|
|
| Line 1: |
Line 1: |
| = न्यायसुधा — अध्यायः 2 = | | = न्यायसुधा — अध्यायः 2 = |
| <div class="gr-page-nav">[[Anuvyakhyana|Anuvyakhyana]] · [[Anuvyakhyana/Vyakhya/Nyayasudha|Nyayasudha]]</div> | | <div class="gr-page-nav">[[Anuvyakhyana|Anuvyakhyana]] · [[Anuvyakhyana/Vyakhya/Nyayasudha|Nyayasudha]]</div> |
| <div class="gr-teeka-page" data-primary="Anuvyakhyana" data-slug="Nyayasudha" data-interleaved="1"> | | <div class="gr-teeka-page" data-primary="Anuvyakhyana" data-slug="Nyayasudha"> |
| <span id="gr-C2" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="अध्यायः 2"></span> | | <span id="gr-C2" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="अध्यायः 2"></span> |
| <div class="gr-part-nav">[[Anuvyakhyana/Vyakhya/Nyayasudha/C1|← अध्यायः 1]] · [[Anuvyakhyana/Vyakhya/Nyayasudha|अनुक्रमणिका]] · [[Anuvyakhyana/Vyakhya/Nyayasudha/C3|अध्यायः 3 →]]</div> | | <div class="gr-part-nav">[[Anuvyakhyana/Vyakhya/Nyayasudha/C1|← अध्यायः 1]] · [[Anuvyakhyana/Vyakhya/Nyayasudha|अनुक्रमणिका]] · [[Anuvyakhyana/Vyakhya/Nyayasudha/C3|अध्यायः 3 →]]</div> |
|
| |
|
| == द्वितीयोध्यायः == | | === पादः 1 === |
| <span id="gr-C2-S1" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="प्रथमः पादः"></span>
| | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_I01"> |
| === प्रथमः पादः ===
| | <div class="teeka-block"> |
| <div class="introduction" id="AV_C02_S01_I01" data-block-id="AV_C02_S01_I01" data-verse="AV_C02_S01"> | | <div class="teeka-body"> |
| <div class="introduction-line">उक्तः समन्वयः साक्षादविरोधोऽत्र साध्यते ।</div> | | <div class="gr-moola-ref" data-verse="AV_C02_S01_I01"></div> |
| <div class="introduction-line">चतुर्विधस्य तस्यादौ यौक्तः तत्रापि च स्मृतेः ॥1॥</div> | | <div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S01_I01" data-id=" AV_C02_S01_I01_Nyayasudha" data-name=" nyayasudha"><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">॥ अथ द्वितीयाध्यायः ॥</p> |
| </div>
| |
| | |
| <div class="gr- teeka- entry" data- parent="AV_C02_S01_I01 " data-teeka="Nyayasudha"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S01_I01" data-id=" AV_C02_S01_I01_" data-name=""><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">॥ अथ द्वितीयाध्यायः ॥</p> | |
| <p class="gr-vyakhya-para">॥ अथ द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">॥ अथ द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">अथ स्मृत्यधिकरणम् ॥</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">अथ स्मृत्यधिकरणम् ॥</p> |
| Line 144: |
Line 141: |
|
| |
|
| पाशुपतादिकायाः ।</p> | | पाशुपतादिकायाः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">यद्यपि स्मृतेरित्यस्य न नञर्थेन सम्बन्धो घटते, विरोधश्च समासे गुणभूतः, तथाऽपि बुद्ध्या विविक्तेन तेन सम्बन्धः सम्भवति ।</p></div></div></div></div></div> | | <p class="gr-vyakhya-para">यद्यपि स्मृतेरित्यस्य न नञर्थेन सम्बन्धो घटते, विरोधश्च समासे गुणभूतः, तथाऽपि बुद्ध्या विविक्तेन तेन सम्बन्धः सम्भवति ।</p></div></div> |
| <div class="introduction" id="AV_C02_S01_I02" data-block-id="AV_C02_S01_I02" data-verse="AV_C02_S01">
| | </div> |
| <div class="introduction-line">तस्याश्चतुःस्वरूपत्वात् प्रत्येकं चतुरात्मकाः ।</div>
| | </div> |
| <div class="introduction-line">पादाः सर्वे तदंशाश्च मूर्तीनां वर्णमागमात् ॥2॥</div>
| |
| </div> | | </div> |
|
| |
|
| <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_I02" data-teeka=" Nyayasudha"><div class="teeka- block"><div class=" teeka- body"><div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S01_I02" data-id=" AV_C02_S01_I02_" data-name=""><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">६सु०- युक्तिविरोधपरिहारलक्षणेऽत्र पादे स्मृतिविरोधपरिहारो न कर्तव्योऽसङ्गतत्वात्, कर्तव्यतायां वा प्राथम्यं कुतः; इत्यत आह | | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_I02"> |
| | <div class="teeka-block"> |
| | <div class="teeka-body"> |
| | <div class="gr-moola-ref" data-verse="AV_C02_S01_I02"></div> |
| | <div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S01_I02" data-id=" AV_C02_S01_I02_Nyayasudha" data-name=" nyayasudha"><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">६सु०- युक्तिविरोधपरिहारलक्षणेऽत्र पादे स्मृतिविरोधपरिहारो न कर्तव्योऽसङ्गतत्वात्, कर्तव्यतायां वा प्राथम्यं कुतः; इत्यत आह |
|
| |
|
| तस्या इति | | तस्या इति |
| Line 218: |
Line 218: |
| आगमादिति | | आगमादिति |
|
| |
|
| । बृहत्तन्त्रादेरित्यर्थः ।</p></div></div></div></div></div> | | । बृहत्तन्त्रादेरित्यर्थः ।</p></div></div> |
| <div class="introduction" id="AV_C02_S01_I03" data-block-id="AV_C02_S01_I03" data-verse="AV_C02_S01">
| | </div> |
| <div class="introduction-line">आप्तता समतादृष्टिश्रुतिसाम्यबलोद्भवाः(बलाद्भवाः) ।</div>
| |
| <div class="introduction-line">सर्वानुसारो लघुता विशेषादर्शनाफले ॥3॥</div>
| |
| </div> | | </div> |
|
| |
| <div class="introduction" id="AV_C02_S01_I04" data-block-id="AV_C02_S01_I04" data-verse="AV_C02_S01">
| |
| <div class="introduction-line">इष्टासिद्धिश्च नियमः पूर्वपक्षेषु युक्तयः ।</div>
| |
| <div class="introduction-line">एता एव त्वतिबलाः सिद्धान्तस्य नियामकाः ॥4॥</div>
| |
| </div> | | </div> |
|
| |
|
| <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_I04" data-teeka=" Nyayasudha"><div class="teeka- block"><div class=" teeka- body"><div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S01_I04" data-id=" AV_C02_S01_I04_" data-name=""><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">९सु०- एतत्पादाधिकरणपूर्वपक्षसिद्धान्तयुक्तः सङ्क्षेपेणाह | | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_I04"> |
| | <div class="teeka-block"> |
| | <div class="teeka-body"> |
| | <div class="gr-moola-ref" data-verse="AV_C02_S01_I04"></div> |
| | <div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S01_I04" data-id=" AV_C02_S01_I04_Nyayasudha" data-name=" nyayasudha"><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">९सु०- एतत्पादाधिकरणपूर्वपक्षसिद्धान्तयुक्तः सङ्क्षेपेणाह |
|
| |
|
| आप्ततेत्यादिना ।</p> | | आप्ततेत्यादिना ।</p> |
| Line 239: |
Line 237: |
| <p class="gr-vyakhya-para">तन्न, पुरुषोत्तमस्यैव पञ्चरात्रादिस्मृतिभिरखिलजगत्कारणत्वादेरुक्तत्वात्, अपर(न्य)था तासां पाशुपतादि(स्मृति)भ्योऽन्यासां पञ्चरात्रादिस्मृतीनामवकाशान्तराभावेन अप्रामाण्यदोषप्रसङ्गादिति ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">तन्न, पुरुषोत्तमस्यैव पञ्चरात्रादिस्मृतिभिरखिलजगत्कारणत्वादेरुक्तत्वात्, अपर(न्य)था तासां पाशुपतादि(स्मृति)भ्योऽन्यासां पञ्चरात्रादिस्मृतीनामवकाशान्तराभावेन अप्रामाण्यदोषप्रसङ्गादिति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">तत्राक्षेपस्तावदयमयुक्तः, श्रुतिसमन्वयेनास्यार्थस्य साधितत्वात्, श्रुतिविरुद्धानां (च) स्मृतीनामप्रामाण्यस्येष्टत्वात्, श्रुतिसमन्वयन्यायेन पाशुपतादिस्मृतीनामपि परब्रह्मणि समन्वयेन शिवार्चनादिपरत्वेन वा सावकाशत्वाच्च ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">तत्राक्षेपस्तावदयमयुक्तः, श्रुतिसमन्वयेनास्यार्थस्य साधितत्वात्, श्रुतिविरुद्धानां (च) स्मृतीनामप्रामाण्यस्येष्टत्वात्, श्रुतिसमन्वयन्यायेन पाशुपतादिस्मृतीनामपि परब्रह्मणि समन्वयेन शिवार्चनादिपरत्वेन वा सावकाशत्वाच्च ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">समाधानमपीदमयुक्तम्, सकलशास्त्रप्रमाणकत्वमुक्तार्थस्याभिधाय इदानीं स्मृतिमात्रोपादाने कारणाभावात् । पराभिधित्सितं दोषमवबुध्य श्रुतिपरित्यागस्त्वयुक्तः, किन्तु स परिहर्तव्यः, अन्यथा प्रागपि श्रुतिः अनादेया स्यात् ।</p></div></div></div></div></div> | | <p class="gr-vyakhya-para">समाधानमपीदमयुक्तम्, सकलशास्त्रप्रमाणकत्वमुक्तार्थस्याभिधाय इदानीं स्मृतिमात्रोपादाने कारणाभावात् । पराभिधित्सितं दोषमवबुध्य श्रुतिपरित्यागस्त्वयुक्तः, किन्तु स परिहर्तव्यः, अन्यथा प्रागपि श्रुतिः अनादेया स्यात् ।</p></div></div> |
| <span id="gr-adh-AV_C02_S01_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="स्मृत्यधिकरणम्" data-block-id="gr-adh-AV_C02_S01_A001"></span><h4 class="gr-section-head">स्मृत्यधिकरणम्</h4>
| | </div> |
| | | </div> |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V01" data-block-id="AV_C02_S01_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आप्तैः प्रत्यक्षतो दृष्ट्वा प्रोक्तमर्थं कथं श्रुतिः ।</span><span class="shloka-line">पिपीलिकालिपिनिभा वारयेत् सर्वगा हि ते ॥5॥</span></span></div>
| | </div> |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V01" data-block-id="AV_C02_S01_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इति चेद् यद्यशेषज्ञा रुद्राद्या हरिपूर्वकाः ।</span><span class="shloka-line">किं नाशेषविदो मानं ह्युभयत्र समं भवेत् ॥6॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V01" data-block-id="AV_C02_S01_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न चाप्तिनिश्चयस्तत्र शक्यते व्यभिचारतः ।</span><span class="shloka-line">न चास्या व्यभिचारेऽपि हीयते मानता क्वचित् ॥7॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V01" data-block-id="AV_C02_S01_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">निर्दोषवाक्यमूलत्वान्न च तद्युक्तिमूलता ।</span><span class="shloka-line">वेदोक्तस्याधिकारस्य दुर्निरूपत्वतः सदा ॥8॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V01" data-block-id="AV_C02_S01_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नियमो व्यभिचारो वा नैव ज्ञातुं हि शक्यते ।</span><span class="shloka-line">अधिकारो हि सुलभः कथितोन्यागमेष्वलम् ॥9॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V01" data-block-id="AV_C02_S01_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">वेदोक्तो ह्यधिकारस्तु दुर्लभः सर्वमानुषैः ।</span><span class="shloka-line">अन्यागमेषु विप्रत्वमपि चण्डालजन्मनाम् ॥10॥</span></span></div>
| |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V01" data-block-id="AV_C02_S01_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मण्डलान्तःप्रवेशेन क्रमशः प्रतिपाद्यते ।</span><span class="shloka-line">अधिकारं दुरापाद्यमुक्त्वातिसुलभं पुनः ॥11॥</span></span></div> | | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A001"> |
| | | <div class="teeka-block"> |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V01" data-block-id="AV_C02_S01_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अशक्यं साधनं चोक्त्वा सुशकं तत्फलाप्तये ।</span><span class="shloka-line">उच्यतेऽतस्तदुक्तं हि व्यभिचारे फलेऽपि तु ॥12॥</span></span></div> | | <div class="teeka-body"> |
| | | <div class="gr-moola-ref" data-verse="AV_C02_S01_A001"></div> |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V01" data-block-id="AV_C02_S01_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कथं प्रमाणतां गच्छेत् ...... ।</span></span></div> | | <div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S01_A001" data-id=" AV_C02_S01_A001_Nyayasudha" data-name=" nyayasudha"><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">किञ्च पञ्चरात्रादिस्मृतीनामप्रामाण्यं परस्येष्टमेव, वासुदेवार्चनादिपरतया सावकाशताऽपि तेन सम्भाव्येत, साम्यापादनमात्रेऽपि परस्यैव जयो निश्चयप्रतिबन्धकत्वात् इत्यतो निर्दलं पूर्वपक्षं तावदुज्जीवयति |
| | |
| <div class="gr- teeka- entry" data- parent="AV_C02_S01_A001 " data-teeka="Nyayasudha"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S01_A001" data-id=" AV_C02_S01_A001_" data-name=""><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">किञ्च पञ्चरात्रादिस्मृतीनामप्रामाण्यं परस्येष्टमेव, वासुदेवार्चनादिपरतया सावकाशताऽपि तेन सम्भाव्येत, साम्यापादनमात्रेऽपि परस्यैव जयो निश्चयप्रतिबन्धकत्वात् इत्यतो निर्दलं पूर्वपक्षं तावदुज्जीवयति | |
|
| |
|
| आप्तैरिति | | आप्तैरिति |
| Line 338: |
Line 324: |
| <p class="gr-vyakhya-para">विप्रलिप्सा च हेतुदर्शनेन व्याप्ता हेतौ सति स्यात् । स च द्विरूपः । स्वोपकारः परापकारो वा । न तावत्पान्थेषु विमार्गेण प्रतिष्ठमानेषु म्लेच्छानां कश्चित्स्वोपकारः; स्वस्य गृहीतत्वात्, शरीरस्य च करणीयान्तराभावात्, भावे वा परित्यागायोगात् ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">विप्रलिप्सा च हेतुदर्शनेन व्याप्ता हेतौ सति स्यात् । स च द्विरूपः । स्वोपकारः परापकारो वा । न तावत्पान्थेषु विमार्गेण प्रतिष्ठमानेषु म्लेच्छानां कश्चित्स्वोपकारः; स्वस्य गृहीतत्वात्, शरीरस्य च करणीयान्तराभावात्, भावे वा परित्यागायोगात् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">नापि द्वितीयः, न ह्यनुन्मत्ता अनपकारिणमपकुर्वते; नापि परापकारमात्रं पुरुषार्थः, तथा सति सर्वः सर्वमपकुर्यादिति । एवं विप्रलिप्साऽपि निवार्यते ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">नापि द्वितीयः, न ह्यनुन्मत्ता अनपकारिणमपकुर्वते; नापि परापकारमात्रं पुरुषार्थः, तथा सति सर्वः सर्वमपकुर्यादिति । एवं विप्रलिप्साऽपि निवार्यते ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">अनभ्यासदशापन्ने तु विषये प्रमाणान्तरसंवादात्प्रवृत्तिसामर्थ्याद्वा मोहविप्रलिप्सयोर्निवृत्तिः; इत्यतो म्लेच्छा अप्याप्ता भवन्ति, किमुत महानुभावा रुद्रादय इति ॥</p></div></div></div></div></div> | | <p class="gr-vyakhya-para">अनभ्यासदशापन्ने तु विषये प्रमाणान्तरसंवादात्प्रवृत्तिसामर्थ्याद्वा मोहविप्रलिप्सयोर्निवृत्तिः; इत्यतो म्लेच्छा अप्याप्ता भवन्ति, किमुत महानुभावा रुद्रादय इति ॥</p></div></div> |
| <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A001_B2" data-teeka=" Nyayasudha"><div class="teeka- block"><div class=" teeka- body"><div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S01_A001_B2" data-id=" AV_C02_S01_A001_B2_" data-name=""><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">१४सु०- एवं पूर्वपक्षसूत्राभिप्रायमभिधाय सिद्धान्तसूत्रतात्पर्यमाह | | </div> |
| | </div> |
| | </div> |
| | |
| | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A001_B2"> |
| | <div class="teeka-block"> |
| | <div class="teeka-body"> |
| | <div class="gr-moola-ref" data-verse="AV_C02_S01_A001_B2"></div> |
| | <div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S01_A001_B2" data-id=" AV_C02_S01_A001_B2_Nyayasudha" data-name=" nyayasudha"><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">१४सु०- एवं पूर्वपक्षसूत्राभिप्रायमभिधाय सिद्धान्तसूत्रतात्पर्यमाह |
|
| |
|
| इति चेदिति | | इति चेदिति |
| Line 725: |
Line 719: |
| <p class="gr-vyakhya-para">तथा कालामुखा अपि-</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">तथा कालामुखा अपि-</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">रुद्राक्षकङ्कणं हस्ते जटा चैका च मस्तके ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">रुद्राक्षकङ्कणं हस्ते जटा चैका च मस्तके ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">कपालं भस्मना स्नानं लकुटं (च कला)कलशार्चनम् ॥ इत्यादि ।</p></div></div></div></div></div> | | <p class="gr-vyakhya-para">कपालं भस्मना स्नानं लकुटं (च कला)कलशार्चनम् ॥ इत्यादि ।</p></div></div> |
| <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A001_B7" data-teeka=" Nyayasudha"><div class="teeka- block"><div class=" teeka- body"><div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S01_A001_B7" data-id=" AV_C02_S01_A001_B7_" data-name=""><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">२८सु०- ननु यथाऽधिकारसाधनयोः सौलभ्यमुक्तमेवं तद्दौर्लभ्यमपि तत्रैवोक्तमिति चेत्तर्हि न केवलं फलविसंवादेन पाशुपतादीनामप्रामाण्यम्, किन्नाम परस्परविसंवादेनापीत्याह | | </div> |
| | </div> |
| | </div> |
| | |
| | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A001_B7"> |
| | <div class="teeka-block"> |
| | <div class="teeka-body"> |
| | <div class="gr-moola-ref" data-verse="AV_C02_S01_A001_B7"></div> |
| | <div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S01_A001_B7" data-id=" AV_C02_S01_A001_B7_Nyayasudha" data-name=" nyayasudha"><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">२८सु०- ननु यथाऽधिकारसाधनयोः सौलभ्यमुक्तमेवं तद्दौर्लभ्यमपि तत्रैवोक्तमिति चेत्तर्हि न केवलं फलविसंवादेन पाशुपतादीनामप्रामाण्यम्, किन्नाम परस्परविसंवादेनापीत्याह |
|
| |
|
| अधिकारमिति | | अधिकारमिति |
| Line 767: |
Line 769: |
|
| |
|
| इति सम्बन्धः ।</p> | | इति सम्बन्धः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">तदेवं पाशुपतादीनाम् अपस्मृतित्वान्न तद्विरोधेनोक्तार्थासम्भवः शङ्कनीय इति स्थितम् ॥</p></div></div></div></div></div> | | <p class="gr-vyakhya-para">तदेवं पाशुपतादीनाम् अपस्मृतित्वान्न तद्विरोधेनोक्तार्थासम्भवः शङ्कनीय इति स्थितम् ॥</p></div></div> |
| <span id="gr-adh-AV_C02_S01_A002" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="न विलक्षणत्वाधिकरणम्" data-block-id="gr-adh-AV_C02_S01_A002"></span><h4 class="gr-section-head">न विलक्षणत्वाधिकरणम्</h4>
| | </div> |
| | | </div> |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V02" data-block-id="AV_C02_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">........ नित्यत्वात् पुरुषोद्भवैः ।</span><span class="shloka-line">उज्झितं सर्वदोषैश्च कथं नो मानतां व्रजेत् ॥13॥</span></span></div>
| | </div> |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V02" data-block-id="AV_C02_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">‘‘विरूप नित्यया वाचा’’ ‘‘नित्ययाऽनित्यया सदा’’ ।</span><span class="shloka-line">इत्यादिश्रुतिभिर्वेदो नित्य इत्यवगम्यते ॥14॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V02" data-block-id="AV_C02_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पिपीलिकालिपिश्चापि प्रमाणमविरोधतः ।</span><span class="shloka-line">यथा द्रौणेरुलूकेन कृतमप्यास बोधकम् ॥15॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V02" data-block-id="AV_C02_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अविरुद्धं विरुद्धं तु विरोधादेव बाधितम् ।</span><span class="shloka-line">विरोधादर्शनात् तस्माद्वेदप्रामाण्यमिष्यते ॥16॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V02" data-block-id="AV_C02_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तन्मूलत्वात् स्मृतीनां च विरोधो यत्र न क्वचित् ।</span><span class="shloka-line">विरोधोऽपि स एवोक्तः प्रत्यक्षेणागमेन वा ॥17॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V02" data-block-id="AV_C02_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आगमेनागमस्यैव विरोधे युक्तिरिष्यते ।</span><span class="shloka-line">उपजीव्यविरोधे तु वेदस्यान्यार्थकल्पना ॥18॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V02" data-block-id="AV_C02_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रत्यक्षमुपजीव्यं स्यात् प्रायो युक्तिरपि क्वचित् ।</span><span class="shloka-line">आगमैकप्रमाणेषु तस्यैव ह्युपजीव्यता ॥19॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V02" data-block-id="AV_C02_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">युक्तोऽयुक्तश्च यद्यर्थ आगमस्य प्रतीयते ।</span><span class="shloka-line">स्यात् तत्र युक्त एवार्थः युक्तिश्च त्रिविधा मता ॥20॥</span></span></div>
| |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V02" data-block-id="AV_C02_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">व्याप्तिः प्रत्यक्षगा यस्या युक्तिगाऽऽगमगा तथा ।</span><span class="shloka-line">प्रत्यक्षागममूला तु युक्तिस्तत्र बलीयसी ॥21॥</span></span></div> | | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A002"> |
| | | <div class="teeka-block"> |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V02" data-block-id="AV_C02_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">याथार्थ्यमेव मानत्वं तन्मुख्यं ज्ञानशब्दयोः ।</span><span class="shloka-line">अर्थत्वमर्यतैव स्यान्न क्रियार्थेषु सा मता ॥22॥</span></span></div> | | <div class="teeka-body"> |
