Katha: Difference between revisions

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S01_I01" data-verse="KKN_C01_S01" data-block-id="KKN_C01_S01_I01">नमो भगवते तस्मै सर्वतः परमाय ते ।

सर्वप्राणिहृदिस्थाय वामनाय नमो नमः ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S01_V03_B01" data-verse="KKN_C01_S01_V03" data-block-id="KKN_C01_S01_V03_B01">अग्नौ विष्णुं सदा ध्यायंस्त्रिशोऽग्निं नाचिकेतकम् ।

उवाच पुत्रस्तं बालस्तं शशाप पिता स्वयम् ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S01_V06_B01" data-verse="KKN_C01_S01_V06" data-block-id="KKN_C01_S01_V06_B01">स जगाम यमं बालो ब्रह्मचारी यमस्य तु ।

आगते तु यमे प्राह यमं सोदकमाहर ॥ ४-६ ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S01_V08_B01" data-verse="KKN_C01_S01_V08" data-block-id="KKN_C01_S01_V08_B01">इत्युक्तस्स यमस्तं तु सम्पूज्यादाद् वरत्रयम् ॥ ७-८ ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S01_V10_B01" data-verse="KKN_C01_S01_V10" data-block-id="KKN_C01_S01_V10_B01">सौमनस्यं पितुश्चैव नाचिकेताग्निगं हरिम् ॥

मुक्ते स्थितञ्च तं विष्णुमिति प्रादात् वरत्रयम् ॥ इति गतिसारे ॥ ९-१० ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S01_V12_B01" data-verse="KKN_C01_S01_V12" data-block-id="KKN_C01_S01_V12_B01">अग्र्यत्वादग्निनामासौ नाचिकेताग्निगो हरिः ॥ ११-१२ ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S01_V13_B01" data-verse="KKN_C01_S01_V13" data-block-id="KKN_C01_S01_V13_B01">लोको विष्णोरनन्तस्य तज्ज्ञानान्नित्य आप्यते ॥

प्रतिष्ठा सर्वलोकस्य स विष्णुस्सर्वहृद्गतः ॥ १३ ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S01_V14_B01" data-verse="KKN_C01_S01_V14" data-block-id="KKN_C01_S01_V14_B01">स एव सर्वलोकादिस्तं ज्ञात्वा मुच्यते ध्रुवम् ॥ इति च ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S01_V14_B01" data-verse="KKN_C01_S01_V14" data-block-id="KKN_C01_S01_V14_B01">या इष्टका या इष्टकादेवताः ।</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S01_V14_B01" data-verse="KKN_C01_S01_V14" data-block-id="KKN_C01_S01_V14_B01">इष्टकादेवतां विष्णुं षष्ठ्युत्तरशतत्रिकम् ।

यथावदेव विज्ञाय मुच्यते कर्मबन्धनात् ॥ इति च ॥ १४ ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S01_V16_B01" data-verse="KKN_C01_S01_V16" data-block-id="KKN_C01_S01_V16_B01">त्रिभिरेत्य सन्धिं वेदैरविरुद्धः । वेदोक्तप्रकारेण भगवत्तत्वादिकं जानन्नित्यर्थः । त्रिकर्मकृत् यज्ञदानतपःकर्ता । यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् इति वचनात् ।</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S01_V17_B01" data-verse="KKN_C01_S01_V17" data-block-id="KKN_C01_S01_V17_B01">त्रयमेतत् या इष्टका इत्यादि ।</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S01_V17_B01" data-verse="KKN_C01_S01_V17" data-block-id="KKN_C01_S01_V17_B01">ब्रह्मेति वेद उद्दिष्टस्तस्माद् व्यक्तो यतो हरिः ।

ब्रह्मजस्तेन कथितस्स एव ज्ञोऽखिलज्ञतः ॥ इति नामनिरुक्ते ।</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S01_V17_B01" data-verse="KKN_C01_S01_V17" data-block-id="KKN_C01_S01_V17_B01">अनेकरूपां सुवर्णमयीम् ।

बहुरूपं च पुरटं कार्तस्वरमितीर्यते इत्यभिधानात् ।</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S01_V17_B01" data-verse="KKN_C01_S01_V17" data-block-id="KKN_C01_S01_V17_B01">यमोऽनुवादसन्तुष्टो वह्नेस्तन्नामतामपि ।

