 3,364: | Line 2,357: | ||
मुक्तौ भोगविशेषस्य हेतुत्वाच्च प्रकीर्तिताः । | मुक्तौ भोगविशेषस्य हेतुत्वाच्च प्रकीर्तिताः । | ||
एताश्च देवतायोग्या न मनुष्येषु कुत्रचित् ॥ | एताश्च देवतायोग्या न मनुष्येषु कुत्रचित् ॥ | ||
मनुष्याणां ज्ञानमात्राद् गुणाधिक्यं भविष्यति ॥इति परमश्रुतौ ॥ | मनुष्याणां ज्ञानमात्राद् गुणाधिक्यं भविष्यति ॥इति परमश्रुतौ ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 3,401: | Line 2,393: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S02_V13" data-block-id="bhashya-BR_C03_S02_V13"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S02_V13" data-block-id="bhashya-BR_C03_S02_V13"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S02_V13_B1" data-verse="BR_C03_S02_V13" data-block-id="BR_C03_S02_V13_B1">आकाशं परमात्मानमेव ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S02_V13_B1" data-verse="BR_C03_S02_V13" data-block-id="BR_C03_S02_V13_B1">केचित्तु मानुषा मुक्तिमनुक्रम्यैव देहतः । | |||
देहपाते तु देहस्य दोषान् भुक्त्वैव सर्वशः ॥ | देहपाते तु देहस्य दोषान् भुक्त्वैव सर्वशः ॥ | ||
मरणोच्छूनतादींस्तु स्वकीयारब्धकर्मजान् । | मरणोच्छूनतादींस्तु स्वकीयारब्धकर्मजान् । | ||
| Line 3,423: | Line 2,408: | ||
पुण्यस्थितेन रूपेण स्वर्गं निरयमन्यगः ॥ | पुण्यस्थितेन रूपेण स्वर्गं निरयमन्यगः ॥ | ||
रहस्यमेतद्देवानां विदुः कर्मेति मानुषाः । | रहस्यमेतद्देवानां विदुः कर्मेति मानुषाः । | ||
तस्मान्नैव जनेष्वेतद्विष्णोः कर्म प्रकाशयेत् ॥ इति च । | तस्मान्नैव जनेष्वेतद्विष्णोः कर्म प्रकाशयेत् ॥ इति च ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S02_V13_B1" data-verse="BR_C03_S02_V13" data-block-id="BR_C03_S02_V13_B1">अत एव याज्ञवल्क्यो न जनेषूवाच ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S02_V13_B1" data-verse="BR_C03_S02_V13" data-block-id="BR_C03_S02_V13_B1">कर्मनामा तु भगवान् फलकर्तृत्वतो हरिः । | |||
पातनात् पापनामासौ पुनातेः पुण्यनामवान् ॥ इति भारते ॥</div> | |||
पातनात् पापनामासौ पुनातेः पुण्यनामवान् ॥ इति भारते ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,445: | Line 2,421: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S03_V01" data-block-id="bhashya-BR_C03_S03_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S03_V01" data-block-id="bhashya-BR_C03_S03_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S03_V01_B1" data-verse="BR_C03_S03_V01" data-block-id="BR_C03_S03_V01_B1">पारीक्षिताः प्रद्युम्नाः ।</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,457: | Line 2,429: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S03_V02" data-block-id="bhashya-BR_C03_S03_V02"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S03_V02" data-block-id="bhashya-BR_C03_S03_V02"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S03_V02_B1" data-verse="BR_C03_S03_V02" data-block-id="BR_C03_S03_V02_B1">अश्वमेधयाजिन इंद्राः ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S03_V02_B1" data-verse="BR_C03_S03_V02" data-block-id="BR_C03_S03_V02_B1">प्रद्युम्नः कामनामासौ पारीक्षित इतीरितः । | |||
सर्वेक्षणात् परो विष्णुः परीक्षिदिति कीर्तितः ॥ | सर्वेक्षणात् परो विष्णुः परीक्षिदिति कीर्तितः ॥ | ||
तत्पुत्रत्वात् कामदेवः पारीक्षित इति स्मृतः । | तत्पुत्रत्वात् कामदेवः पारीक्षित इति स्मृतः । | ||
| Line 3,486: | Line 2,451: | ||
एवं व्यष्टिं समष्टिं च यो वायुं वेद तत्त्वतः । | एवं व्यष्टिं समष्टिं च यो वायुं वेद तत्त्वतः । | ||
तत्परं च हरिं नित्यं मुच्यते संसृतेः पुमान् ॥ | तत्परं च हरिं नित्यं मुच्यते संसृतेः पुमान् ॥ | ||
इति परमसंहितायाम् । | इति परमसंहितायाम् ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S03_V02_B1" data-verse="BR_C03_S03_V02" data-block-id="BR_C03_S03_V02_B1">चरकस्तीर्थसञ्चारी वित्तार्थी करकः स्मृतः इत्यभिधानम् ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S03_V02_B1" data-verse="BR_C03_S03_V02" data-block-id="BR_C03_S03_V02_B1">अहर्मुहूर्तं विज्ञेयमहर्मासोऽपि भण्यते । | |||
अहर्दिनं प्रकाशश्च क्वचिज्ज्ञानं बलं तथा ॥ इति च ।</div> | |||
अहर्दिनं प्रकाशश्च क्वचिज्ज्ञानं बलं तथा ॥ इति च । | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S03_V02_B1" data-verse="BR_C03_S03_V02" data-block-id="BR_C03_S03_V02_B1">मुहूर्तमष्टभागोनघटिकाद्वयमिष्यते । | |||
क्वचिद्विघटिकापि स्यात् क्वचित् स्यात्तावदुत्तरः ॥ इति कालनिर्णये ।</div> | |||
क्वचिद्विघटिकापि स्यात् क्वचित् स्यात्तावदुत्तरः ॥ इति कालनिर्णये । | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S03_V02_B1" data-verse="BR_C03_S03_V02" data-block-id="BR_C03_S03_V02_B1">द्वात्रिंशत्तु मुहूर्तानां दिनमेकं विदुर्बुधाः । | |||
त्रिंशन्मुहूर्तमथवा मुहूर्तोन्मानभेदतः ॥ इति च ।</div> | |||
त्रिंशन्मुहूर्तमथवा मुहूर्तोन्मानभेदतः ॥ इति च । | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S03_V02_B1" data-verse="BR_C03_S03_V02" data-block-id="BR_C03_S03_V02_B1">सप्तकोटिं च लक्षाणां चतुर्दश च नित्यशः । | |||
अष्टाविंशत्सहस्रं च सप्तांशशतपञ्चकम् ॥ सौरो रथस्त्वहोरात्रात् परियाति दिवि स्थितः । | अष्टाविंशत्सहस्रं च सप्तांशशतपञ्चकम् ॥ सौरो रथस्त्वहोरात्रात् परियाति दिवि स्थितः । | ||
तत्त्रिभागाधिकं चक्रं मानसोत्तरगं चरेत् ॥ | तत्त्रिभागाधिकं चक्रं मानसोत्तरगं चरेत् ॥ | ||
| Line 3,530: | Line 2,475: | ||
ततस्त्वंडं च सौवर्णं तद्भिन्नं हरिणा पुरा । | ततस्त्वंडं च सौवर्णं तद्भिन्नं हरिणा पुरा । | ||
सुषिरं सर्वतो दिक्षु क्षुरधारासमं ततः ॥ | सुषिरं सर्वतो दिक्षु क्षुरधारासमं ततः ॥ | ||
सुपर्णो वायवे तेन मुक्तान् कामान् प्रयच्छति ॥ इति तत्त्वसंहितायाम् ॥ | सुपर्णो वायवे तेन मुक्तान् कामान् प्रयच्छति ॥ इति तत्त्वसंहितायाम् ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 3,539: | Line 2,483: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S04_V01" data-block-id="bhashya-BR_C03_S04_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S04_V01" data-block-id="bhashya-BR_C03_S04_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S04_V01_B1" data-verse="BR_C03_S04_V01" data-block-id="BR_C03_S04_V01_B1">यत्साक्षादपरोक्षात् । साक्षादेवापरोक्षमत्ति अनुभवति स्वरूपमन्यच्च सर्वं पश्यतीति साक्षादपरोक्षात् । आपरोक्ष्येण पश्यतामप्यन्येषां भगवत्प्रसादादेव दर्शनं भवति । न भगवतोऽन्यापेक्षयेति साक्षादिति विशेषणम् । अनन्यापेक्षस्याप्यपूर्णत्वं भवतीत्यतो ब्रह्मेति । अन्येषां नियन्तृत्वं चास्तीत्यत आत्मा । अन्यनियन्तृत्वेप्यन्यापेक्षा नास्तीत्यतः सर्वान्तरः । सर्वं सामार्थ्यं स्वान्तरेवास्तीति । जीवेश्वराभेदनिवृत्त्यर्थं त आत्मेति । साक्षादपरोक्षत्वादिगुणैरेव भेदे सिद्धेऽपि परमार्थतोऽपि जीवेश्वराभेदनिवृत्त्यर्थं त आत्मा इति । तत्र प्रधानतात्पर्यज्ञापनार्थं पुनः पुनरभ्यासः ।</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,553: | Line 2,493: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S04_V02" data-block-id="bhashya-BR_C03_S04_V02"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S04_V02" data-block-id="bhashya-BR_C03_S04_V02"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S04_V02_B1" data-verse="BR_C03_S04_V02" data-block-id="BR_C03_S04_V02_B1">देवतान्तरस्यापीदं लक्षणं समानमिति पृच्छति यथा विब्रूयादित्यादिना । चतुष्पात्वादिलक्षणं गोरश्वस्यापि यथा सममेवमेव साक्षादपरोक्षत्वादिलक्षणं तत्तद्देवतावादिभिस्तस्यास्तस्या अंगीक्रियत एव । अतो विशेषनाम वक्ति । अ इति । अतोऽन्यद्विष्णोरन्यदार्तम् । अ इति विष्णोर्हि नाम । न ते विष्णो परो मात्रया इत्यादि श्रुतिप्रसिद्धं विष्णोर्लक्षणम् न दृष्टेर्द्रष्टारमित्यादिना वक्ति ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S04_V02_B1" data-verse="BR_C03_S04_V02" data-block-id="BR_C03_S04_V02_B1">विनैवान्यप्रसादेन पूर्णसर्वगुणात्मकम् । | |||
पश्यन्ननुभवत्येव स्वरूपं केशवः प्रभुः ॥ | पश्यन्ननुभवत्येव स्वरूपं केशवः प्रभुः ॥ | ||
पश्यत्यव्यवधानेन सर्वं चान्यज्जडाजडम् । | पश्यत्यव्यवधानेन सर्वं चान्यज्जडाजडम् । | ||
| Line 3,587: | Line 2,520: | ||
एवं विष्णोः सदा भिन्ना मुक्ता ब्रह्मादिका गणाः ॥ | एवं विष्णोः सदा भिन्ना मुक्ता ब्रह्मादिका गणाः ॥ | ||
एवं नियन्ता भगवान् पूर्णसर्वगुणार्णवः । | एवं नियन्ता भगवान् पूर्णसर्वगुणार्णवः । | ||
एक एव परो विष्णुरनियम्यः सदोदितः ॥ इत्यादि बृहच्छ्रुतिः ॥ | एक एव परो विष्णुरनियम्यः सदोदितः ॥ इत्यादि बृहच्छ्रुतिः ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S04_V02_B1" data-verse="BR_C03_S04_V02" data-block-id="BR_C03_S04_V02_B1">आर्तिर्दुःखं समुद्दिष्टमनार्तो विष्णुरव्ययः इति च ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S04_V02_B1" data-verse="BR_C03_S04_V02" data-block-id="BR_C03_S04_V02_B1">अतोऽन्यदार्तमित्येतस्माच्च जीवानां भेदः प्रसिद्धः । न हि जीवादन्यस्यार्तिर्युज्यते । अतो जीवेभ्योऽन्यश्च विष्णुरेव । तदन्ये ब्रह्मरुद्रादयः सर्वे जीवा एवेति सिद्धम् ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S04_V02_B1" data-verse="BR_C03_S04_V02" data-block-id="BR_C03_S04_V02_B1">प्रकृतिस्त्वतिसामीप्यादनार्ताऽपि पृथंग् न तु । | |||
उच्यते न स्त्रियो यद्वत् त्रयस्त्रिंशत्सु भेदिताः ॥ इति च ॥</div> | |||
उच्यते न स्त्रियो यद्वत् त्रयस्त्रिंशत्सु भेदिताः ॥ इति च ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,617: | Line 2,537: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S05_V01" data-block-id="bhashya-BR_C03_S05_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S05_V01" data-block-id="bhashya-BR_C03_S05_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S05_V01_B1" data-verse="BR_C03_S05_V01" data-block-id="BR_C03_S05_V01_B1">ये दव साक्षादिति पुनः प्रश्नो मुक्तानामपि भगवतो भेदोऽस्तीति ज्ञापयितुम् । यदेव ब्रह्म तदन्ये ब्रह्मादयो मुक्ता अपि यन्नैव भवन्ति कदाचन । तमेव मे व्याचक्ष्व मुक्तजीववैलक्षण्येन सहेति द्वितीय एव शब्दार्थः । स तु भगवान् स्वत एवातीताशनायादिरतीतानागतवर्तमानकालेषु ब्रह्मादयस्तु तं विदित्वा तत्प्रसादादेव पश्चादत्येष्यन्ति एतं वै तमित्येतादृशैर्गुणैः साक्षादपरोक्षत्वजीवभेदादिभिर्युक्तमित्यर्थः</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S05_V01_B1" data-verse="BR_C03_S05_V01" data-block-id="BR_C03_S05_V01_B1">भिक्षाचर्यं चरन्ति मुक्ता अपि ब्रह्मादयस्तस्मादेव परमेश्वराद्विप्लुडानन्दमेव भिक्षन्तो वर्तन्ते । ब्रह्माणनान्मुक्ता एव ब्राह्मणशब्देनोच्यन्ते । न हि ज्ञानादनन्तरं सन्यासस्य कर्तव्यता । येषां तद्योग्यता तेषामपि ज्ञानार्थत्वेनैव सन्यासः । मुक्ता अपि यं भिक्षन्ते सोऽतिपरिपूर्णमहानन्दो भगवान् स्वत एव । तदन्ये ब्रह्मादयो मुक्ता अपि तत एव विप्लुडानन्दभिक्षुका इति विशेषः । तथापि तेषामेषणातीतत्वान्न दुःखम् । पुत्रस्य वित्तस्य च लोकार्थत्वात् लोकैषणायामन्तर्भावः । वित्तस्यापि प्रायः पुत्रार्थत्वात् पुत्रैषणायाम् । लोकैषणाया अपि दुःखरूपत्वात् सापि तेषां नास्त्येवेति दर्शयितुमुभे ह्येते एषणे एव भवत इत्याह । उभे अपि दृष्टादृष्टविषये एषणात्वाद् दुःखरूपे एवेत्यर्थः । पुत्रवित्तैषणे उभे अपि दृष्टविषयत्वादेकैवेत्युभे एवेत्युक्तम् ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S05_V01_B1" data-verse="BR_C03_S05_V01" data-block-id="BR_C03_S05_V01_B1">द्वितीयो ब्राह्मणो ब्रह्माणितुं योग्यः । पांडित्यमागमजज्ञानम् । बाल्यं युक्तिसहितम् । बलयुक्तत्वात् । मौनमुपासनाजम् । अमौनमपरोक्षजज्ञानम् । निर्विद्य नितरां प्राप्य लब्ध्वा । विदलृ लाभ इति धातोः । अथ ब्राह्मणो मुक्तो भवतीत्यर्थः । स मुक्तो येन केनापि वर्तयन्नीदृश एव भिक्षुक एव । न कदाचित् स्वतंत्रो भवति । एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति इति च वक्ष्यति । मुक्तविषयं चैतत् । अत्र पिताऽपिता भवतीत्यादि तत्प्रस्तावे ओं स्वाप्ययसम्पत्त्योरन्यतरापेक्षमाविष्कृतं हि ओम् इति भगवद्वचनम् । तत्रैव मुक्तानामानन्दतारतम्यं चोक्तम् । स यो मनुष्याणां राद्धः समृद्धो भवति इत्यादिना । श्रोत्रियत्वावृजिनत्वाकामहतत्वानां मुक्तेष्वेव मुख्यत्वात् । यश्च श्रोत्रिय इति ह्यभ्यासः । न ह्यमुक्ता अवृजिना अकामहता वा । न च श्रुतिफलं सम्यक्प्राप्ताः । श्रुतिफलप्राप्तिर्हि श्रोत्रियत्वम् । सर्वे विमोहितधियस्तव माययेमे ब्रह्मादयस्तनुभृतो बहिरर्थभावाः इति भागवते शरीरसम्बंधिनां मोहादियुतत्वम् । मोहदियुतानां न श्रोत्रियत्वमदुःखत्वमकामहतत्वं वा । वृजिनं व्रजनं दुःखं क्लेशो बाधेति चोच्यते इत्यभिधानम् । न च देवादिपदाकामानामिंद्रादिपदाकामानां कश्चिद्विशेषो दृश्यते । अतो मुक्तविषयमेवैतत् ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S05_V01_B1" data-verse="BR_C03_S05_V01" data-block-id="BR_C03_S05_V01_B1">परो मात्रया तन्वा वृधान न ते महित्वमन्वश्नुवन्ति</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S05_V01_B1" data-verse="BR_C03_S05_V01" data-block-id="BR_C03_S05_V01_B1">ब्रह्मेशानादिभिर्देवैर्यत्प्राप्तुं नैव शक्यते । | |||
तद्यत्स्वभावः कैवल्यं स भवान् केवलो हरे ॥</div> | |||
तद्यत्स्वभावः कैवल्यं स भवान् केवलो हरे ॥ | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S05_V01_B1" data-verse="BR_C03_S05_V01" data-block-id="BR_C03_S05_V01_B1">मुक्तानां परमागतिः कृष्णो मुक्तैरिज्यते वीतमोहैः इत्यादिवचनैश्च भगवदनुग्राह्यत्वं तदानन्दानवाप्तिश्च मुक्तानां दृश्यते ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S05_V01_B1" data-verse="BR_C03_S05_V01" data-block-id="BR_C03_S05_V01_B1">बह्वभ्यासात् त आत्मेति मुक्तौ जीवेशयोर्भिदा । | |||
प्रधानतत्परत्वेन दृश्यतेऽत्यादरात् सदा ॥ | प्रधानतत्परत्वेन दृश्यतेऽत्यादरात् सदा ॥ | ||
महातात्पर्ययोगाच्च स एवार्थोऽवगम्यते । | महातात्पर्ययोगाच्च स एवार्थोऽवगम्यते । | ||
| Line 3,690: | Line 2,583: | ||
अपरोक्षविन्मुक्तयोस्तु तार्तीयेनोभयोर्ग्रहः ॥ | अपरोक्षविन्मुक्तयोस्तु तार्तीयेनोभयोर्ग्रहः ॥ | ||
अतो मुक्ता अमुक्ताश्च न स्वतंत्राः कदाचन । | अतो मुक्ता अमुक्ताश्च न स्वतंत्राः कदाचन । | ||
स्वतंत्रस्तु स एवैको भगवान् पुरुषोत्तमः ॥ इत्यादि ब्रह्मतर्के । | स्वतंत्रस्तु स एवैको भगवान् पुरुषोत्तमः ॥ इत्यादि ब्रह्मतर्के ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S05_V01_B1" data-verse="BR_C03_S05_V01" data-block-id="BR_C03_S05_V01_B1">द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च । | |||
क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥ | क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥ | ||
उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ॥ इत्यादिना च भेदेन महोत्कर्षे परमतात्पर्यं सर्वशाखाणामाह ॥ | उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ॥ इत्यादिना च भेदेन महोत्कर्षे परमतात्पर्यं सर्वशाखाणामाह ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 3,711: | Line 2,599: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S06_V01" data-block-id="bhashya-BR_C03_S06_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S06_V01" data-block-id="bhashya-BR_C03_S06_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S06_V01_B1" data-verse="BR_C03_S06_V01" data-block-id="BR_C03_S06_V01_B1">मुक्तानां तारतम्यं हि गार्गिब्राह्मणेनोच्यते । लोका इति मुक्तानामानन्दानुभवाः स्वरूपभूताः । अप्सु वायाविति स्वरूपस्यैव प्रस्तुतत्वात् । अनतिप्रश्नां वै देवतामतिपृच्छसीति देवतास्वरूपप्रश्नस्यैवावगम्यमानत्वाच्च । न चोपरितनलोकेषु अधस्तनलोकाः आश्रिताः । न च वायुर्गन्धर्वलोकाश्रितः । वाय्वाश्रयत्वश्रुतेः सर्वलोकानाम् । वायुना हि सर्वे लोका नेनीयन्ते इत्यादिना । सप्तस्कन्धगतो लोकान् यो बिभर्ति महाबलः इति हरिवंशेषु । न चानतिप्रश्नत्वं लोकमात्रस्यास्ति । अधस्तनेषु चोपरितना लोकास्तिष्ठन्ति । न च मरुतामेकोऽपि गन्धर्वलोकादवरो विद्यते ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S06_V01_B1" data-verse="BR_C03_S06_V01" data-block-id="BR_C03_S06_V01_B1">उक्तं च | |||
आ पिबन्त्यखिलान् भोगानित्यापश्चक्रवर्तिनः । | आ पिबन्त्यखिलान् भोगानित्यापश्चक्रवर्तिनः । | ||
मुक्तास्तेषां वायुसुतश्चक्रो नाम व्यपाश्रयः ॥ | मुक्तास्तेषां वायुसुतश्चक्रो नाम व्यपाश्रयः ॥ | ||
| Line 3,743: | Line 2,624: | ||
तस्याश्रयोऽस्ति चेत्येवं पृच्छतोऽपि शिरः सदा । | तस्याश्रयोऽस्ति चेत्येवं पृच्छतोऽपि शिरः सदा । | ||
भिद्यते पर्वतैरन्धे तमसिस्थस्य दैवतैः ॥ | भिद्यते पर्वतैरन्धे तमसिस्थस्य दैवतैः ॥ | ||
तस्माद्ब्रह्म परं नित्यं ज्ञेयं पूर्णमनाश्रयम् ॥ इति ब्रह्मांडे । | तस्माद्ब्रह्म परं नित्यं ज्ञेयं पूर्णमनाश्रयम् ॥ इति ब्रह्मांडे ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S06_V01_B1" data-verse="BR_C03_S06_V01" data-block-id="BR_C03_S06_V01_B1">रुद्रं समाश्रिता देवा रुद्रो ब्रह्माणमाश्रितः । | |||
ब्रह्मा मामाश्रितो नित्यं नाहं कञ्चिदुपाश्रितः ॥ इति भारते ।</div> | |||
ब्रह्मा मामाश्रितो नित्यं नाहं कञ्चिदुपाश्रितः ॥ इति भारते । | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S06_V01_B1" data-verse="BR_C03_S06_V01" data-block-id="BR_C03_S06_V01_B1">अथात आनन्दस्य मीमांसा भवति इत्यादेश्च । संसाराल्लुप्तानां मुक्तानां कानि सुखानि लोकाः रोचमानानि कानि लोकाः । लीनं सुखं क इत्युक्तं कं नाम क्षीयतेऽत्र यत् ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,765: | Line 2,637: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S07_V01" data-block-id="bhashya-BR_C03_S07_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S07_V01" data-block-id="bhashya-BR_C03_S07_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S07_V01_B1" data-verse="BR_C03_S07_V01" data-block-id="BR_C03_S07_V01_B1">पुनस्तस्यैव सर्वनियन्तृत्वमुच्यते । | |||
योऽन्तरो यमयतीति द्वितीययशब्दो विष्णुशब्दपर्यायः । | योऽन्तरो यमयतीति द्वितीययशब्दो विष्णुशब्दपर्यायः । | ||
अकयप्रविसम्भूमसखहा विष्णुवाचकाः । | अकयप्रविसम्भूमसखहा विष्णुवाचकाः । | ||
एकाक्षरा अ इत्येष निर्दोषत्वाज्जनार्दनः ॥ | एकाक्षरा अ इत्येष निर्दोषत्वाज्जनार्दनः ॥ | ||
आनन्दत्वात् क इत्युक्तः पूर्णत्वाद्य इतीर्यते । इत्यादि शब्दनिर्णये इति स्वप्रतिज्ञातप्रकारेण । | आनन्दत्वात् क इत्युक्तः पूर्णत्वाद्य इतीर्यते । इत्यादि शब्दनिर्णये इति स्वप्रतिज्ञातप्रकारेण ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S07_V01_B1" data-verse="BR_C03_S07_V01" data-block-id="BR_C03_S07_V01_B1">ब्रह्मवित्पूर्णविज्ञानाल्लोकानां कर्तृवेदनात् । | |||
लोकविद्देवविच्चासौ देवानां देववेदनात् ॥ | लोकविद्देवविच्चासौ देवानां देववेदनात् ॥ | ||
वेदार्थवेदनाच्चैव वेदविद्भूतवित् तथा । | वेदार्थवेदनाच्चैव वेदविद्भूतवित् तथा । | ||
| Line 3,784: | Line 2,649: | ||
सर्ववित् सर्वसारज्ञो यो वेद पुरुषोत्तमम् । | सर्ववित् सर्वसारज्ञो यो वेद पुरुषोत्तमम् । | ||
देशाधिष्ठातृविज्ञानाद् देशज्ञ इति चोच्यते ॥ | देशाधिष्ठातृविज्ञानाद् देशज्ञ इति चोच्यते ॥ | ||
यथा तद्वद्धरेर्ज्ञानात् सर्वज्ञ इति वैदिकम् ॥ इति ब्रह्मतर्के । | यथा तद्वद्धरेर्ज्ञानात् सर्वज्ञ इति वैदिकम् ॥ इति ब्रह्मतर्के ।</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 3,791: | Line 2,655: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S07_V02" data-block-id="bhashya-BR_C03_S07_V02"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S07_V02" data-block-id="bhashya-BR_C03_S07_V02"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S07_V02_B1" data-verse="BR_C03_S07_V02" data-block-id="BR_C03_S07_V02_B1">स्यूतं जगदिदं यस्मिन् सूत्रं वायुरसौ स्मृतः । | |||
तं चापि यमयेद्यस्मादन्तर्यामी हरिः स्मृतः ॥</div> | |||
तं चापि यमयेद्यस्मादन्तर्यामी हरिः स्मृतः ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,846: | Line 2,706: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S07_V23" data-block-id="bhashya-BR_C03_S07_V23"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S07_V23" data-block-id="bhashya-BR_C03_S07_V23"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S07_V23_B1" data-verse="BR_C03_S07_V23" data-block-id="BR_C03_S07_V23_B1">पृथिव्याद्या देवतास्तु देहवद्यद्वशत्वतः । | |||
शरीरमिति चोच्यन्ते यस्य विष्णोर्महात्मनः ॥ | शरीरमिति चोच्यन्ते यस्य विष्णोर्महात्मनः ॥ | ||
अन्तस्थो देवतानां च न विदुर्यं च देवताः । | अन्तस्थो देवतानां च न विदुर्यं च देवताः । | ||
| Line 3,860: | Line 2,717: | ||
देवतानां स्वभावोऽपि स्वरूपमपि सर्वदा ॥ | देवतानां स्वभावोऽपि स्वरूपमपि सर्वदा ॥ | ||
तदधीनं ततो यामी वासुदेवः प्रकीर्तितः । | तदधीनं ततो यामी वासुदेवः प्रकीर्तितः । | ||
स्वभावसत्तादातृत्वं यन्तृत्वमिति कथ्यते ॥ इति ब्रह्मतर्के । | स्वभावसत्तादातृत्वं यन्तृत्वमिति कथ्यते ॥ इति ब्रह्मतर्के ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S07_V23_B1" data-verse="BR_C03_S07_V23" data-block-id="BR_C03_S07_V23_B1">अधिभूतं सर्वजीवा अध्यात्मं तच्छरीरगाः । | |||
देवतास्ताः स्वलोकस्था अधिदैवाभिधा मताः ॥ | देवतास्ताः स्वलोकस्था अधिदैवाभिधा मताः ॥ | ||
लोकाभिमानिन्यस्ता एवाधिलोका इतीरिताः । | लोकाभिमानिन्यस्ता एवाधिलोका इतीरिताः । | ||
यज्ञाभिमानिनो देवा अधियज्ञा इति स्मृताः ॥ इति च । | यज्ञाभिमानिनो देवा अधियज्ञा इति स्मृताः ॥ इति च ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S07_V23_B1" data-verse="BR_C03_S07_V23" data-block-id="BR_C03_S07_V23_B1">भवनाधिकारे स्थितत्वादधिभूतम् ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S07_V23_B1" data-verse="BR_C03_S07_V23" data-block-id="BR_C03_S07_V23_B1">पृथुं नारायणं वाति समादायैव पक्षिराट् । | |||
अतः स पृथिवीत्युक्तस्त्वन्तरिक्षं हरः स्मृतः ॥ | अतः स पृथिवीत्युक्तस्त्वन्तरिक्षं हरः स्मृतः ॥ | ||
स्वान्तर्गतं यतः सर्वमिच्छया क्षपयेदसौ । | स्वान्तर्गतं यतः सर्वमिच्छया क्षपयेदसौ । | ||
| Line 3,898: | Line 2,743: | ||
यदि स्वतंत्रा नैवैते दुःखिनः स्युः कदाचन ॥ | यदि स्वतंत्रा नैवैते दुःखिनः स्युः कदाचन ॥ | ||
अत आर्तिमतामार्तिदाता मुक्तिप्रदश्च सः । | अत आर्तिमतामार्तिदाता मुक्तिप्रदश्च सः । | ||
भगवान् परमो विष्णुः स्वतंत्रः सर्वदैकराट् ॥ इत्यादि महामीमांसायाम् ॥ | भगवान् परमो विष्णुः स्वतंत्रः सर्वदैकराट् ॥ इत्यादि महामीमांसायाम् ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 3,907: | Line 2,751: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S08_V01" data-block-id="bhashya-BR_C03_S08_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S08_V01" data-block-id="bhashya-BR_C03_S08_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S08_V01_B1" data-verse="BR_C03_S08_V01" data-block-id="BR_C03_S08_V01_B1">पूर्वं गार्ग्या जीवानामुत्तरोत्तराश्रयत्वं सर्वेषां भगवदाश्रयत्वं च श्रुतम् । न तु मूलप्रकृतेराधारत्वमाधेयत्वं वा । अतः पुनः पृच्छति । विजिगीषुकथात्वाद् ब्राह्मणानुज्ञया । स्वभर्तुर्विद्याबलं जानन्त्यपि युष्माकमयं जेतुं न शक्य इति ज्ञापयित्वा तेषामुपकारार्थं च पप्रच्छ । न च युक्त्या पूर्वमुपरता । भार्यात्वाद् भगवतोऽन्याधारत्वं नाशंक्यमित्युक्ते भीत्यैवोपरता । भगवतोऽन्याधारत्वं च सर्वाधारमूलप्रकृतेरपि भगवानेवाधार इत्युक्ते युक्तित एव निवारितं भवति । नान्यदतोऽस्ति द्रष्ट्रित्यादियुक्तिभिश्च । अस्थूलत्वादियुक्तिभिश्च ॥</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S08_V01_B1" data-verse="BR_C03_S08_V01" data-block-id="BR_C03_S08_V01_B1">वादो जल्पो वितंडेति त्रिविधा विदुषां कथा । | |||
केवलं तत्त्वविज्ञानमुद्दिश्य गुरुशिष्ययोः ॥ | केवलं तत्त्वविज्ञानमुद्दिश्य गुरुशिष्ययोः ॥ | ||
अन्ययोर्वा बहूनां वा निर्दुष्टमनसां कथा । | अन्ययोर्वा बहूनां वा निर्दुष्टमनसां कथा । | ||
| Line 3,989: | Line 2,826: | ||