| | | <div class="gr-moola-ref" data-verse="AV_C02_S01_A002"></div> |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V02" data-block-id="AV_C02_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ज्ञानार्थे ज्ञेयता मुख्या शब्दार्थे तदनन्तरम् ।</span><span class="shloka-line">यथार्थज्ञानजनका यथार्था युक्तयः स्मृताः ॥23॥</span></span></div> | | <div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S01_A002" data-id=" AV_C02_S01_A002_Nyayasudha" data-name=" nyayasudha"><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">२९सु०- परिहृतः स्मृतिविरोधः । सम्प्रति युक्तिविरोधः परिह्रियते । तथा हि । श्रुत्यादिसमन्वयेन खलु जगज्जन्मादिकारणत्वं ब्रह्मणो निरूपितम् । तत्र श्रुतेरेव प्रामाण्यं तावद् दुर्लभम् ।</p> |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V02" data-block-id="AV_C02_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अनुप्रमाणमेतानि ह्यक्षयुक्तिवचांस्यतः ।</span><span class="shloka-line">प्रामाण्यं नानुवादस्य स्मृतेरपि विहीयते ॥24॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V02" data-block-id="AV_C02_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">याथार्थ्यमेव प्रामाण्यशब्दार्थो यद्विवक्षितः ।</span><span class="shloka-line">अङ्गीकृतं चेत् प्रामाण्यं स्मृत्यादेः का विरुद्धता ॥25॥</span></span></div> | |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V02" data-block-id="AV_C02_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न चाफलत्वं वक्तव्यं सर्वस्मृत्यनुवादयोः ।</span><span class="shloka-line">फलवत्वं न चास्माभिः प्रामाण्यं हि विवक्षितम् ॥26॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V02" data-block-id="AV_C02_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तृणादिदर्शने किं च फलवत्वं निगद्यते ।</span><span class="shloka-line">सुखदुःखादिकं किञ्चित् स्मृतावपि हि दृश्यते ॥27॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V02" data-block-id="AV_C02_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न परिच्छेदकार्येव प्रमाणमिति च प्रमा ।</span><span class="shloka-line">निर्दोषाक्षोद्भवं ह्यत्र प्रत्यक्षमिति गीयते ॥28॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V02" data-block-id="AV_C02_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्राकृतं शुद्धचैतन्यमक्षं तु द्विविधं मतम् ।</span><span class="shloka-line">शुद्धमीशरमामुक्तेष्वन्यत्र प्राकृतैर्युतम् ॥29॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V02" data-block-id="AV_C02_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">निर्दोषमेव चैतन्यमन्यत्रोभयमिष्यते ।</span><span class="shloka-line">सुखदुःखादिविषयं शुद्धं संसारगेष्वपि ॥30॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V02" data-block-id="AV_C02_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">निर्दोषत्वातिनियमात् तद्बलिष्ठतमं मतम् ।</span><span class="shloka-line">पञ्चेन्द्रियमनोभेदात् प्राकृतं षड्विधं स्मृतम् ॥31॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V02" data-block-id="AV_C02_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अनुमा युक्तिरेवोक्ता व्याप्तिरेव तु सा स्मृता ।</span><span class="shloka-line">प्रतिज्ञातार्थसिद्ध्यर्थं व्याप्तिरेव यदोदिता ॥32॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V02" data-block-id="AV_C02_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अवशिष्टं किमत्रास्ति लिङ्गं तत्र विजानतः ।</span><span class="shloka-line">यदि लिङ्गमसिद्धं स्यात् कुत एवास्य मानता ॥33॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V02" data-block-id="AV_C02_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यदि स्मारकमात्रं स्यात् स्मर्तुर्नात्र प्रयोजनम् ।</span><span class="shloka-line">न पञ्चावयवोक्तौ च विवादावसितिर्भवेत् ॥34॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V02" data-block-id="AV_C02_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">दृष्टान्तादिषु चैवं स्यात् साधनं पुनरेव तु(हि) ।</span><span class="shloka-line">लिङ्गोक्तावपि चैवं स्यादनुमावसितिर्ध्रुवा ॥35॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V02" data-block-id="AV_C02_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">विरोधोऽसङ्गतिश्चैव साक्षाद्युक्तेस्तु दूषणम् ।</span><span class="shloka-line">प्रतिज्ञायामसम्बन्धो युक्तेरुक्ता ह्यसङ्गतिः ॥36॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V02" data-block-id="AV_C02_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">विरोधोऽपि त्रिधैव स्यात् प्रतिज्ञार्थविरुद्धता ।</span><span class="shloka-line">लिङ्गराहित्यमव्याप्तिर्न्यूनाधिक्ये तु वाचिके ॥37॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V02" data-block-id="AV_C02_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">साध्यव्यापकवैलोम्यमव्याप्तिः साधनस्य च ।</span><span class="shloka-line">दुर्बलेन विरोधेऽपि न प्रमाणामसाधकम् ॥38॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V02" data-block-id="AV_C02_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स्ववाक्येन विरोधेऽपि नैव साधकतां व्रजेत् ।</span><span class="shloka-line">संवादनुक्तिसंयुक्ता एत एव तु(च) निग्रहाः ॥39॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V02" data-block-id="AV_C02_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">वादो जल्पो वितण्डेति कथास्तिस्रो विजानताम् ।</span><span class="shloka-line">स्वार्थं परार्थमपि वा तत्त्वनिर्णयसाधिनी(साधनी) ॥40॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V02" data-block-id="AV_C02_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">केवलं तु कथा वादो जल्पोऽर्थादिव्यपेक्षया ।</span><span class="shloka-line">सतामेव कथा ज्ञेया वितण्डा त्वसतां सताम् ॥41॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V02" data-block-id="AV_C02_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अप्रकाश्य स्वसिद्धान्तमसतां पक्षदूषणम् ।</span><span class="shloka-line">उक्ते तैः प्रथमं माने वक्तव्ये तस्य दूषणम् ॥42॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V02" data-block-id="AV_C02_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">विद्यापरीक्षापूर्वैव वितण्डा जल्प एव च ।</span><span class="shloka-line">उच्चनीचत्वनिर्णीतिर्यतो जयपराजयौ ॥43॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V02" data-block-id="AV_C02_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">विनैव तत्वनिर्णीतिं न हि जल्पादिना क्वचित् ।</span><span class="shloka-line">उच्चनीचत्वविज्ञानमिति विद्यापरीक्षणम् ॥44॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V02" data-block-id="AV_C02_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">वादेन चोच्चनीचत्वविज्ञानं भवति स्फुटम् ।</span><span class="shloka-line">इति वादस्य पूर्वत्वं तत्सिद्धौ व्यर्थताऽन्ययोः ॥45॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V02" data-block-id="AV_C02_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">बहुविद्यत्वसिद्धौ तु नैव वादोऽपि कारणम् ।</span><span class="shloka-line">सभासभापतिप्राश्नीकपूर्वस्तु स्पर्धिनामपि ॥46॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V02" data-block-id="AV_C02_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">वाद एवोभयार्थः स्यान्निर्णीतिजयकारकः ।</span><span class="shloka-line">तत्वाप्रकाश एवैको वितण्डाजल्पयोः फलम् ॥47॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V02" data-block-id="AV_C02_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">विना वादेन विद्याया यदि शक्यं परीक्षणम् ।</span><span class="shloka-line">स्याज्जल्पादिरपि क्वापि वाद एवान्यथा भवेत् ॥48॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V02" data-block-id="AV_C02_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">जल्प इत्यपि नाम स्याद्वादस्यैतादृशस्य तु ।</span><span class="shloka-line">प्रतिज्ञामात्रसाध्यत्वमपि स्याद्याज्ञवल्क्यवत् ॥49॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V02" data-block-id="AV_C02_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">संवादे वादिनोः क्वापि विवादे हेतुरिष्यते ।</span><span class="shloka-line">सभा सभापतिश्चैव प्राश्निकाश्चैव वैष्णवाः ॥50॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V02" data-block-id="AV_C02_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">रागद्वेषविहीनाश्च स्युः सभ्याः सर्ववेदिनः ।</span><span class="shloka-line">प्राश्निकाश्चैतदज्ञाने सभ्याश्चैषां च दूरगाः ॥51॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V02" data-block-id="AV_C02_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रमाणं निर्णयाय स्युः पक्षपातविवर्जिताः ।</span><span class="shloka-line">उभाभ्यां साधनं चैव दूषणं वादजल्पयोः ॥52॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V02" data-block-id="AV_C02_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सद्भिरागम एवैकः प्रयोज्योऽभीष्टसाधकः ।</span><span class="shloka-line">स्वसिद्धान्तानुसारेण ह्यसद्भिरनुमोच्यते ॥53॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V02" data-block-id="AV_C02_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रत्यक्षागमवैरूप्यमाश्रित्यान्यार्थतैव तु ।</span><span class="shloka-line">आगमे दर्शनीयाऽत्र दोषो लिङ्गवलिमता ॥54॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V02" data-block-id="AV_C02_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">लिङ्गानुकूल्यं स्वार्थस्य श्रुत्यादीनमनुग्रहः ।</span><span class="shloka-line">त्रिपञ्चवयवामेव युग्मावयविनीमपि ॥55॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V02" data-block-id="AV_C02_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नियमाद्योऽनुमां ब्रूयात् तं ब्रूयाद्यदि तादृशी ।</span><span class="shloka-line">नानुमेति तदा केन साध्यावयवकल्पना ॥56॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V02" data-block-id="AV_C02_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नियतावयवासिद्धौ व्याप्तिमात्रेण साधनम् ।</span><span class="shloka-line">कर्तव्यमेव तेन स्यात् तस्मात् सैवानुमा मता ॥57॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V02" data-block-id="AV_C02_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अनुभूतिः प्रमाणं चेत् केन स्मृतिरपोद्यते ।</span><span class="shloka-line">पूर्वानुभूते किं मानमित्युक्ते स्यात् किमुत्तरम् ॥58॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V02" data-block-id="AV_C02_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मानसं तद्धि विज्ञानं तच्च साक्षिप्रमाणकम् ।</span><span class="shloka-line">अतीतानागतं यद्वद्योगिभिर्दृश्यतेऽञ्जसा ॥59॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V02" data-block-id="AV_C02_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एवं पूर्वानुभूतं च मनसैवावगम्यते ।</span><span class="shloka-line">विज्ञातं मनसा पूर्वं मयैतत्कृतमित्यपि ॥60॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V02" data-block-id="AV_C02_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">साक्षादनुभवात् सिद्धं कथमेव ह्यपोद्यते ।</span><span class="shloka-line">एवं लक्षणके मानत्रये ब्रह्मादिवस्तुषु ॥61॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V02" data-block-id="AV_C02_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रमाणं वेद एवैकस्तत्प्रामाण्यं च साधितम् ।</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A002" data-teeka="Nyayasudha"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S01_A002" data-id=" AV_C02_S01_A002_" data-name=""><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">२९सु०- परिहृतः स्मृतिविरोधः । सम्प्रति युक्तिविरोधः परिह्रियते । तथा हि । श्रुत्यादिसमन्वयेन खलु जगज्जन्मादिकारणत्वं ब्रह्मणो निरूपितम् । तत्र श्रुतेरेव प्रामाण्यं तावद् दुर्लभम् ।</p> | |
| <p class="gr-vyakhya-para">यद्धि फलव्यभिचारि तदप्रमाणं दृष्टम्, यथा विप्रलम्भवाक्यम् । फलव्यभिचारिणी च श्रुतिः, पुत्रकामेष्ट्याद्यनुष्ठानेऽपि कदाचित्पुत्रजन्माद्यनुपलब्धेः । अन्यथा फलानुपलब्ध्योक्तं पाशुपताद्यप्रामाण्यमपि न स्यात् । एकदेशे चाप्रामाण्ये तन्न्यायेनैकदेशान्तरस्याप्यप्रामाण्यानुमानं सुलभमेव ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">यद्धि फलव्यभिचारि तदप्रमाणं दृष्टम्, यथा विप्रलम्भवाक्यम् । फलव्यभिचारिणी च श्रुतिः, पुत्रकामेष्ट्याद्यनुष्ठानेऽपि कदाचित्पुत्रजन्माद्यनुपलब्धेः । अन्यथा फलानुपलब्ध्योक्तं पाशुपताद्यप्रामाण्यमपि न स्यात् । एकदेशे चाप्रामाण्ये तन्न्यायेनैकदेशान्तरस्याप्यप्रामाण्यानुमानं सुलभमेव ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">किञ्च यदबुद्धिपूर्वकं तदप्रमाणं यथा पिपीलिकालिपिः । अबुद्धिपूर्वकश्च वेदोऽपौरुषेयत्वाङ्गीकारात् । पौरुषेयत्वे च मूलप्रमाणशून्यत्वादप्रमाणमेव, विप्रलम्भकवाक्यवत् ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">किञ्च यदबुद्धिपूर्वकं तदप्रमाणं यथा पिपीलिकालिपिः । अबुद्धिपूर्वकश्च वेदोऽपौरुषेयत्वाङ्गीकारात् । पौरुषेयत्वे च मूलप्रमाणशून्यत्वादप्रमाणमेव, विप्रलम्भकवाक्यवत् ।</p> |
| Line 908: |
Line 816: |
| <p class="gr-vyakhya-para">व्याख्यानान्तरनिरासाय नित्ययेत्येतत् सदा विद्यमानये ति व्याख्यातम् ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">व्याख्यानान्तरनिरासाय नित्ययेत्येतत् सदा विद्यमानये ति व्याख्यातम् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">वाक्यशेषे हि बहुकालीना अपि स्मृतीरनित्यपक्षे निक्षिप्य श्रुतिमेव नित्यामाह ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">वाक्यशेषे हि बहुकालीना अपि स्मृतीरनित्यपक्षे निक्षिप्य श्रुतिमेव नित्यामाह ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">३२सु०- पौरुषेयतामपि श्रुतयोऽभिदधतीति चेन्न, आप्तोक्तत्वस्य दुरवधारणतायाः प्रागुक्तत्वेन पौरुषेयत्वे प्रामाण्यावधारणानुपपत्तिप्रसङ्गेन दुर्बलत्वात् । प्रामाण्यस्य स्वतस्त्वेन, अपौरुषेयत्वेऽपि कारणाभावात्प्रामाण्यं न स्यादि ति प्रसङ्गस्याभासत्वात् । प्रबलश्रुत्यनुसारेण तत्तत्पुरुषप्रवर्तितत्वमेव तासामर्थोऽवगन्तव्यः । तथा च ऋचः सामानि जज्ञिरे , ऋग्वेद एवाग्नेरजायते त्याद्युपपन्नं भवति । न ह्येकं वाक्यमनेककर्तृकमिति सम्भवति, सम्भवति त्वनेकप्रवर्तितमिति ।</p></div></div></div></div></div> | | <p class="gr-vyakhya-para">३२सु०- पौरुषेयतामपि श्रुतयोऽभिदधतीति चेन्न, आप्तोक्तत्वस्य दुरवधारणतायाः प्रागुक्तत्वेन पौरुषेयत्वे प्रामाण्यावधारणानुपपत्तिप्रसङ्गेन दुर्बलत्वात् । प्रामाण्यस्य स्वतस्त्वेन, अपौरुषेयत्वेऽपि कारणाभावात्प्रामाण्यं न स्यादि ति प्रसङ्गस्याभासत्वात् । प्रबलश्रुत्यनुसारेण तत्तत्पुरुषप्रवर्तितत्वमेव तासामर्थोऽवगन्तव्यः । तथा च ऋचः सामानि जज्ञिरे , ऋग्वेद एवाग्नेरजायते त्याद्युपपन्नं भवति । न ह्येकं वाक्यमनेककर्तृकमिति सम्भवति, सम्भवति त्वनेकप्रवर्तितमिति ।</p></div></div> |
| <span id="gr-adh-AV_C02_S01_A003" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अभिमान्यधिकरणम्" data-block-id="gr-adh-AV_C02_S01_A003"></span><h4 class="gr-section-head">अभिमान्यधिकरणम्</h4>
| | </div> |
| | </div> |
| | </div> |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V03" data-block-id="AV_C02_S01_V03" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तथापि मृज्जलादीनां बुद्धिवागादिवाचकः ॥62॥</span></span></div> | | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A003"> |
| | <div class="teeka-block"> |
| | <div class="teeka-body"> |
| | <div class="gr-moola-ref" data-verse="AV_C02_S01_A003"></div> |
| | <div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S01_A003" data-id="AV_C02_S01_A003_Nyayasudha" data-name="nyayasudha"><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">३३सु०- यदपि पिपीलिकालिपिवदबुद्धिपूर्वकत्वादप्रामाण्यं श्रुतेरिति, तन्निराकरोति |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V03" data-block-id="AV_C02_S01_V03" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">दृष्टव्याप्तिविरुद्धत्वात् तत्र मानं कथं भवेत् ।</span><span class="shloka-line">ततस्तन्नामकः कश्चित् पुमानन्यो भवेदिति ॥63॥</span></span></div> | | पिपीलिकेति ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-पिपीलिकालिपिश्चापि प्रमाणमविरोधतः</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">चो |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V03" data-block-id="AV_C02_S01_V03" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">युक्त्यागमविरोधेन प्राप्तमत्राभिधीयते ।</span><span class="shloka-line">बालरूढिं विनैवापि विद्वद्रूढिसमाश्रयात् ॥64॥</span></span></div>
| | यस्मादित्यर्थे, बोधकत्वसमुच्चये वा । तस्मात् दृष्टान्तस्य साध्यविकलत्वात् असदनुमानमिति शेषः । न केवलं श्रुतिः किन्तु पिपीलिकालिपिरपीति |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V03" data-block-id="AV_C02_S01_V03" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तत्तन्नामान एवैते तत्तद्वस्त्वभिमानिनः ।</span><span class="shloka-line">सन्ति तेषां विशेषेण शक्तिरन्येभ्य उच्यते ॥65॥</span></span></div>
| | अपे |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V03" data-block-id="AV_C02_S01_V03" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">व्याप्तिश्चोक्तानुसारेण दृश्यते चाधिकारिभिः ।</span><span class="shloka-line">शास्त्रोक्तवस्तुनश्चैव व्युत्पत्तिः शास्त्रलिङ्गतः ॥66॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V03" data-block-id="AV_C02_S01_V03" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">व्युत्पत्तिः सा बलवती मूर्खव्युत्पत्तितो हि यत् ।</span><span class="shloka-line">दृढयुक्तिविरोधे तु सर्वत्र न्याय ईदृशः ॥67॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A003" data-teeka="Nyayasudha"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S01_A003" data-id="AV_C02_S01_A003_" data-name=""><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">३३सु०- यदपि पिपीलिकालिपिवदबुद्धिपूर्वकत्वादप्रामाण्यं श्रुतेरिति, तन्निराकरोति
| |
| | |
| पिपीलिकेति ।</p>
| |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-पिपीलिकालिपिश्चापि प्रमाणमविरोधतः</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">चो
| |
| | |
| यस्मादित्यर्थे, बोधकत्वसमुच्चये वा । तस्मात् दृष्टान्तस्य साध्यविकलत्वात् असदनुमानमिति शेषः । न केवलं श्रुतिः किन्तु पिपीलिकालिपिरपीति
| |
| | |
| अपे | |
|
| |
|
| रर्थः ।</p> | | रर्थः ।</p> |
| Line 4,228: |
Line 4,130: |
| न्यायः | | न्यायः |
|
| |
|
| प्रकारो, द्रष्टव्य इति ॥</p></div></div></div></div></div> | | प्रकारो, द्रष्टव्य इति ॥</p></div></div> |
| <span id="gr-adh-AV_C02_S01_A004" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="असदधिकरणम्" data-block-id="gr-adh-AV_C02_S01_A004"></span><h4 class="gr-section-head">असदधिकरणम्</h4>
| | </div> |
| | | </div> |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V04" data-block-id="AV_C02_S01_V04" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अल्पवाक्ययुता युक्तिर्बहुलैव विरोधिनी ।</span><span class="shloka-line">यत्र तत्र कथं वस्तुनिर्णयः स्यादितीरिते ॥68॥</span></span></div>
| | </div> |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V04" data-block-id="AV_C02_S01_V04" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">विरोधियुक्तिबाहुल्यादिति न्यायो विनिश्चितः ।</span><span class="shloka-line">युक्तेस्तु युक्तिबाहुल्यमागमादागमस्य च ॥69॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V04" data-block-id="AV_C02_S01_V04" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कथं न निर्णयं कुर्यादिति असत्कारणं न हि ।</span><span class="shloka-line">श्रुत्यर्थो भवति क्वापि श्रुतिप्रायोपपत्तिभिः ॥70॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V04" data-block-id="AV_C02_S01_V04" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अविरोधश्चतुर्थे तु पादे सम्यक् समर्थ्यते ।</span><span class="shloka-line">असत्कार्यं यथा दृष्टं वस्तुत्वात् कारणं तथा ॥71॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V04" data-block-id="AV_C02_S01_V04" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इति चेन्न निषेधैकस्वरूपस्य न कर्तृता ।</span><span class="shloka-line">बुद्धिपूर्वप्रवृत्तिर्हि कर्तृत्वमिति(कर्तृत्वमिह) निश्चितम् ॥72॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V04" data-block-id="AV_C02_S01_V04" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रतिषेधात्मकत्वं तु भावस्याभावधर्मतः ।</span><span class="shloka-line">धर्मधर्म्यैक्यतश्चैव न तु तन्मात्रता भवेत् ॥73॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V04" data-block-id="AV_C02_S01_V04" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अभावस्य च भावोऽपि(हि) धर्मोऽथापि हि धर्मिणः ।</span><span class="shloka-line">तादृक्त्वं मात्रतेहोक्ता बुद्धिराहित्यमेव तत् ॥74॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V04" data-block-id="AV_C02_S01_V04" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">विशेष्यतैव धर्मित्वं प्रथमप्रतिपत्तिषु ।</span><span class="shloka-line">निषेधविधिरूपत्वं भावाभावत्वमत्र हि ॥75॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V04" data-block-id="AV_C02_S01_V04" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सर्वनाशेष्वपि सदा शिष्टत्वाद्यस्य कस्य नुः ।</span><span class="shloka-line">नाशोऽयं विमतोऽपि स्यात् नाशत्वात् कर्तृशेषवान् ॥76॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V04" data-block-id="AV_C02_S01_V04" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न चाशेषनृनाशस्तु दृष्टो दृश्योऽस्ति वा क्वचित् ।</span><span class="shloka-line">धर्माधर्माश्रयत्वेन स्वीकार्योऽपि नरो लये ॥77॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V04" data-block-id="AV_C02_S01_V04" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अनादित्वं विना दृष्टं कथं स्यात् कारणं क्वचित् ।</span><span class="shloka-line">पूर्वदृष्टात् परादृष्टं यदि नैवोत्तरं कुतः ॥78॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V04" data-block-id="AV_C02_S01_V04" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अदृष्टं कारणं नो चेल्लये मानं च किं भवेत् ।</span><span class="shloka-line">उत्पत्तिनाशकारी च(हि) बुद्धिमान् दृश्यते क्वचित् ॥79॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V04" data-block-id="AV_C02_S01_V04" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तद्दृष्टान्तेन सर्वत्र कर्ता किं नानुमीयते ।</span><span class="shloka-line">आगमानुगृहीता तु मानमेषानुमाऽपि तु ॥80॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V04" data-block-id="AV_C02_S01_V04" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आगमानुग्रहाभावे न तर्कः स्यात् प्रतिष्ठितः ।</span><span class="shloka-line">अक्षजागममूलस्य स्यादेवास्य प्रतिष्ठितिः ॥81॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V04" data-block-id="AV_C02_S01_V04" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अन्यथाऽस्याप्रतिष्ठा च स्ववाचा व्याहतैव हि ।</span><span class="shloka-line">न च शिष्टागृहीतत्वं निरीशादीशवादिनः ॥82॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V04" data-block-id="AV_C02_S01_V04" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अतोऽवशिष्टजीवादिकर्तृताऽत्र निषिद्ध्यते ।</span><span class="shloka-line">तन्मनोऽकुरुतेत्यादेरसतो मनसो जनिः ॥83॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V04" data-block-id="AV_C02_S01_V04" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">निवारिता तु पूर्वत्र ह्यकस्मादिति तद्विना ।</span><span class="shloka-line">असतो विश्वजननमाशङ्क्यात्र निषिद्ध्यते ॥84॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V04" data-block-id="AV_C02_S01_V04" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रापकं वाक्यमात्रं तु परिहारोऽविशेषितः ।</span><span class="shloka-line">क्वचिज्जीवाकृतं दृष्ट्वा चेतनादेव चाकृतम् ॥85॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V04" data-block-id="AV_C02_S01_V04" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तद्वदेवानुमाऽन्यत्र वस्तुत्वात् क्रियते श्रुतेः ।</span></span></div>
| |
|
| |
|
| <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A004" data-teeka=" Nyayasudha"><div class="teeka- block"><div class=" teeka- body"><div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S01_A004" data-id=" AV_C02_S01_A004_" data-name=""><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">॥ अथ असदधिकरणम् ॥</p> | | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A004"> |
| | <div class="teeka-block"> |
| | <div class="teeka-body"> |
| | <div class="gr-moola-ref" data-verse="AV_C02_S01_A004"></div> |