शृङ्कां स्वर्णमयीं चैव कण्ठमालामदाद् विभुः ॥ इति पाद्मे ।</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S01_V17_B01" data-verse="KKN_C01_S01_V17" data-block-id="KKN_C01_S01_V17_B01">लोकादिः प्रतिष्ठा ब्रह्मजज्ञो अनन्तलोकाप्तिरित्यादिविशेषणैश्च भगवानेव । स्तोममहदुरुगायं प्रतिष्ठामिति परामर्शाच्च । भगवतो ह्युरुगायत्वं प्रसिद्धम् । गुहानिहितत्वं च तस्यैव विशेषतः प्रसिद्धम् । न चाग्निपरिज्ञानमात्रेणानन्तलोकाप्तिर्भगवज्ज्ञानं विना । तद्वा एतदक्षरं गार्ग्यविदित्वाऽस्मिं ल्लोके जुहोति यजते तपस्तप्यते बहूनि वर्षसहस्राण्यन्तवदेवास्य तद्भवति इत्यादिश्रुतेः ।

न च मुख्ये सत्यमुख्यार्थो युज्यते ।</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S01_V19_B01" data-verse="KKN_C01_S01_V19" data-block-id="KKN_C01_S01_V19_B01">प्रेते मुक्ते मनुष्ये नियामकत्वेन भगवानस्तीति ज्ञानिनो वदन्ति । नास्तीत्यज्ञाः । तस्य नियामकस्य स्वरूपं यथावदहं विद्याम् ।</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S01_V19_B01" data-verse="KKN_C01_S01_V19" data-block-id="KKN_C01_S01_V19_B01">अस्य विस्रंसमानस्य शरीरस्थस्य देहिनः ।

देहाद्विशेषेण मोचनं नाम मुक्तिरेव । मुक्तेरपि मरणात्मकत्वात् मरणमित्यपि भवति । स्थूलदेहपरित्यागस्तु विस्रंसमानस्येत्यनेनैवोक्तो भवति ।</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S01_V19_B01" data-verse="KKN_C01_S01_V19" data-block-id="KKN_C01_S01_V19_B01">अग्निस्थं परमात्मानं सामान्याज्जानतोऽपि तु ।

सुखाधिक्यं भवेन्मुक्तौ तस्मात् तत्पृथगीरितम् ॥ इति तत्त्वसारे ।</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S01_V19_B01" data-verse="KKN_C01_S01_V19" data-block-id="KKN_C01_S01_V19_B01">स्थाणुमन्येऽनुसयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम् इत्युक्त्वा य एषु सुप्तेषु जागर्ति कामं कामं पुरुषो निर्ममाणः इति वचनाच्च जीवेषु स्थितो भगवान् पृच्छ्यत इति सिद्धम् । मृतजीवे स्थितो मुक्तजीवे स्थितश्चोभयात्मको भगवान् विवक्षित इत्येतस्माच्चाविरोधः ।</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S01_V19_B01" data-verse="KKN_C01_S01_V19" data-block-id="KKN_C01_S01_V19_B01">गुह्यं तत्परमं ब्रह्म म्रियमाणं शरीरिणम् ।

सम्प्राप्तमपि जीवेषु जागर्ति स्वपितेष्वपि ॥ इति ब्रह्माण्डे ।</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S01_V20_B01" data-verse="KKN_C01_S01_V20" data-block-id="KKN_C01_S01_V20_B01">धारकत्वात् धर्मो भगवान् ।</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S01_V24_B01" data-verse="KKN_C01_S01_V24" data-block-id="KKN_C01_S01_V24_B01">मरणे स्थितं भगवन्तं मानुप्राक्षीः ।</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S01_V28_B01" data-verse="KKN_C01_S01_V28" data-block-id="KKN_C01_S01_V28_B01">महति साम्पराये मुक्तौ ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S02_V03_B01" data-verse="KKN_C01_S02_V03" data-block-id="KKN_C01_S02_V03_B01">शृङ्कां शृङ्कलाम् ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S02_V08_B01" data-verse="KKN_C01_S02_V08" data-block-id="KKN_C01_S02_V08_B01">अन्यो भगवानन्योऽहमित्यजानन्ननन्यः । तेन प्रोक्ते गतिर्ज्ञानं नास्ति । प्रोक्ताऽन्येनैव सुज्ञानाय प्रेष्ठ इति वाक्यशेषात् ।</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S02_V08_B01" data-verse="KKN_C01_S02_V08" data-block-id="KKN_C01_S02_V08_B01">जीवानां चैव विष्णोश्च यो न वेत्ति भिदां पुमान् ।