पराजितेष्वसत्सूक्तं राजा दंडं प्रपातयेत् ॥ | पराजितेष्वसत्सूक्तं राजा दंडं प्रपातयेत् ॥ | ||
जितेषु सत्स्वसद्भिस्तु राजोदासीनतां व्रजेत् । | जितेषु सत्स्वसद्भिस्तु राजोदासीनतां व्रजेत् । | ||
यावदेषां विजेता स्यादथ दंडं निपातयेत् ॥ इत्यादि ब्रह्मतर्के ॥ | यावदेषां विजेता स्यादथ दंडं निपातयेत् ॥ इत्यादि ब्रह्मतर्के ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 3,996: | Line 2,832: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S08_V02" data-block-id="bhashya-BR_C03_S08_V02"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S08_V02" data-block-id="bhashya-BR_C03_S08_V02"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S08_V02_B1" data-verse="BR_C03_S08_V02" data-block-id="BR_C03_S08_V02_B1">बाणस्त्वयोमयः प्रोक्तः शरो नालोऽस्य कीर्तितः इत्यभिधानम् ॥</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S08_V02_B1" data-verse="BR_C03_S08_V02" data-block-id="BR_C03_S08_V02_B1">कर्मारस्तु तदा बाणं तीक्ष्णमंजलिकाभिधम् । | |||
सन्दधानः शरे यान्तं राजानं न ददर्श ह ॥ इति पाद्मे ।</div> | |||
सन्दधानः शरे यान्तं राजानं न ददर्श ह ॥ इति पाद्मे । | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,015: | Line 2,843: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S08_V04" data-block-id="bhashya-BR_C03_S08_V04"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S08_V04" data-block-id="bhashya-BR_C03_S08_V04"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S08_V04_B1" data-verse="BR_C03_S08_V04" data-block-id="BR_C03_S08_V04_B1">दीप्तेराकाशशब्दोक्ता श्रीर्हि सर्वाश्रया मता । | |||
तदाश्रयः परो विष्णुः सोऽस्थूलादिगुणो मतः ॥ इति स्कान्दे ।</div> | |||
तदाश्रयः परो विष्णुः सोऽस्थूलादिगुणो मतः ॥ इति स्कान्दे । | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,030: | Line 2,854: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S08_V07" data-block-id="bhashya-BR_C03_S08_V07"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S08_V07" data-block-id="bhashya-BR_C03_S08_V07"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S08_V04_B1" data-verse="BR_C03_S08_V07" data-block-id="BR_C03_S08_V04_B1">पुनः प्रश्नः सर्वाधारा प्रकृतिरित्यनुपचरितत्वेनावधारणार्थम् । आकाश एवेत्यवधारणात् । | |||
पुनरुक्तिःशब्ददोषो न्यूनाधिक्यादिकं तथा । | पुनरुक्तिःशब्ददोषो न्यूनाधिक्यादिकं तथा । | ||
न जिगीषुकथायां च कारणं स्यात् पराजये ॥ | न जिगीषुकथायां च कारणं स्यात् पराजये ॥ | ||
क्वचिद्विद्याधिकस्यापि स्खलनं सम्भवेद्यतः । | क्वचिद्विद्याधिकस्यापि स्खलनं सम्भवेद्यतः । | ||
तत्त्वनिर्णयवैलोम्यं विलम्बो वा मुहूर्ततः ॥ | तत्त्वनिर्णयवैलोम्यं विलम्बो वा मुहूर्ततः ॥ | ||
विद्यादौर्बल्यहेतुः स्यादतस्तस्मिन् पराजयः ॥ इति ब्रह्मांडे ॥ | विद्यादौर्बल्यहेतुः स्यादतस्तस्मिन् पराजयः ॥ इति ब्रह्मांडे ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S08_V04_B1" data-verse="BR_C03_S08_V07" data-block-id="BR_C03_S08_V04_B1">अतस्तत्त्वनिर्णयविरोधिपुनरुक्त्यादीनि निग्रहः ।</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,051: | Line 2,867: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S08_V08" data-block-id="bhashya-BR_C03_S08_V08"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S08_V08" data-block-id="bhashya-BR_C03_S08_V08"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S08_V08_B1" data-verse="BR_C03_S08_V08" data-block-id="BR_C03_S08_V08_B1">प्रसिद्धस्थूलसूक्ष्मादिवैलक्षण्याज्जनार्दनः । | |||
अस्थूलादिरिति प्रोक्तो नैव स्थौल्याद्यभावतः ॥ अनावृत्तेस्तमो नास्य स्वातंत्र्यान्नाद्यते क्वचित् ।</div> | |||
अस्थूलादिरिति प्रोक्तो नैव स्थौल्याद्यभावतः ॥ अनावृत्तेस्तमो नास्य स्वातंत्र्यान्नाद्यते क्वचित् । | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,072: | Line 2,884: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S08_V12" data-block-id="bhashya-BR_C03_S08_V12"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S08_V12" data-block-id="bhashya-BR_C03_S08_V12"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S08_V12_B1" data-verse="BR_C03_S08_V12" data-block-id="BR_C03_S08_V12_B1">द्यावापृथिव्यौ श्रीभूमी केशौ सूर्यविधू मतौ ॥ | |||
दीप्तेः पृथुत्वाज्ज्ञानाच्च तथाऽऽह्लादविधेरपि । | दीप्तेः पृथुत्वाज्ज्ञानाच्च तथाऽऽह्लादविधेरपि । | ||
तदाधारो हरिर्नित्यं स्वातंत्र्येण प्रशासकः ॥ | तदाधारो हरिर्नित्यं स्वातंत्र्येण प्रशासकः ॥ | ||
आधारत्वं श्रियो यच्च तच्च विष्णोः प्रशासनात् । | आधारत्वं श्रियो यच्च तच्च विष्णोः प्रशासनात् । | ||
तद्वशान्न स्वतंत्रत्वं स स्वतंत्रो हरिः सदा ॥ इति महामीमांसायाम् । | तद्वशान्न स्वतंत्रत्वं स स्वतंत्रो हरिः सदा ॥ इति महामीमांसायाम् ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S08_V12_B1" data-verse="BR_C03_S08_V12" data-block-id="BR_C03_S08_V12_B1">न तस्य प्राकृता मूर्तिर्मांसमेदोऽस्थिसम्भवा । | |||
न योगित्वादीश्वरत्वात् सत्यरूपाच्युतो विभुः ॥ इति वाराहे ।</div> | |||
न योगित्वादीश्वरत्वात् सत्यरूपाच्युतो विभुः ॥ इति वाराहे । | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S08_V12_B1" data-verse="BR_C03_S08_V12" data-block-id="BR_C03_S08_V12_B1">आदित्यवर्णं तमसस्तु पारे इत्यादेश्च । न सत्तन्नासदुच्यते अदुःखमसुखं समम् न प्रज्ञं नाप्रज्ञम् इत्यादि च ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,103: | Line 2,903: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V02" data-block-id="bhashya-BR_C03_S09_V02"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V02" data-block-id="bhashya-BR_C03_S09_V02"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V02_B1" data-verse="BR_C03_S09_V02" data-block-id="BR_C03_S09_V02_B1">ये ये वराः सुरास्ते तु परेषां महिमात्मकाः । | |||
महीत्युक्तं हि माहात्म्यं महिमानो हि तन्मिताः ॥ | महीत्युक्तं हि माहात्म्यं महिमानो हि तन्मिताः ॥ | ||
एवं हि महिमाशब्दस्तद्वशत्वं वदत्ययम् । | एवं हि महिमाशब्दस्तद्वशत्वं वदत्ययम् । | ||
| Line 4,114: | Line 2,911: | ||
एकस्य सोऽपि क्रमतः पराधीनस्वरूपिणः । | एकस्य सोऽपि क्रमतः पराधीनस्वरूपिणः । | ||
पराधीनबलाश्चैव पराधीनप्रवृत्तयः ॥ | पराधीनबलाश्चैव पराधीनप्रवृत्तयः ॥ | ||
एक एव स्वतंत्रोऽसौ भगवान् पुरुषोत्तमः । | एक एव स्वतंत्रोऽसौ भगवान् पुरुषोत्तमः ।</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 4,121: | Line 2,917: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V03" data-block-id="bhashya-BR_C03_S09_V03"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V03" data-block-id="bhashya-BR_C03_S09_V03"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V03_B1" data-verse="BR_C03_S09_V03" data-block-id="BR_C03_S09_V03_B1">अग्रं विष्णुं नयेद्यस्मात् सुपर्णोऽग्निरुदाहृतः ॥ | |||
प्रथितं हरिमादाय वातीति प्रथिवः स्मृतः । | प्रथितं हरिमादाय वातीति प्रथिवः स्मृतः । | ||
तद्भार्या पृथिवी नाम यत्तदिच्छानुसारिणी ॥ | तद्भार्या पृथिवी नाम यत्तदिच्छानुसारिणी ॥ | ||
| Line 4,137: | Line 2,930: | ||
वासयन्ति जगद्यस्मादेतेऽष्टौ वसवः स्मृताः । | वासयन्ति जगद्यस्मादेतेऽष्टौ वसवः स्मृताः । | ||
ज्ञानादिषड्गुणाः षट्सु तदन्येभ्योऽधिका यतः ॥ | ज्ञानादिषड्गुणाः षट्सु तदन्येभ्योऽधिका यतः ॥ | ||
वसुष्वपि त एवोच्चा वींद्राद्याः पूर्वकीर्तिताः । | वसुष्वपि त एवोच्चा वींद्राद्याः पूर्वकीर्तिताः ।</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 4,144: | Line 2,936: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V04" data-block-id="bhashya-BR_C03_S09_V04"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V04" data-block-id="bhashya-BR_C03_S09_V04"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V04_B1" data-verse="BR_C03_S09_V04" data-block-id="BR_C03_S09_V04_B1">प्राणाद्या वायुपुत्रास्तु दश बुद्ध्यभिमानवान् ॥ | |||
बृहस्पतिरिति ह्येते रुद्रा इत्येव कीर्तिताः ।</div> | |||
बृहस्पतिरिति ह्येते रुद्रा इत्येव कीर्तिताः । | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,155: | Line 2,943: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V05" data-block-id="bhashya-BR_C03_S09_V05"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V05" data-block-id="bhashya-BR_C03_S09_V05"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V05_B1" data-verse="BR_C03_S09_V05" data-block-id="BR_C03_S09_V05_B1">मासाभिमानिनो ये तु यमचंद्रयुता द्विषट् ॥ | |||
धात्रर्यमाद्या आदित्या इंद्राविष्णू विनैव तु ।</div> | |||
धात्रर्यमाद्या आदित्या इंद्राविष्णू विनैव तु । | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,166: | Line 2,950: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V06" data-block-id="bhashya-BR_C03_S09_V06"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V06" data-block-id="bhashya-BR_C03_S09_V06"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V06_B1" data-verse="BR_C03_S09_V06" data-block-id="BR_C03_S09_V06_B1">स्तनयित्नोरभीमानी वायुजस्त्विंद्र उच्यते ॥ | |||
स एव वज्र इंद्रस्य सोऽशनिश्चाशनादरेः । | स एव वज्र इंद्रस्य सोऽशनिश्चाशनादरेः । | ||
यज्ञो नामेंद्रपुत्रो यो जयन्त इति चोच्यते ॥ | यज्ञो नामेंद्रपुत्रो यो जयन्त इति चोच्यते ॥ | ||
स एव पशुमानित्वात् पशवश्चेति कथ्यते । | स एव पशुमानित्वात् पशवश्चेति कथ्यते ।</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 4,183: | Line 2,963: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V09" data-block-id="bhashya-BR_C03_S09_V09"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V09" data-block-id="bhashya-BR_C03_S09_V09"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V09_B1" data-verse="BR_C03_S09_V09" data-block-id="BR_C03_S09_V09_B1">एवं प्राधान्यतो देवास्त्रयस्त्रिंशत्प्रकीर्तिताः ॥ | |||
दक्षाग्निप्रमुखाः सर्वे प्राणा एव हि वायुजाः । | दक्षाग्निप्रमुखाः सर्वे प्राणा एव हि वायुजाः । | ||
रुद्रा अपि तदावेशात् पृथंग्नोदीरिता इह ॥ | रुद्रा अपि तदावेशात् पृथंग्नोदीरिता इह ॥ | ||
| Line 4,213: | Line 2,990: | ||
एक इत्युच्यते नित्यं यस्मान्नान्यस्तथाविधः ॥ | एक इत्युच्यते नित्यं यस्मान्नान्यस्तथाविधः ॥ | ||
तत्परो वा गुणोद्रेके ब्रह्माऽसौ गुणपूर्तितः । | तत्परो वा गुणोद्रेके ब्रह्माऽसौ गुणपूर्तितः । | ||
तथात्वेन यतो नित्यमविकारेण याति हि ॥ त्यदित्युक्तास्ततो विष्णुः सर्वदेवेश्वरेश्वरः ॥ इति महामीमांसायाम् ॥ | तथात्वेन यतो नित्यमविकारेण याति हि ॥ त्यदित्युक्तास्ततो विष्णुः सर्वदेवेश्वरेश्वरः ॥ इति महामीमांसायाम् ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 4,234: | Line 3,010: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V17" data-block-id="bhashya-BR_C03_S09_V17"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V17" data-block-id="bhashya-BR_C03_S09_V17"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V17_B1" data-verse="BR_C03_S09_V17" data-block-id="BR_C03_S09_V17_B1">शारीरो मनुरुद्दिष्टः कामः प्रद्युम्न उच्यते । | |||
आदित्यस्थस्तथा रुद्रः श्रोत्रश्चंद्र उदाहृतः ॥ | आदित्यस्थस्तथा रुद्रः श्रोत्रश्चंद्र उदाहृतः ॥ | ||
छायामयस्तु निर्ऋतिरादर्शे सूर्य एव च । | छायामयस्तु निर्ऋतिरादर्शे सूर्य एव च । | ||
| Line 4,250: | Line 3,023: | ||
सैवाग्निस्थाऽदनान्नित्यमग्निरित्येव गीयते ॥ | सैवाग्निस्थाऽदनान्नित्यमग्निरित्येव गीयते ॥ | ||
हृदयं बुद्धिसंस्था सा त्वयनं हृदि यत्ततः । | हृदयं बुद्धिसंस्था सा त्वयनं हृदि यत्ततः । | ||
चक्षुः सा दृष्टिहेतुत्वाद्दृष्टानां लोक एव सा ॥ इति च । | चक्षुः सा दृष्टिहेतुत्वाद्दृष्टानां लोक एव सा ॥ इति च ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V17_B1" data-verse="BR_C03_S09_V17" data-block-id="BR_C03_S09_V17_B1">बुद्धिवृत्त्यपेक्षया बहिः प्रकाशहेतुत्वमपि देव्या न विरुध्यते । इम एव त्रयो लोका इति पूर्वोक्तानां देवानामनुक्तौ कथं लोकमात्रे सर्वदेवानामन्तर्भावः । उक्ताङ्गीकारेऽनन्तर्भावः कथम् । कथं चाग्न्यादिषु । न चावासमात्रमत्र विवक्षितम् । प्रतिशरीरमपि सर्वदेवानामावासान्न लोकादीनां विशेषः । सामर्थ्याधिक्यं चात्र विवक्षितम् । एतेषु हीदं सर्वं षडिति । यदस्मिन्निदं सर्वमध्यार्ध्नोत् स ब्रह्म त्यदित्याचक्षते महिमान एवैषाम् इत्यादिषु षड्गुणोद्रेकादीनामुक्तेः । अन्तर्भावस्य च महिमकारणकत्वोक्तेः । इदं सर्वं गुणषट्कं पूर्णं गुणषट्कमित्यर्थः । इदंशब्दोविवक्षितत्वादयं भगवानितिवत् । एवमेवेदं सर्वमध्यार्ध्नोदिति च । गुणाधिक्येन तदधीनत्वे विवक्षिते निवासत्वादिकमन्तर्भवति । उत्तमानामधिकव्याप्त्यादेः । न तु निवासत्वादौ गुणाधिक्यादिकम् । कथं च तन्महिमत्वेनान्तर्भावमुक्त्वा निवासत्वमात्रेणान्तर्भाव उच्यते । कथं चान्यथा कामादीनां प्रसिद्धमहिमानां स्त्रीमात्रादिकं देवतोच्यते । प्रसिद्धं चैतत् । आत्मा देवानां भुवनस्य गर्भः आत्मा वै वातः इंद्रो वै देवानामोजिष्ठःब्रह्मा देवानां प्रथमः सम्बभूव अयं वाव शिशुर्योयं मध्यमः प्राणः तमेताः सप्ताक्षितय उपतिष्ठन्ते तद्या इमा अक्षंल्लोहिन्यो राजयस्ताभिरेनं रुद्रोऽन्वायत्तो यच्छुक्लं तेनेन्द्रः ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V17_B1" data-verse="BR_C03_S09_V17" data-block-id="BR_C03_S09_V17_B1">अश्वमेधः क्रतुश्रेष्ठो ज्योतिःश्रेष्ठो दिवाकरः । | |||
ब्राह्मणो द्विपदां श्रेष्ठो देवश्रेष्ठस्तु मारुतः ॥</div> | |||
ब्राह्मणो द्विपदां श्रेष्ठो देवश्रेष्ठस्तु मारुतः ॥ | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V17_B1" data-verse="BR_C03_S09_V17" data-block-id="BR_C03_S09_V17_B1">वायुर्भीमो भीमनादो महौजास्सर्वेषाञ्च प्राणिनां प्राणभूतः । | |||
अनावृत्तिर्देहिनां देहपाते तस्माद्वायुर्देवदेवो विशिष्टः ॥</div> | |||
अनावृत्तिर्देहिनां देहपाते तस्माद्वायुर्देवदेवो विशिष्टः ॥ | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V17_B1" data-verse="BR_C03_S09_V17" data-block-id="BR_C03_S09_V17_B1">क्रतुं सचन्त मारुतस्य वेधसः वायोरात्मानं कवयो निचिक्युः ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V17_B1" data-verse="BR_C03_S09_V17" data-block-id="BR_C03_S09_V17_B1">आत्मत एष प्राणो जायते । | |||
यो वायौ तिष्ठन्</div> | |||
यो वायौ तिष्ठन् | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V17_B1" data-verse="BR_C03_S09_V17" data-block-id="BR_C03_S09_V17_B1">देवानां देवता वायुर्वायोर्देवो जनार्दनः।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V17_B1" data-verse="BR_C03_S09_V17" data-block-id="BR_C03_S09_V17_B1">स प्राणमसृजत । प्राणाच्छ्रद्धाम् एतस्माज्जायते प्राणः।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V17_B1" data-verse="BR_C03_S09_V17" data-block-id="BR_C03_S09_V17_B1">रुद्रं समाश्रिता देवाः रुद्रो ब्रह्माणमाश्रितः । | |||
ब्रह्मा मामाश्रितो नित्यं नाहं कञ्चिदुपाश्रितः ॥ इत्यादिषु सर्वत्र ।</div> | |||
ब्रह्मा मामाश्रितो नित्यं नाहं कञ्चिदुपाश्रितः ॥ इत्यादिषु सर्वत्र । | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V17_B1" data-verse="BR_C03_S09_V17" data-block-id="BR_C03_S09_V17_B1">श्रियः प्रसादं स कुशेशयेशयः श्रितः स चिन्त्यः प्रशशंस शौरिम् इत्यादि च ।</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,317: | Line 3,053: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V19" data-block-id="bhashya-BR_C03_S09_V19"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V19" data-block-id="bhashya-BR_C03_S09_V19"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V19_B1" data-verse="BR_C03_S09_V19" data-block-id="BR_C03_S09_V19_B1">दिशो वेद सदेवाः सप्रतिष्ठा इति याज्ञवल्क्यवचनम् । सर्वप्रतिष्ठात्वेन ब्रह्मणोऽपि ज्ञानं भवतीति किं ब्रह्म विद्वानित्यस्य चोत्तरम् ।</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,327: | Line 3,059: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V20" data-block-id="bhashya-BR_C03_S09_V20"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V20" data-block-id="bhashya-BR_C03_S09_V20"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V20_B1" data-verse="BR_C03_S09_V20" data-block-id="BR_C03_S09_V20_B1">यदि दिशो वेत्थ तर्हि किं देवतोऽस्याम् ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V20_B1" data-verse="BR_C03_S09_V20" data-block-id="BR_C03_S09_V20_B1">आदित्यस्याश्रयश्चक्षुर्नामा स्वायम्भुवो मनुः । | |||
चक्षुस्थो दृष्टिशक्तीशो रूपात्मेंद्रस्तदाश्रयः ॥ | चक्षुस्थो दृष्टिशक्तीशो रूपात्मेंद्रस्तदाश्रयः ॥ | ||
बुद्धितत्त्वात्मिकोमा च शक्रस्यापि समाश्रयः । | बुद्धितत्त्वात्मिकोमा च शक्रस्यापि समाश्रयः ।</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 4,345: | Line 3,069: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V21" data-block-id="bhashya-BR_C03_S09_V21"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V21" data-block-id="bhashya-BR_C03_S09_V21"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V21_B1" data-verse="BR_C03_S09_V21" data-block-id="BR_C03_S09_V21_B1">एवं यमस्याश्रयश्च यज्ञमान्यनिरुद्धकः ॥ | |||
दक्षिणामानिनी देवी रतिरेव तदाश्रयः । | दक्षिणामानिनी देवी रतिरेव तदाश्रयः । | ||
श्रद्धारूपः सदा कामस्तस्या अपि समाश्रयः ॥ | श्रद्धारूपः सदा कामस्तस्या अपि समाश्रयः ॥ | ||
हृदयात्मिक्युमा तस्य कामस्यापि समाश्रयः । | हृदयात्मिक्युमा तस्य कामस्यापि समाश्रयः ।</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 4,358: | Line 3,078: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V22" data-block-id="bhashya-BR_C03_S09_V22"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V22" data-block-id="bhashya-BR_C03_S09_V22"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V22_B1" data-verse="BR_C03_S09_V22" data-block-id="BR_C03_S09_V22_B1">अब्देवता सदा चंद्रो वरुणस्य समाश्रयः ॥ | |||
रेत आत्मा सुरगुरुः सोमस्यापि समाश्रयः । | रेत आत्मा सुरगुरुः सोमस्यापि समाश्रयः । | ||
तस्याप्युमैवाश्रयः स्यात् .. | तस्याप्युमैवाश्रयः स्यात् ..</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 4,370: | Line 3,086: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V23" data-block-id="bhashya-BR_C03_S09_V23"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V23" data-block-id="bhashya-BR_C03_S09_V23"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V23_B1" data-verse="BR_C03_S09_V23" data-block-id="BR_C03_S09_V23_B1">...... तस्यैव तु दिगीशितुः ॥ | |||
सोमस्य दीक्षारूपा तु शतरूपा समाश्रयः । | सोमस्य दीक्षारूपा तु शतरूपा समाश्रयः । | ||
तस्याः सत्यात्मको देवो मनुरेव समाश्रयः ॥ | तस्याः सत्यात्मको देवो मनुरेव समाश्रयः ॥ | ||
तस्याप्युमैवाश्रया सा स्रष्टृरूपस्य नित्यदा । | तस्याप्युमैवाश्रया सा स्रष्टृरूपस्य नित्यदा ।</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 4,383: | Line 3,095: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V24" data-block-id="bhashya-BR_C03_S09_V24"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V24" data-block-id="bhashya-BR_C03_S09_V24"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V24_B1" data-verse="BR_C03_S09_V24" data-block-id="BR_C03_S09_V24_B1">मध्यदिक्स्वामिनोऽग्नेश्च स्वाधारो वाग्बृहस्पतिः ॥ | |||
तस्याप्युमैव हृदयरूपा नित्यं समाश्रयः ।</div> | |||
तस्याप्युमैव हृदयरूपा नित्यं समाश्रयः । | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,394: | Line 3,102: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V25" data-block-id="bhashya-BR_C03_S09_V25"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V25" data-block-id="bhashya-BR_C03_S09_V25"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V25_B1" data-verse="BR_C03_S09_V25" data-block-id="BR_C03_S09_V25_B1">तस्याः समाश्रयो रुद्रस्त्वमहञ्चेति रूपवान् ॥ | |||
अहंकारात्मको नित्यमात्मोमा परिकीर्तिता । | अहंकारात्मको नित्यमात्मोमा परिकीर्तिता । | ||
बुद्ध्यात्मनैवाततत्वाद्यद्यस्यानाश्रयो हरः ॥ | बुद्ध्यात्मनैवाततत्वाद्यद्यस्यानाश्रयो हरः ॥ | ||
तदा बोधात्मिका शक्तिर्नास्या देहाभिरक्षणे । | तदा बोधात्मिका शक्तिर्नास्या देहाभिरक्षणे । | ||
अरक्षितान्मानुषादीन् श्वानो वाऽद्युर्वयांसि वा ॥ | अरक्षितान्मानुषादीन् श्वानो वाऽद्युर्वयांसि वा ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 4,408: | Line 3,112: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V26" data-block-id="bhashya-BR_C03_S09_V26"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V26" data-block-id="bhashya-BR_C03_S09_V26"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V26_B1" data-verse="BR_C03_S09_V26" data-block-id="BR_C03_S09_V26_B1">शिवस्य च तथोमायाः प्राणात्मा शेष आश्रयः । | |||
शेषस्यापानरूपा सा भारत्येव व्यपाश्रयः ॥ | शेषस्यापानरूपा सा भारत्येव व्यपाश्रयः ॥ | ||
तस्या व्यानाभिधो वायुर्विशिष्टानो यतो हि सः । | तस्या व्यानाभिधो वायुर्विशिष्टानो यतो हि सः । | ||
| Line 4,428: | Line 3,129: | ||
अन्यत् सर्वं गृहीतं हि तेन ज्ञानादिना सदा ॥ | अन्यत् सर्वं गृहीतं हि तेन ज्ञानादिना सदा ॥ | ||
अशीर्यत्वादयोऽन्येषां सर्वेषां तत्प्रसादतः । | अशीर्यत्वादयोऽन्येषां सर्वेषां तत्प्रसादतः । | ||
अतस्तस्यापि वैषम्यान्नेति नेत्याह तं श्रुतिः ॥ इत्यादि च ॥ | अतस्तस्यापि वैषम्यान्नेति नेत्याह तं श्रुतिः ॥ इत्यादि च ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V26_B1" data-verse="BR_C03_S09_V26" data-block-id="BR_C03_S09_V26_B1">तद्गुणानां सुपूर्णानां विप्लुट्कं प्रतिबिम्बितम् । | |||
श्रीर्भुंक्ते तद्गुणान् ब्रह्मा तस्य रुद्रादयोऽपि च ॥ इत्यादि च ॥</div> | |||
श्रीर्भुंक्ते तद्गुणान् ब्रह्मा तस्य रुद्रादयोऽपि च ॥ इत्यादि च ॥ | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V26_B1" data-verse="BR_C03_S09_V26" data-block-id="BR_C03_S09_V26_B1">अहर्ज्ञानमस्य लीनमित्यहर्लीक एवाहल्लिकः । अज्ञेत्याक्षिपति । न हि गृह्यते इत्यादिना ग्रहणशीरणादिषु सर्वप्रमाणाभावं दर्शयति ॥</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V26_B1" data-verse="BR_C03_S09_V26" data-block-id="BR_C03_S09_V26_B1">नेति नेत्यादिरूपेण विज्ञापितगुणोऽपि तु । | |||
विशेषापेक्षया पृष्टो न शाकल्यो विवेद तम् ॥ इति ब्रह्मांडे ॥</div> | |||
विशेषापेक्षया पृष्टो न शाकल्यो विवेद तम् ॥ इति ब्रह्मांडे ॥ | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V26_B1" data-verse="BR_C03_S09_V26" data-block-id="BR_C03_S09_V26_B1">तदपेक्षां विनैवासौ निर्गत्य पुरुषोत्तमः । | |||
वहत्येवानिशं सर्वं निरूढं तेन तज्जगत् ॥ | वहत्येवानिशं सर्वं निरूढं तेन तज्जगत् ॥ | ||
प्रति प्रतिस्थितो रूपैर्यस्माद्धत्ते हरिः सदा । | प्रति प्रतिस्थितो रूपैर्यस्माद्धत्ते हरिः सदा । | ||
अतः प्रत्यूह्यते तेन व्यक्ताव्यक्तमिदं जगत् ॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ | अतः प्रत्यूह्यते तेन व्यक्ताव्यक्तमिदं जगत् ॥ इति ब्रह्मतर्के ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V26_B1" data-verse="BR_C03_S09_V26" data-block-id="BR_C03_S09_V26_B1">न विनोपनिषद्भिः स ज्ञेयः केनापि कस्यचित् । | |||
अत औपनिषत्कं तं प्राहुर्विष्णुं सनातनम् ॥ इति च ॥</div> | |||
अत औपनिषत्कं तं प्राहुर्विष्णुं सनातनम् ॥ इति च ॥ | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V26_B1" data-verse="BR_C03_S09_V26" data-block-id="BR_C03_S09_V26_B1">प्रश्नो वादे च जल्पादौ कर्तव्यः प्रतिवादिना । | |||
तदुक्तिमात्रे प्रामाण्ये यदि नास्यागमान्तरम् ॥ | तदुक्तिमात्रे प्रामाण्ये यदि नास्यागमान्तरम् ॥ | ||