| | <div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S01_A004" data-id=" AV_C02_S01_A004_Nyayasudha" data-name=" nyayasudha"><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">॥ अथ असदधिकरणम् ॥</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-॥ ॐ असदिति चेन्न प्रतिषेधमात्रत्वात् ॐ ॥</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-॥ ॐ असदिति चेन्न प्रतिषेधमात्रत्वात् ॐ ॥</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">१सु०- ननु च नारम्भणीयमेवेदमधिकरणम्, न विलक्षणत्वादि त्यनेनैव वेदस्य सकलयुक्तिविरोधानां परिहृतत्वात्, दृढयुक्तिविरोधपरिहारस्य च अभिमान्यधिकरणन्यायसिद्धत्वात्; इत्यतो गतार्थतां परिहरन्नधिकरणस्योपाधिम(प्य•ह | | <p class="gr-vyakhya-para">१सु०- ननु च नारम्भणीयमेवेदमधिकरणम्, न विलक्षणत्वादि त्यनेनैव वेदस्य सकलयुक्तिविरोधानां परिहृतत्वात्, दृढयुक्तिविरोधपरिहारस्य च अभिमान्यधिकरणन्यायसिद्धत्वात्; इत्यतो गतार्थतां परिहरन्नधिकरणस्योपाधिम(प्य•ह |
| Line 5,248: |
Line 5,118: |
|
| |
|
| । नान्योऽतोऽस्ति कर्ते त्यादिश्रुतेर्बाधितविषयत्वात्, दृष्टान्तानां साध्यवैकल्याच्च नानुमानानां प्रामाण्यम् ।</p> | | । नान्योऽतोऽस्ति कर्ते त्यादिश्रुतेर्बाधितविषयत्वात्, दृष्टान्तानां साध्यवैकल्याच्च नानुमानानां प्रामाण्यम् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">५७सु०- एतेनास्मदनुमानेऽकार्यत्वमुपाधिरित्यपि निरस्तः(म्) । (स्वातन्त्र्येण) जीवाद्यकृतेऽपि घटादावकार्यत्वाभावात्, प्रतिपक्षे बाधादिदोषानुषङ्गाच्चेति सर्वं सुस्थम् ॥</p></div></div></div></div></div> | | <p class="gr-vyakhya-para">५७सु०- एतेनास्मदनुमानेऽकार्यत्वमुपाधिरित्यपि निरस्तः(म्) । (स्वातन्त्र्येण) जीवाद्यकृतेऽपि घटादावकार्यत्वाभावात्, प्रतिपक्षे बाधादिदोषानुषङ्गाच्चेति सर्वं सुस्थम् ॥</p></div></div> |
| <span id="gr-adh-AV_C02_S01_A005" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="भोक्त्रधिकरणम्" data-block-id="gr-adh-AV_C02_S01_A005"></span><h4 class="gr-section-head">भोक्त्रधिकरणम्</h4>
| | </div> |
| | | </div> |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V05" data-block-id="AV_C02_S01_V05" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नान्यदन्यत्वमापन्नं क्वचिद् दृष्टं कथञ्चन ॥86॥</span></span></div>
| | </div> |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V05" data-block-id="AV_C02_S01_V05" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अतो जीवस्य न ब्रह्मभावः स्याद्धि कदाचन ।</span><span class="shloka-line">क्वचिद्भिन्नताय दृष्टं तदभिन्नतया कथम् ॥87॥</span></span></div> | | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A005"> |
| | | <div class="teeka-block"> |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V05" data-block-id="AV_C02_S01_V05" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">दृश्येन्नो दृष्टपूर्वं हि तादृशं न च दृश्यते ।</span><span class="shloka-line">भोक्तृत्वापत्तित इति यन्मतं तत्कुतो हरिः ॥88॥</span></span></div> | | <div class="teeka-body"> |
| | | <div class="gr-moola-ref" data-verse="AV_C02_S01_A005"></div> |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V05" data-block-id="AV_C02_S01_V05" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">भोक्त्रापत्तेरिति प्राह ...... ।</span></span></div> | | <div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S01_A005" data-id=" AV_C02_S01_A005_Nyayasudha" data-name=" nyayasudha"><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">५८सु०- अतीताधिकरणे ब्रह्मणो जगज्जन्मादिकारणत्वे श्रुतिसंवादित्वेन प्रबलया</p> |
| | |
| <div class="gr- teeka- entry" data- parent="AV_C02_S01_A005 " data-teeka="Nyayasudha"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S01_A005" data-id=" AV_C02_S01_A005_" data-name=""><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">५८सु०- अतीताधिकरणे ब्रह्मणो जगज्जन्मादिकारणत्वे श्रुतिसंवादित्वेन प्रबलया</p> | |
| <p class="gr-vyakhya-para">युक्त्या विरोधः परिहृतः । इदानीं तु श्रुतिसिद्ध(लिङ्ग)त्वेन प्रबलया युक्त्या विरोधः परिह्रियते ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">युक्त्या विरोधः परिहृतः । इदानीं तु श्रुतिसिद्ध(लिङ्ग)त्वेन प्रबलया युक्त्या विरोधः परिह्रियते ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">तथा हि । न ब्रह्मणो जगत्कारणत्वं वास्तवं सम्भवति, असर्वकारणेन मुक्ते(क्तजीवे)नात्यन्ताभिन्नत्वात् । न हि यो येनात्यन्ताभिन्नः स तद्विरुद्धस्वभावो वस्तुत इति क्वचिदुपलब्धम् । न च मुक्तस्यासर्वकारणत्वमसिद्धम्, (सर्वकारणत्वस्य) संसारेऽनुपलम्भात् । संसारे प्रतीयमानस्य कस्यचिदाकारस्यैवापगमो हि मोक्षो न तु अपूर्वाकारोत्पादः, अनित्यत्वप्रसङ्गात् ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">तथा हि । न ब्रह्मणो जगत्कारणत्वं वास्तवं सम्भवति, असर्वकारणेन मुक्ते(क्तजीवे)नात्यन्ताभिन्नत्वात् । न हि यो येनात्यन्ताभिन्नः स तद्विरुद्धस्वभावो वस्तुत इति क्वचिदुपलब्धम् । न च मुक्तस्यासर्वकारणत्वमसिद्धम्, (सर्वकारणत्वस्य) संसारेऽनुपलम्भात् । संसारे प्रतीयमानस्य कस्यचिदाकारस्यैवापगमो हि मोक्षो न तु अपूर्वाकारोत्पादः, अनित्यत्वप्रसङ्गात् ।</p> |
| Line 5,413: |
Line 5,281: |
| <p class="gr-vyakhya-para">अयमभिसन्धिर्भाष्यकारस्य । प्रतिपाद्ये व्यवस्थिते तद्बलाच्छाब्दी गौणता कथञ्चिदनुसर्तव्या । न चास्य सूत्रस्येदं प्रतिपाद्यं व्यवस्थितम्; जगदुपादानत्वस्य प्रागनुक्तत्वेन अनुक्तोपालम्भप्रसङ्गात्, जगच्छरीरत्वस्यान्तर्याम्यधिकरणे प्रसक्तत्वेऽपि सम्भोगप्राप्तिरित्यनेनैव परिहृतत्वात् । तत्र जीवशरीरगतत्वेन प्रस(क्तं)क्तभोक्तृत्वमपा</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">अयमभिसन्धिर्भाष्यकारस्य । प्रतिपाद्ये व्यवस्थिते तद्बलाच्छाब्दी गौणता कथञ्चिदनुसर्तव्या । न चास्य सूत्रस्येदं प्रतिपाद्यं व्यवस्थितम्; जगदुपादानत्वस्य प्रागनुक्तत्वेन अनुक्तोपालम्भप्रसङ्गात्, जगच्छरीरत्वस्यान्तर्याम्यधिकरणे प्रसक्तत्वेऽपि सम्भोगप्राप्तिरित्यनेनैव परिहृतत्वात् । तत्र जीवशरीरगतत्वेन प्रस(क्तं)क्तभोक्तृत्वमपा</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">स्तम्, अत्र तु जगच्छरीरत्वेनेति चेन्न, पूर्वोत्तरपक्षयोर्न्यायाविशेषे सूत्रारम्भानुपपत्तेः । अतो निर्निमित्तः शाब्ददोषोऽपि नानुसरणार्ह इति ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">स्तम्, अत्र तु जगच्छरीरत्वेनेति चेन्न, पूर्वोत्तरपक्षयोर्न्यायाविशेषे सूत्रारम्भानुपपत्तेः । अतो निर्निमित्तः शाब्ददोषोऽपि नानुसरणार्ह इति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">यद्वैतदर्थप्रतिपादनाय कथं चेत्याद्युत्तरवाक्यमत्रापि संयोज्य व्याख्येयमित्युक्त एव सूत्रार्थ इति ॥</p></div></div></div></div></div> | | <p class="gr-vyakhya-para">यद्वैतदर्थप्रतिपादनाय कथं चेत्याद्युत्तरवाक्यमत्रापि संयोज्य व्याख्येयमित्युक्त एव सूत्रार्थ इति ॥</p></div></div> |
| <span id="gr-adh-AV_C02_S01_A006" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="आरम्भणाधिकरणम्" data-block-id="gr-adh-AV_C02_S01_A006"></span><h4 class="gr-section-head">आरम्भणाधिकरणम्</h4>
| | </div> |
| | </div> |
| | </div> |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V06" data-block-id="AV_C02_S01_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">...... कथं च तदनन्यता ।</span><span class="shloka-line">जगतस्त्वविकारत्व उक्तन्यायेन साधिते ॥89॥</span></span></div> | | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A006"> |
| | | <div class="teeka-block"> |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V06" data-block-id="AV_C02_S01_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स्वतन्त्रकारणान्यत्वं तेन ह्यत्र निषिद्ध्यते ।</span><span class="shloka-line">‘‘द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावश्चेतना धृतिः ॥90॥</span></span></div> | | <div class="teeka-body"> |
| | | <div class="gr-moola-ref" data-verse="AV_C02_S01_A006"></div> |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V06" data-block-id="AV_C02_S01_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यत्प्रसादादिमे सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया’’ ।</span><span class="shloka-line">इति श्रुतेः तद्वशस्य भावो ‘न पर’ इत्यतः ॥91॥</span></span></div> | | <div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S01_A006" data-id=" AV_C02_S01_A006_Nyayasudha" data-name=" nyayasudha"><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">६४सु०- प्राक् प्रमाणमूलत्वतत्संवादित्वाभ्यां प्रबलया युक्त्या उक्तेर्थे विरोधो निरस्तः । बाहुल्यलक्षणबलवद्युक्तिविरोधपरिहाराय इदमधिकरणमारभ्यते ।</p> |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V06" data-block-id="AV_C02_S01_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">शक्तोऽपि ह्यन्यथा कर्तुं स्वेच्छानियमतो हरिः ।</span><span class="shloka-line">कारणैर्नियतैरेव करोतीदं जगत्सदा ॥92॥</span></span></div> | |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V06" data-block-id="AV_C02_S01_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नित्यभेदो निमित्तेन ह्युपादानेन तु द्वयम् ।</span><span class="shloka-line">असद्यत्कार्यरूपेण कारणात्मतयाऽस्ति हि ॥93॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V06" data-block-id="AV_C02_S01_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अनवस्थाऽन्यथा हि स्यात् सर्वत्रोत्पत्तिनाशयोः ।</span><span class="shloka-line">‘‘शक्तोऽपि भगवान् विष्णुरकर्तुं कर्तुमन्यथा ॥94॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V06" data-block-id="AV_C02_S01_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स्वभिन्नं कारणाभिन्नं भिन्नं(कारणाभिन्नभिन्नं) विश्वं करोत्यजः’’ ।</span><span class="shloka-line">इति श्रुतेरवसित उक्तार्थोऽयमशेषतः ॥95॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A006" data-teeka="Nyayasudha"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S01_A006" data-id=" AV_C02_S01_A006_" data-name=""><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">६४सु०- प्राक् प्रमाणमूलत्वतत्संवादित्वाभ्यां प्रबलया युक्त्या उक्तेर्थे विरोधो निरस्तः । बाहुल्यलक्षणबलवद्युक्तिविरोधपरिहाराय इदमधिकरणमारभ्यते ।</p> | |
| <p class="gr-vyakhya-para">तदिदं ब्रह्मपरिणामवादी व्याचष्टे । अनन्तराधिकरणे भोग्यवर्गस्य परिणामतः सिद्धप्रातिस्विकरूपभेदानपह्नवेन लोकसिद्ध(द्धं)कारणाभेदमङ्गीकृत्य साङ्ख्यसिद्धान्तेन शास्त्रतो भोक्तृवर्गस्य स्वाभाविकरूपब्रह्माविभागे भोग्यस्यापि ब्रह्मैक्यवत् भोक्तृत्वापत्तिमाशङ्क्य अनैकान्तिकत्वेन निरासो (वि)ऽभिहितः । सम्प्रति वैशेषिकादिमतेन स्वरूपकार्यव्यपदेशादिभेदेन कार्यस्य कारणात्म(क)त्वासिद्ध्या प्रपञ्चस्य ब्रह्माद्वैतम् आक्षिप्य समाधीयते ॥</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">तदिदं ब्रह्मपरिणामवादी व्याचष्टे । अनन्तराधिकरणे भोग्यवर्गस्य परिणामतः सिद्धप्रातिस्विकरूपभेदानपह्नवेन लोकसिद्ध(द्धं)कारणाभेदमङ्गीकृत्य साङ्ख्यसिद्धान्तेन शास्त्रतो भोक्तृवर्गस्य स्वाभाविकरूपब्रह्माविभागे भोग्यस्यापि ब्रह्मैक्यवत् भोक्तृत्वापत्तिमाशङ्क्य अनैकान्तिकत्वेन निरासो (वि)ऽभिहितः । सम्प्रति वैशेषिकादिमतेन स्वरूपकार्यव्यपदेशादिभेदेन कार्यस्य कारणात्म(क)त्वासिद्ध्या प्रपञ्चस्य ब्रह्माद्वैतम् आक्षिप्य समाधीयते ॥</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">तथाहि । | | <p class="gr-vyakhya-para">तथाहि । |
| Line 6,166: |
Line 6,026: |
| विहारोपदेशात् | | विहारोपदेशात् |
|
| |
|
| इत्यादिना वास्तवस्यैव तस्य साधयिष्यमाणत्वात् ॥ अतो दुर्घटमेतदधिकरणम् इति ।</p></div></div></div></div></div> | | इत्यादिना वास्तवस्यैव तस्य साधयिष्यमाणत्वात् ॥ अतो दुर्घटमेतदधिकरणम् इति ।</p></div></div> |
| <span id="gr-adh-AV_C02_S01_A007" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="इतरव्यपदेशाधिकरणम्" data-block-id="gr-adh-AV_C02_S01_A007"></span><h4 class="gr-section-head">इतरव्यपदेशाधिकरणम्</h4>
| | </div> |
| | | </div> |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V07" data-block-id="AV_C02_S01_V07" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अनंशस्यापि जीवस्य किञ्चित् सामर्थ्ययोजनम् ।</span><span class="shloka-line">कार्येषु यः करोत्यद्धा नमस्तस्मै स्वयम्भुवे ॥96॥</span></span></div>
| | </div> |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V07" data-block-id="AV_C02_S01_V07" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यदि भागेन कार्येषु जीवशक्तिं न योजयेत् ।</span><span class="shloka-line">हरिस्तदा हि सर्वत्र कृत्स्नयत्नोंऽशिताऽपि वा ॥97॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V07" data-block-id="AV_C02_S01_V07" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अंशिनो हि घटाद्या ये भिन्नैरेव परस्परम् ।</span><span class="shloka-line">अंशैरंशिन उच्यन्ते नैवमेव हि चेतनाः ॥98॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V07" data-block-id="AV_C02_S01_V07" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अतोऽनंशिन इत्येव श्रुतिरेतेषु वर्तते ।</span><span class="shloka-line">अप्यनेकस्वरूपेषु विशेषादेव केवलम् ॥99॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V07" data-block-id="AV_C02_S01_V07" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">बहुस्वरूपताख्या तु तेष्वस्त्येव हि सांशता ।</span><span class="shloka-line">बहुत्वेनाविनाभावाद्भिन्नता नियमाद्भवेत् ॥100॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V07" data-block-id="AV_C02_S01_V07" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यदि नैवं नियमकृद्भगवान् पुरुषोत्तमः ।</span></span></div>
| |
|
| |
|
| <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A007" data-teeka=" Nyayasudha"><div class="teeka- block"><div class=" teeka- body"><div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S01_A007" data-id=" AV_C02_S01_A007_" data-name=""><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">१०६सु०- अतो द्वितीयपक्षमङ्गीकृत्य प्रसङ्गौ जीवकर्तृत्वस्येश्वराधीनतानङ्गीकारविषयौ व्याकरिष्यन्नादौ तावदीश्वराधीनताङ्गीकारे प्रसङ्गनिवृत्तिप्रकारमागमवाक्योदाहरणेन दर्शयति | | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A007"> |
| | <div class="teeka-block"> |
| | <div class="teeka-body"> |
| | <div class="gr-moola-ref" data-verse="AV_C02_S01_A007"></div> |
| | <div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S01_A007" data-id=" AV_C02_S01_A007_Nyayasudha" data-name=" nyayasudha"><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">१०६सु०- अतो द्वितीयपक्षमङ्गीकृत्य प्रसङ्गौ जीवकर्तृत्वस्येश्वराधीनतानङ्गीकारविषयौ व्याकरिष्यन्नादौ तावदीश्वराधीनताङ्गीकारे प्रसङ्गनिवृत्तिप्रकारमागमवाक्योदाहरणेन दर्शयति |
|
| |
|
| अनंशस्यापीति | | अनंशस्यापीति |
| Line 6,332: |
Line 6,186: |
| <p class="gr-vyakhya-para">अथ तत्परिहारार्थं भेदो नेष्यते, तदा व्यापकनिवृत्त्या व्याप्यनिवृत्तेरावश्यकत्वाद्बहुत्वसङ्ख्याऽपि त्याज्या स्यात्, तथा च पुनः सैव कृत्या कृत्स्नप्रसक्तिरास्कन्देत ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">अथ तत्परिहारार्थं भेदो नेष्यते, तदा व्यापकनिवृत्त्या व्याप्यनिवृत्तेरावश्यकत्वाद्बहुत्वसङ्ख्याऽपि त्याज्या स्यात्, तथा च पुनः सैव कृत्या कृत्स्नप्रसक्तिरास्कन्देत ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">अथ जडेष्वेव यत्र बहुत्वं तत्र भेद इति नियमो न चेतनेष्विति चेत्, कुत एतत् । तथा दर्शनादिति चेन्न, यतः कारकप्रश्नोऽयं न प्रमाणप्रश्नः । स्वभावोऽयं पदार्थानामिति चेन्न, अनीश्वरवादपादप्रसारिकापातात् ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">अथ जडेष्वेव यत्र बहुत्वं तत्र भेद इति नियमो न चेतनेष्विति चेत्, कुत एतत् । तथा दर्शनादिति चेन्न, यतः कारकप्रश्नोऽयं न प्रमाणप्रश्नः । स्वभावोऽयं पदार्थानामिति चेन्न, अनीश्वरवादपादप्रसारिकापातात् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">किञ्च विरुद्धश्च स्वभावश्चेति कथम्, न हि स्वयमेव स्वेन सद्वितीय इति युक्तम्, प्रमितत्वान्न विरोध इति तु प्रत्युक्तम् । चैतन्यसामर्थ्यादिदं घटत इति चेत्, धूमवानपि कश्चिन्निरग्निको घटताम् । अथ विशेषशक्त्येदमुपपद्यत इति चेत्, घटेऽप्युपपद्यताम्, न हि तत्र विशेषो नास्ति । विशेषवैचित्र्यान्नेति चेत्, तदेव कुतः । तस्माद्भगवानेव स्वरूपस्वभावविशेषाणां नियामकश्चैतन्यमवच्छेदकं विधाय विशेषं निमित्तीकृत्य विरुद्धे अप्यभेदबहुत्वे समावेश्याभेदेन निरवयवत्वशब्दकोपमपास्य बहुत्वेन कृत्स्नप्रसक्तिं न्यक्कृत्य कार्यानुरूपं सामर्थ्यविशेषं (नि)योजयञ्जीवेन कारयतीत्यङ्गीकर्तव्यमिति ।</p></div></div></div></div></div> | | <p class="gr-vyakhya-para">किञ्च विरुद्धश्च स्वभावश्चेति कथम्, न हि स्वयमेव स्वेन सद्वितीय इति युक्तम्, प्रमितत्वान्न विरोध इति तु प्रत्युक्तम् । चैतन्यसामर्थ्यादिदं घटत इति चेत्, धूमवानपि कश्चिन्निरग्निको घटताम् । अथ विशेषशक्त्येदमुपपद्यत इति चेत्, घटेऽप्युपपद्यताम्, न हि तत्र विशेषो नास्ति । विशेषवैचित्र्यान्नेति चेत्, तदेव कुतः । तस्माद्भगवानेव स्वरूपस्वभावविशेषाणां नियामकश्चैतन्यमवच्छेदकं विधाय विशेषं निमित्तीकृत्य विरुद्धे अप्यभेदबहुत्वे समावेश्याभेदेन निरवयवत्वशब्दकोपमपास्य बहुत्वेन कृत्स्नप्रसक्तिं न्यक्कृत्य कार्यानुरूपं सामर्थ्यविशेषं (नि)योजयञ्जीवेन कारयतीत्यङ्गीकर्तव्यमिति ।</p></div></div> |
| <span id="gr-adh-AV_C02_S01_A008" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="शब्दमूलत्वाधिकरणम्" data-block-id="gr-adh-AV_C02_S01_A008"></span><h4 class="gr-section-head">शब्दमूलत्वाधिकरणम्</h4>
| | </div> |
| | </div> |
| | </div> |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V08" data-block-id="AV_C02_S01_V08" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तस्य त्वशेषशक्तित्वाद्युज्यते सर्वमेव च ॥101॥</span></span></div> | | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A008"> |
| | | <div class="teeka-block"> |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V08" data-block-id="AV_C02_S01_V08" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">विरोधः सर्ववैशिष्ट्ये यो द्वितीये निरस्यते ।</span><span class="shloka-line">नारायणस्य त्वध्याये तदन्ये तत्र तत्रगाः ॥102॥</span></span></div> | | <div class="teeka-body"> |
| | | <div class="gr-moola-ref" data-verse="AV_C02_S01_A008"></div> |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V08" data-block-id="AV_C02_S01_V08" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सृष्टिसंहारवाक्यानां जीवरूपाभिधायिनाम् ।</span><span class="shloka-line">अप्यन्योन्याविरोधस्तु द्वितीयाध्यायगोचरः ॥103॥</span></span></div> | | <div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S01_A008" data-id=" AV_C02_S01_A008_Nyayasudha" data-name=" nyayasudha"><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">नन्वेतत्सर्वं जीवसामर्थ्यादिनाऽशक्यसम्पादनं कथं भगवानपि सम्पादयेदित्यत आह |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V08" data-block-id="AV_C02_S01_V08" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मानमेयविशेषेण पुनरुक्तिर्न जायते ।</span></span></div> | |
| | |
| <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A008" data-teeka="Nyayasudha"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S01_A008" data-id=" AV_C02_S01_A008_" data-name=""><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">नन्वेतत्सर्वं जीवसामर्थ्यादिनाऽशक्यसम्पादनं कथं भगवानपि सम्पादयेदित्यत आह | |
|
| |
|
| तस्य त्विति ।</p> | | तस्य त्विति ।</p> |
| Line 6,501: |
Line 6,353: |
| द्वितीयसूत्रं तु पक्षद्वयेऽप्ययुक्तम्, साधनापादनदूषणस्यानुद्भावनादिति ।</p> | | द्वितीयसूत्रं तु पक्षद्वयेऽप्ययुक्तम्, साधनापादनदूषणस्यानुद्भावनादिति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">मैवम् । ईश्वरस्य सृष्ट्यादिना प्रयोजनमस्ति न वा । आद्येऽपूर्णत्वं प्रसज्येत, द्वितीये तु कर्तृत्वानुपपत्तिः, तस्य प्रयोजनव्याप्तत्वात्; इत्युभयथाऽपीश्वरस्य जगत्सृष्ट्यादि कर्तृत्वानुपपत्तिः इति अत्र पूर्वपक्षिणो विवक्षितम् । तत्र प्रथमसूत्रेण प्रयोजनाभावपक्षं सयुक्तिकमुपादत्ते, तत्रोक्तदोषपरिहारार्थं द्वितीयं सूत्रम् ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">मैवम् । ईश्वरस्य सृष्ट्यादिना प्रयोजनमस्ति न वा । आद्येऽपूर्णत्वं प्रसज्येत, द्वितीये तु कर्तृत्वानुपपत्तिः, तस्य प्रयोजनव्याप्तत्वात्; इत्युभयथाऽपीश्वरस्य जगत्सृष्ट्यादि कर्तृत्वानुपपत्तिः इति अत्र पूर्वपक्षिणो विवक्षितम् । तत्र प्रथमसूत्रेण प्रयोजनाभावपक्षं सयुक्तिकमुपादत्ते, तत्रोक्तदोषपरिहारार्थं द्वितीयं सूत्रम् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">यद्वा कर्तृत्वेन प्रयोजनस्य तेन चापूर्णत्वस्य इदं साधनं विवक्षितमुतापादनमिति सिद्धान्ती विकल्प्याद्यमाद्येन निराचष्टे, न कर्तृत्वेन प्रयोजनवत्त्वं साध्यम्, कृतकृत्यत्वेन प्रयोजनाभावस्यैव निश्चितत्वात् । न चासिद्धो हेतुः, अथैष एव परम आनन्दो निरनिष्टो निरवद्य इति श्रुतेः । प्रयोजनवत्त्वेनापूर्णतानुमानं तु गर्भस्रावेणैव ग(लि)तमि ति । आद्यस्य दूषणान्तरं वदन् द्वितीयं द्वितीयेन निराकरोतीति ।</p></div></div></div></div></div> | | <p class="gr-vyakhya-para">यद्वा कर्तृत्वेन प्रयोजनस्य तेन चापूर्णत्वस्य इदं साधनं विवक्षितमुतापादनमिति सिद्धान्ती विकल्प्याद्यमाद्येन निराचष्टे, न कर्तृत्वेन प्रयोजनवत्त्वं साध्यम्, कृतकृत्यत्वेन प्रयोजनाभावस्यैव निश्चितत्वात् । न चासिद्धो हेतुः, अथैष एव परम आनन्दो निरनिष्टो निरवद्य इति श्रुतेः । प्रयोजनवत्त्वेनापूर्णतानुमानं तु गर्भस्रावेणैव ग(लि)तमि ति । आद्यस्य दूषणान्तरं वदन् द्वितीयं द्वितीयेन निराकरोतीति ।</p></div></div> |
| <span id="gr-adh-AV_C02_S01_A009" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="न प्रयोजनाधिकरणम्" data-block-id="gr-adh-AV_C02_S01_A009"></span><h4 class="gr-section-head">न प्रयोजनाधिकरणम्</h4>
| | </div> |
| | | </div> |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V09" data-block-id="AV_C02_S01_V09" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सदा प्रवृत्तिरीशस्य स्वभावादेव केवलम् ॥104॥</span></span></div>
| | </div> |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V09" data-block-id="AV_C02_S01_V09" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अङ्गचेष्टा यथा पुंसः काश्चिदुद्देशवर्जिताः ।</span><span class="shloka-line">‘‘देवस्यैष स्वभावोयम्’’ इत्याह श्रुतिरञ्जसा ॥105॥</span></span></div> | | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A009"> |
| | | <div class="teeka-block"> |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V09" data-block-id="AV_C02_S01_V09" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">क्रीडां प्रयोजनं कृत्वा सृष्टिः श्रुतिविरोधिनी ।</span><span class="shloka-line">इति केवललीलैव निर्णीता प्रभुणा स्वयम् ॥106॥</span></span></div> | | <div class="teeka-body"> |