तदनुव्रताश्च ये केचित्तेषां ज्ञानं न जायते ॥ इति ब्रह्मवैवर्ते ।</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S02_V10_B01" data-verse="KKN_C01_S02_V10" data-block-id="KKN_C01_S02_V10_B01">आख्यं विष्ण्वाख्यं नित्यं शेवधिरिति जानामि । नित्यमाख्यविष्णुविषयैः द्रव्यैर्मन आदिभिः । आख्यनित्यविषयैर्विष्ण्वाख्यनित्यविषयैः द्रव्यैः । नित्यं भगवन्तं प्राप्तवानस्मि । ध्रुवो भगवान् । अध्रुवैस्तद्भक्तिवर्जितैर्न प्राप्यते ॥ १० ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S02_V11_B01" data-verse="KKN_C01_S02_V11" data-block-id="KKN_C01_S02_V11_B01">क्रतोरानन्त्यहेतुम् । स्तोमैरपि सर्वात्मना प्राप्तुमशक्यम् । स्तोमेभ्योऽपि महान्तम् । उरुगायमित्युक्तत्वाच्च न जीवविषयोऽयं प्रश्नः ।</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S02_V11_B01" data-verse="KKN_C01_S02_V11" data-block-id="KKN_C01_S02_V11_B01">शरो ह्यात्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते । शरवत् तन्मयो भवेत् ।

इत्यादौ सर्वत्र भेदस्यैवोक्तेश्च न जीवाभेदः ।</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S02_V11_B01" data-verse="KKN_C01_S02_V11" data-block-id="KKN_C01_S02_V11_B01">नाचिकेतं शकेमसीत्युक्तत्वाच्च नाचिकेताग्निस्थो भगवानेवात्रोच्यत इति सिद्धम् । उरुगायं दृष्ट्वा कामस्याप्तिमत्यस्राक्षीः । न च मृत्वा यमं प्राप्तस्य नचिकेतसो मृतोऽस्ति न वेति संशयो युज्यते ॥ ११ ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S02_V12_B01" data-verse="KKN_C01_S02_V12" data-block-id="KKN_C01_S02_V12_B01">गह्वरे मुक्तजीवे स्थितम् ॥ १२ ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S02_V13_B01" data-verse="KKN_C01_S02_V13" data-block-id="KKN_C01_S02_V13_B01">प्रवृह्य जीवात् पृथक्कृत्य ।</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S02_V13_B01" data-verse="KKN_C01_S02_V13" data-block-id="KKN_C01_S02_V13_B01">मुक्तजीवे स्थितं विष्णुं विदित्वा जीवतः पृथक् ।

मोदते मोदनीयं तं प्राप्य मुक्तस्सदैव च ॥ इति महावाराहे ।</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S02_V17_B01" data-verse="KKN_C01_S02_V17" data-block-id="KKN_C01_S02_V17_B01">एतद्ध्येवाक्षरं ब्रह्म विष्ण्वाख्यं परमव्ययम् ।

सर्वस्यालम्बनं ज्ञात्वा मुच्यते नात्र संशयः ॥ इति च ॥ १७ ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S02_V18_B01" data-verse="KKN_C01_S02_V18" data-block-id="KKN_C01_S02_V18_B01">देहोत्पत्तिविनाशाख्यौ ज्ञानिनोऽप्युद्भवाभवौ ।

अजो नित्योऽविकारश्च जीवः पुरमणन्नपि ॥ इति च ।</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S02_V18_B01" data-verse="KKN_C01_S02_V18" data-block-id="KKN_C01_S02_V18_B01">अयं भगवान् कुतोऽपि न बभूव यस्मादतस्तद्वेत्तापि विपश्चिन्न जायते न म्रियते च । यतः कश्चिज्जीवः स्वतो न बभूव । देहसम्बन्धाद्धि जायते । विपश्चितस्तु देहसम्बन्धाभावान्न जायते न म्रियते च ॥ १८ ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S02_V19_B01" data-verse="KKN_C01_S02_V19" data-block-id="KKN_C01_S02_V19_B01">जीवस्यापि स्वतो मरणाभावादुभौ तौ न विजानीतः ।</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S02_V20_B01" data-verse="KKN_C01_S02_V20" data-block-id="KKN_C01_S02_V20_B01">एवं नित्यस्य जन्तोर्गुहायां निहितः । ए विष्णौ क्रतुर्यस्य सोऽक्रतुस्तन्निश्चयः । आत्मनः सकाशान्महिमानं महामानम् ।</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S02_V20_B01" data-verse="KKN_C01_S02_V20" data-block-id="KKN_C01_S02_V20_B01">जीवाद् गुणपरीमाणं यस्माद्विष्णोर्महत्तरम् ।