अपेक्षितं यदा शंका दर्शनीयस्तदाऽऽगमः । | अपेक्षितं यदा शंका दर्शनीयस्तदाऽऽगमः । | ||
| Line 4,488: | Line 3,165: | ||
न प्रमाणान्तरं तत्र पृच्छन्ति घटनां विना । | न प्रमाणान्तरं तत्र पृच्छन्ति घटनां विना । | ||
एतस्मादाश्वलाद्याश्च पप्रच्छुर्नैव कुत्रचित् ॥ | एतस्मादाश्वलाद्याश्च पप्रच्छुर्नैव कुत्रचित् ॥ | ||
आगमं याज्ञवल्क्योक्तेरन्यं तं मिथिलोऽपि च ॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ | आगमं याज्ञवल्क्योक्तेरन्यं तं मिथिलोऽपि च ॥ इति ब्रह्मतर्के ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V26_B1" data-verse="BR_C03_S09_V26" data-block-id="BR_C03_S09_V26_B1">यश्छिन्नविचिकित्सस्तु च्छिनत्त्यपि च संशयान् । | |||
तस्य पर्येषणं कुर्यात् प्रतीच्छन्नोत दक्षिणाम् ॥ इति च भारते ॥</div> | |||
तस्य पर्येषणं कुर्यात् प्रतीच्छन्नोत दक्षिणाम् ॥ इति च भारते ॥ | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V26_B1" data-verse="BR_C03_S09_V26" data-block-id="BR_C03_S09_V26_B1">षण्णवत्यंगुलो यस्तु न्यग्रोधपरिमंडलः । | |||
दशतालश्चतुर्हस्तः स देवैरपि पूज्यते ॥ इति वायुप्रोक्ते ॥</div> | |||
दशतालश्चतुर्हस्तः स देवैरपि पूज्यते ॥ इति वायुप्रोक्ते ॥ | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V26_B1" data-verse="BR_C03_S09_V26" data-block-id="BR_C03_S09_V26_B1">अत एव च सर्वागमेषु प्रतिसंहितमाचार्यलक्षणमुच्यते ।</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,533: | Line 3,197: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V34" data-block-id="bhashya-BR_C03_S09_V34"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V34" data-block-id="bhashya-BR_C03_S09_V34"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V34_B1" data-verse="BR_C03_S09_V34" data-block-id="BR_C03_S09_V34_B1">यथा वनस्पतौ वृक्ष इत्ययंशब्दोऽमृषा तथैव पुरुषे पुरुषशब्दो विद्यमान एव । स च नित्यत्वे सम्भवति । पुरुकालेऽपि सन्पुरुष इति । स्रावमध्ये यत्स्थिरं विद्यतेऽस्थि सल्लीनं तद्दारुसंश्लिष्टपाशवत् । वृक्षो मूलाद्रोहतीत्यंगीकारमात्रम् । यत्समूलमावृहेयुरिति तस्यापि दूषणात् । अन्यस्य रेतसो जननमपि जीवतः पुरुषान्तरस्य भावे । प्रलये तु सर्वप्रलयात् कस्मादुत्पत्तिः । तत्पृष्टं सर्वं वक्तुमशक्यत्वात् पुरुषस्य पुनरुत्पत्तौ कारणं भगवन्तं जानन्तोऽपि तूष्णीमृषयो बभूवुः । पुरुषनामकत्वान्नित्यस्य जीवस्य यावन्मुक्तिः पुनरुत्पत्या भवितव्यं न शरीरेण सह नाशः । तस्य च स्वोत्पत्तावस्वातंत्र्यादन्येनोत्पादकेन भाव्यम् । कोऽसाविति प्रश्नाशयः । तेषु तूष्णीम्भूतेषु स्वयमेव परिहरति विज्ञानमानन्दं ब्रह्मेति । तस्याप्यन्य उत्पादक इत्याशंका मा भूदिति जात एव न जायत इत्याह । पुरुषान्तरापेक्षया पुनःशब्दो न तु क्रियाभ्यासापेक्षया । एक एव हरिर्बन्धुः पुनरन्यो न विद्यते इतिवत् । रातिरिष्टः । तिष्ठमानस्य तद्विदः परायणम् ॥</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V34_B1" data-verse="BR_C03_S09_V34" data-block-id="BR_C03_S09_V34_B1">विजित्य सर्वान् प्रपच्छ याज्ञवल्क्यः पुनर्मुनीन् । | |||
यथा वनस्पतौ वृक्षशब्द एवं यथार्थतः ॥ | यथा वनस्पतौ वृक्षशब्द एवं यथार्थतः ॥ | ||
पुरुषेऽपि हि तच्छब्दो नित्यत्वादेव युज्यते । | पुरुषेऽपि हि तच्छब्दो नित्यत्वादेव युज्यते । | ||
| Line 4,561: | Line 3,218: | ||
नैवास्य जनकः कश्चिन्नित्यजातो ह्यसौ हरिः ॥ | नैवास्य जनकः कश्चिन्नित्यजातो ह्यसौ हरिः ॥ | ||
स प्रियः सर्वदातॄणां ज्ञानिनां परमप्रियः । | स प्रियः सर्वदातॄणां ज्ञानिनां परमप्रियः । | ||
ये तु तद्भाविता नित्यं तेषामेष परायणम् ॥ इति नारदीये । | ये तु तद्भाविता नित्यं तेषामेष परायणम् ॥ इति नारदीये ।</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 4,572: | Line 3,228: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S01_V01" data-block-id="bhashya-BR_C04_S01_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S01_V01" data-block-id="bhashya-BR_C04_S01_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S01_V01_B1" data-verse="BR_C04_S01_V01" data-block-id="BR_C04_S01_V01_B1">अणुर्भगवान् तद्विषयान् निर्णयान् वक्तुं वा ।</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,582: | Line 3,234: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S01_V02" data-block-id="bhashya-BR_C04_S01_V02"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S01_V02" data-block-id="bhashya-BR_C04_S01_V02"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S01_V02_B1" data-verse="BR_C04_S01_V02" data-block-id="BR_C04_S01_V02_B1">प्रतिष्ठा प्रतिमा प्रोक्ता प्रतिरूपेण संस्थितेः । | |||
प्रतिमाधिकसादृश्यान्मुख्या विष्णोः सदा रमा ॥ | प्रतिमाधिकसादृश्यान्मुख्या विष्णोः सदा रमा ॥ | ||
दीप्तत्वादासमन्तात् सा चाकाश इति गीयते । | दीप्तत्वादासमन्तात् सा चाकाश इति गीयते । | ||
प्रत्येकं विष्णुरूपाणामन्यदायतनं पृथक् ॥ इत्यध्यात्मे ॥ | प्रत्येकं विष्णुरूपाणामन्यदायतनं पृथक् ॥ इत्यध्यात्मे ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S01_V02_B1" data-verse="BR_C04_S01_V02" data-block-id="BR_C04_S01_V02_B1">प्रतिमानमवस्थानं रहस्यं नाम सार्थकम् । | |||
चतुष्टयं यदा ज्ञानं सम्यग्विद्याफलं तदा ॥ इति च ॥</div> | |||
चतुष्टयं यदा ज्ञानं सम्यग्विद्याफलं तदा ॥ इति च ॥ | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S01_V02_B1" data-verse="BR_C04_S01_V02" data-block-id="BR_C04_S01_V02_B1">का प्रज्ञता वागेवेत्यादेर्धर्मधर्म्यभेदः । | |||
अमिताक्षरं पञ्चरात्रं विद्येत्याहुर्मनीषिणः । | अमिताक्षरं पञ्चरात्रं विद्येत्याहुर्मनीषिणः । | ||
मिताक्षरं श्लोकवाच्यमुभयं वेद ईर्यते ॥ इति ब्रह्मांडे ॥ | मिताक्षरं श्लोकवाच्यमुभयं वेद ईर्यते ॥ इति ब्रह्मांडे ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S01_V02_B1" data-verse="BR_C04_S01_V02" data-block-id="BR_C04_S01_V02_B1">सूत्रं तु ब्रह्मसूत्राख्यं महामीमांसिका तथा । | |||
तथा सांकर्षणं सूत्रं ब्रह्मतर्कादयस्तथा ॥ | तथा सांकर्षणं सूत्रं ब्रह्मतर्कादयस्तथा ॥ | ||
प्रकाशिका निर्णयश्च तत्त्वनिर्णय एव च । | प्रकाशिका निर्णयश्च तत्त्वनिर्णय एव च । | ||
व्याख्येति कथिताः सर्वाः स्वयं भगवता कृताः ॥ | व्याख्येति कथिताः सर्वाः स्वयं भगवता कृताः ॥ | ||
बृहत्तर्कादयः सर्वा अनुव्याख्याः प्रकीर्तिताः ॥। | बृहत्तर्कादयः सर्वा अनुव्याख्याः प्रकीर्तिताः ॥। | ||
इति प्रतिसंख्याने ॥ | इति प्रतिसंख्याने ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S01_V02_B1" data-verse="BR_C04_S01_V02" data-block-id="BR_C04_S01_V02_B1">वाग्विष्णुर्वाचकत्वेन प्राणः प्रणयनात् स्वयम् । | |||
मनो मन्तृत्वतो नित्यं स चक्षुः सर्वदर्शनात् ॥ | मनो मन्तृत्वतो नित्यं स चक्षुः सर्वदर्शनात् ॥ | ||
श्रोत्रं श्रवणशक्तित्वाद्धृदयं हृद्गतो यतः ॥ इति प्रत्याहारे ॥ | श्रोत्रं श्रवणशक्तित्वाद्धृदयं हृद्गतो यतः ॥ इति प्रत्याहारे ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S01_V02_B1" data-verse="BR_C04_S01_V02" data-block-id="BR_C04_S01_V02_B1">अन्नं प्राणं चक्षुः श्रोत्रं मनो वाचम् इत्यादि च ॥</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S01_V02_B1" data-verse="BR_C04_S01_V02" data-block-id="BR_C04_S01_V02_B1">वागादिषु स्थितं विष्णुं य उपास्ते सदैव तु । | |||
वागादिनाम्ना नैनं स प्रजहाति कदाचन ॥ इति सत्तत्त्वे ॥</div> | |||
वागादिनाम्ना नैनं स प्रजहाति कदाचन ॥ इति सत्तत्त्वे ॥ | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S01_V02_B1" data-verse="BR_C04_S01_V02" data-block-id="BR_C04_S01_V02_B1">अत आयतनमेव वागिंद्रियादि । परमं ब्रह्मेतिवचनान्न वागिंद्रियादिमात्रमुपास्यम् ॥</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S01_V02_B1" data-verse="BR_C04_S01_V02" data-block-id="BR_C04_S01_V02_B1">प्रतिमाद्यं हरित्वेन पृथिव्याद्यमथापि वा । | |||
इंद्रियप्राणजीवाद्यमथवा य उपासते ॥ | इंद्रियप्राणजीवाद्यमथवा य उपासते ॥ | ||
मिथ्योपास्तिमतां तेषां निष्कृतिर्न कदाचन । | मिथ्योपास्तिमतां तेषां निष्कृतिर्न कदाचन । | ||
अतिदुःखे पतन्त्यद्धा तमस्यन्धे पतंगवत् ॥ इत्युपासानिर्णये ॥ | अतिदुःखे पतन्त्यद्धा तमस्यन्धे पतंगवत् ॥ इत्युपासानिर्णये ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S01_V02_B1" data-verse="BR_C04_S01_V02" data-block-id="BR_C04_S01_V02_B1">सर्वेंद्रियेषु या विष्णोरुपासा युगपत् सदा । | |||
देवानामेव योग्या सा तया देवत्वमाप्नुयुः ॥ | देवानामेव योग्या सा तया देवत्वमाप्नुयुः ॥ | ||
सर्वे देवपदे योग्याः सायुज्यं स्वोत्तमेष्वथ । | सर्वे देवपदे योग्याः सायुज्यं स्वोत्तमेष्वथ । | ||
सम्प्राप्य ब्रह्मणा सार्धं प्राप्नुयुः पुरुषोत्तमम् ॥ | सम्प्राप्य ब्रह्मणा सार्धं प्राप्नुयुः पुरुषोत्तमम् ॥ | ||
दुहन्ति सर्वभोगांश्च तेभ्योऽन्ये मुक्तिगा नराः । | दुहन्ति सर्वभोगांश्च तेभ्योऽन्ये मुक्तिगा नराः । | ||
स्वोत्तमेभ्यश्च देवेभ्यस्ते मुक्ता हरये सदा ॥ इति च ॥ | स्वोत्तमेभ्यश्च देवेभ्यस्ते मुक्ता हरये सदा ॥ इति च ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S01_V02_B1" data-verse="BR_C04_S01_V02" data-block-id="BR_C04_S01_V02_B1">प्रविश्य देहं यो भोगः स्वरूपव्यतिरेकतः । | |||
सायुज्यमिति तं प्राहुः संयुक्तत्वाद्विशेषतः ॥ इति च ॥</div> | |||
सायुज्यमिति तं प्राहुः संयुक्तत्वाद्विशेषतः ॥ इति च ॥ | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S01_V02_B1" data-verse="BR_C04_S01_V02" data-block-id="BR_C04_S01_V02_B1">इंद्रियेषु स्थितं विष्णुमुपासीत क्रमेण तु । | |||
सदा देवपदायोग्यः स मानुषसुरो भवेत् ॥ | सदा देवपदायोग्यः स मानुषसुरो भवेत् ॥ | ||
मानुषा देवलोकस्थास्ते प्रोक्ताः मानुषाः सुराः । | मानुषा देवलोकस्थास्ते प्रोक्ताः मानुषाः सुराः । | ||
मानुषा देवसायुज्यं यान्त्युपासनयाऽनया ॥ इति च ॥ | मानुषा देवसायुज्यं यान्त्युपासनयाऽनया ॥ इति च ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S01_V02_B1" data-verse="BR_C04_S01_V02" data-block-id="BR_C04_S01_V02_B1">ऋषभान् गजमिश्रांस्तु क्षत्रियो गुरुदक्षिणाम् । | |||
विप्रो दद्याद् वृषानेव वैश्यो गाः प्रतिविद्यकम् ॥ इति मानसंहितायाम् ॥</div> | |||
विप्रो दद्याद् वृषानेव वैश्यो गाः प्रतिविद्यकम् ॥ इति मानसंहितायाम् ॥ | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S01_V02_B1" data-verse="BR_C04_S01_V02" data-block-id="BR_C04_S01_V02_B1">अन्यथा विद्यया मुक्तिः सुराणामन्यथा नृणाम् । | |||
तत्रापि योग्यताभेदात् प्रतिभेदा अवान्तराः ॥ | तत्रापि योग्यताभेदात् प्रतिभेदा अवान्तराः ॥ | ||
यया यस्य विमुक्तिः स्यात् तद्दाता मुख्यतो गुरुः । | यया यस्य विमुक्तिः स्यात् तद्दाता मुख्यतो गुरुः । | ||
एकदेशगुरुत्वं स्यादन्यविद्याप्रदस्य तु ॥ इति च ॥ | एकदेशगुरुत्वं स्यादन्यविद्याप्रदस्य तु ॥ इति च ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 4,700: | Line 3,296: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S01_V03" data-block-id="bhashya-BR_C04_S01_V03"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S01_V03" data-block-id="bhashya-BR_C04_S01_V03"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S01_V03_B1" data-verse="BR_C04_S01_V03" data-block-id="BR_C04_S01_V03_B1">प्राणसंस्थस्य वै विष्णोः सम्प्रीत्यै भोजनं भवेत् । | |||
तदिच्छयैव चौर्यादि कुर्युरज्ञा अपि ध्रुवम् ॥ | तदिच्छयैव चौर्यादि कुर्युरज्ञा अपि ध्रुवम् ॥ | ||
तथापि तं न जानीयुः प्राणात्मानं जनार्दनम् ॥ इति प्रवृत्ते ॥ | तथापि तं न जानीयुः प्राणात्मानं जनार्दनम् ॥ इति प्रवृत्ते ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 4,712: | Line 3,304: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S01_V04" data-block-id="bhashya-BR_C04_S01_V04"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S01_V04" data-block-id="bhashya-BR_C04_S01_V04"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S01_V04_B1" data-verse="BR_C04_S01_V04" data-block-id="BR_C04_S01_V04_B1">यच्चक्षुषि स्थितं रूपं विष्णोश्चक्षुस्तदुच्यते । | |||
शब्दादेरप्यापरोक्ष्ये तद्धेतुर्विश्वनामकम् ॥ | शब्दादेरप्यापरोक्ष्ये तद्धेतुर्विश्वनामकम् ॥ | ||
तद्गतस्य ततो विष्णोः कण्ठस्थानागमो यदा । | तद्गतस्य ततो विष्णोः कण्ठस्थानागमो यदा । | ||
तदा स्वप्नो भवेज्जाग्रद्दर्शनं नैव जायते ॥ | तदा स्वप्नो भवेज्जाग्रद्दर्शनं नैव जायते ॥ | ||
चक्षुर्निमीलनं च स्यात् सर्वेंद्रियगुणैः सह । | चक्षुर्निमीलनं च स्यात् सर्वेंद्रियगुणैः सह । | ||
चक्षुरात्मा ततो विष्णुः सत्यमित्यभिधीयते ॥ इति च ॥ | चक्षुरात्मा ततो विष्णुः सत्यमित्यभिधीयते ॥ इति च ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 4,727: | Line 3,315: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S01_V05" data-block-id="bhashya-BR_C04_S01_V05"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S01_V05" data-block-id="bhashya-BR_C04_S01_V05"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S01_V05_B1" data-verse="BR_C04_S01_V05" data-block-id="BR_C04_S01_V05_B1">सर्वव्यापी तु भगवाननन्त इति कीर्तितः । | |||
दिङ्नामा स तु विज्ञेयो दिक्षुस्थो नित्यदेशनात् ॥ इति च ।</div> | |||
दिङ्नामा स तु विज्ञेयो दिक्षुस्थो नित्यदेशनात् ॥ इति च । | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,738: | Line 3,322: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S01_V06" data-block-id="bhashya-BR_C04_S01_V06"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S01_V06" data-block-id="bhashya-BR_C04_S01_V06"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S01_V06_B1" data-verse="BR_C04_S01_V06" data-block-id="BR_C04_S01_V06_B1">मनःस्थितस्य यद्विष्णोः सम्बन्धादेव कामतः । | |||
जातः सुतः सुखे हेतुः परानन्दो हरिः किमु ॥ इति ब्रह्मतर्के ।</div> | |||
जातः सुतः सुखे हेतुः परानन्दो हरिः किमु ॥ इति ब्रह्मतर्के । | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,753: | Line 3,333: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S01_V07" data-block-id="bhashya-BR_C04_S01_V07"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S01_V07" data-block-id="bhashya-BR_C04_S01_V07"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S01_V07_B1" data-verse="BR_C04_S01_V07" data-block-id="BR_C04_S01_V07_B1">सदा प्रतिष्ठितानि भवन्ति । विशेषतोपि प्रतिष्ठितानि सुप्तौ ॥</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S01_V07_B1" data-verse="BR_C04_S01_V07" data-block-id="BR_C04_S01_V07_B1">हृदये सर्वशो व्यापी प्रादेशः पुरुषोत्तमः । | |||
जीवानां स्थानमुद्दिष्टः सर्वदैव सनातनः ॥ | जीवानां स्थानमुद्दिष्टः सर्वदैव सनातनः ॥ | ||
हृत्कर्णिकामूलगतः सोऽङ्गुष्ठाग्रप्रमाणकः । | हृत्कर्णिकामूलगतः सोऽङ्गुष्ठाग्रप्रमाणकः । | ||
| Line 4,768: | Line 3,341: | ||
अंगुष्ठमात्रे पुरुषे कर्णिकाग्रस्थिते हरौ । | अंगुष्ठमात्रे पुरुषे कर्णिकाग्रस्थिते हरौ । | ||
प्रविशन्ति सुषुप्तौ तु प्रबुध्यन्ते ततस्तथा ॥ | प्रविशन्ति सुषुप्तौ तु प्रबुध्यन्ते ततस्तथा ॥ | ||
सोऽयं त्रिरूपो भगवान् हृदयाख्यः प्रकीर्तितः ॥ इति च ॥ | सोऽयं त्रिरूपो भगवान् हृदयाख्यः प्रकीर्तितः ॥ इति च ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S01_V07_B1" data-verse="BR_C04_S01_V07" data-block-id="BR_C04_S01_V07_B1">स्थानमायतनं प्रोक्तं प्रतिष्ठा धारकः पुमान् इति च ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,783: | Line 3,351: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S02_V01" data-block-id="bhashya-BR_C04_S02_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S02_V01" data-block-id="bhashya-BR_C04_S02_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S02_V01_B1" data-verse="BR_C04_S02_V01" data-block-id="BR_C04_S02_V01_B1">स्वयोग्यं ज्ञानं श्रोतुं सिंहासनादवरुह्योपसदनं कृत्वोवाच । यत्स्वात्मना प्राप्यं मुक्तौ तदुपास्यैव मुक्तिर्भवतीत्यतः प्राप्यं पृच्छति ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S02_V01_B1" data-verse="BR_C04_S02_V01" data-block-id="BR_C04_S02_V01_B1">वृन्दैः प्राप्यतमत्वात् तु वृन्दारक इति स्मृतः इति च पाद्मे ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,801: | Line 3,361: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S02_V03" data-block-id="bhashya-BR_C04_S02_V03"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S02_V03" data-block-id="bhashya-BR_C04_S02_V03"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S02_V03_B1" data-verse="BR_C04_S02_V03" data-block-id="BR_C04_S02_V03_B1">राज्ञां हृदयसंस्थो य इंद्रो नाम जनार्दनः । | |||
स इंद्रे च यमे चैव स प्राप्यो मुक्तराजभिः ॥ | स इंद्रे च यमे चैव स प्राप्यो मुक्तराजभिः ॥ | ||
तस्मात् तेषामुपास्यः स विराण् नाम तदाश्रया । | तस्मात् तेषामुपास्यः स विराण् नाम तदाश्रया । | ||
| Line 4,810: | Line 3,367: | ||
कर्णौ पिधाय या ज्ञेया सर्ववेदात्मिका हि सा । | कर्णौ पिधाय या ज्ञेया सर्ववेदात्मिका हि सा । | ||
काशनात् सर्वजीवानामाकाश इति सा स्तुतिः ॥ | काशनात् सर्वजीवानामाकाश इति सा स्तुतिः ॥ | ||
जाग्रतां सर्वजीवानां स विष्णुर्दक्षिणाक्षिगः ॥ | जाग्रतां सर्वजीवानां स विष्णुर्दक्षिणाक्षिगः ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 4,819: | Line 3,375: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S02_V04" data-block-id="bhashya-BR_C04_S02_V04"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S02_V04" data-block-id="bhashya-BR_C04_S02_V04"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S02_V04_B1" data-verse="BR_C04_S02_V04" data-block-id="BR_C04_S02_V04_B1">तस्य पूर्वदिशींद्राग्नी सभार्यौ सम्प्रतिष्ठितौ ॥ | |||
यमराक्षसौ दक्षिणस्यां वरुणो वायुरेव च । | यमराक्षसौ दक्षिणस्यां वरुणो वायुरेव च । | ||
पश्चिमस्यामुत्तरस्यां सोमेशानौ प्रतिष्ठितौ ॥ | पश्चिमस्यामुत्तरस्यां सोमेशानौ प्रतिष्ठितौ ॥ | ||
| Line 4,828: | Line 3,381: | ||
अधरायां शेषकामौ सभार्याः सर्व एव च ॥ | अधरायां शेषकामौ सभार्याः सर्व एव च ॥ | ||
एकैकस्यां हि चत्वारो नेतृत्वात् प्राणनामकाः । | एकैकस्यां हि चत्वारो नेतृत्वात् प्राणनामकाः । | ||
इंद्रियाभिमतेश्चैव प्राणा इत्येव शब्दिताः ॥ | इंद्रियाभिमतेश्चैव प्राणा इत्येव शब्दिताः ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S02_V04_B1" data-verse="BR_C04_S02_V04" data-block-id="BR_C04_S02_V04_B1">त्वत्प्रसादाद्यदभयमस्माकं प्राप्तं तदेव तव तृप्तयेऽस्तु नान्यद्वयं प्रत्युपकर्तुं शक्नुम इत्यर्थः । स भगवान् स्वकृतेन तुष्येत् इतिवत् । इन्धो दीप्तः ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S02_V04_B1" data-verse="BR_C04_S02_V04" data-block-id="BR_C04_S02_V04_B1">जीवभोगस्य भोक्तेशो जीवस्तद्भोगभुंग् न तु । | |||
विविक्तभुगिवातोऽसौ भगवान् पुरुषोत्तमः ॥ इति पाद्मे ॥</div> | |||
विविक्तभुगिवातोऽसौ भगवान् पुरुषोत्तमः ॥ इति पाद्मे ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,850: | Line 3,394: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V01" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V01" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V01_B1" data-verse="BR_C04_S03_V01" data-block-id="BR_C04_S03_V01_B1">याज्ञवल्क्यो वरं दत्वा राज्ञा संवादकामुकः । | |||
वैदेहनगरं प्रायात् सन्तो यच्छास्त्रलोलुपाः ॥ इति स्कान्दे ॥</div> | |||
वैदेहनगरं प्रायात् सन्तो यच्छास्त्रलोलुपाः ॥ इति स्कान्दे ॥ | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V01_B1" data-verse="BR_C04_S03_V01" data-block-id="BR_C04_S03_V01_B1">तथापि सम्राडेव पूर्वं पप्रच्छ ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,875: | Line 3,411: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V06" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V06"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V06" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V06"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V06_B1" data-verse="BR_C04_S03_V06" data-block-id="BR_C04_S03_V06_B1">आत्मा भगवानेवास्य ज्योतिः । | |||
भावेऽभावेऽपि सूर्यादेर्जीवानां विष्णुरेव हि । | भावेऽभावेऽपि सूर्यादेर्जीवानां विष्णुरेव हि । | ||
ज्योतिस्तथाप्यभावे तु तज्ज्ञेयं हि विशेषतः ॥ | ज्योतिस्तथाप्यभावे तु तज्ज्ञेयं हि विशेषतः ॥ | ||
अस्वतांत्र्यात्तु जीवस्य द्योतयन् बुद्धिमस्य सः । | अस्वतांत्र्यात्तु जीवस्य द्योतयन् बुद्धिमस्य सः । | ||
प्रवर्तयति सर्वेशस्तमस्यपि जनार्दनः ॥ इति च ॥ | प्रवर्तयति सर्वेशस्तमस्यपि जनार्दनः ॥ इति च ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 4,889: | Line 3,421: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V07" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V07"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V07" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V07"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V07_B1" data-verse="BR_C04_S03_V07" data-block-id="BR_C04_S03_V07_B1">स्वातंत्र्याद्ध्यायतीवासौ ध्याययन् जीवमंजसा । | |||
गृह्णातीव ग्राहयन् स जीवं सर्वेश्वरेश्वरः ॥ | गृह्णातीव ग्राहयन् स जीवं सर्वेश्वरेश्वरः ॥ | ||
सदा विज्ञानपूर्णोऽसौ समानोऽसौ सदा समः । | सदा विज्ञानपूर्णोऽसौ समानोऽसौ सदा समः । | ||
| Line 4,905: | Line 3,434: | ||
जाग्रच्च पृथिवी चैव द्यौः सुषुप्तिस्तथैव च ॥ | जाग्रच्च पृथिवी चैव द्यौः सुषुप्तिस्तथैव च ॥ | ||
स्वप्नश्चैवान्तरिक्षं च ज्ञेया अन्योन्यनामकाः । | स्वप्नश्चैवान्तरिक्षं च ज्ञेया अन्योन्यनामकाः । | ||
तद्द्ययभिप्रायिका तस्मादुभौ लोकाविति श्रुतिः ॥ | तद्द्ययभिप्रायिका तस्मादुभौ लोकाविति श्रुतिः ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 4,912: | Line 3,440: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V08" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V08"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V08" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V08"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V08_B1" data-verse="BR_C04_S03_V08" data-block-id="BR_C04_S03_V08_B1">स वा अयं जायमान इति च द्व्याश्रया श्रुतिः । | |||
यस्य ज्योतिरयं विष्णुः स परामृश्यते तथा ॥ | यस्य ज्योतिरयं विष्णुः स परामृश्यते तथा ॥ | ||
यदा तु भगवानुक्तस्तदा स्वातंत्र्यतो विभुः । | यदा तु भगवानुक्तस्तदा स्वातंत्र्यतो विभुः । | ||
| Line 4,921: | Line 3,446: | ||
फलदानाय पापानां ग्रहस्संसर्ग उच्यते । | फलदानाय पापानां ग्रहस्संसर्ग उच्यते । | ||
मोक्षदाने फलादानाद्विजहातीति चोच्यते ॥ | मोक्षदाने फलादानाद्विजहातीति चोच्यते ॥ | ||
जीवोऽपि मुक्तिकाले तु हाता पापस्य कथ्यते । | जीवोऽपि मुक्तिकाले तु हाता पापस्य कथ्यते ।</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 4,930: | Line 3,454: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V10" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V10"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V10" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V10"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V10_B1" data-verse="BR_C04_S03_V10" data-block-id="BR_C04_S03_V10_B1">स्वर्गः सुषुप्तिरित्याख्या मुक्तेरपि यतः समा ॥ | |||
परलोको यतो मुख्यो मुक्तिरेव न चापरः । | परलोको यतो मुख्यो मुक्तिरेव न चापरः । | ||
अतो द्युसुप्तिमोक्षाणामभिप्रायमिदं वचः ॥ | अतो द्युसुप्तिमोक्षाणामभिप्रायमिदं वचः ॥ | ||
| Line 4,950: | Line 3,471: | ||
अतः स नैव जीवोऽयं सर्वं पश्यति सूक्ष्मदृक् । | अतः स नैव जीवोऽयं सर्वं पश्यति सूक्ष्मदृक् । | ||
स्वप्नेऽन्तरिक्षे स्वर्गे वा न रथाद्याः पुरा स्थिताः ॥ | स्वप्नेऽन्तरिक्षे स्वर्गे वा न रथाद्याः पुरा स्थिताः ॥ | ||