| | | <div class="gr-moola-ref" data-verse="AV_C02_S01_A009"></div> |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V09" data-block-id="AV_C02_S01_V09" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आत्मप्रयोजनार्थाय स्पृहां श्रुतिरवारयत् ।</span><span class="shloka-line">न प्रयोजनवत्त्वेनेत्यत आह जगद्गुरुः ॥107॥</span></span></div> | | <div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S01_A009" data-id=" AV_C02_S01_A009_Nyayasudha" data-name=" nyayasudha"><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">१२२सु०- ननूक्तमत्र लोकवदिति सूत्रेण साधनस्यापादनस्य वा न किञ्चिद् दूषणमुद्भाव्यत इति । मैवम्, बाधादेरुद्भावनादि त्याशयवान् द्वितीयसूत्रस्य तात्पर्यमाह |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V09" data-block-id="AV_C02_S01_V09" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">‘‘इच्छामात्रं प्रभोः सृष्टिरिति सृष्टौ विनिश्चिताः’’ ।</span><span class="shloka-line">इति प्रशंसया कामश्रुतिभ्यश्चैव युक्तितः ॥108॥</span></span></div> | |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V09" data-block-id="AV_C02_S01_V09" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">महातात्पर्ययुक्तेश्च नेच्छामात्रं निषिद्ध्यते ।</span><span class="shloka-line">मोक्षार्थाः श्रुतयो यस्मात् स च तस्य प्रसादतः ॥109॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V09" data-block-id="AV_C02_S01_V09" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">उन्निनीषति वाक्याच्च लोकदृष्टानुसारतः ।</span><span class="shloka-line">इच्छानिमित्तको यस्मात् तदभावे कुतः श्रुतिः ॥110॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V09" data-block-id="AV_C02_S01_V09" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">महातात्पर्यरहिता प्रमाणत्वं गमिष्यति ।</span><span class="shloka-line">याथार्थ्यमेव मानत्वमपि वाक्यं प्रयोजकम् ॥111॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V09" data-block-id="AV_C02_S01_V09" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मानत्वमेति तत्रापि यत्सम्पूर्णप्रयोजनम् ।</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A009" data-teeka="Nyayasudha"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S01_A009" data-id=" AV_C02_S01_A009_" data-name=""><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">१२२सु०- ननूक्तमत्र लोकवदिति सूत्रेण साधनस्यापादनस्य वा न किञ्चिद् दूषणमुद्भाव्यत इति । मैवम्, बाधादेरुद्भावनादि त्याशयवान् द्वितीयसूत्रस्य तात्पर्यमाह | |
|
| |
|
| सदेति | | सदेति |
| Line 6,850: |
Line 6,690: |
|
| |
|
| इति चावर्तनीयम् । मानत्वमेती त्यनुवर्तनीयम् ।</p> | | इति चावर्तनीयम् । मानत्वमेती त्यनुवर्तनीयम् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">तथा चायमर्थः । नावान्तरविषयप्रयोजनाभ्यां वाक्यस्य प्रामाण्यं सम्भवति, किन्नाम यद्वाक्यं यन्म(हा)हत्प्रयोजनमुद्दिश्य यं प्रधानं विषयं प्रतिपादयितुं प्रवृत्तं तत्ताभ्यां(एव) प्रयोजनविषयाभ्यामुपेतं प्रामाण्यमश्नुते, तदभावेऽवान्तरप्रयोजनादेरप्यसिद्धेः, सिद्धौ वा तस्यैव प्राधान्यप्राप्तेः । वेदवाक्यं च मोक्षोद्देशेन परमेश्वरे महातात्पर्योपेतमित्युक्तम् । तत्तयोरेव विषयप्रयोजनयोरुपपत्तौ प्रमाणं स्यान्नान्यथेति ॥</p></div></div></div></div></div> | | <p class="gr-vyakhya-para">तथा चायमर्थः । नावान्तरविषयप्रयोजनाभ्यां वाक्यस्य प्रामाण्यं सम्भवति, किन्नाम यद्वाक्यं यन्म(हा)हत्प्रयोजनमुद्दिश्य यं प्रधानं विषयं प्रतिपादयितुं प्रवृत्तं तत्ताभ्यां(एव) प्रयोजनविषयाभ्यामुपेतं प्रामाण्यमश्नुते, तदभावेऽवान्तरप्रयोजनादेरप्यसिद्धेः, सिद्धौ वा तस्यैव प्राधान्यप्राप्तेः । वेदवाक्यं च मोक्षोद्देशेन परमेश्वरे महातात्पर्योपेतमित्युक्तम् । तत्तयोरेव विषयप्रयोजनयोरुपपत्तौ प्रमाणं स्यान्नान्यथेति ॥</p></div></div> |
| <span id="gr-adh-AV_C02_S01_A010" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="वैषम्यनैर्घृण्याधिकरणम्" data-block-id="gr-adh-AV_C02_S01_A010"></span><h4 class="gr-section-head">वैषम्यनैर्घृण्याधिकरणम्</h4>
| | </div> |
| | | </div> |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V10" data-block-id="AV_C02_S01_V10" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">वैषम्यं चैव नैघृण्यं वेदाप्रामाण्यकारणम् ॥112॥</span></span></div>
| | </div> |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V10" data-block-id="AV_C02_S01_V10" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नाङ्गीकार्यमतोऽन्यत्तु न वैषम्यादिनामकम् ।</span></span></div>
| |
|
| |
|
| <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A010" data-teeka=" Nyayasudha"><div class="teeka- block"><div class=" teeka- body"><div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S01_A010" data-id=" AV_C02_S01_A010_" data-name=""><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">१४१सु०- प्राणिनां विविधान्देहेन्द्रिय•दि)विषयांस्तत्फलं च सुखदुःखलक्षणमुत्पादयन्नीश्वरः किं तदीयं धर्माधर्मरूपं कर्मापेक्षते न वा । आद्ये तस्य स्वातन्त्र्यप्रच्युतिः । द्वितीये निर्निमित्तं कांश्चित्सुखयन्विषमः स्यात्, कांश्चिद् दुःखयन्निर्घृणः स्यात् । इत्युभयथा न तस्य सर्वकर्तृत्वमि त्येव पूर्वपक्षोऽत्राधिकरणे निरा</p> | | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A010"> |
| | <div class="teeka-block"> |
| | <div class="teeka-body"> |
| | <div class="gr-moola-ref" data-verse="AV_C02_S01_A010"></div> |
| | <div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S01_A010" data-id=" AV_C02_S01_A010_Nyayasudha" data-name=" nyayasudha"><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">१४१सु०- प्राणिनां विविधान्देहेन्द्रिय•दि)विषयांस्तत्फलं च सुखदुःखलक्षणमुत्पादयन्नीश्वरः किं तदीयं धर्माधर्मरूपं कर्मापेक्षते न वा । आद्ये तस्य स्वातन्त्र्यप्रच्युतिः । द्वितीये निर्निमित्तं कांश्चित्सुखयन्विषमः स्यात्, कांश्चिद् दुःखयन्निर्घृणः स्यात् । इत्युभयथा न तस्य सर्वकर्तृत्वमि त्येव पूर्वपक्षोऽत्राधिकरणे निरा</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">क्रियते ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">क्रियते ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">तत्र तावदाद्येन सूत्रेण कर्मादिसापेक्षस्य कर्तृत्वमभ्युपेत्य वैषम्यनैर्घृण्ये परिहृते । अपेक्षणीयं कर्मादि ईश्वरायत्तं न वा । नेति पक्षे सर्वकारणत्वहानिः । आद्ये निर्निमित्तं विषमाणां कर्मणां कारयितुर्वैषम्यनैर्घृण्ये स्यातामित्याक्षिप्य कर्मादीनामनादिता(त्वा)भ्युपगमेन समाधानमुक्तं | | <p class="gr-vyakhya-para">तत्र तावदाद्येन सूत्रेण कर्मादिसापेक्षस्य कर्तृत्वमभ्युपेत्य वैषम्यनैर्घृण्ये परिहृते । अपेक्षणीयं कर्मादि ईश्वरायत्तं न वा । नेति पक्षे सर्वकारणत्वहानिः । आद्ये निर्निमित्तं विषमाणां कर्मणां कारयितुर्वैषम्यनैर्घृण्ये स्यातामित्याक्षिप्य कर्मादीनामनादिता(त्वा)भ्युपगमेन समाधानमुक्तं |
| Line 6,891: |
Line 6,733: |
|
| |
|
| दूषणरूपं न भवतीति यावत् । तथा हि वैषम्यादिकं तावन्न स्वरूपेण दोषः किन्तु दोषहेतुतया । न चेदं वेदाप्रामाण्यकारणम्, कर्मादिसापेक्षत्वाङ्गीकारात् । नापि जीवानामिवेश्वरस्य प्रत्यवायहेतुः, तदभावात् ।</p> | | दूषणरूपं न भवतीति यावत् । तथा हि वैषम्यादिकं तावन्न स्वरूपेण दोषः किन्तु दोषहेतुतया । न चेदं वेदाप्रामाण्यकारणम्, कर्मादिसापेक्षत्वाङ्गीकारात् । नापि जीवानामिवेश्वरस्य प्रत्यवायहेतुः, तदभावात् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">अतोऽदूषणत्वादङ्गीकृतं सूत्रकृतेति न कश्चिद्दोषः । तथा च भाष्यम् न च पुनर्वैषम्याद्यापातेन दोष इति ॥</p></div></div></div></div></div> | | <p class="gr-vyakhya-para">अतोऽदूषणत्वादङ्गीकृतं सूत्रकृतेति न कश्चिद्दोषः । तथा च भाष्यम् न च पुनर्वैषम्याद्यापातेन दोष इति ॥</p></div></div> |
| <span id="gr-adh-AV_C02_S01_A011" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="सर्वधर्मोपपत्त्यधिकरणम्" data-block-id="gr-adh-AV_C02_S01_A011"></span><h4 class="gr-section-head">सर्वधर्मोपपत्त्यधिकरणम्</h4>
| | </div> |
| | </div> |
| | </div> |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V11" data-block-id="AV_C02_S01_V11" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यदधीना गुणाश्चैव दोषा अपि हि सर्वशः ॥113॥</span></span></div> | | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A011"> |
| | | <div class="teeka-block"> |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V11" data-block-id="AV_C02_S01_V11" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">गुणास्तस्य कथं न स्युः स्युर्दोषाश्च कथं पुनः ।</span><span class="shloka-line">सर्वधर्मोपपत्तेस्तद्वाक्यैरपि हि तादृशैः ॥114॥</span></span></div> | | <div class="teeka-body"> |
| | | <div class="gr-moola-ref" data-verse="AV_C02_S01_A011"></div> |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S01_V11" data-block-id="AV_C02_S01_V11" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">निर्दोषाशेषगुणको निर्णीतो भगवान् हरिः ।</span></span></div> | | <div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S01_A011" data-id=" AV_C02_S01_A011_Nyayasudha" data-name=" nyayasudha"><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">१४२सु०- सर्वे चेतना अपूर्णगुणा दोषिणश्च दृष्टाः, तद्दृष्टान्तेन चेतनत्वादीश्वरस्यापि समासव्यासाभ्यामपरिपूर्णगुणत्वं दोषित्वं च स्यादि ति पूर्वपक्षोऽत्राधिकरणे निरस्यते । तदिदमस्पष्टं भाष्ये, चशब्दसमुच्चितायाः श्रुतेरेवोदाहृतत्वात्, युक्तेरव्युत्पादनात् । ततः</p> |
| | | <p class="gr-vyakhya-para">स्पष्टं व्याचष्टे |
| <div class="gr- teeka- entry" data- parent="AV_C02_S01_A011 " data-teeka="Nyayasudha"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S01_A011" data-id=" AV_C02_S01_A011_" data-name=""><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">१४२सु०- सर्वे चेतना अपूर्णगुणा दोषिणश्च दृष्टाः, तद्दृष्टान्तेन चेतनत्वादीश्वरस्यापि समासव्यासाभ्यामपरिपूर्णगुणत्वं दोषित्वं च स्यादि ति पूर्वपक्षोऽत्राधिकरणे निरस्यते । तदिदमस्पष्टं भाष्ये, चशब्दसमुच्चितायाः श्रुतेरेवोदाहृतत्वात्, युक्तेरव्युत्पादनात् । ततः</p> | |
| <p class="gr-vyakhya-para">स्पष्टं व्याचष्टे | |
|
| |
|
| यदधीना इति | | यदधीना इति |
| Line 6,945: |
Line 6,787: |
| <p class="gr-vyakhya-para">तदनेन स्वपक्षे प्रमाणमभिदधतैव परकययुक्तनां कालात्ययापदिष्टत्वं स्वातन्त्र्याभावोपाधिदुष्टत्वं चोक्तं भवतीति ॥</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">तदनेन स्वपक्षे प्रमाणमभिदधतैव परकययुक्तनां कालात्ययापदिष्टत्वं स्वातन्त्र्याभावोपाधिदुष्टत्वं चोक्तं भवतीति ॥</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">१४४सु०- इति श्रीमत्पूर्णप्रमतिभगवत्पादसुकृते रनुव्याख्यानस्य प्रगुणजयतीर्थाख्ययतिना। कृतायां टीकायां विषमपदवाक्यार्थविवृतौ द्वितीयाध्यायस्य प्रथमचरणः पर्यवसितः ॥॥</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">१४४सु०- इति श्रीमत्पूर्णप्रमतिभगवत्पादसुकृते रनुव्याख्यानस्य प्रगुणजयतीर्थाख्ययतिना। कृतायां टीकायां विषमपदवाक्यार्थविवृतौ द्वितीयाध्यायस्य प्रथमचरणः पर्यवसितः ॥॥</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः</p></div></div></div></div></div> | | <p class="gr-vyakhya-para">द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः</p></div></div> |
| <div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥</div>
| | </div> |
| | | </div> |
| <span id="gr-C2-S2" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="द्वितीयः पादः"></span>
| |
| === द्वितीयः पादः ===
| |
| <div class="introduction" id="AV_C02_S02_I01" data-block-id="AV_C02_S02_I01" data-verse="AV_C02_S02">
| |
| <div class="introduction-line">स्मृतियुक्तिश्रुतिगुणयुक्तयो बहुयुक्तयः ॥1॥</div>
| |
| </div> | | </div> |
|
| |
|
| <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_I01" data-teeka=" Nyayasudha"><div class="teeka- block"><div class=" teeka- body"><div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S02_I01" data-id=" AV_C02_S02_I01_" data-name=""><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">॥ रचनानुपपत्त्यधिकरणम् ॥</p> | | === पादः 2 === |
| | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_I01"> |
| | <div class="teeka-block"> |
| | <div class="teeka-body"> |
| | <div class="gr-moola-ref" data-verse="AV_C02_S02_I01"></div> |
| | <div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S02_I01" data-id=" AV_C02_S02_I01_Nyayasudha" data-name=" nyayasudha"><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">॥ रचनानुपपत्त्यधिकरणम् ॥</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">१सु०- सकलजगज्जन्मादिकारणे सकलगुणपरिपूर्णे समस्तावद्यगन्धविधुरे परे ब्रह्मणि विष्णौ समस्तश्रुतिसमन्वयो यः प्रथमाध्यायेऽभिहितः, तस्य साङ्ख्यादिसमयविरोधेनान्यथात्वश(ङ्कायां तन्निराकरणार्थमयं)ङ्कां निवारयितुं द्वितीयपाद आरभ्यते ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">१सु०- सकलजगज्जन्मादिकारणे सकलगुणपरिपूर्णे समस्तावद्यगन्धविधुरे परे ब्रह्मणि विष्णौ समस्तश्रुतिसमन्वयो यः प्रथमाध्यायेऽभिहितः, तस्य साङ्ख्यादिसमयविरोधेनान्यथात्वश(ङ्कायां तन्निराकरणार्थमयं)ङ्कां निवारयितुं द्वितीयपाद आरभ्यते ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">२सु०- नन्वनारम्भणीय एवायं पादः । तथा हि- साङ्ख्यादिमतानि किं स्मृतित्वेनोक्तार्थमन्यथयन्तीति शङ्क्यते, किंवा युक्त्युपेततया, अथवा श्रुत्युपेततया, यद्वा प्रत्यक्षोपेततया ॥</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">२सु०- नन्वनारम्भणीय एवायं पादः । तथा हि- साङ्ख्यादिमतानि किं स्मृतित्वेनोक्तार्थमन्यथयन्तीति शङ्क्यते, किंवा युक्त्युपेततया, अथवा श्रुत्युपेततया, यद्वा प्रत्यक्षोपेततया ॥</p> |
| Line 6,985: |
Line 6,828: |
|
| |
|
| आग्रहः । दृश्यते प्रमेयमेभिरिति दर्शनानि साङ्ख्यादिशास्त्राणि ।</p> | | आग्रहः । दृश्यते प्रमेयमेभिरिति दर्शनानि साङ्ख्यादिशास्त्राणि ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । यद्यपि परमतसाधकानामस्मन्मतबाधकानां च स्मृत्यादीनामाभासत्वव्युत्पादनेन स्वपरपक्षसाधनोपालम्भौ कृतावेवेति परमार्थः, तथाऽप्युक्तेऽर्थे पुनः पुरुषस्य आशङ्का भवत्येव, किमेतदेवमन्यथा वेति । कस्मात् । अभियोगतो (दर्शनान•ं) मतानां प्रवृत्तत्वात् तदुपलम्भादिति ।</p></div></div></div></div></div> | | <p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । यद्यपि परमतसाधकानामस्मन्मतबाधकानां च स्मृत्यादीनामाभासत्वव्युत्पादनेन स्वपरपक्षसाधनोपालम्भौ कृतावेवेति परमार्थः, तथाऽप्युक्तेऽर्थे पुनः पुरुषस्य आशङ्का भवत्येव, किमेतदेवमन्यथा वेति । कस्मात् । अभियोगतो (दर्शनान•ं) मतानां प्रवृत्तत्वात् तदुपलम्भादिति ।</p></div></div> |
| <div class="introduction" id="AV_C02_S02_I02" data-block-id="AV_C02_S02_I02" data-verse="AV_C02_S02">
| |
| <div class="introduction-line">एवं चतुर्विधा नैव विरुद्ध्यन्तेऽन्वयं प्रति ।</div>
| |
| <div class="introduction-line">इति प्रथमपादेन निर्णीतेऽप्यभियोगतः ॥2॥</div>
| |
| </div> | | </div> |
|
| |
| <div class="introduction" id="AV_C02_S02_I03" data-block-id="AV_C02_S02_I03" data-verse="AV_C02_S02">
| |
| <div class="introduction-line">दर्शनानां प्रवृत्तत्वान्मन्द आशङ्कते पुनः ।</div>
| |
| <div class="introduction-line">अनादिकालतो वृत्ताः समया हि प्रवाहतः ॥3॥</div>
| |
| </div> | | </div> |
|
| |
| <div class="introduction" id="AV_C02_S02_I04" data-block-id="AV_C02_S02_I04" data-verse="AV_C02_S02">
| |
| <div class="introduction-line">न चोच्छेदोऽस्ति कस्यापि समयस्येत्यतो विभुः ।</div>
| |
| <div class="introduction-line">भ्रान्तिमूलत्वमेतेषां पृथग्दर्शयति स्फुटम् ॥4॥</div>
| |
| </div> | | </div> |
|
| |
|
| <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_I04" data-teeka=" Nyayasudha"><div class="teeka- block"><div class=" teeka- body"><div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S02_I04" data-id=" AV_C02_S02_I04_" data-name=""><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">६सु०- ननु च श्रुतयस्तावदपौरुषेयतयाऽनाशङ्कितदोषाः बहुल(प्रबल)युक्तिभिश्चानुसंहितार्था निरस्तसमस्तप्रतिपक्षाश्च । तत्कथं तत्समन्वयसिद्धेऽर्थेऽभियोगप्रवृत्तदर्शनोपलम्भमात्रेणान्यथात्वशङ्का स्यात्, अतिप्रसङ्गात् । नन्वत एवोक्तं | | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_I04"> |
| | <div class="teeka-block"> |
| | <div class="teeka-body"> |
| | <div class="gr-moola-ref" data-verse="AV_C02_S02_I04"></div> |
| | <div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S02_I04" data-id=" AV_C02_S02_I04_Nyayasudha" data-name=" nyayasudha"><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">६सु०- ननु च श्रुतयस्तावदपौरुषेयतयाऽनाशङ्कितदोषाः बहुल(प्रबल)युक्तिभिश्चानुसंहितार्था निरस्तसमस्तप्रतिपक्षाश्च । तत्कथं तत्समन्वयसिद्धेऽर्थेऽभियोगप्रवृत्तदर्शनोपलम्भमात्रेणान्यथात्वशङ्का स्यात्, अतिप्रसङ्गात् । नन्वत एवोक्तं |
|
| |
|
| मन्द इति | | मन्द इति |
| Line 7,052: |
Line 6,888: |
|
| |
|
| ज्ञापयतीत्यर्थः ।</p> | | ज्ञापयतीत्यर्थः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">एतेन पूर्वपादेनास्य पादस्य प्रपञ्च्यप्रपञ्चकभावलक्षणा सङ्गतिः, प्रपञ्चने प्रयोजनं चोक्तं भवति । तदिदमुक्तमितरेषामित्यादि भाष्येण ।</p></div></div></div></div></div> | | <p class="gr-vyakhya-para">एतेन पूर्वपादेनास्य पादस्य प्रपञ्च्यप्रपञ्चकभावलक्षणा सङ्गतिः, प्रपञ्चने प्रयोजनं चोक्तं भवति । तदिदमुक्तमितरेषामित्यादि भाष्येण ।</p></div></div> |
| <div class="introduction" id="AV_C02_S02_I05" data-block-id="AV_C02_S02_I05" data-verse="AV_C02_S02">
| |
| <div class="introduction-line">तर्कैर्दृढमतमैरेव वाक्यैश्चागमवादिनाम् ।</div>
| |
| <div class="introduction-line">दौर्लभ्याच्छुद्धबुद्धीनां बाहुल्यादल्पवेदिनाम् ॥5॥</div>
| |
| </div>
| |
| | |
| <div class="introduction" id="AV_C02_S02_I06" data-block-id="AV_C02_S02_I06" data-verse="AV_C02_S02">
| |
| <div class="introduction-line">तामसत्वाच्च लोकस्य मिथ्याज्ञानप्रसक्तितः ।</div>
| |
| <div class="introduction-line">विद्वेषात् परमे तत्त्वे तत्त्ववेदिषु चानिशम् ॥6॥</div>
| |
| </div> | | </div> |
|
| |
| <div class="introduction" id="AV_C02_S02_I07" data-block-id="AV_C02_S02_I07" data-verse="AV_C02_S02">
| |
| <div class="introduction-line">अनादिवासनायोगादसुराणां बहुत्वतः ।</div>
| |
| <div class="introduction-line">दुराग्रहगृहीतत्वाद्वर्तन्ते समयाः सदा ॥7॥</div>
| |
| </div> | | </div> |
|
| |
| <div class="introduction" id="AV_C02_S02_I08" data-block-id="AV_C02_S02_I08" data-verse="AV_C02_S02">
| |
| <div class="introduction-line">तथापि शुद्धबुद्धीनामीशानुग्रहयोगिनाम् ।</div>
| |
| <div class="introduction-line">सुयुक्तयस्तमो हन्युरागमानुगताः सदा ॥8॥</div>
| |
| </div> | | </div> |
|
| |
|
| <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_I08" data-teeka=" Nyayasudha"><div class="teeka- block"><div class=" teeka- body"><div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S02_I08" data-id=" AV_C02_S02_I08_" data-name=""><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">८सु०- नन्वेतदशक्यम्, तैः स्वप्रमेयाणां दृढतर्कागमसाधितत्वात् परकयतर्कादेर्निरस्तत्वात्; इत्यत आह | | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_I08"> |
| | <div class="teeka-block"> |
| | <div class="teeka-body"> |
| | <div class="gr-moola-ref" data-verse="AV_C02_S02_I08"></div> |
| | <div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S02_I08" data-id=" AV_C02_S02_I08_Nyayasudha" data-name=" nyayasudha"><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">८सु०- नन्वेतदशक्यम्, तैः स्वप्रमेयाणां दृढतर्कागमसाधितत्वात् परकयतर्कादेर्निरस्तत्वात्; इत्यत आह |
|
| |
|
| तर्कैरिति | | तर्कैरिति |
| Line 7,141: |
Line 6,965: |
|
| |
|
| न चैतानि कारणानि स्वरूपतोऽप्यनादौ वेदे सम्भवन्तीति ।</p> | | न चैतानि कारणानि स्वरूपतोऽप्यनादौ वेदे सम्भवन्तीति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">यद्यप्येतत्पादान्ते वक्तव्यम्; तथाऽप्यत्र प्रसङ्गा(दा)गतं बुद्धिसमाधानायोक्तमिति ।</p></div></div></div></div></div> | | <p class="gr-vyakhya-para">यद्यप्येतत्पादान्ते वक्तव्यम्; तथाऽप्यत्र प्रसङ्गा(दा)गतं बुद्धिसमाधानायोक्तमिति ।</p></div></div> |
| <div class="introduction" id="AV_C02_S02_I09" data-block-id="AV_C02_S02_I09" data-verse="AV_C02_S02">
| | </div> |
| <div class="introduction-line">इति विद्यापतिः सम्यक्समयानां निराकृतिम् ।</div>
| | </div> |
| <div class="introduction-line">चकार निजभक्तानां बुद्धिशाणत्वसिद्धये ॥9॥</div>
| |
| </div> | | </div> |
|
| |
|
| <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_I09" data-teeka=" Nyayasudha"><div class="teeka- block"><div class=" teeka- body"><div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S02_I09" data-id=" AV_C02_S02_I09_" data-name=""><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">१०सु०- यद्येवं तर्ह्येतेषां सुदृढनिरूढानां समयानां सर्वथोत्सादनस्याशक्यत्वात् व्यर्थेयं निराकृतिरित्यत आह | | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_I09"> |
| | <div class="teeka-block"> |
| | <div class="teeka-body"> |
| | <div class="gr-moola-ref" data-verse="AV_C02_S02_I09"></div> |
| | <div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S02_I09" data-id=" AV_C02_S02_I09_Nyayasudha" data-name=" nyayasudha"><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">१०सु०- यद्येवं तर्ह्येतेषां सुदृढनिरूढानां समयानां सर्वथोत्सादनस्याशक्यत्वात् व्यर्थेयं निराकृतिरित्यत आह |
|
| |
|
| तथापीति | | तथापीति |
| Line 7,205: |
Line 7,032: |
| <p class="gr-vyakhya-para">१२सु०-</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">१२सु०-</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ रचनानुपपत्तेश्च नानुमानम् ॐ ॥</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ रचनानुपपत्तेश्च नानुमानम् ॐ ॥</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">तदेवं समर्थितः पादारम्भः ।</p></div></div></div></div></div> | | <p class="gr-vyakhya-para">तदेवं समर्थितः पादारम्भः ।</p></div></div> |
| <span id="gr-adh-AV_C02_S02_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="रचनानुपपत्त्यधिकरणम्" data-block-id="gr-adh-AV_C02_S02_A001"></span><h4 class="gr-section-head">रचनानुपपत्त्यधिकरणम्</h4>
| | </div> |
| | | </div> |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V01" data-block-id="AV_C02_S02_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">चेतनाचेतनं तत्त्वद्वयमेव निरीश्वराः ।</span><span class="shloka-line">आहुस्तत्पञ्चपञ्चत्वविभागस्थमचेतनम् ॥10॥</span></span></div>