तस्माज्जीवात् स महिमा विष्णुरित्युच्यते श्रुतौ ॥ इति च ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S02_V21_B01" data-verse="KKN_C01_S02_V21" data-block-id="KKN_C01_S02_V21_B01">ऐश्वर्यादेव आसीनो दूरं व्रजति इत्यादि ।</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S02_V21_B01" data-verse="KKN_C01_S02_V21" data-block-id="KKN_C01_S02_V21_B01">आसीनो दूरं व्रजति शयानो याति सर्वतः ।

ऐश्वर्याद् भगवान् विष्णुर्विरुद्धं घटयत्यसौ ॥ इति च ॥ २१ ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S03_V01_B01" data-verse="KKN_C01_S03_V01" data-block-id="KKN_C01_S03_V01_B01">आत्मान्तरात्मेति विभुरेक एव द्विधा स्थितः ।

आतपः पापिनां नित्यं ... ... ।</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S03_V02_B01" data-verse="KKN_C01_S03_V02" data-block-id="KKN_C01_S03_V02_B01">.... ... मर्यादा विष्णुयाजिनाम् ॥

संसारस्य च पारस्थस्स विष्णुर्द्विस्वरूपकः ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S03_V11_B01" data-verse="KKN_C01_S03_V11" data-block-id="KKN_C01_S03_V11_B01">देवेभ्य इन्द्रियात्मभ्यो ज्यायांसोऽर्थाभिमानिनः ।

कश्चित् कुतश्चिच्छ्रेष्ठस्तु नास्तीति किमु सा कथा॥ १०-१२ ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S03_V13_B01" data-verse="KKN_C01_S03_V13" data-block-id="KKN_C01_S03_V13_B01">तस्माद्वागात्मिका देवीरुमाद्यास्तु शिवादिषु ।

स्वभार्यायाः परत्वं सिद्धमिति महतः परमित्येवोक्तम् ॥ १३ ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S01_V01_B01" data-verse="KKN_C02_S01_V01" data-block-id="KKN_C02_S01_V01_B01">तृणु कात्करणे इति धातुः ॥ १ ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S01_V03_B01" data-verse="KKN_C02_S01_V03" data-block-id="KKN_C02_S01_V03_B01">इदं गुह्यं ब्रह्म प्रवक्ष्यामि । यथा मरणं प्राप्य जीवो भवति तच्च प्रवक्ष्यामि जीवेश्वरभेदज्ञापनाय । यः कर्मफलभोक्ता सुप्त्यादिमान् स जीवः । यः प्रलयादिषु जीवेषु सुप्तेषु जागर्ति स विष्णुः परं ब्रह्मेत्यर्थः । न हि जीवस्य योन्यादिगमनं ब्रह्म । जीवाद्भेदेन ज्ञातं हि ब्रह्म यथावज्ज्ञातं भवति ।</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S01_V05_B01" data-verse="KKN_C02_S01_V05" data-block-id="KKN_C02_S01_V05_B01">जीवस्यान्तिके । न हि स्वस्य स्वयं जीवोऽन्तिके भवति । वस्त्वन्तरस्य हि दूरत्वमन्तिकत्वं वा ॥ ५ ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S01_V06_B01" data-verse="KKN_C02_S01_V06" data-block-id="KKN_C02_S01_V06_B01">अम्नामभ्यश्च भूतेभ्यस्तपोनाम्नः शिवादपि ।

यः पश्यति सदा विष्णुस्स एष हृदि संस्थितः ॥ इति च ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S01_V06_B01" data-verse="KKN_C02_S01_V06" data-block-id="KKN_C02_S01_V06_B01">यथा मुखादिन्द्रश्चाग्निश्चेत्यादिना जाता एवेन्द्रादयः कश्यपात् पुनर्जायन्ते न तथा भगवतो ब्रह्मा । किन्त्वजातमेवाद्भ्यः पूर्वमजायत जनयामास । अजायतेति जज्ञे बहुज्ञम् इतिवदन्तर्णीतणिच् ॥ ६ ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S01_V07_B01" data-verse="KKN_C02_S01_V07" data-block-id="KKN_C02_S01_V07_B01">अदनादितिर्विष्णुर्यः प्राणसहितः स्थितः ।