तदैव तत्कर्मयोग्यान्निर्मिमीते हरिः स्वयम् ॥ इत्यादि महामीमांसायाम् ॥ | तदैव तत्कर्मयोग्यान्निर्मिमीते हरिः स्वयम् ॥ इत्यादि महामीमांसायाम् ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V10_B1" data-verse="BR_C04_S03_V10" data-block-id="BR_C04_S03_V10_B1">जीवपक्षे प्रसिद्धत्वात् कतम आत्मेति प्रश्नो न युक्तः । न च जीवः समानः सन्नुभौ लोकौ सञ्चरति । सुखदुःखविशेषवत्वात् । न च सुखदुःखादेर्मिथ्यात्वे किञ्चिन्मानम् । याथातथ्यतोऽर्थान् व्यदधाच्छाश्वतीभ्यः समाभ्यः । असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् । वैधर्म्याच्च न स्वप्नादिवत् इत्यादि वचनविरुद्धत्वाच्च । न चैतन्नासीदस्ति भविष्यतीत्यनुभवः कदाचिद्भविष्यतीत्यत्र किञ्चिन्मानम् । किञ्चित्कालस्थिरत्वमात्रस्य शून्यवादिनामपि सिद्धत्वाद् वैधर्म्याच्च न स्वप्नादिवदित्यादिवचनं व्यर्थं स्यात् । अतो न कदाचिदस्य नासीदस्ति भविष्यतीत्यनुभवो भविष्यतीत्यभिप्रायेणैव तद्वचनम् । न च तथानुभवे शून्यस्यानिर्वचनीयस्य च कश्चिद्विशेषः । न च शून्यवादिनां तद्वादिनां च कश्चिद्विशेषो मोक्षे । न च नित्यज्ञानस्वरूपमस्तीति वचनेन कश्चिद्विशेषः ज्ञेयाभावे ज्ञानस्याप्यभावात् । न हि ज्ञेयरहितं ज्ञानं नामास्तीत्यत्र किञ्चिन्मानम् । न च स्वविषयं तदिति तेषां पक्षः । तदा कर्तृकर्मविरोध इति हि तेषां वचनम् । न च जानातीत्यादिकर्तृत्वं ज्ञानस्य तैरंगीक्रियते । निर्विशेषत्वांगीकारात् । अतः शून्यवादिन एव तेऽपि । स्वप्नो भूत्वा स्वापको भूत्वा । न हि जीवोऽपि स्वप्न एव भवति । स्वापं नयतीति स्वप्न इति च व्युत्पत्तिः । जायमानो म्रियमाणो प्रस्वपितीत्यादि ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V10_B1" data-verse="BR_C04_S03_V10" data-block-id="BR_C04_S03_V10_B1">कृत्वा विवाहं तु कुरुप्रवीराः | |||
तदेतन्मे विजानीहि यथाहं मन्दधीर्हरे । | तदेतन्मे विजानीहि यथाहं मन्दधीर्हरे । | ||
सुखं बुद्ध्येय दुर्बोधं येषां भवदनुग्रहात् ॥ | सुखं बुद्ध्येय दुर्बोधं येषां भवदनुग्रहात् ॥ | ||
जज्ञे बहुज्ञं परमाभ्युदारम् द्रष्टुश्चक्षुषो नास्ति जिह्वा इत्यादिवदन्तर्णितणिच्त्वेन भवति ॥ | जज्ञे बहुज्ञं परमाभ्युदारम् द्रष्टुश्चक्षुषो नास्ति जिह्वा इत्यादिवदन्तर्णितणिच्त्वेन भवति ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V10_B1" data-verse="BR_C04_S03_V10" data-block-id="BR_C04_S03_V10_B1">स्वातंत्र्यस्नेहयोरन्तर्णीतणिच् इति हि सूत्रम् ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V10_B1" data-verse="BR_C04_S03_V10" data-block-id="BR_C04_S03_V10_B1">कथमन्यथा स्वयं निहत्य स्वयं निर्माय स्रवन्त्यः सृजते । स हि कर्ता स्वप्नेन शारीरमभिप्रहत्यासुप्तः सुप्तानभिचाकशीति इत्यादि युज्यते । उक्तार्थे च स्वप्नेन शारीरमित्यादि जीवेश्वरभेदमंत्रा उक्ताः प्रमाणत्वेन । ईश्वरो जीवस्य भयानि पश्यन् जक्षदिव अहसदिव । प्राज्ञेनात्मना सम्परिष्वक्तः प्राज्ञेनात्मनाऽन्वारूढ इत्यादिषु चाभ्यासेन सर्वत्र भेद एव निर्दिश्यते सुषुप्त्युत्क्रान्त्योर्भेदेन इति च निर्णयात्मकं भगवद्वचनम् । न चावस्थाभेदेन जीवभेदो व्यावहारिकोऽप्यस्तीत्यत्र किञ्चिन्मानम् । न हि जाग्रत्स्वप्नस्थश्च द्वावित्यज्ञप्रयोगोऽपि कश्चिदस्ति लौकिकः । न च भ्रमस्तादृशः । तस्माद् भगवानेवात्रोच्यते सर्वकर्तृत्वेन । वेशान्ता वेश्यागृहाः । सुषुप्तिमोक्षोभयविवक्षयैव तद्वचनमिति भगवताऽप्युक्तं स्वाप्ययसम्पत्योरन्यतरापेक्षमाविष्कृतं हि इति । उभयापेक्षमित्युक्ते मोक्षस्थसुप्तिरिति मन्दस्याशंका स्यादतो मोक्षे सुप्तिरेव नास्तीति ज्ञापयितुमन्यतरापेक्षमित्युक्तं न त्वन्यतर एवार्थ इति । ज्ञाने विकल्पायोगात् । अतोऽवस्थाश्च लोकाश्च सर्वेऽपि विवक्षिताः । सर्वावतः आसमन्तात् सर्ववतः सर्वज्ञानान्युपादाय ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V10_B1" data-verse="BR_C04_S03_V10" data-block-id="BR_C04_S03_V10_B1">बाह्यप्रकाशो भेत्युक्तो ज्योतिरान्तर उच्यते । | |||
सुखं स्वरूपभूतं यदानन्द इति कथ्यते ॥ | सुखं स्वरूपभूतं यदानन्द इति कथ्यते ॥ | ||
मुन्नामविषयोत्थं यत्प्रकृष्टविषयात् प्रमुत् ॥ इति च । | मुन्नामविषयोत्थं यत्प्रकृष्टविषयात् प्रमुत् ॥ इति च ।</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 4,992: | Line 3,492: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V11" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V11"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V11" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V11"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V11_B1" data-verse="BR_C04_S03_V11" data-block-id="BR_C04_S03_V11_B1">शुक्रं जीवमादाय । | |||
शोकेन रत्या युक्तत्वाच्छुक्रो जीव उदाहृतः ॥ इति च ॥</div> | |||
शोकेन रत्या युक्तत्वाच्छुक्रो जीव उदाहृतः ॥ इति च ॥ | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V11_B1" data-verse="BR_C04_S03_V11" data-block-id="BR_C04_S03_V11_B1">रत्यानन्दौ पूर्णनित्यौ हितौ तेन हिरण्मयः । | |||
स्वर्णवर्णतया वापि वासुदेवो हिरण्मयः ॥ | स्वर्णवर्णतया वापि वासुदेवो हिरण्मयः ॥ | ||
प्रधानहंसरूपत्वादेकहंस इतीरितः ॥ इति च । | प्रधानहंसरूपत्वादेकहंस इतीरितः ॥ इति च ।</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 5,011: | Line 3,503: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V12" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V12"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V12" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V12"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V12_B1" data-verse="BR_C04_S03_V12" data-block-id="BR_C04_S03_V12_B1">अंशेन जीवमादाय क्वचिदीशो बहिर्नयेत् । | |||
स्वप्नेषु फल्गुनं यद्वत् कृष्णः कैलासमानयत् ॥ | स्वप्नेषु फल्गुनं यद्वत् कृष्णः कैलासमानयत् ॥ | ||
वासनारूपकान् प्रायस्त्वन्तरेव प्रदर्शयेत् । | वासनारूपकान् प्रायस्त्वन्तरेव प्रदर्शयेत् । | ||
अतो बहिः कुलायादित्यपि वाङ्ग् न विरुद्ध्यते ॥ इति ॥ | अतो बहिः कुलायादित्यपि वाङ्ग् न विरुद्ध्यते ॥ इति ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 5,024: | Line 3,512: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V13" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V13"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V13" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V13"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V13_B1" data-verse="BR_C04_S03_V13" data-block-id="BR_C04_S03_V13_B1">उच्चावचेषु रूपेषु प्रविशन् पुरुषोत्तमः । | |||
बहुरूपत्वमायाति स्वप्ने स जगतः प्रभुः ॥ इति च ।</div> | |||
बहुरूपत्वमायाति स्वप्ने स जगतः प्रभुः ॥ इति च । | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V13_B1" data-verse="BR_C04_S03_V13" data-block-id="BR_C04_S03_V13_B1">मोदरूपत्वतो विष्णोः स्त्रीभिर्मोदो विडम्बनम् ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 5,041: | Line 3,521: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V14" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V14"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V14" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V14"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V14_B1" data-verse="BR_C04_S03_V14" data-block-id="BR_C04_S03_V14_B1">जीवस्य मृतिकाले च स्वप्नकाले च केशवः ॥ | |||
एवंविधानि कर्माणि कुर्वाणोऽपि न दृश्यते । | एवंविधानि कर्माणि कुर्वाणोऽपि न दृश्यते । | ||
तथा जागरिते सुप्तौ मुक्तैरेव तु दृश्यते ॥ | तथा जागरिते सुप्तौ मुक्तैरेव तु दृश्यते ॥ | ||
| Line 5,054: | Line 3,531: | ||
नित्यज्ञानस्वरूपत्वाद्भगवान् पुरुषोत्तमः ॥ | नित्यज्ञानस्वरूपत्वाद्भगवान् पुरुषोत्तमः ॥ | ||
नित्यानन्यप्रकाशत्वेऽप्यन्यज्योतिर्यदा भवेत् । | नित्यानन्यप्रकाशत्वेऽप्यन्यज्योतिर्यदा भवेत् । | ||
तदा स्यात् संशयोऽज्ञानामित्यत्रेति विशेषणम् ॥ इति च ॥ | तदा स्यात् संशयोऽज्ञानामित्यत्रेति विशेषणम् ॥ इति च ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V14_B1" data-verse="BR_C04_S03_V14" data-block-id="BR_C04_S03_V14_B1">जीवस्यापि स्वप्नावस्थायां जागरितत्वेऽस्येति विशेषणं व्यर्थम् । पूवोक्तमपि मोक्षायैव भवति । अत ऊर्ध्वं विशिष्टमोक्षाय ब्रूहि ॥</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V14_B1" data-verse="BR_C04_S03_V14" data-block-id="BR_C04_S03_V14_B1">स्वयोग्यभगवद्दृष्टेः सर्वैर्मुक्तिरवाप्यते । | |||
पुनर्ज्ञानान्तराधिक्यात् सुखाधिक्यं विमोक्षगम् ॥ इति ब्रह्मतर्के ।</div> | |||
पुनर्ज्ञानान्तराधिक्यात् सुखाधिक्यं विमोक्षगम् ॥ इति ब्रह्मतर्के । | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V14_B1" data-verse="BR_C04_S03_V14" data-block-id="BR_C04_S03_V14_B1">स्वप्नसुषुप्त्युभयाभिप्रायेण तानि सुप्त इत्युक्तम् ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 5,080: | Line 3,544: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V15" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V15"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V15" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V15"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V15_B1" data-verse="BR_C04_S03_V15" data-block-id="BR_C04_S03_V15_B1">तत्र सुषुप्तिमात्राभिप्रायेण स वा एष एतस्मिन् प्रसाद इत्याह ॥</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V15_B1" data-verse="BR_C04_S03_V15" data-block-id="BR_C04_S03_V15_B1">यत्रोभयविवक्षा स्यात् परामर्शस्तदोभयोः । | |||
एकस्यापि भवेन्नैकविवक्षायां क्वचिद् द्वयोः ॥ इति शब्दनिर्णये ॥</div> | |||
एकस्यापि भवेन्नैकविवक्षायां क्वचिद् द्वयोः ॥ इति शब्दनिर्णये ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 5,097: | Line 3,553: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V16" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V16"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V16" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V16"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V16_B1" data-verse="BR_C04_S03_V16" data-block-id="BR_C04_S03_V16_B1">स्वप्नाख्योऽन्तः स्थानं स्वप्नान्तम् । | |||
अन्तः स्थानं स्थलं वासः प्रदेश इति चोच्यते । इति च ॥</div> | |||
अन्तः स्थानं स्थलं वासः प्रदेश इति चोच्यते । इति च ॥ | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V16_B1" data-verse="BR_C04_S03_V16" data-block-id="BR_C04_S03_V16_B1">स्वप्नान्तं च बुद्धान्तं चेत्यत्रापि स्वप्नान्तशब्दः स्वप्नसुषुप्त्युभयाभिप्रायेण ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 5,116: | Line 3,564: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V18" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V18"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V18" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V18"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V18_B1" data-verse="BR_C04_S03_V18" data-block-id="BR_C04_S03_V18_B1">शुभाशुभं तु दृष्ट्वैव स्वप्ने जागरितेऽपि च । | |||
असंस्पृष्टः सदा दुःखैश्चरतीशः पुनः पुनः ॥ | असंस्पृष्टः सदा दुःखैश्चरतीशः पुनः पुनः ॥ | ||
स्वप्नसुप्त्यात्मकं कूलमेकं बुद्धात्मकं परम् । | स्वप्नसुप्त्यात्मकं कूलमेकं बुद्धात्मकं परम् । | ||
महामत्स्य इवासंगी चरत्येको जनार्दनः ॥ | महामत्स्य इवासंगी चरत्येको जनार्दनः ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 5,129: | Line 3,573: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V19" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V19"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V19" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V19"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V19_B1" data-verse="BR_C04_S03_V19" data-block-id="BR_C04_S03_V19_B1">यं विष्णुं श्येनवच्छ्रान्तो जीवो जागरिते भ्रमन् । | |||
स्वप्ने च सुप्तावभ्येति संश्रान्तः सद्गृहं यथा ॥ | स्वप्ने च सुप्तावभ्येति संश्रान्तः सद्गृहं यथा ॥ | ||
स्वित्यानन्दः परो विष्णुस्तमाप्तः सुप्तः उच्यते । | स्वित्यानन्दः परो विष्णुस्तमाप्तः सुप्तः उच्यते । | ||
सम्प्राप्य तमयं जीवः कामयेन्नैव किञ्चन ॥ | सम्प्राप्य तमयं जीवः कामयेन्नैव किञ्चन ॥ | ||
न च स्वप्नसमभ्रान्तिज्ञानं याति कदाचन । | न च स्वप्नसमभ्रान्तिज्ञानं याति कदाचन । | ||
सुषुप्तौ च किमु ज्ञानान्मुक्तौ प्राप्तो जनार्दनम् ॥ | सुषुप्तौ च किमु ज्ञानान्मुक्तौ प्राप्तो जनार्दनम् ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 5,144: | Line 3,584: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V20" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V20"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V20" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V20"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V20_B1" data-verse="BR_C04_S03_V20" data-block-id="BR_C04_S03_V20_B1">निहितो भगवान्यत्र हिता नाड्यः प्रकीर्तिताः । | |||
नानावर्णो हरिस्तासु नानारूपी व्यवस्थितः ॥ | नानावर्णो हरिस्तासु नानारूपी व्यवस्थितः ॥ | ||
तासां मध्ये सुषुम्ना च तत्र सुप्तिं व्रजत्ययम् । | तासां मध्ये सुषुम्ना च तत्र सुप्तिं व्रजत्ययम् । | ||
| Line 5,153: | Line 3,590: | ||
स्वप्नान् पश्यति जाग्रद्वद्भयं च प्रतिपद्यते । | स्वप्नान् पश्यति जाग्रद्वद्भयं च प्रतिपद्यते । | ||
अ इत्यादिश्यते विष्णुरविद्या तन्निरीक्षणम् ॥ | अ इत्यादिश्यते विष्णुरविद्या तन्निरीक्षणम् ॥ | ||
तेन स्वप्नानयं पश्येज्जीवो जागरितं तथा ॥ इति महामीमांसायाम् ॥ | तेन स्वप्नानयं पश्येज्जीवो जागरितं तथा ॥ इति महामीमांसायाम् ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V20_B1" data-verse="BR_C04_S03_V20" data-block-id="BR_C04_S03_V20_B1">जिनन्तीव ताडयन्तीव । विच्छाययति भयेन विच्छायं करोति । ओमेवेदं सर्वोऽस्मि स्वयोग्यतापेक्षया पूर्णोऽस्मि । विषयभोगानन्वितस्वरूपानन्देनेत्येवशब्दः । इदमिति पूर्णत्वविशेषणम् । अजानता महिमानं तवेदम् इतिवत् स्वपूर्णतामापरोक्ष्येणानुभूयेदं पूर्णोऽस्मीति मन्यते ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V20_B1" data-verse="BR_C04_S03_V20" data-block-id="BR_C04_S03_V20_B1">क्वचित्तद्भावशेषः स्यात् क्रियाशेषः क्वचिद्भवेत् । | |||
क्वचिद् पदार्थशेषः स्यादिदमादिस्त्रिधा स्मृतः ॥ | क्वचिद् पदार्थशेषः स्यादिदमादिस्त्रिधा स्मृतः ॥ | ||
इति शब्दनिर्णये । | इति शब्दनिर्णये ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V20_B1" data-verse="BR_C04_S03_V20" data-block-id="BR_C04_S03_V20_B1">न हि राजा देवो वा सर्वजगद्भवति । राज्ञो भोगापेक्षया पूर्तिर्भवतीति देवदृष्टान्तः । प्रत्यक्षदर्शनार्थं राजदृष्टान्तः ॥</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V20_B1" data-verse="BR_C04_S03_V20" data-block-id="BR_C04_S03_V20_B1">स्वयोग्यपूर्तेः स्वातंत्र्याद्राज्ञो देवगणस्य च । | |||
सर्वभावस्तथा मोक्षे न तु सर्वस्वरूपतः ॥ इति ब्रह्मतर्के ।</div> | |||
सर्वभावस्तथा मोक्षे न तु सर्वस्वरूपतः ॥ इति ब्रह्मतर्के । | |||
</div> | </div> | ||
| Line 5,187: | Line 3,607: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V21" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V21"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V21" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V21"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V21_B1" data-verse="BR_C04_S03_V21" data-block-id="BR_C04_S03_V21_B1">छन्दसामप्यवाच्यत्वादतिच्छन्दा हरिः स्मृतः । | |||
तेनाश्लिष्टो ह्ययं जीवः सुप्तो मुक्तोऽथवा भवेत् ॥ | तेनाश्लिष्टो ह्ययं जीवः सुप्तो मुक्तोऽथवा भवेत् ॥ | ||
विष्णोरूपं हि यन्नित्यमभयं पापवर्जितम् । | विष्णोरूपं हि यन्नित्यमभयं पापवर्जितम् । | ||
आप्तकामं च पूर्णत्वादात्मकामं सुखत्वतः ॥ | आप्तकामं च पूर्णत्वादात्मकामं सुखत्वतः ॥ | ||
शोकं विना सुरमणाच्छोकान्तरमितीरितम् ॥ | शोकं विना सुरमणाच्छोकान्तरमितीरितम् ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 5,201: | Line 3,617: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V22" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V22"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V22" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V22"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V23_B1" data-verse="BR_C04_S03_V22" data-block-id="BR_C04_S03_V23_B1">तेनाश्लिष्टः स्वपुत्राणां दायादानां न वै पिता ॥ | |||
तेषां दुःखाददुःखित्वान्न माता लोकमान्यपि । | तेषां दुःखाददुःखित्वान्न माता लोकमान्यपि । | ||
अलोकमानान्नो लोको देवोऽपि स्वाधिकारतः ॥ | अलोकमानान्नो लोको देवोऽपि स्वाधिकारतः ॥ | ||
| Line 5,211: | Line 3,624: | ||
अपापः श्रमणश्चापि यतिधर्मात् समुत्थितेः । | अपापः श्रमणश्चापि यतिधर्मात् समुत्थितेः । | ||
अयतिस्तापसश्चैवमनिष्टं पुण्यमप्यमुम् ॥ | अयतिस्तापसश्चैवमनिष्टं पुण्यमप्यमुम् ॥ | ||
नान्वेत्येवंविधो मुक्तो विष्णोः सम्प्राप्तिमात्रतः ॥ | नान्वेत्येवंविधो मुक्तो विष्णोः सम्प्राप्तिमात्रतः ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 5,218: | Line 3,630: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V23" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V23"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V23" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V23"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V23_B1" data-verse="BR_C04_S03_V23" data-block-id="BR_C04_S03_V23_B1">यत्तन्न विष्णुः पश्येत पश्यन् वै तन्न पश्यति । | |||
नित्यज्ञानस्वरूपत्वात् तत्समं नान्यदिष्यते ॥ इति च ।</div> | |||
नित्यज्ञानस्वरूपत्वात् तत्समं नान्यदिष्यते ॥ इति च । | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V23_B1" data-verse="BR_C04_S03_V23" data-block-id="BR_C04_S03_V23_B1">यत्किञ्चिद्वस्तु भगवता न दृष्टं तन्नास्त्येव । विद्यमानं सर्वं पश्यत्येव । न हि द्वितीयो द्रष्टा यो विभक्तत्वेन जगत्पश्यति । तद्विरोधेन पश्यत्यभ्रान्तः । तद्दृष्टादन्यद्वा । नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा इत्यादि श्रुतेः ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V23_B1" data-verse="BR_C04_S03_V23" data-block-id="BR_C04_S03_V23_B1">यत्तद्दृष्टं भगवता तदेवास्ति न चापरम् । | |||
न ह्यन्यो विद्यते द्रष्टा यः पश्येत् तददर्शितम् ॥ | न ह्यन्यो विद्यते द्रष्टा यः पश्येत् तददर्शितम् ॥ | ||
ब्रह्मादिरपि यो द्रष्टा पश्येत् तस्य प्रसादतः । | ब्रह्मादिरपि यो द्रष्टा पश्येत् तस्य प्रसादतः । | ||
तददृष्टं कुतः पश्येदतः को वा विरोधतः ॥ इति च । | तददृष्टं कुतः पश्येदतः को वा विरोधतः ॥ इति च ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V23_B1" data-verse="BR_C04_S03_V23" data-block-id="BR_C04_S03_V23_B1">यदवतारादिकं द्वैतत्वेन न पश्यति न तु तत्ततो द्वितीयम् । नित्यज्ञानत्वाद् भ्रमाभावात् । यद्विभक्तत्वेन विष्णुः पश्यति तत्ततोऽन्यदस्ति च इति च । यस्माद्विष्णुर्विश्वं विभक्तत्वेनैव पश्यति तस्मात् तदन्यदस्त्येव । न च जगदभावोऽत्रोच्यते । अन्यद्विभक्तमिति विशेषणवैयर्थ्यात् । न च भ्रान्तिकल्पितं जगदित्यत्र किञ्चिन्मानम् । असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् इत्यादि निन्दनाच्च ।</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 5,262: | Line 3,658: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V30" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V30"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V30" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V30"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V30_B1" data-verse="BR_C04_S03_V30" data-block-id="BR_C04_S03_V30_B1">द्रष्ट्रन्तरनिषेधेन तस्यैव सर्वद्रष्टृत्वमेव च यत्र वा अन्यदिव स्यादित्यादिनोपसंह्रीयते । अन्यथाऽन्योऽन्यत् पश्येदित्यादिकमनर्थकम् । न ह्येकस्यान्यत्वेऽन्यस्यानन्यत्वं भवति । अतो द्वितीयोऽन्यशब्दः व्यर्थ एव स्यात् । न च तत्पक्षे दृश्यत्वादिकमात्मनो विद्यते । तस्माद् यत्र किञ्चिदपि स्वातंत्र्यमन्यस्य भवति तत्रैव भगवतोऽन्यः पुरुषो भगवद्दृष्टादन्यत् पश्यतीत्यादि युज्यते तदेव नास्ति स्वतः । अतो नान्योऽन्यत्पश्येदित्यर्थः । अन्यदिवेतीवशब्दोऽल्पस्वातंत्र्याद्यर्थे । राज्ञः पृथगिव भृत्य इतिवत् ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V30_B1" data-verse="BR_C04_S03_V30" data-block-id="BR_C04_S03_V30_B1">उपमार्थे तथाऽल्पत्वेऽपीवशब्दः प्रयुज्यते ॥ इति शब्दनिर्णये ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V30_B1" data-verse="BR_C04_S03_V30" data-block-id="BR_C04_S03_V30_B1">स्वरूपभेदे स्वातंत्र्ये विरोधे च विलक्षणे । | |||
अन्यशब्दश्चतुर्ष्वेषु प्रयोक्तव्यो मनीषिभिः ॥ इति च ।</div> | |||
अन्यशब्दश्चतुर्ष्वेषु प्रयोक्तव्यो मनीषिभिः ॥ इति च । | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V30_B1" data-verse="BR_C04_S03_V30" data-block-id="BR_C04_S03_V30_B1">अनन्याः सर्व एवैते योधाः कुन्तीसुतादपि । इति प्रयोगाच्च ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V30_B1" data-verse="BR_C04_S03_V30" data-block-id="BR_C04_S03_V30_B1">दशरात्रैर्भुक्तमिव न सम्यक् स्वल्पभोजनात् । इति च</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V30_B1" data-verse="BR_C04_S03_V30" data-block-id="BR_C04_S03_V30_B1">प्रकृतेः पुरुषाणां च नाणुमात्रमपि क्वचित् । | |||
स्वातंत्र्यं विष्णुना सर्वे नियताः सर्वदैव हि ॥ | स्वातंत्र्यं विष्णुना सर्वे नियताः सर्वदैव हि ॥ | ||
तददृष्टं ततः को हि पश्येत् किं वाऽपि तद्भवेत् ॥ इति महामीमांसायाम् । | तददृष्टं ततः को हि पश्येत् किं वाऽपि तद्भवेत् ॥ इति महामीमांसायाम् ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V30_B1" data-verse="BR_C04_S03_V30" data-block-id="BR_C04_S03_V30_B1">अभेदेन स्वावतारांजीवाजीवं तु भेदतः । | |||
यदभ्रमो हरिर्वेत्ति स तदन्यच्च तद्द्वयम् ॥ इति च ।</div> | |||
यदभ्रमो हरिर्वेत्ति स तदन्यच्च तद्द्वयम् ॥ इति च । | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V30_B1" data-verse="BR_C04_S03_V30" data-block-id="BR_C04_S03_V30_B1">अन्यदप्यस्वातंत्र्येणान्यवदवस्थितं यस्मिन् पक्षेऽस्ति तत्रैवान्यदर्शनादिव्यवहारो युज्यते । सप्तमरसादिदर्शनाभावादिति च । सर्वेंद्रियोपभोगोऽपि विष्णोः स्वात्मनि विद्यते ।</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 5,320: | Line 3,684: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V32" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V32"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V32" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V32"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V32_B1" data-verse="BR_C04_S03_V32" data-block-id="BR_C04_S03_V32_B1">यदि जगदेव न स्यात् तदा कथं मोक्षेऽप्यन्यानि भूतानि मात्रां उपजीवन्तीति युज्यते । मोक्षप्रकरणं चैतत् । स्वाप्ययसम्पत्त्योरन्यतरापेक्षमाविष्कृतं हि इति भगवद्वचनम् ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V32_B1" data-verse="BR_C04_S03_V32" data-block-id="BR_C04_S03_V32_B1">यदा हि सलिलत्वेन प्रकृतिर्व्याप्य तिष्ठति । | |||
तदा तस्यां परो विष्णुरेको द्रष्टा व्यवस्थितः ॥ | तदा तस्यां परो विष्णुरेको द्रष्टा व्यवस्थितः ॥ | ||
अविरोधादद्वितीय एकोऽसौ समवर्जनात् । | अविरोधादद्वितीय एकोऽसौ समवर्जनात् । | ||
| Line 5,338: | Line 3,695: | ||
स्वातंत्र्यात् परमो ज्ञेयः स हि पूर्णः सदोदितः ॥ | स्वातंत्र्यात् परमो ज्ञेयः स हि पूर्णः सदोदितः ॥ | ||
प्रतिबिम्बरूपविप्लुट्कांस्तदानन्दस्य चाखिलाः । | प्रतिबिम्बरूपविप्लुट्कांस्तदानन्दस्य चाखिलाः । | ||