| | </div> |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V01" data-block-id="AV_C02_S02_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">चेतनं तदसङ्ख्यातं भिन्नमन्यद्भिदोज्झितम् ।</span><span class="shloka-line">अचेतनस्य कर्तृत्वं स्वातन्त्र्येण निगद्यते ॥11 ॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V01" data-block-id="AV_C02_S02_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">परस्परविभेदश्च कार्याणामालयं भवेत् ।</span><span class="shloka-line">भोक्तृतां चेतनस्याहुः केचित् तामपि नापरे ॥12॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V01" data-block-id="AV_C02_S02_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स्वरूपचैतन्यबलात् स्वप्रकाशाच्च भोगिताम् ।</span><span class="shloka-line">प्रकृतेश्च स्वरूपस्य विवेकाग्रहमेव तु ॥13॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V01" data-block-id="AV_C02_S02_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अभोगवादिनो भोगमाहुर्भेदग्रहात् तयोः ।</span><span class="shloka-line">भोगिनां मुक्तिरुद्दिष्टा स एवाभोगवादिनाम् ॥14॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V01" data-block-id="AV_C02_S02_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ईशस्यासङ्ग्रहादेव न युक्तौ तावुभावपि ।</span><span class="shloka-line">चेतनेच्छानुसारेण यदा दृष्टः पटोद्भवः ॥15॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V01" data-block-id="AV_C02_S02_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एतादृशत्वमन्यस्य वस्तुत्वात् केन वार्यते ।</span><span class="shloka-line">न च काचित्प्रोमोक्तार्थे श्रुतिरेव प्रमा हि नः ॥16॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V01" data-block-id="AV_C02_S02_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आप्तत्वमुक्तमार्गेण वक्तुर्नैवोपपद्यते ।</span><span class="shloka-line">अप्रामाण्यस्वतस्त्वस्य स्वीकारादपि मायिवत् ॥17॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V01" data-block-id="AV_C02_S02_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स्वोक्ताखिलनिषेधी स्यान्न च किञ्चित् प्रसिद्ध्यति ।</span><span class="shloka-line">‘‘इदं नाचेतनवशं वस्तुत्वात् प्रतिपन्नवत्’’ ॥18॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V01" data-block-id="AV_C02_S02_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इत्येव प्रतिषिद्धस्य केन मूलाऽनुमा भवेत् ।</span><span class="shloka-line">स्वतन्त्रवृत्ती रचना सा चैवाचेतने कुतः ॥19॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V01" data-block-id="AV_C02_S02_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अचेतनत्वं स्वातन्त्र्यमिति चात्मप्रमाहतम् ।</span><span class="shloka-line">स्वेच्छानुसारितामेव स्वातन्त्र्यं हि विदो विदुः ॥20॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V01" data-block-id="AV_C02_S02_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कुत इच्छाऽचेतनस्य सेच्छं चेत् किमचेतनम् ।</span><span class="shloka-line">इच्छाम्यहमिति ह्येव निजानुभवरोधतः ॥21॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V01" data-block-id="AV_C02_S02_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अचेतनेच्छापगता यदि भेदाग्रहोऽत्र च ।</span><span class="shloka-line">कथं स न(कथं न स) घटस्य स्यान्मनो म इति भेदतः ॥22॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V01" data-block-id="AV_C02_S02_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मनसोऽपि गृहीतत्वात् उभयात्मकता यतः ।</span><span class="shloka-line">कामस्य तु ‘मनः कामः’ प्रियाप्रियविभेदतः ॥23॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V01" data-block-id="AV_C02_S02_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">द्वैविध्यं दृश्यते चास्य तस्माद्भेदाग्रहः कुतः ।</span><span class="shloka-line">रचनानुपपत्तेस्तन्न सर्वज्ञानुमागतम् ॥24॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V01" data-block-id="AV_C02_S02_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अचेतनं जगत्कर्तृ पयोऽम्ब्वादि च नोपमा ।</span><span class="shloka-line">एतत्प्रशास्ति वचनाच्चेतनाचेतनस्य च ॥25॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V01" data-block-id="AV_C02_S02_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">द्वैविध्येऽपि तु कामादेः कुतः स्वामित्वमात्मनः ।</span><span class="shloka-line">साक्षादनुभवारूढं शक्यतेऽपोदितुं क्वचित् ॥26॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V01" data-block-id="AV_C02_S02_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इच्छास्वामित्वमेवोक्तमिच्छावत्वं न चापरम् ।</span><span class="shloka-line">किञ्चित् तद्वशगत्वेऽपि स्वामित्वं लोकवद्भवेत् ॥27॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V01" data-block-id="AV_C02_S02_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सर्वात्मतन्त्रकामादेः किमुतैव परेशितुः ।</span><span class="shloka-line">न चानुभवगं कामस्वामित्वं वेदवागपि ॥28॥</span></span></div>
| |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V01" data-block-id="AV_C02_S02_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">शक्ताऽपवदितुं तस्मात् सा तदन्याभिधायिनी ।</span><span class="shloka-line">मोक्षकामो भवेदन्यो यदि मुक्ताद्भविष्यतः ॥29॥</span></span></div> | | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_A001"> |
| | | <div class="teeka-block"> |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V01" data-block-id="AV_C02_S02_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मोक्षकामस्य किं तेन स्वनाशार्थं च को यतेत् ।</span><span class="shloka-line">कर्तृत्वं यस्य तस्यैव भोक्तृत्वमुपलभ्यते ॥30॥</span></span></div> | | <div class="teeka-body"> |
| | | <div class="gr-moola-ref" data-verse="AV_C02_S02_A001"></div> |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V01" data-block-id="AV_C02_S02_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">विभागे च तयोर्मानं नैव किञ्चित् क्वचिद्भवेत् ।</span><span class="shloka-line">सर्वमानविरोधैकदुर्दीक्षादीक्षितस्त्वयम् ॥31॥</span></span></div> | | <div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S02_A001" data-id=" AV_C02_S02_A001_Nyayasudha" data-name=" nyayasudha"><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">तत्राद्याधिकरणे निरीश्वरसाङ्ख्यमतं निराक्रियते । न च तत्स्वरूपाज्ञाने दूषणं सुबोधं भवति इत्यतः तन्मतस्थितिं तावद्दर्शयति |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V01" data-block-id="AV_C02_S02_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मायावाद्युपमां यायात् तच्च शब्दान्निराकृतः ।</span></span></div> | |
| | |
| <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_A001" data-teeka="Nyayasudha"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S02_A001" data-id=" AV_C02_S02_A001_" data-name=""><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">तत्राद्याधिकरणे निरीश्वरसाङ्ख्यमतं निराक्रियते । न च तत्स्वरूपाज्ञाने दूषणं सुबोधं भवति इत्यतः तन्मतस्थितिं तावद्दर्शयति | |
|
| |
|
| चेतनेति | | चेतनेति |
| Line 8,896: |
Line 8,683: |
| <p class="gr-vyakhya-para">११४सु०- अ(त्रानीश्व)त्र निरीश्वरसाङ्ख्यैकदेशिनां पुरुषोपसर्जनप्रकृतिकर्तृकत्ववादिनां मतमपाक्रियते ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">११४सु०- अ(त्रानीश्व)त्र निरीश्वरसाङ्ख्यैकदेशिनां पुरुषोपसर्जनप्रकृतिकर्तृकत्ववादिनां मतमपाक्रियते ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">नन्वेवं तर्हि तदनन्तरमेवेदमारम्भणीयम् । सत्यम्, तथाऽप्यभ्यधिकाशङ्कानुसारेण इयमुक्तिः ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">नन्वेवं तर्हि तदनन्तरमेवेदमारम्भणीयम् । सत्यम्, तथाऽप्यभ्यधिकाशङ्कानुसारेण इयमुक्तिः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">तथा हि । परमचेतनस्य भगवत एव सर्वकर्तृत्वं प्रागुक्तम् । तस्य केवलप्रकृतिकर्तृकत्ववादः साक्षाद्विरोधीति प्रथममपाकृतः । तत्र मा भूत् केवलस्याचेतनस्य प्रधानस्य जगत्कर्तृत्वम्, ईश्वरानुगृहीतस्य तु भविष्यतीत्याशङ्का द्वितीयाधिकरणे (निरस्ता) निराकृता । मा भूदचेतनस्य कर्तृत्वं किन्तु शरीरस्यैव चैतन्याश्रयस्य कर्तृत्वमस्त्वित्याशङ्क्य शरीरस्य चैतन्याश्रयताऽयोगात् पुनस्तदवस्थः कर्तृत्वायोग इति तृतीयेऽभिहितम् । इदानीं तु केवलस्याचेतनस्य कर्तृत्वायोगेऽपि चेतनसन्निधानेन तदुपपत्तेः किमीश्वरे(णेत्या)णेत्येषा शङ्का निराक्रियते ।</p></div></div></div></div></div> | | <p class="gr-vyakhya-para">तथा हि । परमचेतनस्य भगवत एव सर्वकर्तृत्वं प्रागुक्तम् । तस्य केवलप्रकृतिकर्तृकत्ववादः साक्षाद्विरोधीति प्रथममपाकृतः । तत्र मा भूत् केवलस्याचेतनस्य प्रधानस्य जगत्कर्तृत्वम्, ईश्वरानुगृहीतस्य तु भविष्यतीत्याशङ्का द्वितीयाधिकरणे (निरस्ता) निराकृता । मा भूदचेतनस्य कर्तृत्वं किन्तु शरीरस्यैव चैतन्याश्रयस्य कर्तृत्वमस्त्वित्याशङ्क्य शरीरस्य चैतन्याश्रयताऽयोगात् पुनस्तदवस्थः कर्तृत्वायोग इति तृतीयेऽभिहितम् । इदानीं तु केवलस्याचेतनस्य कर्तृत्वायोगेऽपि चेतनसन्निधानेन तदुपपत्तेः किमीश्वरे(णेत्या)णेत्येषा शङ्का निराक्रियते ।</p></div></div> |
| <span id="gr-adh-AV_C02_S02_A002" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अन्यत्राभावाधिकरणम्" data-block-id="gr-adh-AV_C02_S02_A002"></span><h4 class="gr-section-head">अन्यत्राभावाधिकरणम्</h4>
| | </div> |
| | </div> |
| | </div> |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V02" data-block-id="AV_C02_S02_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">साङ्ख्यस्तु सेश्वरो ब्रूते क्षेत्रानुग्रहशक्तिमान् ॥32॥</span></span></div> | | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_A004"> |
| | | <div class="teeka-block"> |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V02" data-block-id="AV_C02_S02_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अस्तीश्वरः स्वयंभातः क्लेशकर्मादिवर्जितः ।</span><span class="shloka-line">क्षेत्रशक्तिमती चैव प्रकृतिर्बीजशक्तिमान् ॥33॥</span></span></div> | | <div class="teeka-body"> |
| | | <div class="gr-moola-ref" data-verse="AV_C02_S02_A004"></div> |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V02" data-block-id="AV_C02_S02_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">जीवः पर्जन्यवद्दैवशक्तिमानीश्वरः स्मृतः ।</span><span class="shloka-line">पृथिवीवत्प्रधानं तज्जीवः सन्निधिमात्रतः ॥34॥</span></span></div> | | <div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S02_A004" data-id=" AV_C02_S02_A004_Nyayasudha" data-name=" nyayasudha"><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">११५सु०- तन्मतरीतिः सूत्र एवोक्तेति तदेव व्याचष्टे |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V02" data-block-id="AV_C02_S02_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">बीजावपनकर्तैवेत्यत(बीजावपनकर्तेवेत्यत्र) प्राह स्वयं प्रभुः ।</span><span class="shloka-line">अन्यत्र काऽपि शक्तिर्न स्वातन्त्र्येणेश एव हि ॥35॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V02" data-block-id="AV_C02_S02_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">शक्तीस्ताः प्रेरयत्यञ्जस्तदधीनाश्च सर्वदा ।</span><span class="shloka-line">सत्ता प्रधानपुरुषशक्तीनां च प्रतीतयः ॥36॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V02" data-block-id="AV_C02_S02_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रवृत्तयश्च ताः सर्वा नित्यं नित्यात्मना यतः ।</span><span class="shloka-line">तथा नित्यतया नित्यं नित्यशक्त्या स्वयेश्वरः ॥37॥</span></span></div> | |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V02" data-block-id="AV_C02_S02_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नियामयति नित्यं च ‘न ऋते त्वद्’ इति श्रुतेः ।</span><span class="shloka-line">स्वभावजीवकर्माणि द्रव्यं कालः श्रुतिः क्रियाः ॥38॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V02" data-block-id="AV_C02_S02_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यत्प्रसादादिमे सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया ।</span><span class="shloka-line">इति श्रुतेर्न सत्ताद्या अपि नारायणं विना ॥39॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V02" data-block-id="AV_C02_S02_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तत्पतञ्जलिविन्ध्यादिमतं न पुरुषार्थदम् ।</span></span></div>
| |
| | |
| <span id="gr-adh-AV_C02_S02_A003" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अभ्युपगमाधिकरणम्" data-block-id="gr-adh-AV_C02_S02_A003"></span><h4 class="gr-section-head">अभ्युपगमाधिकरणम्</h4>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V03" data-block-id="AV_C02_S02_V03" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">चार्वकैरुच्यते मानमक्षजं नापरं क्वचित् ॥40॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V03" data-block-id="AV_C02_S02_V03" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">देह आत्मा, पुमर्थश्च कामार्थाभ्यां विना न हि ।</span><span class="shloka-line">यदैवं दर्शनेनास्य कोऽर्थः प्रत्यक्षगोचरः ॥41॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V03" data-block-id="AV_C02_S02_V03" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">लब्धस्तेनैव हि नरैः शास्त्रात् किं मोहनं विना ।</span><span class="shloka-line">स्वपरार्थविहीनत्वात् स्वमतेनैव निष्फलम् ॥42॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V03" data-block-id="AV_C02_S02_V03" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">किमित्युन्मत्तवच्छास्त्रं वृथा प्रलपति स्वयम् ।</span><span class="shloka-line">देहादन्योऽनुभवत आत्मा भाति शरीरिणाम् ॥43॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V03" data-block-id="AV_C02_S02_V03" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मम देह इति व्यक्तं ममार्थ इतिवत् सदा ।</span><span class="shloka-line">प्रत्यक्षस्यैव मानत्वमिति केनावसीयते ॥44॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V03" data-block-id="AV_C02_S02_V03" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यदि तत्साधकं वेदप्रामाण्ये न कथं भवेत् ।</span><span class="shloka-line">न चान्यामानता क्वाऽपि प्रमाणेनावसीयते ॥45॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V03" data-block-id="AV_C02_S02_V03" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स्वमतेनार्थरहित उपेक्ष्यः पक्ष ईदृशः ।</span></span></div>
| |
| | |
| <span id="gr-adh-AV_C02_S02_A004" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="पुरुषाश्माधिकरणम्" data-block-id="gr-adh-AV_C02_S02_A004"></span><h4 class="gr-section-head">पुरुषाश्माधिकरणम्</h4>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V04" data-block-id="AV_C02_S02_V04" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सन्निधानाच्चेतनस्य वर्तते यद्यचेतनम् ॥46॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V04" data-block-id="AV_C02_S02_V04" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तथाऽप्यबुद्धिपूर्वत्वादुक्तदोषः समो भवेत् ।</span><span class="shloka-line">अङ्गित्वं पुरुषस्यैव सर्वैरप्यनुभूयते(सर्वैरेवानुभूयते) ॥47॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V04" data-block-id="AV_C02_S02_V04" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तदङ्गत्वोक्तितश्चैव स्यात् सर्वस्यापलापकः ।</span><span class="shloka-line">किमु सर्वेश्वरस्यास्य ह्यपलापाद्यतोऽखलिम् ॥48॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_A004" data-teeka="Nyayasudha"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S02_A004" data-id=" AV_C02_S02_A004_" data-name=""><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">११५सु०- तन्मतरीतिः सूत्र एवोक्तेति तदेव व्याचष्टे | |
|
| |
|
| सन्निधानादिति | | सन्निधानादिति |
| Line 9,011: |
Line 8,762: |
| अखिल | | अखिल |
|
| |
|
| प्रमाणं योगिप्रत्यक्षानुमानागमात्मकं सर्वकर्तारमीश्वरं प्रतिपादयति, तस्मादिति पूर्वेण सम्बन्धः ॥</p></div></div></div></div></div> | | प्रमाणं योगिप्रत्यक्षानुमानागमात्मकं सर्वकर्तारमीश्वरं प्रतिपादयति, तस्मादिति पूर्वेण सम्बन्धः ॥</p></div></div> |
| <span id="gr-adh-AV_C02_S02_A005" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अन्यथानुमित्यधिकरणम्" data-block-id="gr-adh-AV_C02_S02_A005"></span><h4 class="gr-section-head">अन्यथानुमित्यधिकरणम्</h4>
| | </div> |
| | | </div> |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V05" data-block-id="AV_C02_S02_V05" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अङ्गित्वं यदि तस्यैव स्वातन्त्र्यं चेन्न चाखलिम् ।</span><span class="shloka-line">तत्प्रेरणेऽप्यशक्तत्वात् स्वतन्त्रोऽन्यो ह्यपेक्षितः ॥49॥</span></span></div>
| | </div> |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V05" data-block-id="AV_C02_S02_V05" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न च स्वातन्त्र्यमस्यैव प्रत्यक्षादिविरोधतः ।</span><span class="shloka-line">हिताक्रियादिदोषाच्च(हिताकृत्यादिदोषाच्च) भद्रं नानीश्वरं मतम् ॥50॥</span></span></div>
| |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V05" data-block-id="AV_C02_S02_V05" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">संसारिणोऽन्यं सर्वेशं सर्वशक्तिमनौपमम् ।</span><span class="shloka-line">चेतनाचेतनस्यास्य सत्त्वादेस्तदधीनताम् ॥51॥</span></span></div> | | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_A005"> |
| | | <div class="teeka-block"> |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V05" data-block-id="AV_C02_S02_V05" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नाङ्गीकुर्वन्ति ये तेषां सर्वेषां च समा इमे ।</span><span class="shloka-line">तस्माच्छ्रुतिप्रमाणेन युक्तिभिश्च परो हरिः ॥52॥</span></span></div> | | <div class="teeka-body"> |
| | | <div class="gr-moola-ref" data-verse="AV_C02_S02_A005"></div> |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V05" data-block-id="AV_C02_S02_V05" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अङ्गीकार्यतमो नित्यं सर्वैरपि सुनिश्चितम् ।</span></span></div> | | <div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S02_A005" data-id=" AV_C02_S02_A005_Nyayasudha" data-name=" nyayasudha"><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">१२१ सु०- प्रकृत्युपसर्जनपुरुषकर्तृत्ववादिनां निरीश्वरसाङ्ख्यैकदेशिनां मतम् अत्र निराक्रियते ।</p> |
| | |
| <div class="gr- teeka- entry" data- parent="AV_C02_S02_A005 " data-teeka="Nyayasudha"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S02_A005" data-id=" AV_C02_S02_A005_" data-name=""><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">१२१ सु०- प्रकृत्युपसर्जनपुरुषकर्तृत्ववादिनां निरीश्वरसाङ्ख्यैकदेशिनां मतम् अत्र निराक्रियते ।</p> | |
| <p class="gr-vyakhya-para">तथा हि अश्मानय(नप्र)नादिप्रवृत्तौ तावत्पुरुषस्य प्राधान्यं शरीरस्य च उपसर्जनत्वमनुभवसिद्धमित्युक्तम् । तथा च तद्दृष्टान्तेन महदादिकार्यमपि प्रकृत्युपसर्जनपुरुषकर्तृकमनुमीयते । पुरुषस्य च चेतनत्वेन न कर्तृत्वानुपपत्तिः । सुषुप्त्यादौ</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">तथा हि अश्मानय(नप्र)नादिप्रवृत्तौ तावत्पुरुषस्य प्राधान्यं शरीरस्य च उपसर्जनत्वमनुभवसिद्धमित्युक्तम् । तथा च तद्दृष्टान्तेन महदादिकार्यमपि प्रकृत्युपसर्जनपुरुषकर्तृकमनुमीयते । पुरुषस्य च चेतनत्वेन न कर्तृत्वानुपपत्तिः । सुषुप्त्यादौ</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">च कर्तृत्वानुपलम्भात् प्रकृतिरुपसर्जनभूताऽङ्गीकरणीया । एवञ्च किमीश्वरेणेति ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">च कर्तृत्वानुपलम्भात् प्रकृतिरुपसर्जनभूताऽङ्गीकरणीया । एवञ्च किमीश्वरेणेति ।</p> |
| Line 9,146: |
Line 8,893: |
| इत्युक्तम् ।</p> | | इत्युक्तम् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">प्रथमाध्यायव्युत्पादितेन स्वपक्षसाधनेनात्र व्युत्पादितेन परपक्षोपालम्भेन च यथालक्षितं ब्रह्म सिद्धमित्याशयः ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">प्रथमाध्यायव्युत्पादितेन स्वपक्षसाधनेनात्र व्युत्पादितेन परपक्षोपालम्भेन च यथालक्षितं ब्रह्म सिद्धमित्याशयः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">१२८सु०- नन्वेवं तर्हि उत्तराधिकरणानामनारम्भ एव, निराकरिष्यमाणै(रु)रप्युक्तविशेषणस्येश्वरस्यानभ्युपगतत्वादिति चेत् । सत्यम् । तथाऽपि तन्मतानामत्यन्तहेयताप्रदर्शनाय दूषणान्तराणि व्युत्पादयितुमुत्तरो ग्रन्थः ॥</p></div></div></div></div></div> | | <p class="gr-vyakhya-para">१२८सु०- नन्वेवं तर्हि उत्तराधिकरणानामनारम्भ एव, निराकरिष्यमाणै(रु)रप्युक्तविशेषणस्येश्वरस्यानभ्युपगतत्वादिति चेत् । सत्यम् । तथाऽपि तन्मतानामत्यन्तहेयताप्रदर्शनाय दूषणान्तराणि व्युत्पादयितुमुत्तरो ग्रन्थः ॥</p></div></div> |
| <span id="gr-adh-AV_C02_S02_A006" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="वैशेषिकाधिकरणम्" data-block-id="gr-adh-AV_C02_S02_A006"></span><h4 class="gr-section-head">वैशेषिकाधिकरणम्</h4>
| | </div> |
| | </div> |
| | </div> |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नित्यज्ञानप्रयत्नेच्छं सङ्ख्याद्यैरपि पञ्चभिः ॥53॥</span></span></div> | | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_A006"> |
| | <div class="teeka-block"> |
| | <div class="teeka-body"> |
| | <div class="gr-moola-ref" data-verse="AV_C02_S02_A006"></div> |
| | <div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S02_A006" data-id="AV_C02_S02_A006_Nyayasudha" data-name="nyayasudha"><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">॥ अथ वैशेषिकाधिकरणम् ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-ॐ महद्दीर्घवद्वा ह्रस्वपरिमण्डलाभ्याम् ॐ ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१सु०- अत्र परमाण्वारम्भवादिनां वैशेषिकादीनां मतमपाक्रियते ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ननु वैशेषिकादयः परमेश्वरमङ्गीकुर्वन्त्येव, तत्कथं तन्निरासायाधिकरणारम्भः इत्याशङ्क्य यद्यपीश्वरं स्वरूपेणाङ्गीकुर्वन्ति तथाऽपि तद्धर्मेषु सुखादिषु विप्रतिपद्यन्त एव, तथा सृष्टिप्रलयादिविधिं चान्यथा मन्यन्ते, इत्यतो युक्तस्तन्निरासायाधिकरणारम्भः इत्याशयवांस्तन्मतमुपन्यस्यति |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">युक्तमीशं वदन्तोऽन्ये(वदन्त्यन्ये) तदिच्छादृष्टचोदिताः ।</span><span class="shloka-line">परमाणवश्चतुर्वर्गाः संयुज्यन्ते द्विशोऽखिलाः ॥54॥</span></span></div>
| | नित्येति |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">परमाणुद्वयेनैव द्य्वणुकं नाम जायते ।</span><span class="shloka-line">द्य्वणुकत्रयेण त्र्यणुकं तैश्चतुर्भिस्तदात्मकम् ॥55॥</span></span></div> | | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- नित्यज्ञानप्रयत्नेच्छं सङ्ख्याद्यैरपि पञ्चभिः । युक्तमीशं वदन्तोऽन्ये</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ईशं वदन्तोऽन्ये |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ततस्त्वनियमेनैव खण्डावयविनां भवः ।</span><span class="shloka-line">ततश्चानियमेनैव सर्वावयविसम्भवः ॥56॥</span></span></div>