भूतैस्सह महाविष्णुः परमात्मा युगे युगे ॥ इति च ।</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S01_V07_B01" data-verse="KKN_C02_S01_V07" data-block-id="KKN_C02_S01_V07_B01">देवतामयी देवतोत्तमा । प्राणेन सह स्थितो भवति । गुहां प्रविश्य तिष्ठन्तं स्वात्मानं भूतैस्सह विविधं जनयामास ॥ ७ ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S01_V08_B01" data-verse="KKN_C02_S01_V08" data-block-id="KKN_C02_S01_V08_B01">सर्वज्ञो भगवान् विष्णुररण्योर्गुरुशिष्ययोः ।

अर्यते ण आभ्यामित्यरणी ॥ ८ ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S01_V10_B01" data-verse="KKN_C02_S01_V10" data-block-id="KKN_C02_S01_V10_B01">यः प्रादुर्भावगो विष्णुर्देहादिषु च संस्थितः ।

भेदाभेदविदश्चात्र तमो यान्ति न संशयः ॥ १० ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S01_V11_B01" data-verse="KKN_C02_S01_V11" data-block-id="KKN_C02_S01_V11_B01">तथैवावयवानां च गुणानां च परस्परम् ।

यान्त्येवान्धन्तमो नात्र कार्या काचिद्विचारणा ॥ इति च ।</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S01_V11_B01" data-verse="KKN_C02_S01_V11" data-block-id="KKN_C02_S01_V11_B01">भवेदेकत्र संयोग इवशब्दोऽविरुद्धयोः ।

धर्मयोरुपमायां वा स्वल्पत्वे वा विवक्षिते ॥ इति शब्दनिर्णये ।</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S01_V11_B01" data-verse="KKN_C02_S01_V11" data-block-id="KKN_C02_S01_V11_B01">अतो नानेव इतीवशब्दोऽत्यल्पविषयो भेदाभेदविषयश्च । प्रथमा य इह नानेव पश्यति इति स्वरूपभेदनिषेधार्थम् । नेह नानास्ति किञ्चन इति किञ्चनशब्दादवयवानां गुणानां क्रियाणां च परस्परं तद्वतां च भेदनिषेधार्थम् ॥ ११ ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S01_V14_B01" data-verse="KKN_C02_S01_V14" data-block-id="KKN_C02_S01_V14_B01">भेदाभेद एव निषिध्यते न तु भेद इत्याशङ्कां निवर्तयितुं एवं धर्मान् पृथक् पश्यन् इति भगवद्धर्माणामवयवगुणकर्मणां भेददर्शने पृथग् दोषमाह । पर्वतेषु दुर्गे शिखरे वृष्टमधो विधावति । एवं विष्णोर्धर्मान् पृथक् पश्यन्नन्धन्तमो विधावति ॥ १२-१४ ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S01_V15_B01" data-verse="KKN_C02_S01_V15" data-block-id="KKN_C02_S01_V15_B01">विजानतो मुनेरात्मा वायुरपि तादृगेव भवति न तु स एव भवति । किम्वन्ये जीवाः ।</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S01_V15_B01" data-verse="KKN_C02_S01_V15" data-block-id="KKN_C02_S01_V15_B01">सर्वेषां ज्ञानिनामात्मा देवानां च विशेषतः ।

आभासाभासरूपास्तु वायोर्देवस्य सर्वशः ॥ इति भविष्यत्पर्वणि ॥ १५ ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S02_V01_B01" data-verse="KKN_C02_S02_V01" data-block-id="KKN_C02_S02_V01_B01">इदं पुरं भगवदधीनमित्यनुष्ठाय । अजस्येदं पुरमिति स्थितिं कृत्वा ।</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S02_V01_B01" data-verse="KKN_C02_S02_V01" data-block-id="KKN_C02_S02_V01_B01">विमुक्तो निरभीमानात् पूर्वमेवापरोक्षवित् ।