मुक्ता ब्रह्मादयोऽश्नन्ति तारतम्येन नित्यदा ॥ | मुक्ता ब्रह्मादयोऽश्नन्ति तारतम्येन नित्यदा ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V32_B1" data-verse="BR_C04_S03_V32" data-block-id="BR_C04_S03_V32_B1">सलीलः सलिल इति वा ।</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 5,351: | Line 3,703: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V33" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V33"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V33" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V33"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V33_B1" data-verse="BR_C04_S03_V33" data-block-id="BR_C04_S03_V33_B1">अन्येभ्यस्तु विमुक्तेभ्य आनन्दश्चक्रवर्तिनाम् । | |||
मुक्तानां हि शतोद्रिक्तः पितॄणां तेभ्य एव च ॥ | मुक्तानां हि शतोद्रिक्तः पितॄणां तेभ्य एव च ॥ | ||
तेभ्योऽप्यृषीणां मुक्तानां कर्मदेवाभिधायिनाम् । | तेभ्योऽप्यृषीणां मुक्तानां कर्मदेवाभिधायिनाम् । | ||
| Line 5,360: | Line 3,709: | ||
तस्माच्च ब्रह्मणस्त्वेवं मुक्तस्य गरुडादपि । | तस्माच्च ब्रह्मणस्त्वेवं मुक्तस्य गरुडादपि । | ||
एष एव ततो विष्णुः पूर्णानन्दः प्रकीर्तितः ॥ | एष एव ततो विष्णुः पूर्णानन्दः प्रकीर्तितः ॥ | ||
यस्य ब्रह्माऽपि मुक्तः सन् विप्लुण्मात्रं समश्नुते ॥ इति च ॥ | यस्य ब्रह्माऽपि मुक्तः सन् विप्लुण्मात्रं समश्नुते ॥ इति च ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V33_B1" data-verse="BR_C04_S03_V33" data-block-id="BR_C04_S03_V33_B1">राद्धो मुक्तः । मनुष्याणां योग्यतया स्वसमेभ्यः प्रयत्नाधिक्यादाधिक्यं मुक्तौ प्राप्तुं शक्यत इत्यतः समृद्ध इत्युक्तम् । यावत्साधयितुं शक्यते तावत् साधनैः सम्पूर्णत्वेन मुक्त इत्यर्थः । स्वराष्ट्रे ज्ञानोपदेष्टृत्वात् मुक्तावपि तेषामधिपतिः । ज्ञानपूर्वकत्वेन मनुष्यत्वे दानादिकं कृत्वा तत्फलैरपि भोगैर्मुक्तौ सम्पन्नतमः । न हास्य कर्म क्षीयते इति श्रुतेः । अन्यथा राद्ध इति विशेषणं व्यर्थं भवति । स मनुष्याणां परम आनन्द इति स्वरूपानन्दश्चात्रोच्यते । न ह्यमुक्तानां स्वरूपानन्दानुभवोऽस्ति ॥</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V33_B1" data-verse="BR_C04_S03_V33" data-block-id="BR_C04_S03_V33_B1">भुज्यते स्वसुखं मुक्तैराभासोऽन्यैस्ततोऽपरः इति च ॥</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V33_B1" data-verse="BR_C04_S03_V33" data-block-id="BR_C04_S03_V33_B1">जितलोका इत्यपि मुक्ता एवोच्यन्ते । गन्धर्वलोके गन्धर्वाणां ब्रह्मज्ञाने मुक्तावित्यर्थः । तदा हि ब्रह्मज्ञानं सदोदितमवतिष्ठते । एष ब्रह्मलोकः सम्रात्यिदिषु ज्ञानस्यैव लोकशब्दोदितत्वात् । यश्च श्रोत्रिय इति वचनं तेषामाजानादीनामपि मुक्तानामेवायं नियमेनानन्दशतगुणोद्रेकः । अन्यदा तु कदाचिद्भवति । कदाचिद्व्याकुलतया न भवतीति दर्शयितुम् । चशब्दस्तु श्रोत्रियत्वावृजिनत्वाकामहतत्वानां गुणानां मुक्तौ समुच्चयार्थः । मुक्तस्यैवैते गुणा भवन्तीति मुक्तस्वीकारार्थं य इति विशेषणम् ॥</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V33_B1" data-verse="BR_C04_S03_V33" data-block-id="BR_C04_S03_V33_B1">सर्वं श्रुतिफलं मुक्तैः प्राप्यं नान्येन केनचित् । | |||
अतस्तु श्रोत्रियो मुक्तो ह्यन्यः श्रोत्रियको भवेत् ॥ | अतस्तु श्रोत्रियो मुक्तो ह्यन्यः श्रोत्रियको भवेत् ॥ | ||
अदुःखत्वं च तस्यैव कामैरहतता तथा । | अदुःखत्वं च तस्यैव कामैरहतता तथा । | ||
यः कामितं न प्राप्नोति स कामहत उच्यते ॥ | यः कामितं न प्राप्नोति स कामहत उच्यते ॥ | ||
काम्याप्राप्तेश्च पापाच्च कामात् कामहतः स्मृतः । | काम्याप्राप्तेश्च पापाच्च कामात् कामहतः स्मृतः । | ||
उभयस्याप्यभावेन मुक्तोऽकामहतो मतः ॥ इति च ॥ | उभयस्याप्यभावेन मुक्तोऽकामहतो मतः ॥ इति च ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V33_B1" data-verse="BR_C04_S03_V33" data-block-id="BR_C04_S03_V33_B1">आजानदेवा इंद्राद्या जातेभ्यस्ते वरा यतः इति च ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V33_B1" data-verse="BR_C04_S03_V33" data-block-id="BR_C04_S03_V33_B1">प्रजापतिलोक इत्युक्तेनैव मुक्तप्रजापतिसिद्धावपि मुक्तस्यैव प्रजापतेर्ब्रह्मणश्चायं विशेष इति स्वरूपकथनार्थं यश्च श्रोत्रिय इत्यादि । अनुपचरितश्रोत्रियादित्वमिति ज्ञापयितुमभ्यासः । सर्वेषामपि मुक्तानां नियमेन तदस्तीति ज्ञापयितुं च ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V33_B1" data-verse="BR_C04_S03_V33" data-block-id="BR_C04_S03_V33_B1">प्रजास्तु पशुशब्दोक्ताः पशुपस्तु प्रजापतिः इति च ॥</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V33_B1" data-verse="BR_C04_S03_V33" data-block-id="BR_C04_S03_V33_B1">अथशब्दादेष ब्रह्मलोक इति विशेषणाच्च द्वितीयब्रह्मलोकशब्देन परब्रह्मैवोच्यते । अन्यथैष एव परम आनन्द इत्युक्त्वा पुनरेष इतिशब्दोऽनर्थकः स्यात् । तस्यैव ब्रह्मलोकशब्देन पूर्वमभ्यासाच्च । न च तैत्तिरीयादिश्रुतिविरोधः । शतशब्दस्यायुते दशलक्षादावपि समत्वात् । अतश्चक्रवर्तिभ्यो मनुष्यगन्धर्वाः शताधिकाः । देवगन्धर्वा अयुताधिकाः । पितरो दशलक्षाधिका इत्यविरोधः । उत्तमगन्धर्वापेक्षया पितृभ्यो गन्धर्वाणामाधिक्यं च युज्यते । आजानदेवेभ्यो जाता आजानजा इत्यतस्तत्राप्यविरोधः । यत्राजानजा इत्येवोपरिपाठस्तत्राजानेभ्यो ब्रह्मादिभ्यो जाता इति भवति । इंद्रबृहस्पत्यादीनां विशेषस्तु विशेषवचनत्वादत्राप्यंगीकर्तव्य एव ॥</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V33_B1" data-verse="BR_C04_S03_V33" data-block-id="BR_C04_S03_V33_B1">सामान्यधर्मो बलवान् धर्माद्वैशेषिकाद्यथा । | |||
बलवद्विशेषवचनं सामान्यवचनात् तथा ॥ इति च ।</div> | |||
बलवद्विशेषवचनं सामान्यवचनात् तथा ॥ इति च । | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V33_B1" data-verse="BR_C04_S03_V33" data-block-id="BR_C04_S03_V33_B1">नृपा मनुष्यगन्धर्वा देवाश्च पितरस्तथा । | |||
देवैः सहितगन्धर्वा ऋषयो देवतास्तथा ॥ | देवैः सहितगन्धर्वा ऋषयो देवतास्तथा ॥ | ||
इंद्रो बृहस्पतिश्चैवं प्रधानेंद्रः पुरन्दरः । | इंद्रो बृहस्पतिश्चैवं प्रधानेंद्रः पुरन्दरः । | ||
रुद्रो ब्रह्मेति क्रमशो मुक्ताः शतगुणोत्तराः ॥ इति च ॥ | रुद्रो ब्रह्मेति क्रमशो मुक्ताः शतगुणोत्तराः ॥ इति च ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V33_B1" data-verse="BR_C04_S03_V33" data-block-id="BR_C04_S03_V33_B1">अतिप्रयत्नतो यावत्प्राप्तुं शक्यं विमुक्तिगम् । | |||
सुखाद्यं तस्य सम्प्राप्त्यै ज्ञानश्रेण्यः क्रमात् स्मृताः ॥ | सुखाद्यं तस्य सम्प्राप्त्यै ज्ञानश्रेण्यः क्रमात् स्मृताः ॥ | ||
एकां श्रेणीं प्रविज्ञाय तदुत्कृष्टां च तद्वराम् । | एकां श्रेणीं प्रविज्ञाय तदुत्कृष्टां च तद्वराम् । | ||
क्रमेणैव विजिज्ञासुर्जनकः पृच्छति स्म ह ॥ | क्रमेणैव विजिज्ञासुर्जनकः पृच्छति स्म ह ॥ | ||
पुनः पुनर्विमोक्षाय ब्रूहीत्यद्धा वरात् पुरा ॥ इति च ॥ | पुनः पुनर्विमोक्षाय ब्रूहीत्यद्धा वरात् पुरा ॥ इति च ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V33_B1" data-verse="BR_C04_S03_V33" data-block-id="BR_C04_S03_V33_B1">रहस्यमस्यायोग्यं च यदि मामेष पृच्छति । | |||
दत्तो मया वरोऽस्येति वक्तव्यं मे भविष्यति ॥ | दत्तो मया वरोऽस्येति वक्तव्यं मे भविष्यति ॥ | ||
इति भीतोऽभवद्राज्ञो याज्ञवल्क्यः सुमेधया ॥ इति ब्रह्मांडे ॥ | इति भीतोऽभवद्राज्ञो याज्ञवल्क्यः सुमेधया ॥ इति ब्रह्मांडे ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V33_B1" data-verse="BR_C04_S03_V33" data-block-id="BR_C04_S03_V33_B1">तेभ्योऽश्वलादिभ्यः ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 5,460: | Line 3,756: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V34" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V34"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V34" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V34"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V34_B1" data-verse="BR_C04_S03_V34" data-block-id="BR_C04_S03_V34_B1">सर्वदा जीवमादाय नियमाद् विष्णुरेव हि । | |||
जाग्रदादिषु संयाति नान्यथा तु कथञ्चन ॥ | जाग्रदादिषु संयाति नान्यथा तु कथञ्चन ॥ | ||
एवं नियमविज्ञप्त्यै जीवास्वातंत्र्यवित्तये । | एवं नियमविज्ञप्त्यै जीवास्वातंत्र्यवित्तये । | ||
परिवृत्तिमवस्थासु साभ्यासा वक्ति हि श्रुतिः ॥ इति निर्णये ॥ | परिवृत्तिमवस्थासु साभ्यासा वक्ति हि श्रुतिः ॥ इति निर्णये ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V34_B1" data-verse="BR_C04_S03_V34" data-block-id="BR_C04_S03_V34_B1">अतस्तात्पर्यार्थं पुनर्वचनम् ।</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 5,479: | Line 3,767: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V35" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V35"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V35" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V35"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V35_B1" data-verse="BR_C04_S03_V35" data-block-id="BR_C04_S03_V35_B1">ग्रामादिकमुत्सर्जद्यायात् ॥</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V35_B1" data-verse="BR_C04_S03_V35" data-block-id="BR_C04_S03_V35_B1">यथा ग्रामं परित्यज्य यात्यनः पुमधिष्ठितम् । | |||
एवं देहं परित्यज्य विष्णुनाऽधिष्ठितः पुमान् ॥ इति च ॥</div> | |||
एवं देहं परित्यज्य विष्णुनाऽधिष्ठितः पुमान् ॥ इति च ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 5,496: | Line 3,776: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V36" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V36"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V36" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V36"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V36_B1" data-verse="BR_C04_S03_V36" data-block-id="BR_C04_S03_V36_B1">अणिमानं भगवन्तम् । | |||
स य एषोऽणिमा तेजः परस्यां देवतायाम् इति हि श्रुतिः ।</div> | |||
स य एषोऽणिमा तेजः परस्यां देवतायाम् इति हि श्रुतिः । | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V36_B1" data-verse="BR_C04_S03_V36" data-block-id="BR_C04_S03_V36_B1">उपतपता रोगादिना ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V36_B1" data-verse="BR_C04_S03_V36" data-block-id="BR_C04_S03_V36_B1">आम्रं बाल्येऽपि पतति परिणामे ह्युदम्बरम् । | |||
सम्यक् पाके यथाऽश्वत्थफलं जीवमृतिस्तथा ॥ | सम्यक् पाके यथाऽश्वत्थफलं जीवमृतिस्तथा ॥ | ||
कलावाम्रोपमा जीवास्त्रेतास्वौदुम्बरोपमाः । | कलावाम्रोपमा जीवास्त्रेतास्वौदुम्बरोपमाः । | ||
कृतेऽश्वत्थसमाश्चैव यान्ति ब्रह्मवशाः सदा ॥ इति पाद्मे । | कृतेऽश्वत्थसमाश्चैव यान्ति ब्रह्मवशाः सदा ॥ इति पाद्मे ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V36_B1" data-verse="BR_C04_S03_V36" data-block-id="BR_C04_S03_V36_B1">प्राणायैव ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V36_B1" data-verse="BR_C04_S03_V36" data-block-id="BR_C04_S03_V36_B1">वायुमेवाद्रवत्येष जीवो मोक्षाय तत्त्ववित् । | |||
तदनुज्ञयैव ज्ञानित्वमतस्तं पुनराव्रजेत् ॥ | तदनुज्ञयैव ज्ञानित्वमतस्तं पुनराव्रजेत् ॥ | ||
सर्वेऽपि वायुमासाद्य जायस्व ज्ञानमाप्नुहि । | सर्वेऽपि वायुमासाद्य जायस्व ज्ञानमाप्नुहि । | ||
इति तस्य वरादेव जायन्ते ज्ञानिनोऽखिलाः ॥ | इति तस्य वरादेव जायन्ते ज्ञानिनोऽखिलाः ॥ | ||
पुनस्तं प्राप्य मुक्तिञ्च प्राप्नुयुस्तदनुज्ञया ॥ इति प्रवृत्ते । | पुनस्तं प्राप्य मुक्तिञ्च प्राप्नुयुस्तदनुज्ञया ॥ इति प्रवृत्ते ।</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 5,538: | Line 3,798: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V37" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V37"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V37" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V37"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V37_B1" data-verse="BR_C04_S03_V37" data-block-id="BR_C04_S03_V37_B1">इदं मुक्तजीवस्वरूपमायाति । अतोऽनेन सहेदं परं ब्रह्मायातीति परब्रह्मणः पूजार्थं प्रतिकल्पन्ते । यथा राज्ञो ध्वजादिकं दृष्ट्वाऽयं ध्वज आगच्छति तस्माद् राजाऽऽयातीति पूजां प्रतिकल्पन्ते तद्वत् । अन्यथेदं ब्रह्मायातीदमागच्छतीति द्विरुक्तिर्व्यर्था स्यात् । वीप्सात्वे त्वयमायातीत्येकप्रकारेण शब्दाभ्यासः स्यात् ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V37_B1" data-verse="BR_C04_S03_V37" data-block-id="BR_C04_S03_V37_B1">एकप्रकारशब्दानामभ्यासस्त्वादरार्थकः । | |||
स्वरवर्णादिमात्रं वाऽप्यन्यथा चेत् तदा परः ॥ | स्वरवर्णादिमात्रं वाऽप्यन्यथा चेत् तदा परः ॥ | ||
अर्थः स्यादेष नियमो वाक्ये वीप्सापदे तथा । | अर्थः स्यादेष नियमो वाक्ये वीप्सापदे तथा । | ||
प्रातिस्विकार्थेऽपि भवेदभ्यासे वा तथा स्थिते ॥इति शब्दनिर्णये । | प्रातिस्विकार्थेऽपि भवेदभ्यासे वा तथा स्थिते ॥इति शब्दनिर्णये ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V37_B1" data-verse="BR_C04_S03_V37" data-block-id="BR_C04_S03_V37_B1">न च कुत्रचिदादरार्थे द्विरूपप्रयोगो दृष्टोऽनन्तरितः ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V37_B1" data-verse="BR_C04_S03_V37" data-block-id="BR_C04_S03_V37_B1">यदा मुक्तो व्रजत्यूर्ध्वं तदा तत्सहितो हरिः । | |||
नियमाद् दृश्यते देवैरमुक्ते नियमो न तु ॥ | नियमाद् दृश्यते देवैरमुक्ते नियमो न तु ॥ | ||
यथा ध्वजादिकं दृष्ट्वा पूजां राज्ञः प्रकुर्वते । | यथा ध्वजादिकं दृष्ट्वा पूजां राज्ञः प्रकुर्वते । | ||
एवं विमुक्तिगं दृष्ट्वा विष्णोः पूजां प्रकुर्वते ॥इति तत्त्वनिर्णये । | एवं विमुक्तिगं दृष्ट्वा विष्णोः पूजां प्रकुर्वते ॥इति तत्त्वनिर्णये ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V37_B1" data-verse="BR_C04_S03_V37" data-block-id="BR_C04_S03_V37_B1">तस्मादणिमानं न्येतीत्यादिना जीवगतं ब्रह्मैवोच्यते । जीवोपतापादि तु नैव ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 5,582: | Line 3,822: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V38" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V38"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V38" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V38"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V38_B1" data-verse="BR_C04_S03_V38" data-block-id="BR_C04_S03_V38_B1">जीवमादाय गच्छन्तमनुयान्ति दिवौकसः । | |||
प्राणाभिमानिनो विष्णुं नृपं परिजना यथा ॥ इति च ।</div> | |||
प्राणाभिमानिनो विष्णुं नृपं परिजना यथा ॥ इति च । | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V38_B1" data-verse="BR_C04_S03_V38" data-block-id="BR_C04_S03_V38_B1">उग्रास्तु श्रेणयः प्रोक्ताः योधाः प्रत्येनसः स्मृताः । | |||
ग्रामण्यस्तु चमूपालास्ते सर्वे द्विविधा मताः ॥ | ग्रामण्यस्तु चमूपालास्ते सर्वे द्विविधा मताः ॥ | ||
राज्ञा सह स्थिताश्चैव तथा जनपदे स्थिताः । | राज्ञा सह स्थिताश्चैव तथा जनपदे स्थिताः । | ||
ते सर्वेऽपि नियन्तव्या श्रेणिभिर्द्विविधैः सदा ॥ इति राजनीतौ ॥ | ते सर्वेऽपि नियन्तव्या श्रेणिभिर्द्विविधैः सदा ॥ इति राजनीतौ ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V38_B1" data-verse="BR_C04_S03_V38" data-block-id="BR_C04_S03_V38_B1">अनुयान्ति शरीरस्था अभियान्ति स्वलोकगाः । | |||
मुक्तमादाय गच्छन्तं विष्णुं सर्वे दिवौकसः ॥ इत्यध्यात्मे ॥</div> | |||
मुक्तमादाय गच्छन्तं विष्णुं सर्वे दिवौकसः ॥ इत्यध्यात्मे ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 5,611: | Line 3,839: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V01" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V01" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V01_B1" data-verse="BR_C04_S04_V01" data-block-id="BR_C04_S04_V01_B1">सर्वेषां बलकारित्वाद् बल्यो विष्णुः प्रकीर्तितः । | |||
तं यदा प्राप्य जीवात्मा मृतेः पूर्वं विमुग्धताम् ॥ | तं यदा प्राप्य जीवात्मा मृतेः पूर्वं विमुग्धताम् ॥ | ||
याति विष्णुं तदा देवा यान्ति तेजःस्वरूपिणः । | याति विष्णुं तदा देवा यान्ति तेजःस्वरूपिणः । | ||
तानादाय हरिश्चक्षुःस्थानाद्धृदयमाव्रजेत् ॥ | तानादाय हरिश्चक्षुःस्थानाद्धृदयमाव्रजेत् ॥ | ||
तदा न किञ्चिज्जानाति जीवो ब्रह्मसमाश्रितः ॥ इति च ॥ | तदा न किञ्चिज्जानाति जीवो ब्रह्मसमाश्रितः ॥ इति च ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V01_B1" data-verse="BR_C04_S04_V01" data-block-id="BR_C04_S04_V01_B1">एनं बल्यमभिसमायान्ति । पराक् स्थितश्चाक्षुषो भगवान् प्रत्यक्परावर्तते । | |||
इन्धो ह वै नामैष योऽयं दक्षिणेऽक्षन् पुरुषः इत्यादिश्रुतेः ॥</div> | |||
इन्धो ह वै नामैष योऽयं दक्षिणेऽक्षन् पुरुषः इत्यादिश्रुतेः ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 5,632: | Line 3,852: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V02" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V02"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V02" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V02"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V02_B1" data-verse="BR_C04_S04_V02" data-block-id="BR_C04_S04_V02_B1">हृदये संस्थितो जीवो विशेषेण हरिस्तथा । | |||
चक्षुरादिषु रूपाणि जाग्रत्काले तयोः सदा ॥ | चक्षुरादिषु रूपाणि जाग्रत्काले तयोः सदा ॥ | ||
बहूनि सन्ति तान्येव यदैकीभावमाप्नुयुः । | बहूनि सन्ति तान्येव यदैकीभावमाप्नुयुः । | ||
| Line 5,642: | Line 3,859: | ||
द्योतते हृदयाग्रं च तेन द्वारेण केशवः ॥ | द्योतते हृदयाग्रं च तेन द्वारेण केशवः ॥ | ||
निष्क्रामेज्जीवमादाय प्राण एनमनुव्रजेत् । | निष्क्रामेज्जीवमादाय प्राण एनमनुव्रजेत् । | ||
प्राणमन्ये तथा देवा विद्या कर्म च योग्यता ॥ इति महामीमांसायाम् ॥ | प्राणमन्ये तथा देवा विद्या कर्म च योग्यता ॥ इति महामीमांसायाम् ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V02_B1" data-verse="BR_C04_S04_V02" data-block-id="BR_C04_S04_V02_B1">कर्माभिमानी गरुडो ब्रह्मा ज्ञानाभिमानवान् । | |||
पूर्वप्रज्ञा योग्यता स्याद्रमा तदभिमानिनी ॥ | पूर्वप्रज्ञा योग्यता स्याद्रमा तदभिमानिनी ॥ | ||
एतेऽपि विष्णुं गच्छन्तमनुयान्ति सदैव हि । | एतेऽपि विष्णुं गच्छन्तमनुयान्ति सदैव हि । | ||
वायुर्ज्ञानात्मकश्चैव प्राणात्मक इति द्विधा ॥अनुयाति हृषीकेशं सर्वैर्देवैः समन्वितः ॥ इति च ॥ | वायुर्ज्ञानात्मकश्चैव प्राणात्मक इति द्विधा ॥अनुयाति हृषीकेशं सर्वैर्देवैः समन्वितः ॥ इति च ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V02_B1" data-verse="BR_C04_S04_V02" data-block-id="BR_C04_S04_V02_B1">देवलोके चिरं रत्वा यस्तु मुक्तिं व्रजिष्यति । | |||
स तु तद्देवताद्वारेणोत्क्रामति न संशयः ॥ | स तु तद्देवताद्वारेणोत्क्रामति न संशयः ॥ | ||
विष्णोर्लोकं परं गच्छन्नुत्क्रामेन्मूर्ध्न एव तु । | विष्णोर्लोकं परं गच्छन्नुत्क्रामेन्मूर्ध्न एव तु । | ||
तथैव ब्रह्मणो लोकं सुषुम्नाया विभेदतः ॥ इत्यध्यात्मे ॥ | तथैव ब्रह्मणो लोकं सुषुम्नाया विभेदतः ॥ इत्यध्यात्मे ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V02_B1" data-verse="BR_C04_S04_V02" data-block-id="BR_C04_S04_V02_B1">सविज्ञानो भवति । जीवेन सहितो भवति । सविज्ञानं जीवमेवान्ववक्रामति । जीवमारुह्य गच्छति भगवान् प्राज्ञेनात्मनाऽन्वारूढ इति ह्युक्तम् । यो विज्ञाने तिष्ठन् य आत्मनि तिष्ठन् इत्युभयोर्जीवाभिप्रायेण हि पाठः । शारीरश्चोभयेऽपि हि भेदेनैनमधीयते इति भगवद्वचनम् । विज्ञानात्मा सह देवैश्च सर्वैः प्राणा भूतानि सम्प्रतिष्ठन्ति यत्र इति च ॥</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V02_B1" data-verse="BR_C04_S04_V02" data-block-id="BR_C04_S04_V02_B1">एष आत्मा निष्क्रामतीति जीवांगीकारे शरीरं निहत्याविद्यां गमयित्वाऽन्यन्नवतरं कल्याणतरं रूपं कुरुते इत्यादिकमयुक्तं स्यात् । न हि जीवः शरीरं निहत्याविद्यां गमयति रूपान्तरं वा करोति । न च सर्वमयत्वं जीवस्य । ब्रह्मेति विशेषणाच्च ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 5,679: | Line 3,879: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V03" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V03"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V03" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V03"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V03_B1" data-verse="BR_C04_S04_V03" data-block-id="BR_C04_S04_V03_B1">यथा तृणजलूकैवं भगवान् पुरुषोत्तमः । | |||
जीवस्य सूक्ष्मरूपं तु प्राप्य स्थूलं परित्यजेत् ॥ | जीवस्य सूक्ष्मरूपं तु प्राप्य स्थूलं परित्यजेत् ॥ | ||
इदं शरीरं भूतेषु विलापयति केशवः । | इदं शरीरं भूतेषु विलापयति केशवः । | ||
अविद्यां चैव जीवस्य गमयेज्ज्ञानसर्जनात् ॥ | अविद्यां चैव जीवस्य गमयेज्ज्ञानसर्जनात् ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 5,692: | Line 3,888: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V04" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V04"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V04" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V04"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V04_B1" data-verse="BR_C04_S04_V04" data-block-id="BR_C04_S04_V04_B1">स्वर्णकारो यथा स्वर्णमलमग्नौ निहत्य च । | |||
शुद्धेन तेन चात्मेष्टं कुरुते रूपमंजसा ॥ | शुद्धेन तेन चात्मेष्टं कुरुते रूपमंजसा ॥ | ||
एवं स भगवान् विष्णुर्जीवस्वर्णस्य यन्मलम् । | एवं स भगवान् विष्णुर्जीवस्वर्णस्य यन्मलम् । | ||
| Line 5,707: | Line 3,900: | ||
एवं प्रजापतिश्चैव तथैवान्येऽपि सर्वशः । | एवं प्रजापतिश्चैव तथैवान्येऽपि सर्वशः । | ||
यथा हि स्वर्णरूप्याद्यं मलहानौ हि तद्भवेत् ॥ | यथा हि स्वर्णरूप्याद्यं मलहानौ हि तद्भवेत् ॥ | ||
पूर्वं तु योग्यतामात्रं द्विजत्वं बालके यथा ॥ इत्यादि च । | पूर्वं तु योग्यतामात्रं द्विजत्वं बालके यथा ॥ इत्यादि च ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V04_B1" data-verse="BR_C04_S04_V04" data-block-id="BR_C04_S04_V04_B1">न ह्यमुक्तानां कल्याणतरत्वम् । न च मृगादीनां कल्याणत्वमपि । मरणमात्रं चेदत्रोच्यते तदा कल्याणतरमिति विशेषणं व्यर्थमेव स्यात् । पूर्वोक्तश्रोत्रियावृजिनाकामहतदेवादीनां चात्रोक्तिः । पूर्वाननुभूतत्वान्नवतरं च भवति ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V04_B1" data-verse="BR_C04_S04_V04" data-block-id="BR_C04_S04_V04_B1">अल्पतेजस्तथैवाल्पं जीवरूपं हि संसृतौ । | |||
तथैव सुमहत्तेजः करोति भगवान् महत् ॥ | तथैव सुमहत्तेजः करोति भगवान् महत् ॥ | ||
अतो नवतरं चैतद्ब्रह्मादीनां करोत्यजः ॥ अन्येषां वा भूतानां मनुष्यादीनाम् । नासुरादीनां भविष्यतीति च । | अतो नवतरं चैतद्ब्रह्मादीनां करोत्यजः ॥ अन्येषां वा भूतानां मनुष्यादीनाम् । नासुरादीनां भविष्यतीति च ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V04_B1" data-verse="BR_C04_S04_V04" data-block-id="BR_C04_S04_V04_B1">मयं तु मानुषं स्वर्णं पीतं गान्धर्वमेव च । | |||
इंद्रगोपनिभं नाम्ना जाम्बूनदमिति स्मृतम् ॥ | इंद्रगोपनिभं नाम्ना जाम्बूनदमिति स्मृतम् ॥ | ||
दैवं चामीकरं नाम प्रोद्यदादित्यसन्निभम् । | दैवं चामीकरं नाम प्रोद्यदादित्यसन्निभम् । | ||
| Line 5,734: | Line 3,915: | ||
एवं मानुषगन्धर्वपितृदेवाः प्रजापतिः ॥ | एवं मानुषगन्धर्वपितृदेवाः प्रजापतिः ॥ | ||
ब्रह्मेति क्रमशो जीवा विशिष्टा उत्तरोत्तरम् । | ब्रह्मेति क्रमशो जीवा विशिष्टा उत्तरोत्तरम् । | ||