| | इत्याहुरि ति वक्ष्यमाणेनान्वयः । नित्या ज्ञानप्रयत्नेच्छा यस्यासौ तथोक्तः । |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कारणं समवाय्याख्यं परमाण्वादिरत्र(परमाण्वादि तत्र हि) हि ।</span><span class="shloka-line">ईशेच्छादृष्टकालास्तु निमित्तं कारणं मतम् ॥57॥</span></span></div>
| | सङ्ख्याद्यैः |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सामान्यान्त्यविशेषौ च समवायश्च तत्त्रयम् ।</span><span class="shloka-line">नित्यं, क्रिया अनित्याश्च(अनित्यास्तु) गुणद्रव्ये द्विरूपके ॥58॥</span></span></div> | | सङ्ख्यापरिमाणपृथक्तवसंयोगविभागैः । सावधारणं चैतत् । एवम् अष्टगुणकमेव वदन्त इति ।</p> |
| | | <p class="gr-vyakhya-para">नित्यद्रव्याश्रितान्येकत्वैकपृथक्तवपरिमाणानि नित्यान्येव, द्वित्वद्विपृथक्तवादीनि संयोगविभागौ च सर्वत्रानित्या एवेति सिद्धत्वात् सङ्ख्यादौ विद्यमानोऽपि नित्यानित्यत्वविभागो नाभिहितः ।</p> |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कार्ये गुणक्रियाणां तु समवाय्यन्यकारणम् ।</span><span class="shloka-line">कारणस्था गुणाद्यास्तु संयोगो द्रव्यकारणम् ॥59॥</span></span></div> | | <p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानादीनां तु जीवाश्रितानामनित्यत्वादत्र नित्यत्वसङ्कीर्तनम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२सु०- यद्यपि केचिदीश्वरं षड्गुणमाचक्षते तथाऽपि न तत्परमं मतमित्यष्टगुणत्वमेवोपन्यस्तम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एवमात्रेयस्य ज्ञानानित्यत्वमपि नोपन्यस्तम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यद्वा नित्यत्वसङ्कीर्तनं गुणान्तराभावे युक्तित्वेन कृतम् । तथा हि । जीवात्मानो बुद्धिसुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नधर्माधर्मभावनाभिर्नवभिर्विशेषगुणौर्युक्ताः । तत्र नित्ययथार्थज्ञानस्य मोहाभावात् तत्प्रभवस्य द्वेषस्याभावः, तदभावे तन्मूलयोर्धर्माधर्मयोरभावः । इच्छाया अपि मोहाभावेनारागरूपत्वान्न धर्मादिकारणत्वम्, धर्माद्यभावे च तत्कार्ययोः सुखदुःखयोरभाव एव । नित्यज्ञानत्वादेव स्मृत्यसम्भवेन कल्पकाभावात् भावनाया अप्यभाव इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अथवा नित्यत्वेन ज्ञानादीनामखण्डत्वं सूचयति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">३सु०- एवमीश्वरविषयां विप्रतिपत्तिम् उपन्यस्य सृष्टिविषयाम् उपन्यस्यति |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एवं स्थितेऽपि सिद्धान्ते विशेषस्तत्र कल्पितः ।</span><span class="shloka-line">द्य्वणुके परमाणौ च ह्रस्वत्वं परिमण्डलम् ॥60॥</span></span></div> | | तदिच्छेति ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तदिच्छादृष्टचोदिताः । परमाणवश्चतुर्वर्गाः संयुज्यन्ते द्विशोऽखिलाः ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">महाप्रलये हि वक्ष्यमाणो नित्यवर्गोऽनित्याश्च धर्माधर्मसंस्कारादयोऽवतिष्ठन्ते । ततो ब्रह्मवर्षशतान्ते प्राणिनां भोगभूतये महेश्वरस्य सिसृक्षा सञ्जायते । तया च सर्वात्मगता धर्माधर्मलक्षणादृष्टादयो लब्धवृत्तयो भवन्ति । ततस्तदिच्छया = सिसृक्षालक्षणेश्वरेच्छया अदृष्टैः = अदृष्टवदात्मसंयोगैश्चेति यावत् । |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न कारणं कार्यगुणे वैरूप्यं तत्र कारणम् ।</span><span class="shloka-line">इत्याहुस्तानथोवाच विद्याधीशः स्वयं प्रभुः ॥61॥</span></span></div>
| | चोदिताः |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">महत्त्वं चैव दीर्घत्वं त्र्यणुकाद्येषु कल्पितम् ।</span><span class="shloka-line">तस्माच्च सदृशं कार्यं तत्कार्येषूपजायते ॥62॥</span></span></div>
| | प्रेरिताः, क्रियावन्त इति यावत् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">प्राक् प्रविभक्ततयाऽवस्थिताः |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यथा तथैव ह्रस्वत्वात् पारिमाण्डिल्यतोऽपि हि ।</span><span class="shloka-line">जायेत सदृशं कार्ये परिमाणं समत्वतः ॥63॥</span></span></div>
| | परमाणवश्चतुर्वर्गाः |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न चेन्महत्वतश्चैव दीर्घत्वादपि नो भवेत् ।</span><span class="shloka-line">सदृशस्य हि कार्यस्य नैव योगः कथञ्चन ॥64॥</span></span></div>
| | पार्थिवाः पाथसीयास्तैजसा वायवीयाश्च |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अप्रत्यक्षत्वमेव(अप्रत्यक्षत्वमेवं) स्याद्यतः कार्येष्वणुत्वतः ।</span><span class="shloka-line">इति चेन्न महत्त्वं च परमाणावणावपि ॥65॥</span></span></div> | | द्विशः संयुज्यन्ते ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अत्र परमाणव इत्येवोक्ते मनसामपि ग्रहणं स्यात् । तेषां संयोगसद्भावेऽपि वक्ष्यमाणं द्रव्यारम्भकत्वं गगनवदस्पर्शवत्त्वादयुक्तम्, अतस्तद्व्यावृत्तये चतुर्वर्गाः इत्युक्तम् । यद्वा सजातीयसंयोग एव द्रव्यारम्भको न त्वन्य इति अनेन सूचयति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अखिला इति |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कथं त्र्यणुकपूर्वेषु नाणुत्वमपि कथ्यते ।</span><span class="shloka-line">प्रत्यक्षत्वतदन्यत्वे पुरुषापेक्षयाऽखिले ॥66॥</span></span></div>
| | । द्विशः संयोगे नियमवचनम् । ये परमाणवो द्रव्यारम्भाय संयुज्यन्ते तेऽखिला |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अणुत्वं च महत्त्वं च यतो वस्तुव्यपेक्षया ।</span><span class="shloka-line">तारतम्यस्थिता यस्मात् पदार्थाः सर्व एव च ॥67॥</span></span></div> | | द्विशो द्वौ द्वावेवेति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">४सु०- ततः किमित्यत आह |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यथा महत्त्वविश्रान्तिस्तथाऽणुत्वस्य चेष्यते ।</span><span class="shloka-line">परिमाणत्वतश्चेन्न महत्त्वस्यापि विश्रमः ॥68॥</span></span></div> | | परमाण्विति ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- परमाणुद्वयेनैव द्व्यणुकं नाम जायते । द्व्यणुकत्रयेण त्र्यणुकं तैश्चतुर्भिस्तदात्मकम् । ततस्त्वनियमेनैव खण्डावयविनां भवः । ततश्चानियमेनैव सर्वावयविसम्भवः ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">परमाणुपुञ्जवादं परिणामवादमनियमवादं च |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">दृश्यतेऽनन्त इत्येव तथानन्त्यमणावपि ।</span><span class="shloka-line">न महत्तत्वगुणत एतावानिति हीश्वरः ॥69॥</span></span></div>
| | एव |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">परिच्छिन्नस्तथाणोश्च नैतावद्भागता क्वचित् ।</span><span class="shloka-line">विश्रान्तो यद्यनन्तांशः कश्चिदस्तीति गम्यते ॥70॥</span></span></div>
| | शब्देन व्यावर्तयति । |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नावसाययितुं शक्यो विरोधादेव केवलम् ।</span><span class="shloka-line">केवलं साक्षिमानेन कालो देशोऽपि नान्तवान् ॥71॥</span></span></div>
| | परमाणुद्वयेनैव, |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अपर्यवसितिश्चाणोर्दृश्यते साक्षिणा द्वयोः ।</span><span class="shloka-line">यदि नो साक्षिगम्यं तन्महत्त्वं केन गम्यते ॥72॥</span></span></div>
| | न तु निरन्तरतयोत्पन्नपरमाणुद्वयं, नापि परमाणुद्वयमेव संयुक्तमासादितपरिणामविशेषं, न च त्रयादिनेति । |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">विश्रान्तिस्तारतम्येन दृश्यते ह्यनुमानतः ।</span><span class="shloka-line">यद्यागमादनन्तं तन्महत्त्वमवगम्यते ॥73॥</span></span></div>
| | जायते |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अनन्तमेव चाणुत्वं कुतो नैवावसीयते ।</span><span class="shloka-line">महत्त्वाणुत्वयोर्नैव विश्रान्तिरुपलभ्यते ॥74॥</span></span></div>
| | इत्यसत्कार्यवादं सूचयति । जात्यपेक्षयैकवचनम् । ततश्च संयुक्तसजातीयपरमाणुद्वयैः ततोऽत्यन्तभिन्नानि तत्समवेतानि प्रागसन्त्येव द्व्यणुकनामकानि द्रव्याण्युत्पद्यन्त इत्यर्थः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">द्व्यण्युकत्रयेण त्र्यणुकं, |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अन्यदेव ह्यनन्तत्वं महत्त्वाणुत्वयोः समम् ।</span><span class="shloka-line">बहुत्वाल्पत्वयोर्यद्वत् सङ्ख्यायामुपलभ्यते ॥75॥</span></span></div>
| | जायते इत्यनुवर्तते, एवेति च । अत्रापि पूर्ववद् व्याख्यानम् । अणुत्वपरिमाणस्य परमाणौ द्व्यणुके च साम्याद् द्व्यणुकसंज्ञावत् त्र्यणुकसंज्ञाऽप्युपपद्यत एव ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तैः |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आनन्त्यमेकभागानां तावत्त्वं ह्येव गम्यते ।</span><span class="shloka-line">अणीयांश्च महीयांश्च भगवानागमोदितः ॥76॥</span></span></div>
| | सजातीयैः संयुक्तैः |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आनन्त्यवाचकः शब्दो द्विधाऽऽनन्त्येऽपि मानताम् ।</span><span class="shloka-line">याति नैव, गुणाल्पत्वं कालाल्पत्वं च मानगम् ॥77॥</span></span></div>
| | चतुर्भिः |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सर्वकालगतस्याल्पकालेऽपि स्यादवस्थितिः ।</span><span class="shloka-line">महागुणस्य चाल्पोऽपि गुणः स्यादिति चेद्भवेत् ॥78॥</span></span></div>
| | त्र्यणुकैः |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तावत्त्वमेव नैव स्याद्देशेऽप्येतन्न नो मतम् ।</span><span class="shloka-line">महतोऽल्पत्वमपि हि व्योमवत् प्राह वेदवित् ॥79॥</span></span></div>
| | तदात्मकं |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यद्यल्पदेशसंस्थानं न सर्वत्रापि नो भवेत् ।</span><span class="shloka-line">स्थितस्य ह्यल्पदेशेषु सर्वगत्वं भवेत् ध्रुवम् ॥80॥</span></span></div> | | चतुरणुकात्मकं, द्रव्यं जायते त्र्यणुकेष्वणुसंज्ञोपचारात् । केचित् द्व्यणुकैरेव चतुरणुकारम्भमभ्युपयन्ति । तन्मतानुसारेण तैर्द्व्यणुकैरिति व्याख्येयम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">द्व्यणुकानि त्रीणि (द्रव्यं) यत्कार्यमारभन्ते तत् त्र्यणुकम् । चतुर्भिरारब्धं चतुरणुकमिति । अत्र च संज्ञा मुख्यैव । ततः त्र्यणुकेभ्यश्चतुरणुकेभ्यो वा । तुशब्दो विशेषार्थः । तमेवाह |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एकत्राप्यनवस्थस्य कुत एवाखलिस्थता ।</span><span class="shloka-line">शून्यत्वमेव तस्य स्याद्यस्यैकत्रापि न स्थितिः ॥81॥</span></span></div>
| | अनियमेनैव |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अतो नाणुत्वविश्रान्तिर्न महत्त्वस्य च क्वचित् ।</span><span class="shloka-line">उभयानन्त्ययुक् तस्मात् यदि मुख्यं महद्भवेत् ॥82॥</span></span></div>
| | एतावदि्भरेवेति सङ्ख्यानियमं विनेत्यर्थः । द्रव्यसमवायिकारणानि कार्यद्रव्याणि |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तच्च ब्रह्म परं साक्षात् सर्वानन्त्ययुतं सदा ।</span><span class="shloka-line">यदि साक्षी स्वयम्भातो न मानं केन गम्यते ॥83॥</span></span></div>
| | खण्डावयविनः । |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अक्षजादेश्च मानत्वमनवस्थान्यथा(मनवस्थाऽथवा) भवेत् ।</span><span class="shloka-line">अतः सर्वपदार्थानां भागाः सन्त्येव सर्वदा ॥84॥</span></span></div> | | त्र्यणुकादेरन्त्यावयविनश्च मध्ये</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">नैकमेव खण्डावयवि किन्तु अनियमेनानेकान्यपि भवन्तीति सूचयितुं बहुवचनम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ततः तैः खण्डावयविभिश्च |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सर्वदिक्ष्वपि सम्बन्धादविभागः पराणुता ।</span><span class="shloka-line">तत्संयोगादनियतात् पदार्थानां जनिर्भवेत् ॥85॥</span></span></div>
| | अनियमेनैव |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">द्वयोरेव तु संयोग इति केनावसीयते ।</span><span class="shloka-line">कारणस्य गुणास्तेन भवेयुः कार्यगा अपि ॥86॥</span></span></div>
| | सङ्ख्यानियमं विनैव |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तारतम्येन सर्वेऽपि महान्तश्चाणवो यतः ।</span><span class="shloka-line">न च तत्प्रोक्तसृष्टौ तु मानं केवलकल्पना ॥87॥</span></span></div>
| | सर्वावयवि |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कथं साक्षिमितस्यास्य शक्नुयात् वारणे क्वचित् ।</span><span class="shloka-line">यदि साक्षिमितं नैतन्नानुमा तत्र वर्तते ॥88॥</span></span></div>
| | नामन्त्यावयविनां शरीरेन्द्रियविषयाणां |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पक्षीकर्तुमशक्यत्वात् कुत एवानुमा भवेत् ।</span><span class="shloka-line">यत्र नास्ति पदन्यासः कस्तं विषयमाप्नुयात् ॥89॥</span></span></div> | | सम्भवः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तदनेन द्रव्योत्पत्तिरभिहिता । गुणानां कर्मणां च स्वाश्रयद्रव्येषूत्पादो द्रष्टव्यः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">५सु०- सर्वमपि कार्यं भावरूपं कारणत्रितयजन्यम् । कारणानि च समवाय्यसमवायिनिमित्तनामानि । तत्र य(त्सम)त्र समवेतं कार्यमुत्पद्यते तत्समवायिकारणम् । तत्स्वरूपेण दर्शयति |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">देशान्तरादिशब्दाश्च शशशृङ्गादिशब्दवत् ।</span><span class="shloka-line">सदृशं च सजातीयं नास्मत्पक्षे किमेव हि ॥90॥</span></span></div>
| | कारणमिति |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">येनैव च प्रकारेणात्यसिद्धमनुमीयते ।</span><span class="shloka-line">तेनैव शशशृङ्गादेः शक्यमस्तित्वकल्पनम् ॥91॥</span></span></div> | | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- कारणं समवाय्याख्यं परमाण्वादिरत्र हि</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अत्र द्व्यणुकादिकार्योत्पत्तौ परमाण्वादिद्रव्यपदार्थः समवायि |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रत्यक्षमागमो वाऽपि भवेद्यत्र नियामकः ।</span><span class="shloka-line">सैव व्याप्तिर्भवेन्मानं नान्या सन्दिग्धमूलतः ॥92॥</span></span></div>
| | कारणम् । |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सहदर्शनमात्रेण न व्याप्तिरवसीयते ।</span><span class="shloka-line">यदैवाव्यतिरेकेऽस्य(यदैवाव्यतिरेकस्य) ह्यक्षजं वाऽऽगमो भवेत् ॥93॥</span></span></div>
| | कुतः । |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तन्निर्धारितयुक्तिर्वा व्याप्तिः सैवापरा न हि ।</span><span class="shloka-line">अन्यथा सप्तमरसभावोऽप्यनुमयाऽऽपतेत् ॥94॥</span></span></div>
| | अत्र |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अनिष्टानि च सर्वाणि ह्यनुमा कामचारिणी ।</span><span class="shloka-line">कार्यकारणयोश्चैव गुणादेः पञ्चकस्य च ॥95॥</span></span></div>
| | परमाण्वादौ द्रव्ये, |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">भिन्नस्यैव तु सम्बन्धः समवायोऽन्य ईर्यते ।</span><span class="shloka-line">भिन्नत्वसाम्यतस्तस्य ताभ्यां योगो भवेद् ध्रुवम् ॥96॥</span></span></div>
| | हि |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स स्वनिर्वाहकश्चेत् स्याद् द्रव्यमेव तथा न किम् ।</span><span class="shloka-line">विशेषस्तद्गतत्वादिर्यद्यभिन्नेवसीयते ॥97॥</span></span></div> | | यस्मात्, सर्वकार्यं समवेतमुत्पद्यते तस्मादिति शेषः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">६सु०- समवाय्यसमवायिव्यतिरिक्तं कारणं निमित्तम् । तदुदाहरति |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">गुणक्रियादिरूपस्य निषेधः केन हेतुना ।</span><span class="shloka-line">द्रव्यमेव ततो$नन्तविशेषात्मतया सदा ॥98॥</span></span></div>
| | ईशेति |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नानाव्यवहृतेर्हेतुरनन्तत्वं विशेषतः ।</span><span class="shloka-line">विशेषश्च विशेषी सः स्वेनैव समवायवत् ॥99॥</span></span></div> | | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- ईशेच्छादृष्टकालास्तु निमित्तं कारणं मतम्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">निमित्तं तु |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कल्पनागुरुतादोषात् पदार्थान्तरता न हि ।</span><span class="shloka-line">कल्पयित्वा षट् पदार्थान् साभावानपि केवलम् ॥100॥</span></span></div> | | इत्यन्वयः । इदं च सर्वकार्यसाधारणं निमित्तं दर्शितम् । एवमन्यदपि द्रष्टव्यम्, यथा तुरीवेमादिकं पटस्येत्यादि ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">७सु०- समवायिकारणप्रत्यासन्नमवधृतसामर्थ्यमसमवायिकारणम् । समवायिकारणतत्समवायिकारणयोरन्यतरसमवेतत्वं समवायिकारणप्रत्यासन्नत्वम् । सामर्थ्यावधारणं चानन्यथासिद्धनियतपूर्वभावित्वेन भवति । तच्चासमवायिकारणं द्रव्यं समवायिकारणमि तिवन्नैकोक्त्या वक्तुं शक्यम्, प्रतिकार्यं पृथक्तवात् । अतस्तद्विवेकेन दर्शयितुं तज्ज्ञानस्य कार्यज्ञानसापेक्षत्वात् कार्याकार्यविभागं तावदाह |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एकस्मिन् स विशेषश्चेत् किं पूर्वं तस्य विस्मृतिः ।</span><span class="shloka-line">येन प्रत्यक्षसिद्धेन व्यवहारोऽखिलो भवेत् ॥101॥</span></span></div>
| | सामान्येति |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">भावाभावविभागेन यं विना न कथञ्चन ।</span><span class="shloka-line">एतादृशो विशेषेऽस्मिन् को द्वेषो वादिनां भवेत् ॥102॥</span></span></div> | | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- सामान्यान्त्यविशेषौ च समवायश्च तत्त्रयम् । नित्यं क्रिया अनित्याश्च गुणद्रव्ये द्विरूपके ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">कार्यत्वानित्यत्वयोः समनियमान्नित्यानित्यविभागोक्त्या कार्याकार्यविभाग एव सिद्ध्यति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">८सु०- षडिमे द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायाः भावरूपाः पदार्थाः । अभावः सप्तमः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">विधिरूपो भावः । निषेधरूपोऽभावः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">गुणाश्रयो द्रव्यम्, समवायिकारणं वा । सामान्यवानसमवायिकारणमस्पन्दात्मा गुणः । चलनात्मकं कर्म । नित्यमेकमने(कानुगतं)कसमवेतं सामान्यम् । नित्येष्वेव द्रव्येष्वेव वर्तन्त एव ये ते (अन्त्य)विशेषाः, अत्यन्तव्यावृत्तिहेतवो वा । अयुतसिद्धयोः सम्बन्धः समवायः, अवश्यमाश्रयाश्रयिभावेनावस्थितावयुतसिद्धौ, नित्यः सम्बन्धो वा ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">९सु०- तत्र |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अभेदेन प्रतीतिश्च कार्यकारणपूर्वके ।</span><span class="shloka-line">अभावान्ते पदार्थेऽस्मिन् सविशेषाऽवसीयते ॥103॥</span></span></div>
| | सामान्यमन्त्यविशेषश्च समवायश्च |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सामान्यादिपदार्थेषु तन्निष्ठत्वादयोऽखिलाः ।</span><span class="shloka-line">कथं धर्मा निवार्यन्ते वस्त्वैक्येऽपि हि वादिभिः ॥104॥</span></span></div>
| | इत्येतत् |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कार्यस्य तत्तन्निष्ठत्वं गुणादेर्व्यापितादिकः ।</span><span class="shloka-line">कथं विशेषो नैवास्ति स च धर्मोऽपरो यदि ॥105॥</span></span></div>
| | त्रयं नित्यम् |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">षट्पदार्थातिरेकः स्यात् पदार्थानियमेऽपि हि ।</span><span class="shloka-line">धर्मस्य धर्मसन्तानादनवस्थाखनिर्भवेत्(धर्मसन्तानादनवस्थाकरो भवेत्) ॥106॥</span></span></div> | | अकार्यं च ।</p> |
| | | <p class="gr-vyakhya-para">विशेष इत्येवोक्ते द्रव्यगुणकर्मसामान्यानामपि ग्रहणं स्यात् । विशिष्यतेऽनेनेति हि विशेषः ।</p> |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सामान्यस्यापि सामान्यं गुणस्यापि गुणो ह्यतः ।</span><span class="shloka-line">नाङ्गीकृतः स च यदि नानवस्था क्वचिद्भवेत् ॥107॥</span></span></div>
| | <p class="gr-vyakhya-para">द्रव्यं च दण्डादिकमदण्ड्यादिभ्यो देवदत्तादिकं व्यावर्तयति । गुणश्च निर्गुणाद् द्रव्यम् ।</p> |
| | | <p class="gr-vyakhya-para">कर्मापि निष्क्रियान्मूर्तम् ।</p> |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अस्मत्पक्षे गुणाद्याश्च तद्वन्ते हि विशेषतः ।</span><span class="shloka-line">अनन्यत्वान्नानवस्था भेदो नाशे भवेत् तथा ॥108॥</span></span></div> | | <p class="gr-vyakhya-para">सामान्यं द्विविधं परमपरं च ।</p> |
| | | <p class="gr-vyakhya-para">परं सत्ता प्रचुराश्रयत्वात् ।</p> |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">विशेषमेव संश्रित्य विशेषो बलवान् यतः ।</span><span class="shloka-line">दृष्टिप्रमाणतश्चैव विरोधो दर्शने कथम् ॥109॥</span></span></div> | | <p class="gr-vyakhya-para">अपरं द्रव्यत्वादि अल्पाश्रयत्वात् । तत्र परसामान्यस्यानुवृत्तिमात्रहेतुत्वेन सामान्यमात्रत्वेऽप्यपरसामान्यं व्यावृत्तेरपि हेतुत्वाद्विशेषोऽपि भवति । अतः तद्व्यावृत्त्यर्थमन्त्येत्युक्तम् । अन्त्ये द्रव्यादिव्यावर्तकानामभावेऽपि ये व्यावर्तका भवन्ति तेऽन्त्याः । अत्यन्तव्यावृत्तिहेतव इति यावत् । न हि दण्डादिकं तथा, दण्ड्यन्तरादिभ्योऽव्यावर्तकत्वात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१०सु०- |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">विरोधो ह्यविरोधश्च यतो दर्शनमानकौ(दर्शनमानगौ) ।</span><span class="shloka-line">ततो दृष्टे विरोधस्तु सद्भिरापाद्यते कथम् ॥110॥</span></span></div>
| | क्रिया |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अभिन्नो भगवान् स्वेन तदन्येन विभेदवान् ।</span><span class="shloka-line">नित्या धर्मास्तदीयास्तु सर्वेऽस्मान्नैव भेदिनः ॥111॥</span></span></div>
| | उत्क्षेपणापक्षेपणाकुञ्चनप्रसरणगमनरूपाः |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सामस्त्योच्छेदिनोऽन्यत्र धर्मा उभयरूपिणः ।</span><span class="shloka-line">भावे त एव चोच्छेदात् तदन्ये च समस्तशः ॥112॥</span></span></div>
| | अनित्याश्च । |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अंशांशिनोरभेदेन त्वंशसंयोग एव हि ।</span><span class="shloka-line">अंशिनो नानवस्थाऽतो यद्यप्यंशेष्वविश्रमः ॥113॥</span></span></div> | | चशब्दोऽवधारणे । न द्रव्यादिवदुभयरूपा इत्यर्थः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">गुणा द्रव्याणि च नित्यानित्यभेदेन द्विविधानीति । तथा हि । द्रव्याणि पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशकालदिगात्ममनांसि । तत्र परमाणुरूपाणि पृथिव्यादीनि चत्वारि, गगनादीनि पञ्च च नित्यानि । द्व्यणुकादिरूपाणि पृथिव्यादीनि चत्वार्यनित्यानीति । गुणाश्चानित्यद्रव्यगता अनित्या एव ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">पार्थिवपरमाणावैकत्वैकपृथक्तवपरिमाणगुरुत्वानि नित्यानि, रूपरसगन्धस्पर्शानेकत्वानेकपृथक्तवसंयोगविभागपरत्वापरत्वसंस्कारा अनित्याः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">(आप्ये च) पाथसीये च रूपरसस्पर्शैकत्वैकपृथक्तवपरिमाणगुरुत्वद्रवत्वस्नेहा नित्याः, अनेकत्वानेकपृथक्तवसंयोगविभागपरत्वापरत्वसंस्कारा अनित्याः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तैजसे च रूपस्पर्शैकत्वैकपृथक्तवपरिमाणानि नित्यानि, अनेकत्वानेकपृथक्तवसंयोगविभागपरत्वापरत्वद्रवत्वसंस्कारा अनित्याः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">वायवीये च स्पर्शैकत्वैकपृथक्तवपरिमाणानि नित्यानि, अनेकत्वानेकपृथक्तवसंयोगविभागपरत्वसंस्कारा अनित्याः, आकाशे चैकत्वैकपृथक्तवपरिमाणानि नित्यानि, अनेकत्वानेकपृथक्तवसंयोगविभागशब्दा अनित्याः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">काले दिशि चैकत्वैकपृथक्तवपरिमाणानि नित्यानि, अनेकत्वानेकपृथक्तवसंयोगविभागा अनित्याः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">आत्मनि चैकत्वैकपृथक्तवपरिमाणानि नित्यानि, अनेकत्वानेकपृथक्तवसंयोगविभागा बुद्ध्यादयश्च नव अनित्याः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ईश्वरात्मनि विशेषोऽभिहितः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">मनसि चैकत्वैकपृथक्तवपरिमाणानि नित्यानि, अनेकत्वानेकपृथक्तवसंयोगविभागपरत्वापरत्वसंस्कारा अनित्याः । इति विवेकः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">११सु०- एवं कार्याकार्यविभागमुक्तवा यस्य यदसमवायिकारणं तदाह |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एकस्मिन् जात एवान्यः संयोगो जायते यदि ।</span><span class="shloka-line">अनवस्था तदैव स्यात् संयोगैक्ये भवेत् क्व सा ॥114॥</span></span></div>