मुख्यतो मुच्यते पश्चात् दुःखाद्याभासहानतः ॥ इति च ॥ १ ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S02_V02_B01" data-verse="KKN_C02_S02_V02" data-block-id="KKN_C02_S02_V02_B01">नित्यं हीनोऽखिलैर्दोषैस्साररूपो यतो हरिः ।

बृहत्पूर्णगुणत्वाच्च स एव पुरुषोत्तमः ॥ २ ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S02_V05_B01" data-verse="KKN_C02_S02_V05" data-block-id="KKN_C02_S02_V05_B01">न केवलं प्राण एव चेतनानां विधारकः । किन्तु विष्णुं समाश्रित्य प्राणो जीवान् बिभर्त्ययम् । अतो मुख्याश्रयो विष्णुश्चेतनानां स्वतन्त्रतः ॥ ३५ ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S02_V09_B01" data-verse="KKN_C02_S02_V09" data-block-id="KKN_C02_S02_V09_B01">अग्निर्यथैको लोकेषु प्रविष्टोऽन्यो न विद्यते ।

रूपं रूपं प्रति ह्येते सन्त्यचेतनवह्नयः ॥ ६९ ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S02_V10_B01" data-verse="KKN_C02_S02_V10" data-block-id="KKN_C02_S02_V10_B01">एवं देवो वायुरपि धारकोऽन्यो न विद्यते ।

अनादिप्रतिबिम्बाश्च बभूवुस्ते ह्यनन्तकाः ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S02_V11_B01" data-verse="KKN_C02_S02_V11" data-block-id="KKN_C02_S02_V11_B01">सूर्यो यथाऽऽन्तरं चक्षुः प्रतिबिम्बोऽस्य बाह्यकः ।

अस्वतन्त्रस्य जीवस्य दुःखैर्नैव हि लिप्यते ॥ ११ ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S02_V12_B01" data-verse="KKN_C02_S02_V12" data-block-id="KKN_C02_S02_V12_B01">चेतनाभासको जीवः परमश्चेतनो हरिः ॥

स्वतन्त्रत्वात् स्वतन्त्रो हि नैव दोषेण लिप्यते ॥ इति महाकौर्मे ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S02_V12_B01" data-verse="KKN_C02_S02_V12" data-block-id="KKN_C02_S02_V12_B01">स एक एव सर्वभूतान्तरात्मा । तस्य रूपं रूपं प्रतिरूपाख्यो जीवो बभूव । बहिश्चासौ परमात्मनो नितरां भिन्नः । परतन्त्रत्वात् ।</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S02_V13_B01" data-verse="KKN_C02_S02_V13" data-block-id="KKN_C02_S02_V13_B01">आत्मैवेदमग्र आसीत् इत्यादिवदनादित्वापेक्षया ।</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S02_V13_B01" data-verse="KKN_C02_S02_V13" data-block-id="KKN_C02_S02_V13_B01">आत्मनि स्थं हरिं जानन् मुच्यते नात्र संशयः ।

जीवैक्येन तु तं जानन् तमस्यन्धे पतेद् ध्रुवम् ॥ इति च ॥ १३ ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S02_V15_B01" data-verse="KKN_C02_S02_V15" data-block-id="KKN_C02_S02_V15_B01">एतदेव भगवद्रूपं परमं सुखम् । ज्ञानिसुखं तु तद्विप्लुण्मात्रम् ।

तत्प्रसादमृते दिव्यमनिर्देश्यं परं सुखम् ॥ इति च महावराहे ॥ १४ ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S03_V01_B01" data-verse="KKN_C02_S03_V01" data-block-id="KKN_C02_S03_V01_B01">सर्वोच्चो भगवान् विष्णुर्मूलं भूमिवदस्य तु । जगदाख्यस्य वृक्षस्य शाखा देवास्ततोऽधमाः ॥

मुख्यामृतस्स एवैको जगन्नित्यं प्रवाहतः ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S03_V02_B01" data-verse="KKN_C02_S03_V02" data-block-id="KKN_C02_S03_V02_B01">प्राणाख्ये तु हरौ सर्वमेजत्यस्माच्च निस्सृतम् ।

वज्रवद्भयदं चैव स्वधर्मस्यातिलङ्घने ॥ २ ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S03_V05_B01" data-verse="KKN_C02_S03_V05" data-block-id="KKN_C02_S03_V05_B01">जीवे स्थितस्तु भगवान् दृश्यते ज्ञानदृष्टिभिः ।