स्वभावेनैव मुक्तानां स्वभावो व्यक्तिमाव्रजेत् ॥ इत्यादि च । | स्वभावेनैव मुक्तानां स्वभावो व्यक्तिमाव्रजेत् ॥ इत्यादि च ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V04_B1" data-verse="BR_C04_S04_V04" data-block-id="BR_C04_S04_V04_B1">स यत्राणिमानं न्येति तस्य ह वै तस्य हृदयस्याग्रं प्रद्योतते तेन धीरा अपियन्ति ब्रह्मविदः स्वर्गं लोकमित ऊर्ध्वा विमुक्ताः तेनैति ब्रह्मवित् पुण्यकृत्तैजसश्च इत्येवमादेश्च मुक्तविषयमेवैतत् । मुक्तविषयत्वेन चैतत्प्रकरणं सूत्रयामास भगवान् । तदोकोग्रज्वलनं तत्प्रकाशितद्वारो विद्यासामर्थ्यात् इत्यादिना ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V04_B1" data-verse="BR_C04_S04_V04" data-block-id="BR_C04_S04_V04_B1">न चान्या मुक्तिरस्तीत्यत्र किञ्चिन्मानम् । सोऽश्नुते सर्वान् कामान् ब्रह्मणा विपश्चिता । एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रम्येमांल्लोकान् कामान्नी कामरूप्यनुसञ्चरन् ऋचां त्वः पोषमास्ते पुपुष्वान् गायत्रं त्वो गायति शक्वरीषु परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत एष आत्मेति होवाच स तत्र पर्येति जक्षन् क्रीडन् रममाणः स य एवंविदेवं पश्यन्नेवं मन्वानस्तस्य सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति स एकधा भवति त्रिधा भवति</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V04_B1" data-verse="BR_C04_S04_V04" data-block-id="BR_C04_S04_V04_B1">पञ्चधा सप्तधा पुनश्चैकादश स्मृतः</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V04_B1" data-verse="BR_C04_S04_V04" data-block-id="BR_C04_S04_V04_B1">न हास्य कर्म क्षीयतेऽस्माद्ध्येवात्मनो यद्यत् कामयते तत्तत्सृजते</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V04_B1" data-verse="BR_C04_S04_V04" data-block-id="BR_C04_S04_V04_B1">यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक्तं तादृगेव भवति । | |||
एवं मुनेर्विजानत आत्मा भवति गौतम ॥</div> | |||
एवं मुनेर्विजानत आत्मा भवति गौतम ॥ | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V04_B1" data-verse="BR_C04_S04_V04" data-block-id="BR_C04_S04_V04_B1">तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरंजनः परमं साम्यमुपैति</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V04_B1" data-verse="BR_C04_S04_V04" data-block-id="BR_C04_S04_V04_B1">परं भूयःप्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् । | |||
यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिमितो गताः ॥</div> | |||
यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिमितो गताः ॥ | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V04_B1" data-verse="BR_C04_S04_V04" data-block-id="BR_C04_S04_V04_B1">इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः । | |||
सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥</div> | |||
सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥ | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V04_B1" data-verse="BR_C04_S04_V04" data-block-id="BR_C04_S04_V04_B1">न वर्तते यत्र रजस्तमस्तयोः सत्वं च मिश्रं न च कालविक्रमः । | |||
न यत्र माया किमुतापरे हरेरनुव्रता यत्र सुरासुरार्चिताः ॥</div> | |||
न यत्र माया किमुतापरे हरेरनुव्रता यत्र सुरासुरार्चिताः ॥ | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V04_B1" data-verse="BR_C04_S04_V04" data-block-id="BR_C04_S04_V04_B1">श्यामावदाताः शतपत्रलोचनाः पिशंगवस्त्राः सुरुचः सुपेशसः ॥</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V04_B1" data-verse="BR_C04_S04_V04" data-block-id="BR_C04_S04_V04_B1">इत्यादिश्रुतिस्मृतीतिहासपुराणेषु तेषां निर्गुणमुक्तिविषयत्वेन प्रसिद्धेष्वेव स्थलेषु मुक्त्यनन्तरं भोगोक्तेश्च ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V04_B1" data-verse="BR_C04_S04_V04" data-block-id="BR_C04_S04_V04_B1">अशरीरक्रिया गौणदेहादेस्ते ह्यभावतः । | |||
चिदानन्दशरीरादेः सदेहाद्या विमोक्षिणः ॥ | चिदानन्दशरीरादेः सदेहाद्या विमोक्षिणः ॥ | ||
अनिन्द्रिया अनाहारा अनिष्पन्दा सुगंधिनः ॥ इत्यादेश्च । | अनिन्द्रिया अनाहारा अनिष्पन्दा सुगंधिनः ॥ इत्यादेश्च ।</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 5,819: | Line 3,951: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V05" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V05"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V05" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V05"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V05_B1" data-verse="BR_C04_S04_V05" data-block-id="BR_C04_S04_V05_B1">मयट् प्राचुर्ये स्वरूपे च ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V05_B1" data-verse="BR_C04_S04_V05" data-block-id="BR_C04_S04_V05_B1">आत्माऽयमाततत्वाद्धि ब्रह्म पूर्णगुणत्वतः । | |||
दूरस्थत्वात् स इत्युक्तः समीपस्थो ह्ययं स्मृतः ॥ | दूरस्थत्वात् स इत्युक्तः समीपस्थो ह्ययं स्मृतः ॥ | ||
पूर्णज्ञानस्वरूपत्वाद् विज्ञानमय ईर्यते । | पूर्णज्ञानस्वरूपत्वाद् विज्ञानमय ईर्यते । | ||
| Line 5,858: | Line 3,983: | ||
पूर्वप्रज्ञानुसारेण विमुक्तस्तमुपेष्यति । | पूर्वप्रज्ञानुसारेण विमुक्तस्तमुपेष्यति । | ||
अनादिकालसम्बद्धा या प्रज्ञा विष्णुसंश्रया ॥ | अनादिकालसम्बद्धा या प्रज्ञा विष्णुसंश्रया ॥ | ||
पूर्वप्रज्ञेति सा प्रोक्ता ब्रह्मादेस्तारतम्यतः ॥ इत्यादि महामीमांसायाम् । | पूर्वप्रज्ञेति सा प्रोक्ता ब्रह्मादेस्तारतम्यतः ॥ इत्यादि महामीमांसायाम् ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V05_B1" data-verse="BR_C04_S04_V05" data-block-id="BR_C04_S04_V05_B1">वर्तमानं यतो विष्णोर्वशे तस्मादिदम्मयः । | |||
अतीतानागतं यस्मात् तद्वशेऽतो ह्यदोमयः ॥ | अतीतानागतं यस्मात् तद्वशेऽतो ह्यदोमयः ॥ | ||
प्राधान्ये च मयट् प्रोक्तः स्वरूपे च यतो भवेत् । | प्राधान्ये च मयट् प्रोक्तः स्वरूपे च यतो भवेत् । | ||
इदंरूपोऽप्यदोरूपस्ततो नित्यत्वतो हरिः ॥ | इदंरूपोऽप्यदोरूपस्ततो नित्यत्वतो हरिः ॥ | ||
अस्य तस्य प्रधानस्य नित्यपूर्णबलत्वतः ॥ इत्यादि च । | अस्य तस्य प्रधानस्य नित्यपूर्णबलत्वतः ॥ इत्यादि च ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V05_B1" data-verse="BR_C04_S04_V05" data-block-id="BR_C04_S04_V05_B1">यथा पूर्वं तथेदानीमिति विष्णुस्तदुच्यते । | |||
यथा बाह्ये तथैवान्ते ततो यदिति चोच्यते ॥ | यथा बाह्ये तथैवान्ते ततो यदिति चोच्यते ॥ | ||
यथेदानीं तथा नित्यं यस्मादेष भविष्यति । | यथेदानीं तथा नित्यं यस्मादेष भविष्यति । | ||
| Line 5,887: | Line 4,004: | ||
कामानुसारिणी निष्ठा कर्मनिष्ठानुसारतः ॥ | कामानुसारिणी निष्ठा कर्मनिष्ठानुसारतः ॥ | ||
फलं कर्मानुसारेण विष्णोः काममयस्ततः । | फलं कर्मानुसारेण विष्णोः काममयस्ततः । | ||
जीवोऽयं सर्वदैव स्यान्नान्यथा तु कथञ्चन ॥ इत्यादि च । | जीवोऽयं सर्वदैव स्यान्नान्यथा तु कथञ्चन ॥ इत्यादि च ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V05_B1" data-verse="BR_C04_S04_V05" data-block-id="BR_C04_S04_V05_B1">जीवेश्वराभेदांगीकारे सुषुप्त्युत्क्रान्त्योर्भेदेन इति सूत्रविरोधः । प्राज्ञेनात्मनाऽन्वारूढः प्राज्ञेनात्मना सम्परिष्वक्तः इत्यादि श्रुतिविरोधश्च । न च व्यावहारिकभेदो नाम कश्चिदस्तीत्यत्र किञ्चिन्मानम् । भ्रान्तिभेदत्वे श्रुतिसिद्धत्वमेव न स्यात् । न हि निर्दोषश्रुतिवाक्यसिद्धं भ्रान्तमिति युक्तम् । उन्मत्तवाक्यवत् सर्ववेदस्याप्रामाण्यप्रसक्तेः । न च स्वविषयस्य भ्रमत्वादन्यदप्रामाण्यं नाम किञ्चित् । तन्मते ह्युन्मत्तवाक्यविषयस्याप्यनिर्वचनीयत्वमेव</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V05_B1" data-verse="BR_C04_S04_V05" data-block-id="BR_C04_S04_V05_B1">सत्यः सो अस्य महिमा गृणे शवः । त एते सत्याः कामाः इत्यादिश्रुतिभिर्भगवद्गुणानां सत्यत्वमेव ज्ञायते । सत्यमेनमनुविश्वे मदन्ति रातिं देवस्य गृणतो मघोनः इति सर्वजीवानां भगवदनुजीवनं च सत्यमित्येवोच्यते । तदा कथं जीवभेदस्यासत्यता । न च सर्वविध्यर्थक्रियासिद्धस्य कुत्रचिद् बाधो दृष्टः । न हास्य कर्म क्षीयतेऽस्माद्ध्येवात्मनो यद्यत् कामयते तत्तत्सृजते इति मुक्त्यनन्तरमपि तदधीनत्वप्रतीतेश्च । न भेदस्यासत्यता । न हि संसारावस्थायामक्षीणकर्मता भवति । न च मुख्यार्थं परित्यज्यामुख्यो युक्तः । अतः सत्य एव भेदः । स भगवान् यथाकारी तथा कारयति यथाचारी यथा चारयति तथा भवति । स भगवान् यथा कामो भवति तथा कामो जीवो भवति । इत्थं कामोऽस्य भूयादिति भगवदिच्छावशादस्य कामो भवतीत्यर्थः । क्रतुरितीत्थं करिष्याम्येवेति निश्चयरूपः कामः । स भगवदिच्छया हि भवति । कामेन मे काम आगात् इति च श्रुतिः ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 5,906: | Line 4,014: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V06" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V06"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V06" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V06"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V06_B1" data-verse="BR_C04_S04_V06" data-block-id="BR_C04_S04_V06_B1">अयोग्यकामराहित्यान्मुक्तो निष्काम उच्यते । | |||
अ इत्युक्तः परो विष्णुस्तत्कामोऽकाम ईरितः ॥ | अ इत्युक्तः परो विष्णुस्तत्कामोऽकाम ईरितः ॥ | ||
तथा कामयमानः स योग्यकामस्य चापि तु । | तथा कामयमानः स योग्यकामस्य चापि तु । | ||
| Line 5,920: | Line 4,025: | ||
प्राप्नोति परमं ब्रह्म प्रलये प्रलये सदा ॥ | प्राप्नोति परमं ब्रह्म प्रलये प्रलये सदा ॥ | ||
मअन्यदा स्वेच्छया विष्णोः स्वरूपाद् बहिरेष्यति । | मअन्यदा स्वेच्छया विष्णोः स्वरूपाद् बहिरेष्यति । | ||
स्वेच्छयाऽन्तर्बहिर्वैवं रमते मुक्त आत्मवान् ॥ इत्यादि च । | स्वेच्छयाऽन्तर्बहिर्वैवं रमते मुक्त आत्मवान् ॥ इत्यादि च ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V06_B2" data-verse="BR_C04_S04_V06" data-block-id="BR_C04_S04_V06_B2">न चामुक्तस्य कथञ्चिदाप्तकामता मुख्यतः ।ब्रह्माप्येतीतिवचनात् पूर्वब्रह्मशब्दो जीववाच्येव । यद्यज्ञाननाशात् परिज्ञानमात्रं तदा स्वस्य ब्रह्मतां विजानातीत्येव स्यात् । न तु ब्रह्माप्येतीति । न हि राजपुत्रः पूर्वमात्मानमजानन् पश्चाद् राजपुत्र इति विज्ञाय राजपुत्रमप्येतीत्युच्यते । किन्तु राजपुत्रत्वेनात्मानं व्यजानादित्येवोच्यते । विस्मृतकण्ठमणिरपि विज्ञात इत्येवोच्यते न तु प्राप्त इति । अतः पूर्वब्रह्मशब्दो जीववाच्येव ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 5,933: | Line 4,033: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V07" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V07"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V07" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V07"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V07_B1" data-verse="BR_C04_S04_V07" data-block-id="BR_C04_S04_V07_B1">अथ मर्त्योऽमृतो भवति । अथ मुक्त्यनन्तरं न कदाचिन्मृतिरस्य भविष्यतीत्यर्थः । मुक्त एव परे ब्रह्मणीच्छया प्रविशति निःसरति च । दर्शनादीन् ब्रह्मणो भोगांश्च करोति । स्वरूपभूताः कामा मुक्तानां भवन्तीत्यतो हृदि श्रिता इति विशेषणम् । हृदयस्यैव मोचनात् तत्स्थाः कामा मुक्तानामपगच्छन्तीति युक्तमेव । न ह्यमुक्तस्य कदाचित् सर्वे कामा मुच्यन्ते । सुप्त्यादावप्यभिभव एव वासनाया विद्यमानत्वात् । वासनाया हि पुनरुद्भवः ॥</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V07_B1" data-verse="BR_C04_S04_V07" data-block-id="BR_C04_S04_V07_B1">यावद्विमुच्येत् पुरुषस्तावत् कामा हृदि श्रिताः । चित्ताभावाद्विमुक्तस्य स्युः कामास्तद्गताः कुतः ॥ | |||
स्वरूपभूतचित्तेन कामाद्याः स्युः सुखात्मकाः । | स्वरूपभूतचित्तेन कामाद्याः स्युः सुखात्मकाः । | ||
दुःखात्मकाः प्राकृता वा मुक्तानां न कथञ्चन ॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ | दुःखात्मकाः प्राकृता वा मुक्तानां न कथञ्चन ॥ इति ब्रह्मतर्के ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V07_B1" data-verse="BR_C04_S04_V07" data-block-id="BR_C04_S04_V07_B1">अयं जीवोऽथ मुक्त्यनन्तरमेवाशरीरो भवति । अमृतः कदाऽपि न मृतः । प्राणाख्यं परब्रह्मैव । कतम एको देव इति प्राण इति । स ब्रह्मेत्याचक्षते इत्यादिश्रुतेः । तेज एव च । तेज इति श्रीः ॥</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V07_B1" data-verse="BR_C04_S04_V07" data-block-id="BR_C04_S04_V07_B1">अन्येषाममृतत्वं तु भवेद् विष्णोः प्रसादतः । | |||
नित्यामृतः स भगवान् श्रीश्च नान्यः कथञ्चन ॥ | नित्यामृतः स भगवान् श्रीश्च नान्यः कथञ्चन ॥ | ||
इति नारदीये ॥ | इति नारदीये ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V07_B1" data-verse="BR_C04_S04_V07" data-block-id="BR_C04_S04_V07_B1">प्राणस्तु भगवान् विष्णुः सर्वनेतृत्वतो विभुः । | |||
तेजस्तु सर्वतेजस्त्वाच्छ्रीरेव समुदाहृता ॥ इति च ॥</div> | |||
तेजस्तु सर्वतेजस्त्वाच्छ्रीरेव समुदाहृता ॥ इति च ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 5,972: | Line 4,052: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V08" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V08"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V08" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V08"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V08_B1" data-verse="BR_C04_S04_V08" data-block-id="BR_C04_S04_V08_B1">तत्प्राप्तेः सुखहेतुत्वात् पन्था इति हरिः श्रुतः । | |||
अणुश्च विततश्चासौ यतोऽन्तर्बहिरेव च ॥ | अणुश्च विततश्चासौ यतोऽन्तर्बहिरेव च ॥ | ||
श्रिया स्पृष्टः श्रीपतित्वादनु वित्तस्तथैव च । | श्रिया स्पृष्टः श्रीपतित्वादनु वित्तस्तथैव च । | ||
तस्य प्रसादात् संयान्ति तल्लोकं सर्वमोक्षिणः ॥ | तस्य प्रसादात् संयान्ति तल्लोकं सर्वमोक्षिणः ॥ | ||
ऊर्ध्वः स भगवान् सर्वविशिष्टो यत्सदैव हि ॥ | ऊर्ध्वः स भगवान् सर्वविशिष्टो यत्सदैव हि ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 5,986: | Line 4,062: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V09" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V09"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V09" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V09"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V09_B1" data-verse="BR_C04_S04_V09" data-block-id="BR_C04_S04_V09_B1">रूपमाहुः पञ्चविधं तस्य विष्णोर्महात्मनः ॥ | |||
शुक्लं तु वासुदेवाख्यमनिरुद्धं तु नीलकम् । | शुक्लं तु वासुदेवाख्यमनिरुद्धं तु नीलकम् । | ||
संकर्षणं पिंगलं च प्रद्युम्नं हरितं स्मृतम् ॥ | संकर्षणं पिंगलं च प्रद्युम्नं हरितं स्मृतम् ॥ | ||
| Line 6,002: | Line 4,075: | ||
स्वगताखिलभेदेन विहीनोऽपि स सर्वदा । | स्वगताखिलभेदेन विहीनोऽपि स सर्वदा । | ||
सर्वेषां व्यवहाराणां भेदोत्थानां स ईश्वरः ॥ | सर्वेषां व्यवहाराणां भेदोत्थानां स ईश्वरः ॥ | ||
अभिन्नोऽपि ह्यतो भिन्नः पञ्चभेदादिना मृषा ॥ | अभिन्नोऽपि ह्यतो भिन्नः पञ्चभेदादिना मृषा ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,009: | Line 4,081: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V10" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V10"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V10" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V10"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V10_B1" data-verse="BR_C04_S04_V10" data-block-id="BR_C04_S04_V10_B1">अन्यथोपासका येऽस्य ते यान्ति ह्यधरं तमः ॥ | |||
ततः किञ्चिद्विशेषेण दुर्ज्ञानस्याविनिन्दकाः । | ततः किञ्चिद्विशेषेण दुर्ज्ञानस्याविनिन्दकाः । | ||
सम्यगाचार्यवचनमवज्ञाय विरोधिनि ॥ | सम्यगाचार्यवचनमवज्ञाय विरोधिनि ॥ | ||
सत्वबुद्धिं यतः कुर्युरतस्तेऽधिकपापिनः । | सत्वबुद्धिं यतः कुर्युरतस्तेऽधिकपापिनः । | ||
अप्राप्तत्यागिनः प्राप्तनिष्ठाहीनो हि दोषवान् ॥ | अप्राप्तत्यागिनः प्राप्तनिष्ठाहीनो हि दोषवान् ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,023: | Line 4,091: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V11" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V11"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V11" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V11"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V11_B1" data-verse="BR_C04_S04_V11" data-block-id="BR_C04_S04_V11_B1">नित्यदुःखस्वरूपत्वादनन्दं तत्तमो मतम् । | |||
बोधके विद्यमानेऽपि ये विदुर्न परं हरिम् ॥ | बोधके विद्यमानेऽपि ये विदुर्न परं हरिम् ॥ | ||
तेऽपि यान्ति तमो घोरं नित्योद्रिक्तासुखात्मकम् ॥ इत्यादि च । | तेऽपि यान्ति तमो घोरं नित्योद्रिक्तासुखात्मकम् ॥ इत्यादि च ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V11_B1" data-verse="BR_C04_S04_V11" data-block-id="BR_C04_S04_V11_B1">बुधः सकाशेऽप्यविद्वांस इत्यर्थः ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V11_B1" data-verse="BR_C04_S04_V11" data-block-id="BR_C04_S04_V11_B1">बोधनाज्ज्ञानवान् भुत् स्यात् तत्सकाशाच्च ये हरिम् । | |||
न विदुस्ते तमो यान्ति सर्वदुःखात्मकं परम् ॥</div> | |||
न विदुस्ते तमो यान्ति सर्वदुःखात्मकं परम् ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 6,048: | Line 4,104: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V12" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V12"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V12" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V12"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V12_B1" data-verse="BR_C04_S04_V12" data-block-id="BR_C04_S04_V12_B1">यदि जीवः परात्मानमयमस्मीति वेदितुम् । | |||
योग्यः शरीरच्छेदादेः कथं दुःखी तदा भवेत् ॥ | योग्यः शरीरच्छेदादेः कथं दुःखी तदा भवेत् ॥ | ||
दुःखी शरीरसम्बन्धाज्जीवो विष्णोः प्रसादतः । | दुःखी शरीरसम्बन्धाज्जीवो विष्णोः प्रसादतः । | ||
| Line 6,058: | Line 4,111: | ||
परतंत्रः कथं जीवो योग्यः सोऽस्मीति वेदितुम् ॥ | परतंत्रः कथं जीवो योग्यः सोऽस्मीति वेदितुम् ॥ | ||
तस्मात् सोऽस्मीति नैवायं विजानीयात् कदाचन । | तस्मात् सोऽस्मीति नैवायं विजानीयात् कदाचन । | ||
तदीयोऽस्मीति जानीयात् सर्वदैव बुधस्ततः ॥ इति च ॥ | तदीयोऽस्मीति जानीयात् सर्वदैव बुधस्ततः ॥ इति च ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,065: | Line 4,117: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V13" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V13"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V13" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V13"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V13_B1" data-verse="BR_C04_S04_V13" data-block-id="BR_C04_S04_V13_B1">यस्य ज्ञातो नित्यबुद्धो भगवान् पुरुषोत्तमः । | |||
तस्य लोकः स एवैको यो लोकः परमात्मनः ॥ | तस्य लोकः स एवैको यो लोकः परमात्मनः ॥ | ||
स हि विष्णुः परो वायोरपि कर्ता प्रकीर्तितः । | स हि विष्णुः परो वायोरपि कर्ता प्रकीर्तितः । | ||
| Line 6,074: | Line 4,123: | ||
तदन्यस्यापि सर्वस्य कर्तैको विष्णुरेव हि । | तदन्यस्यापि सर्वस्य कर्तैको विष्णुरेव हि । | ||
प्रविष्टो गहने देहमध्ये सन्दोहनामनि ॥ | प्रविष्टो गहने देहमध्ये सन्दोहनामनि ॥ | ||
तज्ज्ञानी याति तं लोकं तत्प्रसादाच्च वर्तते ॥ | तज्ज्ञानी याति तं लोकं तत्प्रसादाच्च वर्तते ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,085: | Line 4,133: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V16" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V16"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V16" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V16"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V16_B1" data-verse="BR_C04_S04_V16" data-block-id="BR_C04_S04_V16_B1">न वत्सराश्च नाहानि यस्य नित्याविकारतः ॥ | |||
ज्योतिषां ज्योतिरचलं तद्देवाः समुपासते ॥</div> | |||
ज्योतिषां ज्योतिरचलं तद्देवाः समुपासते ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 6,096: | Line 4,140: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V17" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V17"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V17" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V17"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V17_B1" data-verse="BR_C04_S04_V17" data-block-id="BR_C04_S04_V17_B1">प्राणश्चक्षुस्तथैवान्नं मनः श्रोत्रं च पञ्चमम् ॥ | |||
मूलप्रकृतिसंयुक्तं यद्गतं प्रतिपूरुषम् ॥</div> | |||
मूलप्रकृतिसंयुक्तं यद्गतं प्रतिपूरुषम् ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 6,109: | Line 4,149: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V19" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V19"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V19" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V19"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V19_B1" data-verse="BR_C04_S04_V19" data-block-id="BR_C04_S04_V19_B1">तस्य रूपगुणाद्येषु न कश्चिद्भेद इष्यते ॥ | |||
तद्भेददर्शी संयाति मृत्योर्मृत्य्वभिधं तमः ॥</div> | |||
तद्भेददर्शी संयाति मृत्योर्मृत्य्वभिधं तमः ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 6,122: | Line 4,158: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V21" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V21"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V21" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V21"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V21_B1" data-verse="BR_C04_S04_V21" data-block-id="BR_C04_S04_V21_B1">तस्मादेकप्रकारेण द्रष्टव्यो भगवान् हरिः ॥ | |||
परिमाणविहीनत्वादप्रमेय इतीरितः ॥</div> | |||
परिमाणविहीनत्वादप्रमेय इतीरितः ॥ | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V21_B1" data-verse="BR_C04_S04_V21" data-block-id="BR_C04_S04_V21_B1">इत्यादिवचनादप्रमेयत्वमवाच्यत्वममनोविषयत्वं च सर्वात्मना न । मनसैवानुद्रष्टव्यमित्युक्तत्वात् ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V21_B1" data-verse="BR_C04_S04_V21" data-block-id="BR_C04_S04_V21_B1">न च केनाप्यवाच्यस्य लक्षणा दृष्टा । क्षीरमाधुर्यविशेषादेरपि तत्तच्छब्देनैव वाच्यत्वात् ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V21_B1" data-verse="BR_C04_S04_V21" data-block-id="BR_C04_S04_V21_B1">विशदं क्षीरमाधुर्यं गुडे तीक्ष्णं घृते स्थिरम् इत्यादि च ॥</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V21_B1" data-verse="BR_C04_S04_V21" data-block-id="BR_C04_S04_V21_B1">न च निर्गुणस्य सत्वमेवास्ति । गुणभेदादीनामपि सन्त्येव गुणाः । न चानवस्था स्वनिर्वाहकत्वात् ॥</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V21_B1" data-verse="BR_C04_S04_V21" data-block-id="BR_C04_S04_V21_B1">अवाच्यममनोगम्यमगुणं चेत् कुतोऽस्ति तत् । | |||
तस्मादेवं वदन् वस्तुशून्यतामर्थतो वदेत् ॥ | तस्मादेवं वदन् वस्तुशून्यतामर्थतो वदेत् ॥ | ||
गुणाश्च गुणिनः सर्वे स्वेनैव गुणिनो गुणाः ॥" इत्यादि च । | गुणाश्च गुणिनः सर्वे स्वेनैव गुणिनो गुणाः ॥" इत्यादि च ।</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,165: | Line 4,177: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V22" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V22"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V22" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V22"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V22_B1" data-verse="BR_C04_S04_V22" data-block-id="BR_C04_S04_V22_B1">सर्वमस्य वशे यस्माद्धरिः सर्ववशी ततः । | |||
सर्वस्य ब्रह्मरुद्रादेरन ईशान एव च ॥ | सर्वस्य ब्रह्मरुद्रादेरन ईशान एव च ॥ | ||
गुणाधिकः पालकश्चेत्यतोऽधिपतिरीरितः ॥ "इति च ॥ | गुणाधिकः पालकश्चेत्यतोऽधिपतिरीरितः ॥ "इति च ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V22_B2" data-verse="BR_C04_S04_V22" data-block-id="BR_C04_S04_V22_B2">भूत एवाधिपतिर्नास्याधिपत्यमादिमत् । | |||
नित्यबोधात्मकत्वाद्यो मुनिः प्रोक्तो जनार्दनः । | नित्यबोधात्मकत्वाद्यो मुनिः प्रोक्तो जनार्दनः । | ||
तं विद्वांश्च मुनिर्नाम बोधस्तस्याप्यमुख्यतः । | तं विद्वांश्च मुनिर्नाम बोधस्तस्याप्यमुख्यतः । | ||
| Line 6,184: | Line 4,189: | ||
कृते मया पुण्यपापे इति यच्चेतनात्मनाम् ।तत्सर्वमत एवोक्तं विष्णोः सर्वेश्वरेश्वरात् ॥ | कृते मया पुण्यपापे इति यच्चेतनात्मनाम् ।तत्सर्वमत एवोक्तं विष्णोः सर्वेश्वरेश्वरात् ॥ | ||
तीर्णो हि वर्तते नित्यं पुण्यपापे जनार्दनः । | तीर्णो हि वर्तते नित्यं पुण्यपापे जनार्दनः । | ||