| | कार्य इति |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अंशे संयोगदृष्टेश्च दृष्टे का साऽनवस्थितिः ।</span><span class="shloka-line">यद्यंशगो न संयोगः कार्येषु प्रथिमा कथम् ॥115॥</span></span></div> | | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- कार्ये गुणक्रियाणां तु समवाय्यन्यकारणम् । कारणस्था गुणाद्यास्तु संयोगो द्रव्यकारणम् ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">कार्यकारणग्रहणमुपलक्षणम् । ततश्च |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">परमाणोरणोर्नास्ति महत्तेत्यद्भुतं वचः ।</span><span class="shloka-line">अणूनां प्रथिमापेक्षां विनैव त्र्यणुकेऽपि सः ॥116॥</span></span></div>
| | कार्ये |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">परमाणोर्महत्त्वं च विनेत्येतद्वचः कथम् ।</span><span class="shloka-line">अंशिनोंऽशैरभेदोऽयमंशेन तु भिदाऽभिदा ॥117॥</span></span></div>
| | अकार्ये च द्रव्ये जायमानानां गुणानां समवायिकारणसमवायिकारणस्थाः तथा समवायिकारणस्थाश्च गुणाः समवायिकारणस्थं कर्म च |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सर्वप्रत्यक्षविषयः कथमेव ह्यपोद्यते ।</span><span class="shloka-line">संयोगश्च विभागश्च भेदश्चैव पृथक् पृथक् ॥118॥</span></span></div>
| | समवाय्यन्यकारणं |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अन्योन्यप्रतियोगेन ह्युभयोरपि दृश्यते ।</span><span class="shloka-line">भिन्ना इति तु भेदानां समुदायो हि दृश्यते ॥119॥</span></span></div> | | असमवायिकारणम् । कर्मणश्च समवायिकारणस्था गुणा एवासमवायिकारणमिति योज्यम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">आद्यस्तुशब्दो द्रव्याद्विशेषं द्योतयति । द्वितीयस्य द्रव्यकारणं |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यथैव च पदार्थानामनयोर्भेद इत्यपि ।</span><span class="shloka-line">इतोऽमुष्यामुतोऽप्यस्य(ऽमुप्य) भेदो दृष्टो द्विधर्मिकः ॥120॥</span></span></div>
| | तु |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तत्रैकवचनं यत्तद्विप्राणां भोजनं यथा ।</span><span class="shloka-line">नरत्वादिकमप्येवं तत्तद्धर्मतयेयते ॥121॥</span></span></div> | | इत्यन्वयः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यद्वा द्वावप्यनुक्तसमुच्चयार्थौ । तच्चोक्तं तथा हि । कार्यगतानां रूपरसगन्धस्पर्शपरिमाणैकत्वैकपृथक्तवोत्तरसंयोगविभागगुरुत्वद्रवत्वस्नेहवेगानां कारणगता रूपादयोऽसमवायिकारणम् । पार्थिवपरमाणुगतानां रूपरसगन्धस्पर्शानां पार्थिवतैजसपरमाणुगतद्रवत्वस्य तद्गत एव तेजःसंयोगः । सर्वत्रानेकत्वानेकपृथक्तवयोराश्रयगतैकत्वैकपृथक्तवानि । संयोगविभागवेगानामाश्रयगतं कर्म । परत्वापरत्वयोराश्रयगतौ दिक्कालसंयोगौ । आत्मविशेषगुणानामात्मगतो मनःसंयोगः । शब्दस्याकाशगताः संयोगविभागशब्दाः । कर्मणश्चाश्रयगता गुरुत्वद्रवत्ववेगसंयोगा इति । द्रव्यस्य तु समवायिकारणानामवयवानां संयोगोऽसमवायिकारणमिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१२सु०- उक्तस्य क्कचिदपवादमाह |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न सर्वधर्म एकोऽस्ति समुदायस्तु भिन्नगः ।</span><span class="shloka-line">एतादृशं च सादृश्यं पदार्थेषु पृथक् पृथक् ॥122॥</span></span></div>
| | एवमिति |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एकस्मिन् स विनष्टेऽपि यतोऽन्यत्रैव दृश्यते ।</span><span class="shloka-line">कुतो भस्मत्वमाप्तस्य नरत्वं पुनरिष्यते ॥123॥</span></span></div> | | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- एवं स्थितेऽपि सिद्धान्ते विशेषस्तत्र कल्पितः</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">कारणगतं परिमाणं कार्यगतस्य परिमाणस्यासमवायिकारणमिति |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एकत्वे नास्ति मानं च श्रुतिरप्याह सादरम् ।</span><span class="shloka-line">‘‘भिन्नाश्च भिन्नधर्माश्च पदार्था अखिला अपि ॥124॥</span></span></div>
| | एवं |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स्वैः स्वैर्धर्मैरभिन्नाश्च स्वरूपैरपि सर्वशः ।</span><span class="shloka-line">अनिवृत्तविनाशास्तु धर्मा उभयरूपकाः ॥125॥</span></span></div>
| | सामान्यतः |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न केनचिदभिन्नोऽतो भगवान् स्वैर्गुणैर्विना’’ ।</span><span class="shloka-line">इति व्युत्पत्तिरपि हि सादृश्येनैव गम्यते ॥126॥</span></span></div>
| | सिद्धान्ते स्थितेऽपि, |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सर्वेषु युगपच्छब्दः सदृशेषु प्रवर्तते ।</span><span class="shloka-line">तथापि प्राप्तितस्त्वेकवचनाच्च विशेषतः ॥127॥</span></span></div>
| | तत्र |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अभीष्टावागतिश्च स्याच्छक्तिः सादृश्यगा यतः ।</span><span class="shloka-line">तादृशोऽयं च तच्छब्दः इति ज्ञापयति स्फुटम् ॥128॥</span></span></div>
| | परिमाणविशेषे |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">जातितश्चेत् कथं तासु तत्र चेदनवस्थितिः ।</span><span class="shloka-line">तथैव व्यक्तिविज्ञानं व्यक्तित्वाभावदूषितम् ॥129॥</span></span></div>
| | विशेषो |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यदि तच्चास्ति तस्यापि विशेषेष्वनवस्थितिः ।</span><span class="shloka-line">कथं स्वरूपत्वमपि ज्ञायतेऽनुगतं यदि ॥130॥</span></span></div>
| | ऽन्यथाभावः |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एकव्युत्पत्तिपर्यन्तमनवस्थादिदूषितम् ।</span><span class="shloka-line">कल्पनागौरवात् तेन युक्ता नानुगकल्पना ॥131॥</span></span></div>
| | कल्पितो |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">औपाधिकविशिष्टाद्यमपि तद्वस्तु किं ततः ।</span><span class="shloka-line">अन्यत् तदेव चेदग्निमत्वं किं तत्र भण्यते ॥132॥</span></span></div>
| | वैशेषिकैः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">कथमित्यत आह |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अग्निसंयोगमात्रं चेद्भवेत् तत्सिद्धसाधनम् ।</span><span class="shloka-line">भूधरस्याग्निसंयोगो यदि षष्ठ्यर्थ एव कः ॥133॥</span></span></div>
| | द्व्यणुक इति |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">समवायो यदि ह्यस्य चैकत्वाद् सिद्धसाधनम् ।</span><span class="shloka-line">यद्यस्यौपाधिको भेदः कुत एकत्वमिष्यते ॥134॥</span></span></div> | | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-द्व्यणुके परमाणौ च ह्रस्वत्वं परिमण्डलम् । न कारणं कार्यगुणे</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">चतुविंधं परिमाणम्; अणुत्वं, महत्त्वं, ह्रस्वत्वं, दीर्घत्वं च ॥ तत्राणुत्वं द्विविधं, नित्यमनित्यं च । नित्यं चतुर्विधपरमाणौ मनसि च, पारिमाण्डल्यमिति चोच्यते । अनित्यं द्व्यणुक एव ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">महत्त्वमपि द्विविधं नित्यानित्यभेदात् । नित्यमाकाशकालदिगात्मसु परममहत्त्वम् । अनित्यं त्र्यणुकादौ कार्यद्रव्ये ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ह्रस्वत्वं द्व्यणुक एव ॥ दीर्घत्वं त्र्यणुकादिकार्यद्रव्य एव ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">केचित्परमाणावपि ह्रस्वत्वं गगनादावपि दीर्घत्वमभ्युपयन्ति । तत्र |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नानिर्वाच्यं हि तेनेष्टमत औपाधिकान्ययोः ।</span><span class="shloka-line">सत्यत्वात् को विशेषः स्यान्मायावाद्यन्यथा भवेत् ॥135॥</span></span></div> | | द्व्यणुके</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">वर्तमानं |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">उपाधिजन्यं तद्गम्यमिति चौपाधिकं(वौपाधिकं) भवेत् ।</span><span class="shloka-line">उभयत्राप्यनन्ताः स्युः समवाया इतस्ततः ॥136॥</span></span></div>
| | ह्रस्वत्वम्; |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">भिन्नत्वं चैव तेष्वस्ति को विशेष उपाधिगे ।</span><span class="shloka-line">अविद्यमान एवान्यः समवायोऽधिगम्यते ॥137॥</span></span></div>
| | उपलक्षणमेतत्, अणुत्वं च; |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">उपाधिना तद्गमकमनुमानं न मा भवेत् ।</span><span class="shloka-line">एवमेवासतः सत्तासमवायो जनिर्मता ॥138॥</span></span></div>
| | कार्यगुणे |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तत्रापि ह्युक्तदोषाणां नैव किञ्चिन्निवारकम् ।</span><span class="shloka-line">अस्मत्पक्षे विशेषस्य सर्वत्राङ्गीकृतत्वतः ॥139॥</span></span></div>
| | द्व्यणुककार्यत्र्यणुकपरिमाणे, विषयसप्तमीयम्; त्र्यणुकमहद्दीर्घत्वयोरसमवायि |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नास्ति दोषः क्वचिद्भावो ह्यभावश्च स एव हि ।</span><span class="shloka-line">अभावस्य च धर्माः स्युर्भावास्तेषां च तेऽखिलाः ॥140॥</span></span></div>
| | कारणं न भवति । |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रत्यक्षमानतः सर्वमेतन्नो वारणक्षमम् ।</span><span class="shloka-line">सर्वे भावा अभावाश्च पदार्थास्तेन सर्वदा ॥141॥</span></span></div>
| | तथा |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तथाऽपि प्रथमं बुद्धेर्यो निषेधस्य गोचरः ।</span><span class="shloka-line">सोऽभावो विधिबुद्धेस्तु गोचरः प्रथमं परः ॥142॥</span></span></div> | | परमाणौ</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">वर्तमानं |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तस्मात् प्रध्वस्तभेदादि सदित्येवावगम्यते ।</span><span class="shloka-line">अस्त्यभावोऽस्ति च ध्वंसो देहाभावश्च भस्मता ॥143॥</span></span></div>
| | परिमण्डलं |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इत्यादि युज्यते सर्वं प्रत्यक्षादिप्रमाणतः ।</span><span class="shloka-line">अन्योन्याभावभेदी च पृथक्त्वं च पृथक् पृथक् ॥144॥</span></span></div>
| | पारिमाण्डल्यं परमाणुकार्यद्व्यणुकगुणस्य ह्रस्वत्वस्याणुत्वस्य च असमवायि |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यत्कल्पयन्ति तच्चैव कल्पनागौरवाद्गतम् ।</span><span class="shloka-line">पर्यायत्वेन ते शब्दा ज्ञायन्ते सर्व एव हि ॥145॥</span></span></div>
| | कारणं न भवति । |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">भेदस्य तु स्वरूपत्वे ये वदन्ति च शून्यताम् ।</span><span class="shloka-line">अद्भुतास्ते यतोऽन्यस्य प्रतियोगित्वमिष्यते ॥146॥</span></span></div>
| | त्र्यणुकादिगतं तु महत्त्वं दीर्घत्वं च चतुरणुकादिपरिमाणं प्रत्यसमवायिकारणं भवत्येवेति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१३सु०- कस्मादेवं कल्पितमित्यत आह |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रतियोगिनो हि भेदोऽयं न तु स्वस्मात् कथञ्चन ।</span><span class="shloka-line">विभागेनाल्पतैव स्यात् कुत एव च शून्यता ॥147॥</span></span></div>
| | वैरूप्यमिति |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न शून्यानां हि संयोगाद्भावो वस्तुन इष्यते ।</span><span class="shloka-line">विदारणार्थो धातुश्च विभागगुणवाचकः ॥148॥</span></span></div> | | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- वैरूप्यं तत्र कारणम् । इत्याहुः</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तत्र |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अविदारणेऽपि ह्यास्यस्य भिन्नावोष्ठौ तु तस्य च ।</span><span class="shloka-line">अत उन्मत्तवाक्यत्वान्मायावादो ह्युपेक्षितः(अभ्युपेक्षितः) ॥149॥</span></span></div>
| | द्व्यणुकपरमाणुपरिमाणानां त्र्यणुकद्व्यणुकपरिमाणानि प्रति कारणत्वाभावे |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न चामन्दसदानन्दस्यन्द्यनन्तगुणार्णवः ।</span><span class="shloka-line">ईश्वरोऽष्टगुणत्वेन प्रमेयोऽप्रमित्वतः ॥150॥</span></span></div>
| | वैरूप्यं |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">‘‘मय्यनन्तगुणेऽनन्त गुणतोऽनन्तविग्रहे’’ ।</span><span class="shloka-line">‘‘अनन्तगुणमाहात्म्यशक्तिज्ञानमहार्णवः ॥151॥</span></span></div>
| | विजातीयत्वं |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नारायणः परोऽशेषचेतनेभ्यः परं पदम्’’ ।</span><span class="shloka-line">इत्यादिवेदतद्वाक्यैरनन्तैश्चावसीयते ॥152॥</span></span></div>
| | कारणम् |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अनन्तगुणता विष्णोः कथमेव ह्यपोद्यते ।</span><span class="shloka-line">यद्यनन्तविशेषाश्च तज्ज्ञानादेर्निवारितः ॥153॥</span></span></div> | | । सजातीययोरेव हि तन्तुपटपरिमाणयोः कार्यकारणभावो दृष्टः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तथा च प्रयोगः । द्व्यणुकत्र्यणुकपरिमाणे न कार्यकारणभाववती, विजातीयपरिमाणत्वात्, व्यतिरेकेण तन्तुपटपरिमाणवत् । एवं परमाणुद्व्यणुकपरिमाणयोरपि द्रष्टव्यम् । परमाणोरणुत्वं द्व्यणुकाणुत्वस्य कारणमस्त्विति चेन्न, तत्रापि नित्यपरिमाणत्वस्य परमाणुत्वस्य च वैरूप्यस्य सत्त्वात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एवं चेत् द्व्यणुकत्र्यणुकपरिमाणानां किमसमवायिकारणमित्यत आह |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कथं तत्तद्विषयता सार्वज्ञार्थं विधीयते ।</span><span class="shloka-line">औपाधिकविशेषस्तु पूर्वमेव निराकृतः ॥154॥</span></span></div>
| | वैरूप्यमिति |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स्वप्रकाशत्वमपि तु यैर्ज्ञानस्य निवारितम् ।</span><span class="shloka-line">कथं सर्वज्ञता तस्य स्वज्ञानाधिगमं विना ॥155॥</span></span></div> | | । अनेकत्वमित्यर्थः । ईश्वरबुद्धिमपेक्ष्योत्पन्ना परमाण्वोर्द्वित्वसङ्ख्या द्व्यणुकेऽणुत्वं ह्रस्वत्वं च करोति । द्व्यणुकेषु चोत्पन्ना त्रित्वसङ्ख्या त्र्यणुके महत्त्वं दीर्घत्वं च करोतीति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१४सु०- एवमुपन्यस्तं मतमपाकर्तुमधिकरण(सूत्र)मवतारयति |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ज्ञानं विश्वधिगं त्वेकं तज्ज्ञानविषयं परम् ।</span><span class="shloka-line">इति ज्ञानद्वयेनैव सर्ववित् परमेश्वरः ॥156॥</span></span></div> | | तानिति ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तानथोवाच विद्याधीशः स्वयं प्रभुः</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">उवाच |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इति चेदेष एवार्थस्तज्ज्ञानावसितो यदि ।</span><span class="shloka-line">स्वप्रकाशत्वमेव स्याज्ज्ञानं ह्येतद्विशेषणम् ॥157॥</span></span></div>
| | महद्दीर्घवद्वेत्यादीति शेषः । प्रबलतर्कोपबृंहितमतनिरासे सामर्थ्यं सूत्रकृतः कथमित्यत उक्तं |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ज्ञानान्तरेण चेदत्र भवेदेवानवस्थितिः ।</span><span class="shloka-line">स्वप्रकाशत्वमेतस्माद्दुर्निवारं(दुनिवार्यम्) समापतेत् ॥158॥</span></span></div>
| | स्वयं |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सुखवान् दुःखवांश्च स्यादिति व्याप्तिश्च नो भवेत् ।</span><span class="shloka-line">निर्दुःखत्वं महानन्दः श्रुत्यैवेशस्य भण्यते ॥159॥</span></span></div>
| | साक्षात्सर्वविद्यानामधीशस्तस्मात् |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">योऽशनायापिपासे च शोकादींश्चातिवर्तते ।</span><span class="shloka-line">आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् विपाप्मेत्यादिका च सा ॥160॥</span></span></div>
| | प्रभुः |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ईश्वरस्य तथेष्टत्वं दुःखित्वोपाधिरित्यपि ।</span><span class="shloka-line">उक्ते किमुत्तरं ब्रूयात् श्रुत्यनादरतत्परः ॥161॥</span></span></div> | | इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१५सु०- न वैशेषिकादिमतविरोधेनोक्तार्थस्यान्यथात्वं शङ्कनीयम्, तस्योपपत्तिविरुद्धत्वात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१६सु०- तथा हि । यत्तावदुक्तं द्व्यणुकादिपरिमाणं न त्र्यणुकादिपरिमाणस्य असमवायिकारणमिति, तदुपपत्तिविरुद्धमिति दर्शयन् महद्दीर्घवद्वा ह्रस्वपरिमण्डलाभ्यामि ति सूत्रं व्याचष्टे |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न चात्मदुःखितेच्छा स्यादत एतन्निवार्यते ।</span><span class="shloka-line">सहदर्शनमात्रेण श्रुतीनामपलापकः ॥162॥</span></span></div>
| | महत्त्वं चेति |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यज्ञादेरपि पापस्य हेतुत्वं हिंसया युतेः ।</span><span class="shloka-line">नानुमाति कथं तत्र यद्युपाधिर्निषिद्धता ॥163॥</span></span></div> | | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- महत्त्वं चैव दीर्घत्वं त्र्यणुकाद्येषु कल्पितम् । तस्माच्च सदृशं कार्यं तत्कार्येषूपजायते ॥४४४ यथा तथैव ह्रस्वत्वात्पारिमाण्डल्यतोऽपि हि । जायेत सदृशं कार्ये परिमाणं समत्वतः ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एव |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अदुःखित्वेन चानुक्तिः कथं नोपाधितां व्रजेत् ।</span><span class="shloka-line">‘‘अदुःखमितरत् सर्वं जीवा एव तु दुःखिनः ॥164॥</span></span></div>
| | शब्दस्य त्र्यणुकाद्येष्वेवे ति, कल्पितमेवे ति वा सम्बन्धः । |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तेषां दुःखप्रहाणाय श्रुतिरेषा प्रवर्तते’’ ।</span><span class="shloka-line">इति श्रुतिर्हि परमा श्रुत्युक्तिर्यदि कारणम् ॥165॥</span></span></div> | | त्र्यणुकाद्येषु</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">द्रव्येषु । |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">किं कार्यमनुमानेन गलस्तनसमेन हि ।</span><span class="shloka-line">अनुमानेन यद्यर्थः श्रुतिदृष्टोऽप्यपोद्यते ॥166॥</span></span></div>
| | तस्मात् |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पूर्वोक्तेन प्रकारेण नेश्वरो धर्म एव च ।</span><span class="shloka-line">स्यात् तत्फलं च तेनात्र श्रुतिरेव प्रमा भवेत् ॥167॥</span></span></div>
| | त्र्यणुकादौ कार्येऽन्त्यावयविव्यतिरिक्ते वर्तमानान्महत्त्वाद्दीर्घत्वात् । |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ईशस्यानुमया सिद्धेः श्रुतिर्धर्मिप्रमा भवेत् ।</span><span class="shloka-line">तया सर्वगुणैः पूर्ण उक्त ईशो यतस्ततः ॥168॥</span></span></div>
| | च |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अनानन्दानुमानस्य धर्मिग्राहिविरोधतः ।</span><span class="shloka-line">न प्रमाणं भवेत् तस्मान्नानुमाऽत्रोपयोगिनी ॥169॥</span></span></div>
| | शब्दो वाक्यार्थसमुच्चये । |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नित्येच्छत्वात् परेशस्य परमाणुसदात्वतः ।</span><span class="shloka-line">अदृष्टकालयोश्चैव भावात् कार्यं सदा भवेत् ॥170॥</span></span></div>
| | कार्यं |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न हि कालविभेदोऽस्ति तत्पक्षेऽस्मन्मते हरेः ।</span><span class="shloka-line">विशेषकाल एवैतत्सृष्ट्यादीच्छा सदातना ॥171॥</span></span></div>
| | परिमाणम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तत्कार्येषु |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">विशेषाश्चैव कालस्य हरेरिच्छावशाः सदा ।</span><span class="shloka-line">‘‘सर्वे निमेषा’’ इति हि श्रुतिरेवाह सादरम् ॥172॥</span></span></div>
| | त्र्यणुकादिकार्येषु चतुरणुकादिषु । |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">उदीरयति कालाख्यां शक्तिमित्यस्य(कालाख्यशक्तिमित्यस्य) वागपि ।</span><span class="shloka-line">कालस्य कालगत्वेन न विरोधोऽपि कश्चन ॥173॥</span></span></div>
| | तथैवेत्येव |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">असङ्ख्यातविशेषत्वादिच्छाया अपि सर्वदा ।</span><span class="shloka-line">‘‘ईशो देशश्च कालश्च स्वगता एव सर्वदा ॥174॥</span></span></div>
| | शब्देन दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकवैषम्यशङ्कामपाकरोति । |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ईशाधीनो च तौ नित्यं तदाधारौ च तद्गतौ’’ ।</span><span class="shloka-line">इति श्रुतिरपि प्राह काले स्वोद्दिष्ट एव तु ॥175॥</span></span></div>
| | कार्ये |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तत्कालसृष्टिमेवातो वाञ्छतीशः सदैव हि ।</span><span class="shloka-line">स्यात् कालः स तदैवेति कालस्य स्वगतत्वतः ॥176॥</span></span></div>
| | त्र्यणुके द्व्यणुके च । |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स्वभावादेव हीच्छैषा ‘‘देवस्यैष’’ इति श्रुतेः ।</span><span class="shloka-line">स्वभावोऽपि परेशेच्छावशः इत्युदितः पुरा ॥177॥</span></span></div>
| | समत्वतः |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नित्या अनित्याश्च ततस्तदधीना इति श्रुतिः ।</span><span class="shloka-line">रूपस्पर्शादिहेतुभ्यः परमाणोरनित्यता ॥178॥</span></span></div>
| | कार्यपरिमाणत्वादिसाम्यादिति हेतुवचनम् । |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V06" data-block-id="AV_C02_S02_V06" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अनुमेया श्रुतीनां च विरुद्धत्वान्न तन्मतम् ।</span><span class="shloka-line">उपादेयमतश्चायमविरुद्धः समन्वयः ॥179॥</span></span></div>
| | हि |
|
| |
|
| <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_A006" data-teeka="Nyayasudha"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S02_A006" data-id="AV_C02_S02_A006_" data-name=""><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">॥ अथ वैशेषिकाधिकरणम् ॥</p>
| | शब्दो व्याप्तिद्योतकः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-ॐ महद्दीर्घवद्वा ह्रस्वपरिमण्डलाभ्याम् ॐ ॥</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">१७सु०- यद्यपि महदादिशब्दा द्रव्यवचनास्तथाऽपि भावप्रधानत्वात् परिमाणवाचिनो(ऽपि) भवन्तीत्याशयेन |
| <p class="gr-vyakhya-para">१सु०- अत्र परमाण्वारम्भवादिनां वैशेषिकादीनां मतमपाक्रियते ।</p> | |
| <p class="gr-vyakhya-para">ननु वैशेषिकादयः परमेश्वरमङ्गीकुर्वन्त्येव, तत्कथं तन्निरासायाधिकरणारम्भः इत्याशङ्क्य यद्यपीश्वरं स्वरूपेणाङ्गीकुर्वन्ति तथाऽपि तद्धर्मेषु सुखादिषु विप्रतिपद्यन्त एव, तथा सृष्टिप्रलयादिविधिं चान्यथा मन्यन्ते, इत्यतो युक्तस्तन्निरासायाधिकरणारम्भः इत्याशयवांस्तन्मतमुपन्यस्यति
| |
|
| |
|
| नित्येति
| | महत्त्वम् |
|
| |
|
| ।</p> | | इत्याद्युक्तम् ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- नित्यज्ञानप्रयत्नेच्छं सङ्ख्याद्यैरपि पञ्चभिः । युक्तमीशं वदन्तोऽन्ये</div>
| | <p class="gr-vyakhya-para">सूत्रकृतश्च भावप्राधान्येनोक्तिः कणादसूत्रानुसारेण, कारणबहुत्वात्कारणमहत्त्वात्प्रचयविशेषाच्च महदि त्यादि हि तत् । |
| <p class="gr-vyakhya-para">ईशं वदन्तोऽन्ये | |
|
| |
|
| इत्याहुरि ति वक्ष्यमाणेनान्वयः । नित्या ज्ञानप्रयत्नेच्छा यस्यासौ तथोक्तः ।
| | महद्दीर्घवदिति |
|
| |
|
| सङ्ख्याद्यैः
| | षष्ठ्यर्थे वतिः । विभक्तिविपरिणामेन वा सकाशादित्यध्याहारेण वा |
|
| |
|
| सङ्ख्यापरिमाणपृथक्तवसंयोगविभागैः । सावधारणं चैतत् । एवम् अष्टगुणकमेव वदन्त इति ।</p>
| | तस्मात् |