स्पष्टं तथा ब्रह्मलोके दृश्यते पुरुषोत्तमः ॥ इति च ॥ ३-५ ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S03_V08_B01" data-verse="KKN_C02_S03_V08" data-block-id="KKN_C02_S03_V08_B01">पुनः इन्द्रियेभ्यः परं मनः इत्यादि देवतानां तारतम्यज्ञानपूर्वकं भगवतः सर्वोत्तमत्वज्ञान एव सर्ववाक्यानां महातात्पर्यमिति ज्ञापयितुम् ।</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S03_V08_B01" data-verse="KKN_C02_S03_V08" data-block-id="KKN_C02_S03_V08_B01">तारतम्यपरिज्ञानपूर्वकं सर्वतो हरेः ।

आधिक्ये सर्ववाक्यानां तात्पर्यं महदिष्यते ॥ इति च ॥ ६-७ ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S03_V09_B01" data-verse="KKN_C02_S03_V09" data-block-id="KKN_C02_S03_V09_B01">प्रादुर्भावानृते विष्णुमिन्द्रियैर्नैव पश्यति ।

तदैव मुच्यते योगी न दुष्टैरिन्द्रियैः क्वचित् ॥ इति च ॥ ९ ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S03_V11_B01" data-verse="KKN_C02_S03_V11" data-block-id="KKN_C02_S03_V11_B01">प्रभवाप्ययौ प्रति हि योगः । भगवतस्सकाशात् प्रभवाप्ययौ ॥ ९-११ ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S03_V13_B01" data-verse="KKN_C02_S03_V13" data-block-id="KKN_C02_S03_V13_B01">अधिकस्सतोऽयं भगवान् सर्वस्मादपि केशवः ।

व्यञ्जकाद् व्यक्तिमभ्येति तस्मात् तज्ज्ञानमुत्तमम् ॥ इति च ॥ १२-१३ ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S03_V14_B01" data-verse="KKN_C02_S03_V14" data-block-id="KKN_C02_S03_V14_B01">अन्तःकरणकामानां त्यागो व्यक्तिश्चिदात्मानाम् ।

कामानां तु तदा मुक्तो मृतिं नैवाभियास्यति ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S03_V15_B01" data-verse="KKN_C02_S03_V15" data-block-id="KKN_C02_S03_V15_B01">मिथ्याज्ञानग्रन्थिभिस्तु नितरां मुच्यते यदा ।

तदाऽमृतत्वमेवैति तदर्थं चानुशासनम् ॥ १५ ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S03_V17_B01" data-verse="KKN_C02_S03_V17" data-block-id="KKN_C02_S03_V17_B01">शरीरभूतो विष्णोस्तु जीवस्तद्वशगो यतः ।

स्वाख्याच्छरीराज्जीवात् तु प्रवृहेद् विष्णुमव्ययम् ॥ इति च ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S03_V17_B01" data-verse="KKN_C02_S03_V17" data-block-id="KKN_C02_S03_V17_B01">यस्यात्मा शरीरम् । य आत्मानमन्तरो यमयति इति च ।</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S03_V17_B01" data-verse="KKN_C02_S03_V17" data-block-id="KKN_C02_S03_V17_B01">जनानां हृदये इत्युक्तत्वाच्च जीवात् पृथग् हरिरिति सिद्धम् ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S03_V17_B01" data-verse="KKN_C02_S03_V17" data-block-id="KKN_C02_S03_V17_B01">देहाङ्गुष्ठमितो देहे जीवाङ्गुष्ठमितो हृदि ।

जीवस्य स तु विज्ञेयो जीवात् भेदेन मुक्तये ॥ इति च ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S03_V17_B01" data-verse="KKN_C02_S03_V17" data-block-id="KKN_C02_S03_V17_B01">संसारिशरीरेणाभेदो वादिना केनापि नाङ्गीकृतः । न च लोकसिद्धः । जनानामिति भेदात् । न जीवोऽङ्गुष्ठमात्रः । अतो विष्णोर्जीवाद्भेद उक्तः ।</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S03_V18_B01" data-verse="KKN_C02_S03_V18" data-block-id="KKN_C02_S03_V18_B01">अतः सर्वोत्तमो विष्णुरिति सिद्धम् ॥

यस्याहमाप्त आप्तेभ्यो यो म आप्ततमः सदा ॥</div>