नैनं कदाचित् तपतः पुण्यपापे जनार्दनम् ॥ इति च ॥ | नैनं कदाचित् तपतः पुण्यपापे जनार्दनम् ॥ इति च ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,191: | Line 4,195: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V23" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V23"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V23" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V23"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V23_B1" data-verse="BR_C04_S04_V23" data-block-id="BR_C04_S04_V23_B1">शान्तिस्तु भगवन्निष्ठा दमो मदविनिग्रहः । | |||
हृदिस्थविष्णौ सन्तोषः सदैवोपरमः स्मृतः ॥ | हृदिस्थविष्णौ सन्तोषः सदैवोपरमः स्मृतः ॥ | ||
तितिक्षा द्वन्द्वसहता क्षमा क्रोधासमुत्थितिः ॥इति शब्दनिर्णये ॥ | तितिक्षा द्वन्द्वसहता क्षमा क्रोधासमुत्थितिः ॥इति शब्दनिर्णये ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V23_B1" data-verse="BR_C04_S04_V23" data-block-id="BR_C04_S04_V23_B1">सर्वः पूर्णः समुद्दिष्टस्तथा ज्ञेयो जनार्दनः । | |||
रागसन्देहपापानि तथा जानंस्तरिष्यति ॥ | रागसन्देहपापानि तथा जानंस्तरिष्यति ॥ | ||
नित्यं हि रागपापादेर्मुक्तो यत्पुरुषोत्तमः । वेदाख्यब्रह्मणान्यत्वाद्विष्णुर्ब्राह्मण उच्यते ॥ | नित्यं हि रागपापादेर्मुक्तो यत्पुरुषोत्तमः । वेदाख्यब्रह्मणान्यत्वाद्विष्णुर्ब्राह्मण उच्यते ॥ | ||
पूर्णत्वाज्ज्ञानरूपत्वाद् ब्रह्मलोकश्च स प्रभुः ॥ | पूर्णत्वाज्ज्ञानरूपत्वाद् ब्रह्मलोकश्च स प्रभुः ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,216: | Line 4,212: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V25" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V25"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V25" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V25"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V25_B1" data-verse="BR_C04_S04_V25" data-block-id="BR_C04_S04_V25_B1">न मरिष्यतीति ह्यमरो न मृतो यत्ततोऽमृतः ॥ | |||
ब्रह्मायमाप्तकामत्वादेवं यो वेद तं परम् । | ब्रह्मायमाप्तकामत्वादेवं यो वेद तं परम् । | ||
आप्तकामोऽभयश्चैव भवेद् विष्णोरनुग्रहात् ॥ इति च । | आप्तकामोऽभयश्चैव भवेद् विष्णोरनुग्रहात् ॥ इति च ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V25_B1" data-verse="BR_C04_S04_V25" data-block-id="BR_C04_S04_V25_B1">परमार्थेऽविचिकित्सो ब्राह्मणो भवतीति नित्यमेव तथा भवतीत्यर्थः ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V25_B1" data-verse="BR_C04_S04_V25" data-block-id="BR_C04_S04_V25_B1">अभूद्भविष्यति भवत्येवमाद्यपदानि तु । | |||
नित्यभावाभिधायीनि यत्र वाच्या हरेर्गुणाः ॥ इति शब्दनिर्णये ॥</div> | |||
नित्यभावाभिधायीनि यत्र वाच्या हरेर्गुणाः ॥ इति शब्दनिर्णये ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 6,251: | Line 4,235: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S05_V05" data-block-id="bhashya-BR_C04_S05_V05"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S05_V05" data-block-id="bhashya-BR_C04_S05_V05"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S05_V05_B1" data-verse="BR_C04_S05_V05" data-block-id="BR_C04_S05_V05_B1">प्रियां वाचमवर्धयद्भवती ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 6,273: | Line 4,253: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S05_V12" data-block-id="bhashya-BR_C04_S05_V12"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S05_V12" data-block-id="bhashya-BR_C04_S05_V12"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S05_V12_B1" data-verse="BR_C04_S05_V12" data-block-id="BR_C04_S05_V12_B1">बाह्याभ्यन्तरविशेषाभावेन सर्वत्र लवणरसघन एव ।</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 6,283: | Line 4,259: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S05_V13" data-block-id="bhashya-BR_C04_S05_V13"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S05_V13" data-block-id="bhashya-BR_C04_S05_V13"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S05_V13_B1" data-verse="BR_C04_S05_V13" data-block-id="BR_C04_S05_V13_B1">न वा अहमिमं विजानातीति । ओयमिमं परमात्मानं जीवो न विजानातीत्यत्रैव भगवान् मोहान्तं मोहाख्यं नाशमापीपिपत् प्रापयामास । अतोऽहं ब्रह्मास्मीत्यादिष्वप्यहंशब्दोऽहेयत्ववाचीति सिद्धम् । अन्यथा कथमहं विजानातीति युज्येत ।</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 6,297: | Line 4,269: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S05_V14" data-block-id="bhashya-BR_C04_S05_V14"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S05_V14" data-block-id="bhashya-BR_C04_S05_V14"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S05_V14_B1" data-verse="BR_C04_S05_V14" data-block-id="BR_C04_S05_V14_B1">एतावद्विज्ञातुः परमात्मनो विज्ञानादिकमेव ह्यमृतत्वं मोक्षः । | |||
विष्णोर्ज्ञानादिकं मोक्षस्तदभावे कुतः सुखम् । | विष्णोर्ज्ञानादिकं मोक्षस्तदभावे कुतः सुखम् । | ||
ज्ञेयाभावान्न हि ज्ञानं ज्ञानाभावे हि शून्यता । | ज्ञेयाभावान्न हि ज्ञानं ज्ञानाभावे हि शून्यता । | ||
तस्माज्ज्ञेययुतो मोक्षः सुखरूपत्वतः सदा ॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ | तस्माज्ज्ञेययुतो मोक्षः सुखरूपत्वतः सदा ॥ इति ब्रह्मतर्के ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,324: | Line 4,292: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S06_V03" data-block-id="bhashya-BR_C04_S06_V03"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S06_V03" data-block-id="bhashya-BR_C04_S06_V03"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S06_V03_B1" data-verse="BR_C04_S06_V03" data-block-id="BR_C04_S06_V03_B1">अवरेभ्योऽपि शृण्वन्ति परमाश्च क्वचित् क्वचित् । | |||
लीलयैव न चैतेषां परमत्वं विहीयते ॥ इति च ॥</div> | |||
लीलयैव न चैतेषां परमत्वं विहीयते ॥ इति च ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 6,339: | Line 4,303: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S01_V01" data-block-id="bhashya-BR_C05_S01_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S01_V01" data-block-id="bhashya-BR_C05_S01_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S01_V01_B01" data-verse="BR_C05_S01_V01" data-block-id="BR_C05_S01_V01_B01">अवतारा महाविष्णोः सर्वे पूर्णाः प्रकीर्तिताः । | |||
पूर्णं च तत्परं रूपं पूर्णात् पूर्णाः समुद्गताः ॥ | पूर्णं च तत्परं रूपं पूर्णात् पूर्णाः समुद्गताः ॥ | ||
परावरत्वं तेषां तु व्यक्तिमात्रविशेषतः । | परावरत्वं तेषां तु व्यक्तिमात्रविशेषतः । | ||
| Line 6,349: | Line 4,310: | ||
रूपं तदात्मन्यादाय पूर्णमेवावतिष्ठते ॥ | रूपं तदात्मन्यादाय पूर्णमेवावतिष्ठते ॥ | ||
लौकिकव्यवहारो यो भूभारक्षपणादिकः । | लौकिकव्यवहारो यो भूभारक्षपणादिकः । | ||
तददृष्टिं विना नान्यो लयः कृष्णादिनां क्वचित् ॥ | तददृष्टिं विना नान्यो लयः कृष्णादिनां क्वचित् ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,360: | Line 4,320: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S01_V02" data-block-id="bhashya-BR_C05_S01_V02"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S01_V02" data-block-id="bhashya-BR_C05_S01_V02"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S01_V02_B01" data-verse="BR_C05_S01_V02" data-block-id="BR_C05_S01_V02_B01">ओताः सर्वगुणाः यस्मादस्मिन्नों विष्णुरुच्यते । | |||
खं प्रकाशस्वरूपत्वात् ब्रह्मतद्व्याप्तरूपतः ॥ | खं प्रकाशस्वरूपत्वात् ब्रह्मतद्व्याप्तरूपतः ॥ | ||
पुनः खं सुखरूपत्वम् पुराणं तदनादितः ॥ | पुनः खं सुखरूपत्वम् पुराणं तदनादितः ॥ | ||
| Line 6,369: | Line 4,326: | ||
ख्यातत्वाच्चापि तत्खं स्याद्रौहिणेयस्तथाऽवदत् ॥ | ख्यातत्वाच्चापि तत्खं स्याद्रौहिणेयस्तथाऽवदत् ॥ | ||
वेदोऽयं ज्ञानरूपत्वादिति यं ब्राह्मणा विदुः । | वेदोऽयं ज्ञानरूपत्वादिति यं ब्राह्मणा विदुः । | ||
निर्दोषत्वाद इत्युक्तस्तेन वेद्यं सदाऽखिलम् ॥ इति च । | निर्दोषत्वाद इत्युक्तस्तेन वेद्यं सदाऽखिलम् ॥ इति च ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S01_V02_B01" data-verse="BR_C05_S01_V02" data-block-id="BR_C05_S01_V02_B01">बाह्लीकसुता हि रोहिणी । अतो बलभद्रः कौरव्यायणीपुत्रः ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 6,392: | Line 4,344: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S02_V03" data-block-id="bhashya-BR_C05_S02_V03"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S02_V03" data-block-id="bhashya-BR_C05_S02_V03"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S02_V03_B01" data-verse="BR_C05_S02_V03" data-block-id="BR_C05_S02_V03_B01">ज्ञानदानं तु देवानां फलदानं तु कर्मणाम् । | |||
विष्णुना विहितं पूर्वं पुनर्देवनरासुराः ॥ | विष्णुना विहितं पूर्वं पुनर्देवनरासुराः ॥ | ||
ब्रह्माणमपि पप्रच्छुर्देवानां सद्गुणोच्छ्रितेः । | ब्रह्माणमपि पप्रच्छुर्देवानां सद्गुणोच्छ्रितेः । | ||
| Line 6,401: | Line 4,350: | ||
सर्वोच्चमोक्षसम्प्राप्त्यै नराणां ज्ञानसाधनम् ॥ | सर्वोच्चमोक्षसम्प्राप्त्यै नराणां ज्ञानसाधनम् ॥ | ||
देवादीनां दानमेव हविरादेः प्रकीर्तितम् । | देवादीनां दानमेव हविरादेः प्रकीर्तितम् । | ||
तमःप्राप्तिविलम्बाय दैत्यानां विहिता दया ॥ इति प्रवृत्ते ॥ | तमःप्राप्तिविलम्बाय दैत्यानां विहिता दया ॥ इति प्रवृत्ते ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,412: | Line 4,360: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S03_V01" data-block-id="bhashya-BR_C05_S03_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S03_V01" data-block-id="bhashya-BR_C05_S03_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S03_V01_B01" data-verse="BR_C05_S03_V01" data-block-id="BR_C05_S03_V01_B01">हरणाद्यज्ञभागादेर्ज्ञानादेर्दानतस्तथा । | |||
यानादव्यवधानेन परस्य ब्रह्मणस्तथा ॥ | यानादव्यवधानेन परस्य ब्रह्मणस्तथा ॥ | ||
ब्रह्मा हृदय इत्युक्तस्तस्यैवंविदपि ध्रुवम् । | ब्रह्मा हृदय इत्युक्तस्तस्यैवंविदपि ध्रुवम् । | ||
हृतिदानस्वर्गयानपात्रं स्यात् तत्प्रसादतः ॥ | हृतिदानस्वर्गयानपात्रं स्यात् तत्प्रसादतः ॥ | ||
हृत्वैवास्मै ददत्यद्धा स्वकीयाश्चान्य एव च ॥ इति निर्णये । | हृत्वैवास्मै ददत्यद्धा स्वकीयाश्चान्य एव च ॥ इति निर्णये ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S03_V01_B01" data-verse="BR_C05_S03_V01" data-block-id="BR_C05_S03_V01_B01">परमात्मा च प्रजापतिः ।</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 6,438: | Line 4,378: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S04_V01" data-block-id="bhashya-BR_C05_S04_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S04_V01" data-block-id="bhashya-BR_C05_S04_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S04_V01" data-verse="BR_C05_S04_V01" data-block-id="BR_C05_S04_V01">ततत्वादेकरूपत्वात् तत्परं ब्रह्म कीर्तितम् । | |||
तदेव तादृशं प्रोक्तं नैवान्यत् तादृशं क्वचित् ॥ | तदेव तादृशं प्रोक्तं नैवान्यत् तादृशं क्वचित् ॥ | ||
तदेतत् सत्यमेवासीद्वासुदेवाख्यमव्ययम् ॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ | तदेतत् सत्यमेवासीद्वासुदेवाख्यमव्ययम् ॥ इति ब्रह्मतर्के ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S04_V01" data-verse="BR_C05_S04_V01" data-block-id="BR_C05_S04_V01">तदेव हि तत् । तन्नारायणाख्यं परं ब्रह्मैतदेव सत्यं वासुदेवाख्यमासीदित्यर्थः ॥</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S04_V01" data-verse="BR_C05_S04_V01" data-block-id="BR_C05_S04_V01">स्वस्मात् स्वयं समुत्पन्नो वासुदेवात्मना प्रभुः । | |||
सत्यं ब्रह्मेति यो वेद महायाज्यं तु तं परम् ॥ | सत्यं ब्रह्मेति यो वेद महायाज्यं तु तं परम् ॥ | ||
प्राप्नोत्येव हि तल्लोकांजीवन्नप्युत्तमो भवेत् । इति प्रध्याने ॥ | प्राप्नोत्येव हि तल्लोकांजीवन्नप्युत्तमो भवेत् । इति प्रध्याने ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S04_V01" data-verse="BR_C05_S04_V01" data-block-id="BR_C05_S04_V01">स्वभागहरणाद्दानात् फलानां यापनान्नृणाम् । | |||
हृदयं भगवान् विष्णुः सत्यं तद्गुणरूपतः ॥ इति सत्तत्त्वे ॥</div> | |||
हृदयं भगवान् विष्णुः सत्यं तद्गुणरूपतः ॥ इति सत्तत्त्वे ॥ | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S04_V01" data-verse="BR_C05_S04_V01" data-block-id="BR_C05_S04_V01">प्रजापतिरिति ब्रह्मा वेदेषूक्तो ह्यमुख्यतः । | |||
यस्मिन्नूषुर्ब्रह्मचर्यं देवासुरनरोऽब्जजे ॥ | यस्मिन्नूषुर्ब्रह्मचर्यं देवासुरनरोऽब्जजे ॥ | ||
एष वै भगवान् विष्णुर्मुख्यतस्तु प्रजापतिः । | एष वै भगवान् विष्णुर्मुख्यतस्तु प्रजापतिः । | ||
| Line 6,479: | Line 4,400: | ||
एवं तद्ब्रह्म यो वेद स हि लोकानिमांजयेत् ॥ | एवं तद्ब्रह्म यो वेद स हि लोकानिमांजयेत् ॥ | ||
एतल्लोकजयो नाम धर्मज्ञानादिपूर्णता । | एतल्लोकजयो नाम धर्मज्ञानादिपूर्णता । | ||
जित एव ह्यसौ लोको यदा वेद जनार्दनम् ॥ इति गुणपरमे ॥ | जित एव ह्यसौ लोको यदा वेद जनार्दनम् ॥ इति गुणपरमे ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S04_V01" data-verse="BR_C05_S04_V01" data-block-id="BR_C05_S04_V01">परलोको जित एवाभवदित्यर्थः ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 6,494: | Line 4,410: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S05_V01" data-block-id="bhashya-BR_C05_S05_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S05_V01" data-block-id="bhashya-BR_C05_S05_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S05_V01_B01" data-verse="BR_C05_S05_V01" data-block-id="BR_C05_S05_V01_B01">सदा सर्वगुणापानादापो नारायणः स्मृतः । | |||
द्वितीयं रूपमसृजद्वासुदेवं स आत्मनः ॥ | द्वितीयं रूपमसृजद्वासुदेवं स आत्मनः ॥ | ||
ब्रह्म सत्यमिति प्राहुर्वासुदेवाभिधं प्रभुम् । | ब्रह्म सत्यमिति प्राहुर्वासुदेवाभिधं प्रभुम् । | ||
तस्माद् ब्रह्माऽजनि ततो देवाः सर्वेऽपि जज्ञिरे ॥ | तस्माद् ब्रह्माऽजनि ततो देवाः सर्वेऽपि जज्ञिरे ॥ | ||
तस्माद्ब्रह्मादयो देवा वासुदेवमुपासते । | तस्माद्ब्रह्मादयो देवा वासुदेवमुपासते ।</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,512: | Line 4,424: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S05_V02" data-block-id="bhashya-BR_C05_S05_V02"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S05_V02" data-block-id="bhashya-BR_C05_S05_V02"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S05_V02_B01" data-verse="BR_C05_S05_V02" data-block-id="BR_C05_S05_V02_B01">ततत्वादन्यथाज्ञानं तीत्येव समुदीर्यते ॥ | |||
तस्याधस्तात् सदात्मा तु सादयन्ननृतं हरिः । | तस्याधस्तात् सदात्मा तु सादयन्ननृतं हरिः । | ||
उपरिष्टाच्च यन्नामा नाशयन्ननृतं स्थितः ॥ | उपरिष्टाच्च यन्नामा नाशयन्ननृतं स्थितः ॥ | ||
| Line 6,522: | Line 4,431: | ||
सम्यग्ददात्यन्यथा च भवेदेवोपकारिणी । | सम्यग्ददात्यन्यथा च भवेदेवोपकारिणी । | ||
अत्ययोग्याय चेत् सा स्याद्विपरीतफलप्रदा ॥ | अत्ययोग्याय चेत् सा स्याद्विपरीतफलप्रदा ॥ | ||
वैपरीत्यं तु विघ्नः स्यान्न तु पापं कथञ्चन ॥ इत्याधारे ॥ | वैपरीत्यं तु विघ्नः स्यान्न तु पापं कथञ्चन ॥ इत्याधारे ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,535: | Line 4,443: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S06_V01" data-block-id="bhashya-BR_C05_S06_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S06_V01" data-block-id="bhashya-BR_C05_S06_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S06_V01_B01" data-verse="BR_C05_S06_V01" data-block-id="BR_C05_S06_V01_B01">स वासुदेवो भगवानादित्यस्थो जनार्दनः । | |||
आदित्यनामा सम्प्रोक्तो आदानाद्धविषां सदा ॥ | आदित्यनामा सम्प्रोक्तो आदानाद्धविषां सदा ॥ | ||
स एव दक्षिणाक्षिस्थस्तच्च रूपद्वयं हरेः । | स एव दक्षिणाक्षिस्थस्तच्च रूपद्वयं हरेः । | ||
| Line 6,545: | Line 4,450: | ||
तदैव म्रियमाणस्तु जीवः पश्येद्विरश्मिकम् ॥ | तदैव म्रियमाणस्तु जीवः पश्येद्विरश्मिकम् ॥ | ||
सूर्यस्य मंडलं नास्य प्रतीयन्ते हि रश्मयः । | सूर्यस्य मंडलं नास्य प्रतीयन्ते हि रश्मयः । | ||
तत्क्षणे नियमेनैव केषाञ्चित् सप्तभिर्दिनैः ॥ | तत्क्षणे नियमेनैव केषाञ्चित् सप्तभिर्दिनैः ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,560: | Line 4,464: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S07_V02" data-block-id="bhashya-BR_C05_S07_V02"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S07_V02" data-block-id="bhashya-BR_C05_S07_V02"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S07_V02_B01" data-verse="BR_C05_S07_V02" data-block-id="BR_C05_S07_V02_B01">तस्य विष्णोः शिरो नाम भावनाद् भूरिति स्मृतम् । | |||
भावनं रक्षणं प्रोक्तं दृष्ट्या वाचा च रक्षति ॥ | भावनं रक्षणं प्रोक्तं दृष्ट्या वाचा च रक्षति ॥ | ||
उत्पादनाद्भुनामा स्याद् दक्षिणो बाहुरस्य तु । | उत्पादनाद्भुनामा स्याद् दक्षिणो बाहुरस्य तु । | ||
| Line 6,574: | Line 4,475: | ||
असावहरिति प्रोक्तः सर्वलोकप्रकाशनात् ॥ | असावहरिति प्रोक्तः सर्वलोकप्रकाशनात् ॥ | ||
तद्वेदनात् सर्वपापं हन्ति चैव जहाति च । | तद्वेदनात् सर्वपापं हन्ति चैव जहाति च । | ||
कानिचिद्धन्ति पापानि कल्पादीन् संजहाति च ॥ इति प्रवृत्ते ॥ | कानिचिद्धन्ति पापानि कल्पादीन् संजहाति च ॥ इति प्रवृत्ते ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,587: | Line 4,487: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S08_V01" data-block-id="bhashya-BR_C05_S08_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S08_V01" data-block-id="bhashya-BR_C05_S08_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S08_V01_B01" data-verse="BR_C05_S08_V01" data-block-id="BR_C05_S08_V01_B01">मनोमयो ज्ञानमयः प्रधानं मय उच्यते । | |||
महाज्ञानात्मकश्चैव भारूपः सद्गुणात्मकः ॥ | महाज्ञानात्मकश्चैव भारूपः सद्गुणात्मकः ॥ | ||
सर्वप्रशासको विष्णुः ......। | सर्वप्रशासको विष्णुः ......।</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,605: | Line 4,501: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S09_V01" data-block-id="bhashya-BR_C05_S09_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S09_V01" data-block-id="bhashya-BR_C05_S09_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S09_V01_B01" data-verse="BR_C05_S09_V01" data-block-id="BR_C05_S09_V01_B01">......... विद्युत्सर्वस्य वेदनात् । | |||
य एनं वेद वेत्तारं सर्वस्य परमेश्वरम् ॥ | य एनं वेद वेत्तारं सर्वस्य परमेश्वरम् ॥ | ||
पादेभ्यो मोचयित्वैनं स्वात्मानं वेदयेद्धरिः ॥ इति माहात्म्ये । | पादेभ्यो मोचयित्वैनं स्वात्मानं वेदयेद्धरिः ॥ इति माहात्म्ये ।</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,623: | Line 4,515: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S10_V01" data-block-id="bhashya-BR_C05_S10_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S10_V01" data-block-id="bhashya-BR_C05_S10_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S10_V01_B01" data-verse="BR_C05_S10_V01" data-block-id="BR_C05_S10_V01_B01">सरस्वती तु गोरूपा तस्या देवादयोऽखिलाः । | |||
स्तनानेवोपजीवन्ति तस्या वायुः पतिः प्रभुः ॥ | स्तनानेवोपजीवन्ति तस्या वायुः पतिः प्रभुः ॥ | ||
वत्सो मनोऽभिमान्यस्याः सरस्वत्याः सदाशिवः ॥ इति प्रभंजने । | वत्सो मनोऽभिमान्यस्याः सरस्वत्याः सदाशिवः ॥ इति प्रभंजने ।</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,641: | Line 4,529: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S11_V01" data-block-id="bhashya-BR_C05_S11_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S11_V01" data-block-id="bhashya-BR_C05_S11_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S11_V01_B01" data-verse="BR_C05_S11_V01" data-block-id="BR_C05_S11_V01_B01">अग्निनामा तु भगवानौदर्याग्नौ प्रतिष्ठितः । | |||
विश्वैर्गुणैः समेतत्वादनन्तत्वाच्च स प्रभुः ॥ | विश्वैर्गुणैः समेतत्वादनन्तत्वाच्च स प्रभुः ॥ | ||
वैश्वानर इति प्रोक्तः सोऽग्निरंगप्रणेतृतः । | वैश्वानर इति प्रोक्तः सोऽग्निरंगप्रणेतृतः । | ||
तस्य विष्णोस्तुतिरियं क्रियते वायुना सदा ॥ | तस्य विष्णोस्तुतिरियं क्रियते वायुना सदा ॥ | ||
कर्णौ पिधाय या नित्यं श्रोतुं शक्याऽखिलैः सदा ॥ इति तंत्रमालायाम् ॥ | कर्णौ पिधाय या नित्यं श्रोतुं शक्याऽखिलैः सदा ॥ इति तंत्रमालायाम् ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,661: | Line 4,545: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S12_V01" data-block-id="bhashya-BR_C05_S12_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S12_V01" data-block-id="bhashya-BR_C05_S12_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S12_V01_B01" data-verse="BR_C05_S12_V01" data-block-id="BR_C05_S12_V01_B01">प्रवहं वायुपुत्रं च सूर्यसोमौ च विद्युतम् । | |||
प्राप्य प्रधानवायुं च याति तत्परमं पदम् ॥ इति ब्रह्मांडे ।</div> | |||
प्राप्य प्रधानवायुं च याति तत्परमं पदम् ॥ इति ब्रह्मांडे । | |||
</div> | </div> | ||
| Line 6,678: | Line 4,558: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S13_V01" data-block-id="bhashya-BR_C05_S13_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S13_V01" data-block-id="bhashya-BR_C05_S13_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S13_V01_B01" data-verse="BR_C05_S13_V01" data-block-id="BR_C05_S13_V01_B01">व्याधीञ्छवहृतिं चैव शवदाहादिकं तथा । | |||
विष्णवे तप इत्येव चिन्तयन् याति तत्परम् ॥ इति च ॥</div> | |||
विष्णवे तप इत्येव चिन्तयन् याति तत्परम् ॥ इति च ॥ | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S13_V01_B02" data-verse="BR_C05_S13_V01" data-block-id="BR_C05_S13_V01_B02">ओशितोऽपि क्लेशादीनतीतैष्यानपीह यः । | |||
विष्णवे तप इत्येव प्रार्पयेत् स परं व्रजेत् ॥ | विष्णवे तप इत्येव प्रार्पयेत् स परं व्रजेत् ॥ | ||
विष्णोः स्वरूपवेत्ता चेदन्यथा न कथञ्चन । | विष्णोः स्वरूपवेत्ता चेदन्यथा न कथञ्चन । | ||
| Line 6,694: | Line 4,567: | ||
मोक्षाय सहिताः सर्वा अप्यज्ञस्य न तु क्वचित् । | मोक्षाय सहिताः सर्वा अप्यज्ञस्य न तु क्वचित् । | ||
यथावत् केशवं ज्ञात्वा स्वयोग्यैकामुपासनाम् ॥ | यथावत् केशवं ज्ञात्वा स्वयोग्यैकामुपासनाम् ॥ | ||
अपि कृत्वा हरिं दृष्ट्वा मुच्यते नात्र संशयः ॥ इति ब्रह्मतर्के । | अपि कृत्वा हरिं दृष्ट्वा मुच्यते नात्र संशयः ॥ इति ब्रह्मतर्के ।</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,707: | Line 4,579: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S14_V01" data-block-id="bhashya-BR_C05_S14_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S14_V01" data-block-id="bhashya-BR_C05_S14_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S14_V01_B01" data-verse="BR_C05_S14_V01" data-block-id="BR_C05_S14_V01_B01">अन्नाभिमानी ब्रह्मैव प्राणो वायुरुदाहृतः । | |||
अन्योन्यानुप्रविष्टौ तौ सर्वदैव सुसंस्थितौ ॥ | अन्योन्यानुप्रविष्टौ तौ सर्वदैव सुसंस्थितौ ॥ | ||
वायुं विना ब्रह्मणोऽपि शरीरं पूतिमेष्यति । | वायुं विना ब्रह्मणोऽपि शरीरं पूतिमेष्यति । | ||
| Line 6,722: | Line 4,591: | ||
प्रयोजनं कस्य भवेदिति तं प्रातृदोऽब्रवीत् । | प्रयोजनं कस्य भवेदिति तं प्रातृदोऽब्रवीत् । | ||
ब्रह्मा निवेशनीयः स्याद्वायुश्चास्य रतिप्रदः ॥ | ब्रह्मा निवेशनीयः स्याद्वायुश्चास्य रतिप्रदः ॥ | ||
अतः प्रयोजनं तुल्यमन्योन्यात्मप्रवेशनात् ॥ इति सन्धाने । | अतः प्रयोजनं तुल्यमन्योन्यात्मप्रवेशनात् ॥ इति सन्धाने ।</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,743: | Line 4,611: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S18_V01" data-block-id="bhashya-BR_C05_S18_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S18_V01" data-block-id="bhashya-BR_C05_S18_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S18_V01_B01" data-verse="BR_C05_S18_V01" data-block-id="BR_C05_S18_V01_B01">उत्थापनादुक्थनामा मोक्षे प्राप्यो यतोऽखिलैः । | |||
यजुश्चाथ क्षतात्त्राणात् क्षत्रं सम्यक्त्वकारणात् ॥ | यजुश्चाथ क्षतात्त्राणात् क्षत्रं सम्यक्त्वकारणात् ॥ | ||
सर्वेषां साम च प्रोक्तो वायुरेव जगत्पतिः ॥ इति च ॥ १३ ॥ | सर्वेषां साम च प्रोक्तो वायुरेव जगत्पतिः ॥ इति च ॥ १३ ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,761: | Line 4,625: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S19_V03" data-block-id="bhashya-BR_C05_S19_V03"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S19_V03" data-block-id="bhashya-BR_C05_S19_V03"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S19_V03_B01" data-verse="BR_C05_S19_V03" data-block-id="BR_C05_S19_V03_B01">ऋग्यजुःसामसंस्थो यो भगवान् पुरुषोत्तमः । | |||
स द्वितीयपदेनोक्तो गायत्र्याः प्रथमेन तु ॥ | स द्वितीयपदेनोक्तो गायत्र्याः प्रथमेन तु ॥ | ||
भूम्यन्तरिक्षस्वर्गस्थतृतीयेन समीरगः । | भूम्यन्तरिक्षस्वर्गस्थतृतीयेन समीरगः ।</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,773: | Line 4,633: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S19_V04" data-block-id="bhashya-BR_C05_S19_V04"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S19_V04" data-block-id="bhashya-BR_C05_S19_V04"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S19_V04_B01" data-verse="BR_C05_S19_V04" data-block-id="BR_C05_S19_V04_B01">चतुर्थपादो गायत्र्याः प्रणवः समुदीरितः ॥ | |||
तद्वाच्यो भगवान् सूर्यमंडलस्था तु या रमा । | तद्वाच्यो भगवान् सूर्यमंडलस्था तु या रमा । | ||
सत्वात्मिक्येव तत्संस्थो रज आख्यप्रधानतः ॥ | सत्वात्मिक्येव तत्संस्थो रज आख्यप्रधानतः ॥ | ||
| Line 6,786: | Line 4,643: | ||
अंशेनोपासनान्येषां फलमल्पं च योग्यतः ॥ | अंशेनोपासनान्येषां फलमल्पं च योग्यतः ॥ | ||
गायत्र्या न ह्ययोग्योऽपि द्विजो योग्योऽपि न क्वचित् । | गायत्र्या न ह्ययोग्योऽपि द्विजो योग्योऽपि न क्वचित् । | ||
ऋते विरिञ्चं तस्मात् तु तस्यैव ह्यखिलं फलम् ॥ | ऋते विरिञ्चं तस्मात् तु तस्यैव ह्यखिलं फलम् ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S19_V04_B01" data-verse="BR_C05_S19_V04" data-block-id="BR_C05_S19_V04_B01">यः परोरजास्तपति स तुरीयपदेन प्रणवेन पद्यते । तुरीयं पदं ददृश इव दृष्ट इव । तदधीनतेजःपुंजस्य सूर्यमंडलस्य दृष्टत्वात् ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S19_V04_B01" data-verse="BR_C05_S19_V04" data-block-id="BR_C05_S19_V04_B01">सूर्यमंडलगो विष्णुः सर्वेषां दृष्टवत् स्थितः । | |||
यस्मात् तदुत्थितं तेजोमंडलं दृश्यतेऽखिलैः ॥ इति त्रैविद्ये ।</div> | |||
यस्मात् तदुत्थितं तेजोमंडलं दृश्यतेऽखिलैः ॥ इति त्रैविद्ये । | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S19_V04_B01" data-verse="BR_C05_S19_V04" data-block-id="BR_C05_S19_V04_B01">सर्वं रजः सर्वां प्रकृतिम् ।</div> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S19_V04_B01" data-verse="BR_C05_S19_V04" data-block-id="BR_C05_S19_V04_B01">रंजनात् प्रकृतिः प्रोक्ता रज इत्येव वैदिकैः । | |||
तस्या अप्युत्तमो विष्णुर्यतोऽतः स परोरजाः ॥</div> | |||
तस्या अप्युत्तमो विष्णुर्यतोऽतः स परोरजाः ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 6,819: | Line 4,659: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S19_V05" data-block-id="bhashya-BR_C05_S19_V05"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S19_V05" data-block-id="bhashya-BR_C05_S19_V05"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S19_V05_B01" data-verse="BR_C05_S19_V05" data-block-id="BR_C05_S19_V05_B01">अभिमानिनी तु गायत्र्या मुख्या श्रीः परिकीर्तिता । | |||
ब्रह्माण्यमुख्याऽतो ज्ञेया सा तु ब्रह्माणमाश्रिता ॥ | ब्रह्माण्यमुख्याऽतो ज्ञेया सा तु ब्रह्माणमाश्रिता ॥ | ||
ब्रह्मा तु मुख्यगायत्री सा परोरज आश्रयेत् ॥ इति च । | ब्रह्मा तु मुख्यगायत्री सा परोरज आश्रयेत् ॥ इति च ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S19_V05_B01" data-verse="BR_C05_S19_V05" data-block-id="BR_C05_S19_V05_B01">तद्वा एतज्जगत्सत्ये प्रतिष्ठितम् । भूमिरन्तरिक्षं द्यौरित्यादिना प्रस्तुतत्वात् । | |||
तद्वा एतज्जगत्सर्वं चक्षुः सूर्याभिमानिनी । | तद्वा एतज्जगत्सर्वं चक्षुः सूर्याभिमानिनी । | ||
विराण्नामविशेषाख्ये सर्वदा सम्प्रतिष्ठितम् ॥ | विराण्नामविशेषाख्ये सर्वदा सम्प्रतिष्ठितम् ॥ | ||
| Line 6,845: | Line 4,678: | ||
यस्मा आह स विष्णुस्तां गायत्रीं जगदीश्वरः । | यस्मा आह स विष्णुस्तां गायत्रीं जगदीश्वरः । | ||
ब्रह्मणे तस्य सा प्राणान् सर्वदा पाति पुत्रवत् ॥ | ब्रह्मणे तस्य सा प्राणान् सर्वदा पाति पुत्रवत् ॥ | ||
ब्रह्मा हि पुत्रस्तस्यास्तु तत्पुत्रा इतरेऽखिलाः ॥ | ब्रह्मा हि पुत्रस्तस्यास्तु तत्पुत्रा इतरेऽखिलाः ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,852: | Line 4,684: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S19_V06" data-block-id="bhashya-BR_C05_S19_V06"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S19_V06" data-block-id="bhashya-BR_C05_S19_V06"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S19_V06_B01" data-verse="BR_C05_S19_V06" data-block-id="BR_C05_S19_V06_B01">तामाहुः परमां देवीं वृणीमह ऋगात्मिकाम् ॥ | |||
नैव सा प्रतिमा मुख्या गायत्री परमा स्मृता । | नैव सा प्रतिमा मुख्या गायत्री परमा स्मृता । | ||
गायत्रीमुख्यवेत्तारो योग्या ब्रह्मपदस्य ये ॥ | गायत्रीमुख्यवेत्तारो योग्या ब्रह्मपदस्य ये ॥ | ||
तेषां प्रतिग्रहाद्दोषो न कश्चन भविष्यति । | तेषां प्रतिग्रहाद्दोषो न कश्चन भविष्यति । | ||
न चैकपदविज्ञानफलायालं सुखानि च ॥ | न चैकपदविज्ञानफलायालं सुखानि च ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,866: | Line 4,694: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S19_V07" data-block-id="bhashya-BR_C05_S19_V07"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S19_V07" data-block-id="bhashya-BR_C05_S19_V07"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S19_V07_B01" data-verse="BR_C05_S19_V07" data-block-id="BR_C05_S19_V07_B01">विष्णोर्यदा भगवतो लोकान् वेदांश्च चेतनान् । | |||
विरिञ्चिजन्मन्यखिलान् प्रतिगृह्णन्ति कृत्स्नशः ॥ | विरिञ्चिजन्मन्यखिलान् प्रतिगृह्णन्ति कृत्स्नशः ॥ | ||
गायत्रीपदविज्ञानफलमात्रं तदा भवेत् । | गायत्रीपदविज्ञानफलमात्रं तदा भवेत् । | ||
| Line 6,884: | Line 4,709: | ||
गुणत्रयात्मिकां बाह्ये यतोऽतः स परोरजाः ॥ | गुणत्रयात्मिकां बाह्ये यतोऽतः स परोरजाः ॥ | ||
यतो न व्याप्यते सोऽसौ ब्रह्मणाऽपि कथञ्चन । | यतो न व्याप्यते सोऽसौ ब्रह्मणाऽपि कथञ्चन । | ||
अतः प्रतिग्रहो नास्य वासुदेवस्य विद्यते ॥ इति प्रकाशिकायाम् । | अतः प्रतिग्रहो नास्य वासुदेवस्य विद्यते ॥ इति प्रकाशिकायाम् ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S19_V07_B01" data-verse="BR_C05_S19_V07" data-block-id="BR_C05_S19_V07_B01">तावदेतावत् प्रतिगृह्णीयादिति तस्यैव सामस्त्येन ग्रहणार्थम् । एतावदेव मम हस्ते विद्यते इतिवत् । न ह्यन्यदेवतावत् प्रतिग्राह्यमस्ति ।</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 6,897: | Line 4,717: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S19_V08" data-block-id="bhashya-BR_C05_S19_V08"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S19_V08" data-block-id="bhashya-BR_C05_S19_V08"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S19_V08_B01" data-verse="BR_C05_S19_V08" data-block-id="BR_C05_S19_V08_B01">अष्टाक्षरत्वाद् गायत्र्याः प्रोक्ता सैकपदीति च । | |||
प्रणवेन सहैतास्तु गायत्र्याश्चतुरस्तदा ॥ | प्रणवेन सहैतास्तु गायत्र्याश्चतुरस्तदा ॥ | ||
अकाराद्यतिशान्तान्तः प्रणवोऽष्टाक्षरो यतः । | अकाराद्यतिशान्तान्तः प्रणवोऽष्टाक्षरो यतः । | ||
| Line 6,914: | Line 4,731: | ||
ब्रह्मणोपासितो दद्याद् गायत्र्याः पुरुषोत्तमः । | ब्रह्मणोपासितो दद्याद् गायत्र्याः पुरुषोत्तमः । | ||
अलेपं सर्वपापेभ्यो विशेषेण प्रतिग्रहात् ॥ | अलेपं सर्वपापेभ्यो विशेषेण प्रतिग्रहात् ॥ | ||
तद्योग्यां मुक्तिमन्येषां यथायोग्यमुपासितः । | तद्योग्यां मुक्तिमन्येषां यथायोग्यमुपासितः ।</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,925: | Line 4,741: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S19_V09" data-block-id="bhashya-BR_C05_S19_V09"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S19_V09" data-block-id="bhashya-BR_C05_S19_V09"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S19_V09_B01" data-verse="BR_C05_S19_V09" data-block-id="BR_C05_S19_V09_B01">वक्तव्यो भगवान् विष्णुर्गायत्र्या मुखसंस्थितः ॥ | |||
अग्निमंडलगो नित्यमग्निनामाऽग्रणीत्वतः । | अग्निमंडलगो नित्यमग्निनामाऽग्रणीत्वतः । | ||
गायत्र्यास्तु परिज्ञानं ज्ञाते मुख्यगते हरौ ॥ | गायत्र्यास्तु परिज्ञानं ज्ञाते मुख्यगते हरौ ॥ | ||
| Line 6,934: | Line 4,747: | ||
गायत्रीमुखगो विष्णुर्ज्ञेयः सर्वात्मना ततः ॥ | गायत्रीमुखगो विष्णुर्ज्ञेयः सर्वात्मना ततः ॥ | ||
संहर्ता सर्वदोषाणामग्निस्थः सर्वदाहकः । | संहर्ता सर्वदोषाणामग्निस्थः सर्वदाहकः । | ||
नित्यानन्दोऽग्निवर्णश्च रामः परशुभृत् सदा ॥ इति गायत्रीसंहितायाम् ॥ | नित्यानन्दोऽग्निवर्णश्च रामः परशुभृत् सदा ॥ इति गायत्रीसंहितायाम् ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,943: | Line 4,755: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S20_V01" data-block-id="bhashya-BR_C05_S20_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S20_V01" data-block-id="bhashya-BR_C05_S20_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S20_V01_B01" data-verse="BR_C05_S20_V01" data-block-id="BR_C05_S20_V01_B01">सूर्यमंडलनाम्ना तु पात्रेण स्वमुखं हरिः । | |||
पिधायैव जगत्सर्वं पश्यत्यमितविक्रमः ॥ | पिधायैव जगत्सर्वं पश्यत्यमितविक्रमः ॥ | ||
उदकं पीयते तेन तमसस्त्रायते जगत् । | उदकं पीयते तेन तमसस्त्रायते जगत् । | ||
यतोऽतः पात्रमुद्दिष्टं विद्वद्भिः सूर्यमंडलम् ॥ | यतोऽतः पात्रमुद्दिष्टं विद्वद्भिः सूर्यमंडलम् ॥ | ||
पूषा पूर्णत्वतो विष्णुर्दृष्टये विष्णुधर्मिणः । | पूषा पूर्णत्वतो विष्णुर्दृष्टये विष्णुधर्मिणः । | ||
स्वमुखं प्रकाशयेदेकं नान्यथा तु कथञ्चन ॥ | स्वमुखं प्रकाशयेदेकं नान्यथा तु कथञ्चन ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,958: | Line 4,766: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S20_V02" data-block-id="bhashya-BR_C05_S20_V02"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S20_V02" data-block-id="bhashya-BR_C05_S20_V02"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S20_V02_B01" data-verse="BR_C05_S20_V02" data-block-id="BR_C05_S20_V02_B01">नान्यो यत्तादृशो ज्ञाता तस्मादेकऋषिर्हरिः । | |||
यमो नियमानात् प्रोक्तः सूर्य ऊरीकृतेरयम् ॥ | यमो नियमानात् प्रोक्तः सूर्य ऊरीकृतेरयम् ॥ | ||
ज्ञेयः प्रजापतेरेव प्राजापत्यस्ततः स्मृतः । | ज्ञेयः प्रजापतेरेव प्राजापत्यस्ततः स्मृतः ।</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,970: | Line 4,774: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S20_V03" data-block-id="bhashya-BR_C05_S20_V03"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S20_V03" data-block-id="bhashya-BR_C05_S20_V03"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S20_V03_B01" data-verse="BR_C05_S20_V03" data-block-id="BR_C05_S20_V03_B01">प्राणे स्थितो यः पुरुषः सोऽसावहमिति स्मृतः ॥ | |||
अहेयत्वादसुत्वाच्च मेयत्वाच्चास्मिनामकः ॥</div> | |||
अहेयत्वादसुत्वाच्च मेयत्वाच्चास्मिनामकः ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 6,981: | Line 4,781: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S20_V04" data-block-id="bhashya-BR_C05_S20_V04"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S20_V04" data-block-id="bhashya-BR_C05_S20_V04"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S20_V04_B01" data-verse="BR_C05_S20_V04" data-block-id="BR_C05_S20_V04_B01">अदोषत्वाद् अ इत्युक्तो वायुस्तन्निलयो यतः ॥ | |||
अनिलं तत एवासावमृतं चेति कीर्त्यते । | अनिलं तत एवासावमृतं चेति कीर्त्यते । | ||
तदाश्रयोऽपि ह्यमृतः किमु साक्षात्स्वयं हरिः ॥ | तदाश्रयोऽपि ह्यमृतः किमु साक्षात्स्वयं हरिः ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,993: | Line 4,789: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S20_V05" data-block-id="bhashya-BR_C05_S20_V05"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S20_V05" data-block-id="bhashya-BR_C05_S20_V05"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S20_V05_B01" data-verse="BR_C05_S20_V05" data-block-id="BR_C05_S20_V05_B01">क्रतुश्च ज्ञानरूपत्वात् स एव हि जनार्दनः ।</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 7,007: | Line 4,799: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S20_V06" data-block-id="bhashya-BR_C05_S20_V06"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S20_V06" data-block-id="bhashya-BR_C05_S20_V06"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S20_V06_B01" data-verse="BR_C05_S20_V06" data-block-id="BR_C05_S20_V06_B01">सोऽग्निरंगप्रणेतृत्वात् विश्वज्ञानविदां वरः ॥ इति च । | |||
जुहुराणं अल्पं कुर्वत् । न वा अहमिमं जानातीतिवत् । सर्वत्राप्यहंशब्दोऽहेयत्ववाच्येव ॥</div> | |||
जुहुराणं अल्पं कुर्वत् । न वा अहमिमं जानातीतिवत् । सर्वत्राप्यहंशब्दोऽहेयत्ववाच्येव ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 7,052: | Line 4,840: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C06_S01_V14" data-block-id="bhashya-BR_C06_S01_V14"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C06_S01_V14" data-block-id="bhashya-BR_C06_S01_V14"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C06_S01_V14_B01" data-verse="BR_C06_S01_V14" data-block-id="BR_C06_S01_V14_B01">अहं श्रेयोविवादं तु येन कृत्वाऽखिलाः सुराः । | |||
असमर्थाः स्वरक्षायां स वायुः सुरनायकः ॥ | असमर्थाः स्वरक्षायां स वायुः सुरनायकः ॥ | ||
विवदन्तोऽखिला देवा ययुर्नारायणं प्रभुम् । | विवदन्तोऽखिला देवा ययुर्नारायणं प्रभुम् । | ||
| Line 7,068: | Line 4,853: | ||
प्राणं विना न च ब्रह्मा तं विना प्राण एव च ॥ | प्राणं विना न च ब्रह्मा तं विना प्राण एव च ॥ | ||
अन्योन्यापाश्रयाच्छक्तौ स्थातुमन्ये कुतस्ततः । | अन्योन्यापाश्रयाच्छक्तौ स्थातुमन्ये कुतस्ततः । | ||
तस्मात् प्राणो वरो देवेष्विति सर्वेऽपि मेनिरे ॥ इति पवमाने ॥ | तस्मात् प्राणो वरो देवेष्विति सर्वेऽपि मेनिरे ॥ इति पवमाने ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 7,109: | Line 4,893: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C06_S02_V15" data-block-id="bhashya-BR_C06_S02_V15"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C06_S02_V15" data-block-id="bhashya-BR_C06_S02_V15"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C06_S02_V15_B01" data-verse="BR_C06_S02_V15" data-block-id="BR_C06_S02_V15_B01">द्युपर्जन्यधरापुंस्त्रीसंस्थितं पञ्चरूपिणम् । | |||
नारायणं वासुदेवं तथा संकर्षणं प्रभुम् ॥ | नारायणं वासुदेवं तथा संकर्षणं प्रभुम् ॥ | ||
प्रद्युम्नं चानिरुद्धं च क्रमाद् ध्यायंस्तु सर्वदा । | प्रद्युम्नं चानिरुद्धं च क्रमाद् ध्यायंस्तु सर्वदा । | ||
पञ्चाग्निविन्नाम भवेत् स याति परमं पदम् ॥ | पञ्चाग्निविन्नाम भवेत् स याति परमं पदम् ॥ | ||
नास्य संसर्गदोषोऽपि कदाचन भविष्यति ॥ इति त्रैविद्ये ॥ | नास्य संसर्गदोषोऽपि कदाचन भविष्यति ॥ इति त्रैविद्ये ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C06_S02_V15_B01" data-verse="BR_C06_S02_V15" data-block-id="BR_C06_S02_V15_B01">यथोपनिषदं जातो योग्यः स्वर्गापवर्गयोः । | |||
भवेद्यदि मनः पित्रोर्विष्णोर्नान्यत्र गच्छति ॥ | भवेद्यदि मनः पित्रोर्विष्णोर्नान्यत्र गच्छति ॥ | ||
न कुर्याद्यदि कर्मैतन्मनः पित्रोस्तु विष्णुगम् । | न कुर्याद्यदि कर्मैतन्मनः पित्रोस्तु विष्णुगम् । | ||
दृष्टसामर्थ्यहीनश्च मोक्षयोग्यः स्थिरं यदि ॥ | दृष्टसामर्थ्यहीनश्च मोक्षयोग्यः स्थिरं यदि ॥ | ||
दृष्टसामर्थ्यवांश्च स्यादाज्ञाद्यैः कारणैः क्वचित् । | दृष्टसामर्थ्यवांश्च स्यादाज्ञाद्यैः कारणैः क्वचित् । | ||
विशेषकारणाभावे यथोक्तं नान्यथा भवेत् ॥ इति च । | विशेषकारणाभावे यथोक्तं नान्यथा भवेत् ॥ इति च ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C06_S02_V15_B01" data-verse="BR_C06_S02_V15" data-block-id="BR_C06_S02_V15_B01">नारायणो द्युशब्दोक्तः सर्वदा द्युतिहेतुतः । | |||
वासुदेवस्तु पर्जन्यः परं स जनयेद्यतः ॥ | वासुदेवस्तु पर्जन्यः परं स जनयेद्यतः ॥ | ||
संकर्षणस्तु पृथिवी प्रथितत्वात् सदैव हि । | संकर्षणस्तु पृथिवी प्रथितत्वात् सदैव हि । | ||
| Line 7,147: | Line 4,920: | ||
आदित्यो रश्मिरित्याद्याः शब्दाश्चैवमवस्थिताः । | आदित्यो रश्मिरित्याद्याः शब्दाश्चैवमवस्थिताः । | ||
एकैकस्मिन् पञ्चभेदा अर्चिरादिविभागतः ॥ | एकैकस्मिन् पञ्चभेदा अर्चिरादिविभागतः ॥ | ||
नारायणादिभेदेन तथैव प्रतिपादिताः ॥ इति प्रवृत्ते । | नारायणादिभेदेन तथैव प्रतिपादिताः ॥ इति प्रवृत्ते ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C06_S02_V15_B01" data-verse="BR_C06_S02_V15" data-block-id="BR_C06_S02_V15_B01">धूत्काराद् धूम उद्दिष्टः शत्रूणां पुरुषोत्तमः । | |||
अर्चिरर्च्यतमत्वाच्च स्वांगोऽङ्गार उदीर्यते ॥ | अर्चिरर्च्यतमत्वाच्च स्वांगोऽङ्गार उदीर्यते ॥ | ||
अंगित्वेनांगरूपेण यत एको व्यवस्थितः ॥ इति त्रैविद्ये । | अंगित्वेनांगरूपेण यत एको व्यवस्थितः ॥ इति त्रैविद्ये ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C06_S02_V15_B01" data-verse="BR_C06_S02_V15" data-block-id="BR_C06_S02_V15_B01">नीचादप्युत्तमा ज्ञानं शृणुयुर्लीलया क्वचित् । | |||
श्रोतृवक्तृविभेदोऽयं नाधिक्यज्ञापकस्ततः ॥ | श्रोतृवक्तृविभेदोऽयं नाधिक्यज्ञापकस्ततः ॥ | ||
यस्याधिक्यं तु वेदोक्तं पञ्चरात्रेऽथवा भवेत् । | यस्याधिक्यं तु वेदोक्तं पञ्चरात्रेऽथवा भवेत् । | ||
इतिहासपुराणे वा सोऽधिको नेतरः क्वचित् ॥ इति ब्रह्मतर्के । | इतिहासपुराणे वा सोऽधिको नेतरः क्वचित् ॥ इति ब्रह्मतर्के ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C06_S02_V15_B01" data-verse="BR_C06_S02_V15" data-block-id="BR_C06_S02_V15_B01">आदानादादित्यः । | |||
रमणाच्छासनाच्च रश्मयः । | रमणाच्छासनाच्च रश्मयः । | ||
अहीनत्वादहः । | अहीनत्वादहः । | ||
| Line 7,180: | Line 4,941: | ||
अवान्तरमादिशतीत्यवान्तरदिशः । रतिकरत्वात् रात्रिः । | अवान्तरमादिशतीत्यवान्तरदिशः । रतिकरत्वात् रात्रिः । | ||
वचनात् वाक् । प्रणयनात् प्राणः । जहाति गमयतीति जिह्वा । चष्ट इति चक्षुः । शृणोतीति श्रोत्रम् । उपस्थितत्वादुपस्थः । | वचनात् वाक् । प्रणयनात् प्राणः । जहाति गमयतीति जिह्वा । चष्ट इति चक्षुः । शृणोतीति श्रोत्रम् । उपस्थितत्वादुपस्थः । | ||
यापयति नयति चेति योनिः । अभिनन्दयतीत्यभिनन्दः । उपमंत्रणमन्तःकरणं च स एव करोति । | यापयति नयति चेति योनिः । अभिनन्दयतीत्यभिनन्दः । उपमंत्रणमन्तःकरणं च स एव करोति ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C06_S02_V15_B01" data-verse="BR_C06_S02_V15" data-block-id="BR_C06_S02_V15_B01">तदधीनं यतः सर्वं सर्वशब्दैस्ततो हरिः । | |||
मुख्याभिधेयस्त्वन्यानि तत्संगादुपचारतः ॥ इति ब्रह्मतर्के ।</div> | |||
मुख्याभिधेयस्त्वन्यानि तत्संगादुपचारतः ॥ इति ब्रह्मतर्के । | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C06_S02_V15_B01" data-verse="BR_C06_S02_V15" data-block-id="BR_C06_S02_V15_B01">तदधीनत्वादर्थवत् इति भगवद्वचनम् । समाकर्षात् इति च ।</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 7,308: | Line 5,060: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C06_S05_V04" data-block-id="bhashya-BR_C06_S05_V04"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C06_S05_V04" data-block-id="bhashya-BR_C06_S05_V04"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C06_S05_V04_B01" data-verse="BR_C06_S05_V04" data-block-id="BR_C06_S05_V04_B01">पञ्चाग्निविद्यया चैव तथैव प्राणविद्यया । | |||
प्रजातिकर्मणा चैव तथा ज्ञानप्रदानतः ॥ | प्रजातिकर्मणा चैव तथा ज्ञानप्रदानतः ॥ | ||
आचार्यवंशविज्ञानाद्यः पूज्यः पुरुषोत्तमः । | आचार्यवंशविज्ञानाद्यः पूज्यः पुरुषोत्तमः । | ||
सर्वान्तर्यामिको नित्यो नमस्तस्मै परात्मने ॥ इति सद्भावे । | सर्वान्तर्यामिको नित्यो नमस्तस्मै परात्मने ॥ इति सद्भावे ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C06_S05_V04_B01" data-verse="BR_C06_S05_V04" data-block-id="BR_C06_S05_V04_B01">नित्यानन्दमनौपमं परमजं सर्वत्रगं सुस्थिरं सर्वज्ञं प्रतिबोधमात्रममलं पूर्णं गुणैरच्युतैः । | |||
विश्वोत्पत्तिलयस्थितिप्रमितिसन्मोक्षे परं कारणं प्रेष्ठं मे सततं प्रियात् प्रियतमं नित्यं सदोपास्महे ॥</div> | |||
विश्वोत्पत्तिलयस्थितिप्रमितिसन्मोक्षे परं कारणं प्रेष्ठं मे सततं प्रियात् प्रियतमं नित्यं सदोपास्महे ॥ | |||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C06_S05_V04_B01" data-verse="BR_C06_S05_V04" data-block-id="BR_C06_S05_V04_B01">यस्य त्रीण्युदितानि वेदवचने रूपाणि दिव्यान्यलं | |||
बट् तद्दर्शनमित्थमेव निहितं देवस्य भर्गो महत् । | बट् तद्दर्शनमित्थमेव निहितं देवस्य भर्गो महत् । | ||
वायो रामवचोनयं प्रथमकं पृक्षो द्वितीयं वपुर्मध्वो | वायो रामवचोनयं प्रथमकं पृक्षो द्वितीयं वपुर्मध्वो | ||
यत्तु तृतीयकं कृतमिदं भाष्यं हि तेन प्रभौ ॥ | यत्तु तृतीयकं कृतमिदं भाष्यं हि तेन प्रभौ ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C06_S05_V04_B01" data-verse="BR_C06_S05_V04" data-block-id="BR_C06_S05_V04_B01">हनुशब्दो ज्ञानवाची हनुमान् मतिशब्दितः । | |||
रामस्य स्वृतरूपस्य वाचस्तेनानयन्त हि ॥ | रामस्य स्वृतरूपस्य वाचस्तेनानयन्त हि ॥ | ||
भृतमो भीम इत्युक्तो वाचो मा मातरः स्मृतः । | भृतमो भीम इत्युक्तो वाचो मा मातरः स्मृतः । | ||
| Line 7,343: | Line 5,080: | ||
मध्वित्यानन्द उद्दिष्टो वेति तीर्थमुदाहृतम् ॥ | मध्वित्यानन्द उद्दिष्टो वेति तीर्थमुदाहृतम् ॥ | ||
मध्व आनन्दतीर्थः स्यात् तृतीया मारुतीतनुः । | मध्व आनन्दतीर्थः स्यात् तृतीया मारुतीतनुः । | ||
इति सूक्तगतं रूपत्रयमेतन्महात्मनः ॥ यो वेद वेदवित् स स्यात् तत्त्ववित् तत्प्रसादतः ॥ इति च | इति सूक्तगतं रूपत्रयमेतन्महात्मनः ॥ यो वेद वेदवित् स स्यात् तत्त्ववित् तत्प्रसादतः ॥ इति च</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C06_S05_V04_B01" data-verse="BR_C06_S05_V04" data-block-id="BR_C06_S05_V04_B01">साधको रामवाक्यानां तत्समीपगतः सदा । | |||
हनुमान् प्रथमो ज्ञेयो भीमस्तु बहुभुक् पितोः ॥ | हनुमान् प्रथमो ज्ञेयो भीमस्तु बहुभुक् पितोः ॥ | ||
पृतनाक्षयकारी च द्वितीयस्तु तृतीयकः । | पृतनाक्षयकारी च द्वितीयस्तु तृतीयकः । | ||
| Line 7,362: | Line 5,095: | ||
त्रेतायां द्वापरे चैव कलौ चैते क्रमात् त्रयः ॥ | त्रेतायां द्वापरे चैव कलौ चैते क्रमात् त्रयः ॥ | ||
येषां हि परमो विष्णुर्नेता सर्वेश्वरेश्वरः । | येषां हि परमो विष्णुर्नेता सर्वेश्वरेश्वरः । | ||
स्वयं तु ब्रह्मसंज्ञोऽसौ परस्मै ब्रह्मणे नमः॥ इति च ॥ | स्वयं तु ब्रह्मसंज्ञोऽसौ परस्मै ब्रह्मणे नमः॥ इति च ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C06_S05_V04_B01" data-verse="BR_C06_S05_V04" data-block-id="BR_C06_S05_V04_B01">पूर्णानन्दगुणोदारधाम्ने नित्याय वेधसे । | |||
अमन्दानन्दसांद्राय प्रेयसे विष्णवे नमः ॥ | अमन्दानन्दसांद्राय प्रेयसे विष्णवे नमः ॥ | ||
इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये अष्टमोऽध्यायः ॥ | इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये अष्टमोऽध्यायः ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||