| <p class="gr-vyakhya-para">नित्यद्रव्याश्रितान्येकत्वैकपृथक्तवपरिमाणानि नित्यान्येव, द्वित्वद्विपृथक्तवादीनि संयोगविभागौ च सर्वत्रानित्या एवेति सिद्धत्वात् सङ्ख्यादौ विद्यमानोऽपि नित्यानित्यत्वविभागो नाभिहितः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानादीनां तु जीवाश्रितानामनित्यत्वादत्र नित्यत्वसङ्कीर्तनम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">२सु०- यद्यपि केचिदीश्वरं षड्गुणमाचक्षते तथाऽपि न तत्परमं मतमित्यष्टगुणत्वमेवोपन्यस्तम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">एवमात्रेयस्य ज्ञानानित्यत्वमपि नोपन्यस्तम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यद्वा नित्यत्वसङ्कीर्तनं गुणान्तराभावे युक्तित्वेन कृतम् । तथा हि । जीवात्मानो बुद्धिसुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नधर्माधर्मभावनाभिर्नवभिर्विशेषगुणौर्युक्ताः । तत्र नित्ययथार्थज्ञानस्य मोहाभावात् तत्प्रभवस्य द्वेषस्याभावः, तदभावे तन्मूलयोर्धर्माधर्मयोरभावः । इच्छाया अपि मोहाभावेनारागरूपत्वान्न धर्मादिकारणत्वम्, धर्माद्यभावे च तत्कार्ययोः सुखदुःखयोरभाव एव । नित्यज्ञानत्वादेव स्मृत्यसम्भवेन कल्पकाभावात् भावनाया अप्यभाव इति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अथवा नित्यत्वेन ज्ञानादीनामखण्डत्वं सूचयति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">३सु०- एवमीश्वरविषयां विप्रतिपत्तिम् उपन्यस्य सृष्टिविषयाम् उपन्यस्यति
| |
|
| |
|
| तदिच्छेति ।</p>
| | इत्युक्तम् ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तदिच्छादृष्टचोदिताः । परमाणवश्चतुर्वर्गाः संयुज्यन्ते द्विशोऽखिलाः ॥</div>
| | <p class="gr-vyakhya-para">अत्रैतावदादौ वक्तव्यम् । |
| <p class="gr-vyakhya-para">महाप्रलये हि वक्ष्यमाणो नित्यवर्गोऽनित्याश्च धर्माधर्मसंस्कारादयोऽवतिष्ठन्ते । ततो ब्रह्मवर्षशतान्ते प्राणिनां भोगभूतये महेश्वरस्य सिसृक्षा सञ्जायते । तया च सर्वात्मगता धर्माधर्मलक्षणादृष्टादयो लब्धवृत्तयो भवन्ति । ततस्तदिच्छया = सिसृक्षालक्षणेश्वरेच्छया अदृष्टैः = अदृष्टवदात्मसंयोगैश्चेति यावत् । | |
|
| |
|
| चोदिताः
| | यथा तस्मात्कार्येषु कार्यमुपजायते तथैव ह्रस्वत्वात्पारिमाण्डल्यतोऽपि कार्ये परिमाणं जायेत समत्वतो हीति |
|
| |
|
| प्रेरिताः, क्रियावन्त इति यावत् ।</p>
| | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">प्राक् प्रविभक्ततयाऽवस्थिताः | | <p class="gr-vyakhya-para">१८सु०- एतदुक्तं भवति । त्र्यणुकद्व्यणुकपरिमाणं स्वाश्रयाश्रयसमवायिकारणपरिमाणजं कार्यपरिमाणत्वाच्चतुरणुकादिपरिमाणवत्, द्व्यणुकपरमाणुपरिमाणं परिमाणारम्भकं द्रव्यसमवायिकारणपरिमाणत्वात् त्र्यणुकपरिमाणवत्, त्र्यणुकद्व्यणुके वा परिमाणारभ्यपरिमाणवती कार्यद्रव्यत्वाच्चतुरणुकादिवत्, द्व्यणुकपरमाणू परिमाणासमवायिकारणपरिमाणवन्तौ द्रव्यसमवायिकारणत्वात् त्र्यणुकवदिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">न च विवक्षितार्थासिद्धिः, अन्यथाऽनुपपत्त्या तत्सिद्धेः । न च यत्र केवलेन प्रचयेन परिमाणमारभ्यते तत्र व्यभिचार इति वाच्यम्, तस्यापि पक्षतुल्यत्वात् । न चैवं सति बाधः, प्रचयकारणताया अनिवारणात् । न चोभयकारणत्वकल्पने गौरवदोषः, द्वयोरपि क्लृप्तशक्तित्वात् । द्व्यणुकपरिमाणं त्र्यणुकपरिमाणाजनकम्, परमाणुपरिमाणं च द्व्यणुकपरिमाणाजनकम्, परिमाणत्वात् पटपरिमाणवत् इत्यादिना सत्प्रतिपक्षतेति चेन्न, तत्समवायिकारणपरिमाणत्वाभावस्योपाधित्वात्, त्र्यणुकपरिमाणं चतुरणुकपरिमाणाजनकं परिमाणत्वात् पटपरिमाणवत् इत्याद्याभाससमानयोगक्षेमत्वाच्च । परमाणुपरिमाणं परिमाणानारम्भकं नित्यपरिमाणत्वात् गगनपरिमाणवदित्यपि न, द्रव्यसमवायिकारणपरिमाणत्वाभावस्योपाधित्वात्; आप्यपरमाणुरूपं रूपानारम्भकं नित्यत्वात् गगनपरिमाणवत् , परमाणवो द्रव्यानारम्भका नित्यत्वाद्गगनवत् इत्याद्याभासतुल्यत्वाच्च ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१९सु०- एतेन परमाणुद्व्यणुकपरिमाणे परिमाणानारम्भके अणुत्वान्मनःपरिमाणवदि त्यपि परास्तम् । न चानणुत्वमुपाधिः; वक्ष्यमाणन्यायेन परिमाणावान्तरजातेरपाकरणात्, पक्षीकृतात् ह्रस्वत्वात् अव्यावृत्तेश्च ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२०सु०- ननु च त्र्यणुकादिपरिमाणं चतुरणुकादिपरिमाणं च सजातीयमिति युक्तस्तत्र कार्यकारणभावः, द्व्यणुकत्र्यणुकपरिमाणयोस्तु विजातीयत्वात् कथं तथात्वमि त्यतो दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकयोः सदृशम् इत्युक्तम् । यथा त्र्यणुकादिपरिमाणाच्चतुरणुकादौ सजातीयं परिमाणमुत्पद्यते तथा द्व्यणुकपरमाणुपरिमाणादपि त्र्यणुकादौ सजातीयपरिमाणोत्पादस्यैव सिसाधयिषितत्वान्न दोष इत्यर्थः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२१सु०- ननु च त्र्यणुकादौ महत्त्वदीर्घत्वे द्व्यणुकादौ त्वणुत्वह्रस्वत्वे प्रमाणसिद्धे, तत्कथं साजात्यसाधने बाधो न भवेदित्यत उक्तं |
|
| |
|
| परमाणवश्चतुर्वर्गाः
| | महत्त्वं चेति |
|
| |
|
| पार्थिवाः पाथसीयास्तैजसा वायवीयाश्च
| | । कल्पनैवैषा वैशेषिकाणां, न तु परिमाणावान्तरजातिभेदे प्रमाणमस्ति, किन्नाम परिमाणमेकजातीयमेवोत्कर्षापकर्षवत् इति भावः । अनेन वैरूप्यस्यासिद्धिरुक्ता वेदितव्या ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२२सु०- ननु च द्व्यणुकादिपरिमाणस्य परमाण्वादिपरिमाणाजन्यत्वे बाधकाभावादप्रयोजकत्वमनुमानानाम्, द्व्यणुकादिपरिमाणस्य सङ्ख्ययैव जन्मसम्भवात् इत्याशङ्कां परिहरन् वा शब्दं व्याख्याति |
|
| |
|
| द्विशः संयुज्यन्ते ।</p>
| | न चेदिति |
| <p class="gr-vyakhya-para">अत्र परमाणव इत्येवोक्ते मनसामपि ग्रहणं स्यात् । तेषां संयोगसद्भावेऽपि वक्ष्यमाणं द्रव्यारम्भकत्वं गगनवदस्पर्शवत्त्वादयुक्तम्, अतस्तद्व्यावृत्तये चतुर्वर्गाः इत्युक्तम् । यद्वा सजातीयसंयोग एव द्रव्यारम्भको न त्वन्य इति अनेन सूचयति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अखिला इति
| |
|
| |
|
| । द्विशः संयोगे नियमवचनम् । ये परमाणवो द्रव्यारम्भाय संयुज्यन्ते तेऽखिला | | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न चेन्महत्त्वतश्चैव दीर्घत्वादपि नो भवेत्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">चापि |
|
| |
|
| द्विशो द्वौ द्वावेवेति ।</p>
| | शब्दावितरेतरयोगे । |
| <p class="gr-vyakhya-para">४सु०- ततः किमित्यत आह
| |
| | |
| परमाण्विति ।</p>
| |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- परमाणुद्वयेनैव द्व्यणुकं नाम जायते । द्व्यणुकत्रयेण त्र्यणुकं तैश्चतुर्भिस्तदात्मकम् । ततस्त्वनियमेनैव खण्डावयविनां भवः । ततश्चानियमेनैव सर्वावयविसम्भवः ॥</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">परमाणुपुञ्जवादं परिणामवादमनियमवादं च
| |
|
| |
|
| एव | | एव |
|
| |
|
| शब्देन व्यावर्तयति ।
| | शब्दो |
|
| |
|
| परमाणुद्वयेनैव,
| | नो भवेदेव |
|
| |
|
| न तु निरन्तरतयोत्पन्नपरमाणुद्वयं, नापि परमाणुद्वयमेव संयुक्तमासादितपरिणामविशेषं, न च त्रयादिनेति ।
| | इति सम्बध्यते ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२३सु०- इदमिह वक्तव्यम्, द्व्यणुकादिपरिमाणेऽसमवायिकारणलक्षणमस्ति</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">न वेति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">आद्येऽसमवायिकारणलक्षणसद्भावेऽपि त्र्यणुकादिपरिमाणं द्व्यणुकादिपरिमाणजं |
|
| |
|
| जायते
| | न चेत् भवेत् |
|
| |
|
| इत्यसत्कार्यवादं सूचयति । जात्यपेक्षयैकवचनम् । ततश्च संयुक्तसजातीयपरमाणुद्वयैः ततोऽत्यन्तभिन्नानि तत्समवेतानि प्रागसन्त्येव द्व्यणुकनामकानि द्रव्याण्युत्पद्यन्त इत्यर्थः ।</p>
| | तदा त्र्यणुकादिगतान् |
| <p class="gr-vyakhya-para">द्व्यण्युकत्रयेण त्र्यणुकं,
| |
|
| |
|
| जायते इत्यनुवर्तते, एवेति च । अत्रापि पूर्ववद् व्याख्यानम् । अणुत्वपरिमाणस्य परमाणौ द्व्यणुके च साम्याद् द्व्यणुकसंज्ञावत् त्र्यणुकसंज्ञाऽप्युपपद्यत एव ।</p>
| | महत्त्वतो दीर्घत्वाच्च नो भवेदेव, |
| <p class="gr-vyakhya-para">तैः
| |
|
| |
|
| सजातीयैः संयुक्तैः
| | चतुरणुकादिपरिमाणमिति शेषः । इदमुक्तं भवति । यदि समवायिकारणप्रत्यासन्नत्वादिसद्भावेऽपि नासमवायिकारणत्वं तदेदमतिव्यापकत्वादलक्षणं स्यात् । तथा च न तथाभूतस्यापि महत्त्वादेरसमवायिकारणत्वं स्यादिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">द्वितीये किं समवायिकारणप्रत्यासत्तिर्नास्ति उत सामर्थ्यावधारणम् । नाद्यः, द्व्यणुकादिपरिमाणस्य त्र्यणुकादिपरिमाणसमवायिकारणसमवायिकारणे द्व्यणुकादौ समवेतत्वस्य प्रमितत्वात् । समवायिकारणसमवेतत्वाभावात् |
|
| |
|
| चतुर्भिः
| | न चेत् |
|
| |
|
| त्र्यणुकैः
| | द्व्यणुकादिपरिमाणात् त्र्यणुकादिपरिमाणस्योत्पादः, तदा त्र्यणुकादिगताभ्यां |
|
| |
|
| तदात्मकं
| | महत्त्वदीर्घत्वाभ्यां |
|
| |
|
| चतुरणुकात्मकं, द्रव्यं जायते त्र्यणुकेष्वणुसंज्ञोपचारात् । केचित् द्व्यणुकैरेव चतुरणुकारम्भमभ्युपयन्ति । तन्मतानुसारेण तैर्द्व्यणुकैरिति व्याख्येयम् ।</p>
| | चतुरणुकादिपरिमाणमपि |
| <p class="gr-vyakhya-para">द्व्यणुकानि त्रीणि (द्रव्यं) यत्कार्यमारभन्ते तत् त्र्यणुकम् । चतुर्भिरारब्धं चतुरणुकमिति । अत्र च संज्ञा मुख्यैव । ततः त्र्यणुकेभ्यश्चतुरणुकेभ्यो वा । तुशब्दो विशेषार्थः । तमेवाह
| |
|
| |
|
| अनियमेनैव
| | नो भवेत्, |
|
| |
|
| एतावदि्भरेवेति सङ्ख्यानियमं विनेत्यर्थः । द्रव्यसमवायिकारणानि कार्यद्रव्याणि
| | तस्यापि समवायिकारणसमवेतत्वाभावात् । न द्वितीयः । अनान्यथासिद्धनियतपूर्वभावित्वेन हि सामर्थ्यमवधारणीयम्, तच्चास्ति द्व्यणुकादिपरिमाणे । एवमपि न चेत् ततः त्र्यणुकादिपरिमाणादिजन्म, तदोक्तप्रसङ्ग एव ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२४सु०- सदृशपरिमाणस्यैव कारणत्वावधारणाद्विसदृशमेतदकारणमवर्जनीयसन्निधीति चेत् । किमिदं विसदृशत्वम् । किं जातिभेदः, उत वैलक्षण्यमात्रम् । नाद्यः, परमाणुद्व्यणुकादिपरिमाणानामनुमानेनैकजातीयत्वस्यापि साधितत्वात् । द्वितीये वैलक्षण्यमात्रेण न चेत्कारणत्वं तदा महत्त्वादेरपि न स्यात्; न हि त्र्यणुकचतुरणुक</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">महत्त्वे न विलक्षणे, सोत्कर्षत्वस्यानुभवसिद्धत्वात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२५सु०- अथ सङ्ख्यात एव जन्मसम्भवे परिमाणस्यापि कारणत्वं न कल्पनीयमिति चेत्; तथाऽप्युक्त एवातिप्रसङ्गः, चतुरणुकादिपरिमाणस्यापि सङ्ख्यात एव जननोपपत्तेः । यत्र तु नियामकविशेषस्तत्र परिमाणमप्याद्रियतामिति । यद्यपि परिणामवादिनां नायं पन्थाः, किन्तूपादानानि स्वगुणयुक्तानि तथाविधकार्यतामापद्यन्त इति; तथाऽपि परमतमाश्रित्य प(रेषामेवेदं)रस्येदं दूषणाभिधानमिति न काचित्क्षतिः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२६सु०- एवं परमाणुपरिमाणाद् द्व्यणुकपरिमाणस्योत्पादः, ततस्त्र्यणुकपरिमाणस्य जन्म, तेषां चैकजातीयत्वमि त्यनुमानेन साधितम् । तदसत् । प्रतितर्कपराहतत्वात् । तथा हि । किं परमाणुपरिमाणाद् द्व्यणुके द्व्यणुकपरिमाणाच्च त्र्यणुके सजातीयपरिमाणस्याणुत्वस्योत्पत्तिः साध्यते, उत महत्त्वस्य, अथ ह्रस्वत्वस्य, यद्वा दीर्घत्वस्य ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">सर्वेषामपि पक्षाणां दुष्टत्वं प्रतिजानीते |
|
| |
|
| खण्डावयविनः ।
| | सदृशस्य हीति |
|
| |
|
| त्र्यणुकादेरन्त्यावयविनश्च मध्ये</p>
| | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">नैकमेव खण्डावयवि किन्तु अनियमेनानेकान्यपि भवन्तीति सूचयितुं बहुवचनम् ।</p> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- सदृशस्य हि कार्यस्य नैव योगः कथञ्चन</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">ततः तैः खण्डावयविभिश्च | | <p class="gr-vyakhya-para">योगः |
|
| |
|
| अनियमेनैव
| | घटना । |
|
| |
|
| सङ्ख्यानियमं विनैव
| | कथञ्चन |
|
| |
|
| सर्वावयवि
| | उक्तप्रकारेषु केनापि प्रकारेण ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२७सु०- कुत इत्यतः प्रथमपक्षेऽनिष्टमाह |
|
| |
|
| नामन्त्यावयविनां शरीरेन्द्रियविषयाणां
| | अप्रत्यक्षत्वमिति |
| | |
| सम्भवः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तदनेन द्रव्योत्पत्तिरभिहिता । गुणानां कर्मणां च स्वाश्रयद्रव्येषूत्पादो द्रष्टव्यः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">५सु०- सर्वमपि कार्यं भावरूपं कारणत्रितयजन्यम् । कारणानि च समवाय्यसमवायिनिमित्तनामानि । तत्र य(त्सम)त्र समवेतं कार्यमुत्पद्यते तत्समवायिकारणम् । तत्स्वरूपेण दर्शयति
| |
| | |
| कारणमिति
| |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- कारणं समवाय्याख्यं परमाण्वादिरत्र हि</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अप्रत्यक्षत्वमेव स्याद्यतः कार्येष्वणुत्वतः । इति चेत्</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">अत्र द्व्यणुकादिकार्योत्पत्तौ परमाण्वादिद्रव्यपदार्थः समवायि | | <p class="gr-vyakhya-para">यदि परमाणुपरिमाणादणुत्वेन सजातीयं द्व्यणुके, द्व्यणुकपरिमाणाच्च त्र्यणुके परिमाणमुत्पद्यते तदा सर्वकार्येषु |
|
| |
|
| कारणम् ।
| | अणुत्वप्रसङ्गेन |
|
| |
|
| कुतः ।
| | अस्मदा |
|
| |
|
| अत्र
| | द्यप्रत्यक्षत्वमेव |
|
| |
|
| परमाण्वादौ द्रव्ये,
| | स्याद्यतस्तस्मान्नेति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">द्व्यणुकस्याप्रत्यक्षत्वमिष्टमेवेत्यतोऽवधारणाम् । सर्वेषामपि कार्याणामप्रत्यक्षत्वमेव स्यात्, न तु (यस्य) कस्यचित्प्रत्यक्षत्वमिति । द्रव्यस्य ह्यस्मदादिप्रत्यक्षत्वं महत्त्वे सत्युद्भूतरूपस्पर्शवत्त्वेन व्याप्तम् । तथा च त्र्यणुकादीनामणुत्वे महत्त्वाभावादप्रत्यक्षत्वं स्यात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एतेन तृतीयोऽपि परास्तः । त्र्यणुकादेरपि ह्रस्वत्वे महत्त्वाभावेनाप्रत्यक्षत्वप्रसङ्गस्य दुर्निवारत्वात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२८सु०- द्वितीये तु परमाणुद्व्यणुकयोरपि महत्त्वे प्रत्यक्षत्वापत्तिः । न चोद्भूतरूपस्पर्शयोरन्यतराभावेन तदभावः, त्र्यणुकादावपि तदा(दभावा)पत्तेः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अत एव चतुर्थोऽपि परास्तः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">दीर्घत्वे महत्त्वस्यावर्जनीयत्वादिति पक्षद्वयदूषणं स्पष्टत्वान्नोक्तम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यद्यपीदं परिमाणावान्तरजातीनामणुत्वादीनामप्रामाणिकत्वोक्त्या परिहृतमेव तथाऽपि तस्यैवार्थस्य स्फुटीकरणार्थं पुनराशङ्कितमित्यदोषः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२९सु०- अत्र तावद्विकल्पितेषु महत्त्वपक्षं गृह्णाति |
|
| |
|
| हि
| | न महत्त्वं चेति |
|
| |
|
| यस्मात्, सर्वकार्यं समवेतमुत्पद्यते तस्मादिति शेषः ।</p>
| | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">६सु०- समवाय्यसमवायिव्यतिरिक्तं कारणं निमित्तम् । तदुदाहरति | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न महत्त्वं च परमाणावणावपि</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">च |
|
| |
|
| ईशेति
| | शब्दो दीर्घत्वसमुच्चयार्थः । |
|
| |
|
| ।</p>
| | अणौ |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- ईशेच्छादृष्टकालास्तु निमित्तं कारणं मतम्</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">निमित्तं तु
| |
|
| |
|
| इत्यन्वयः । इदं च सर्वकार्यसाधारणं निमित्तं दर्शितम् । एवमन्यदपि द्रष्टव्यम्, यथा तुरीवेमादिकं पटस्येत्यादि ।</p>
| | द्व्यणुके । कथं न कथ्यत इति वक्ष्यमाणमत्रापि सम्बध्यते ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">७सु०- समवायिकारणप्रत्यासन्नमवधृतसामर्थ्यमसमवायिकारणम् । समवायिकारणतत्समवायिकारणयोरन्यतरसमवेतत्वं समवायिकारणप्रत्यासन्नत्वम् । सामर्थ्यावधारणं चानन्यथासिद्धनियतपूर्वभावित्वेन भवति । तच्चासमवायिकारणं द्रव्यं समवायिकारणमि तिवन्नैकोक्त्या वक्तुं शक्यम्, प्रतिकार्यं पृथक्तवात् । अतस्तद्विवेकेन दर्शयितुं तज्ज्ञानस्य कार्यज्ञानसापेक्षत्वात् कार्याकार्यविभागं तावदाह | | <p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं किमणुत्वस्योत्पत्तिः साध्यत इत्यादि, तत्र परमाणुमहत्त्वाद् द्व्यणुके महत्त्वम्, द्व्यणुकमहत्त्वात् त्र्यणुकमहत्त्वमुत्पद्यत इत्येषः पक्षस्तावत्परिगृह्यत इत्यर्थः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यद्यप्यत्र परिमाणावान्तरजात्यभावान्नैवं विकल्प एव युज्यत इति वक्तव्यम्, तथाऽपि तदभावमेवोपपादयितुं गूढाभिसन्धिना पक्षपरिग्रहः कृत इति ज्ञातव्यम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">३०सु०- अत एव पक्षान्तरमपि गृह्णाति |
|
| |
|
| सामान्येति
| | कथमिति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- सामान्यान्त्यविशेषौ च समवायश्च तत्त्रयम् । नित्यं क्रिया अनित्याश्च गुणद्रव्ये द्विरूपके ॥</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- कथं त्र्यणुकपूर्वेषु नाणुत्वमपि कथ्यते</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">कार्यत्वानित्यत्वयोः समनियमान्नित्यानित्यविभागोक्त्या कार्याकार्यविभाग एव सिद्ध्यति ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">परमाणोरणुत्वाद् द्व्यणुकेऽणुत्वं, द्व्यणुकाणुत्वात् त्र्यणुकेऽणुत्वं ततश्च चतुरणुकेऽणुत्वमिति वा पक्षः परिगृह्यत इति भावः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">८सु०- षडिमे द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायाः भावरूपाः पदार्थाः । अभावः सप्तमः ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">३१सु०- नन्वेवं सति पक्षद्वयोक्तदोषापत्तिर्व्याघातश्चाधिकः । तथा हि । परमाणुमारभ्यान्त्यावयविपर्यन्तस्योद्भूत(रूप)स्पर्शवतो महत्त्वे सर्वस्यापि प्रत्यक्षत्वं स्यात्, अणुत्वे चाप्रत्यक्षत्वं स्यात् । न च परमाण्वादेः प्रत्यक्षत्वं, त्र्यणुकादेरप्रत्यक्षत्वं युक्तम् । प्रत्यक्षत्वाप्रत्यक्षत्वे च परस्परव्याहते, यत्प्रत्यक्षं घटादि न तदप्रत्यक्षम्, यच्चाप्रत्यक्षं गगनादि न तत्प्रत्यक्षमिति तयोः परस्परपरिहारेणैव वृत्तेः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">विधिरूपो भावः । निषेधरूपोऽभावः ।</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">किञ्च महत्त्वाणुत्वे परस्परविरुद्धे कथमेकैकत्राङ्गीकर्तुमुचिते । (तदाह) यथा आह सूत्रकारः |
| <p class="gr-vyakhya-para">गुणाश्रयो द्रव्यम्, समवायिकारणं वा । सामान्यवानसमवायिकारणमस्पन्दात्मा गुणः । चलनात्मकं कर्म । नित्यमेकमने(कानुगतं)कसमवेतं सामान्यम् । नित्येष्वेव द्रव्येष्वेव वर्तन्त एव ये ते (अन्त्य)विशेषाः, अत्यन्तव्यावृत्तिहेतवो वा । अयुतसिद्धयोः सम्बन्धः समवायः, अवश्यमाश्रयाश्रयिभावेनावस्थितावयुतसिद्धौ, नित्यः सम्बन्धो वा ।</p>
| | |
| <p class="gr-vyakhya-para">९सु०- तत्र | | दृष्टान्ताच्च |
| | |
| | इति । न च कालभेदेन विरोधपरिहारः, परिमाणस्य यावद्द्रव्यभावित्वादि त्याशङ्क्य प्रत्यक्षत्वाप्रत्यक्षत्वप्रसङ्गयोस्तावदिष्टापादनत्वं वदन् व्याहतिं परिहरति |
|
| |
|
| सामान्यमन्त्यविशेषश्च समवायश्च
| | प्रत्यक्षत्वेति |
|
| |
|
| इत्येतत्
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- प्रत्यक्षत्वतदन्यत्वे पुरुषापेक्षयाऽखिले</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">परमाण्वादौ |
|
| |
|
| त्रयं नित्यम्
| | अखिलेऽपि |
|
| |
|
| अकार्यं च ।</p>
| | द्रव्ये |
| <p class="gr-vyakhya-para">विशेष इत्येवोक्ते द्रव्यगुणकर्मसामान्यानामपि ग्रहणं स्यात् । विशिष्यतेऽनेनेति हि विशेषः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">द्रव्यं च दण्डादिकमदण्ड्यादिभ्यो देवदत्तादिकं व्यावर्तयति । गुणश्च निर्गुणाद् द्रव्यम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">कर्मापि निष्क्रियान्मूर्तम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">सामान्यं द्विविधं परमपरं च ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">परं सत्ता प्रचुराश्रयत्वात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अपरं द्रव्यत्वादि अल्पाश्रयत्वात् । तत्र परसामान्यस्यानुवृत्तिमात्रहेतुत्वेन सामान्यमात्रत्वेऽप्यपरसामान्यं व्यावृत्तेरपि हेतुत्वाद्विशेषोऽपि भवति । अतः तद्व्यावृत्त्यर्थमन्त्येत्युक्तम् । अन्त्ये द्रव्यादिव्यावर्तकानामभावेऽपि ये व्यावर्तका भवन्ति तेऽन्त्याः । अत्यन्तव्यावृत्तिहेतव इति यावत् । न हि दण्डादिकं तथा, दण्ड्यन्तरादिभ्योऽव्यावर्तकत्वात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१०सु०-
| |
|
| |
|
| क्रिया
| | प्रत्यक्षत्वाप्रत्यक्षत्वे |
|
| |
|
| उत्क्षेपणापक्षेपणाकुञ्चनप्रसरणगमनरूपाः
| | स्त एवेति नैतौ प्रसङ्गौ युक्तौ । न च व्याहतिः । |
|
| |
|
| अनित्याश्च ।
| | पुरुषभेदापेक्षया |
|
| |
|
| चशब्दोऽवधारणे । न द्रव्यादिवदुभयरूपा इत्यर्थः ।</p>
| | व्यवस्थोपपत्तेरिति । एतच्चोत्तरत्र स्फुटीभविष्यति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">गुणा द्रव्याणि च नित्यानित्यभेदेन द्विविधानीति । तथा हि । द्रव्याणि पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशकालदिगात्ममनांसि । तत्र परमाणुरूपाणि पृथिव्यादीनि चत्वारि, गगनादीनि पञ्च च नित्यानि । द्व्यणुकादिरूपाणि पृथिव्यादीनि चत्वार्यनित्यानीति । गुणाश्चानित्यद्रव्यगता अनित्या एव ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">३२ सु०- इदानीमणुत्वमहत्त्वव्याघातं परिहरति |
| <p class="gr-vyakhya-para">पार्थिवपरमाणावैकत्वैकपृथक्तवपरिमाणगुरुत्वानि नित्यानि, रूपरसगन्धस्पर्शानेकत्वानेकपृथक्तवसंयोगविभागपरत्वापरत्वसंस्कारा अनित्याः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">(आप्ये च) पाथसीये च रूपरसस्पर्शैकत्वैकपृथक्तवपरिमाणगुरुत्वद्रवत्वस्नेहा नित्याः, अनेकत्वानेकपृथक्तवसंयोगविभागपरत्वापरत्वसंस्कारा अनित्याः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तैजसे च रूपस्पर्शैकत्वैकपृथक्तवपरिमाणानि नित्यानि, अनेकत्वानेकपृथक्तवसंयोगविभागपरत्वापरत्वद्रवत्वसंस्कारा अनित्याः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">वायवीये च स्पर्शैकत्वैकपृथक्तवपरिमाणानि नित्यानि, अनेकत्वानेकपृथक्तवसंयोगविभागपरत्वसंस्कारा अनित्याः, आकाशे चैकत्वैकपृथक्तवपरिमाणानि नित्यानि, अनेकत्वानेकपृथक्तवसंयोगविभागशब्दा अनित्याः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">काले दिशि चैकत्वैकपृथक्तवपरिमाणानि नित्यानि, अनेकत्वानेकपृथक्तवसंयोगविभागा अनित्याः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">आत्मनि चैकत्वैकपृथक्तवपरिमाणानि नित्यानि, अनेकत्वानेकपृथक्तवसंयोगविभागा बुद्ध्यादयश्च नव अनित्याः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">ईश्वरात्मनि विशेषोऽभिहितः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">मनसि चैकत्वैकपृथक्तवपरिमाणानि नित्यानि, अनेकत्वानेकपृथक्तवसंयोगविभागपरत्वापरत्वसंस्कारा अनित्याः । इति विवेकः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">११सु०- एवं कार्याकार्यविभागमुक्तवा यस्य यदसमवायिकारणं तदाह
| |
|
| |
|
| कार्य इति
| | अणुत्वं चेति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- कार्ये गुणक्रियाणां तु समवाय्यन्यकारणम् । कारणस्था गुणाद्यास्तु संयोगो द्रव्यकारणम् ॥</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अणुत्वं च महत्त्वं च यतो वस्तुव्यपेक्षया</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">कार्यकारणग्रहणमुपलक्षणम् । ततश्च | | <p class="gr-vyakhya-para">अखिले त्यनुवर्तते । |
|
| |
|
| कार्ये
| | अणुत्वं च महत्त्वं |
|
| |
|
| अकार्ये च द्रव्ये जायमानानां गुणानां समवायिकारणसमवायिकारणस्थाः तथा समवायिकारणस्थाश्च गुणाः समवायिकारणस्थं कर्म च
| | चाखिले वस्तुनि विद्येते । न तु विरुद्धे । कथम् । |
|
| |
|
| समवाय्यन्यकारणं
| | यतो वस्तुव्यपेक्षयाऽणुत्वं च महत्त्वं च |
|
| |
|
| असमवायिकारणम् । कर्मणश्च समवायिकारणस्था गुणा एवासमवायिकारणमिति योज्यम् ।</p>
| | तदेवोच्यत इति योजना ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">आद्यस्तुशब्दो द्रव्याद्विशेषं द्योतयति । द्वितीयस्य द्रव्यकारणं | | <p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । स्यादयं परमाण्वादिष्वखिलद्रव्येष्वणुत्वमहत्त्वाङ्गीकारे विरोधो यदि रूपे नीलत्वपीतत्ववत् परिमाणेऽणुत्वमहत्त्वादिजातियोगः स्यात् । न चैवम्, प्रमाणाभावात् । किन्तु यथा त्र्यणुकादिषु महत्त्वमेकजातीयमेव उत्कर्षापकर्षवत्परेणाङ्गीकृतम्, यथा चाणुत्वं परमाणुद्व्यणुकयोः, एवं परिमाणमवान्तरजातिरहितमेव सर्वद्रव्येषूत्कर्षापकर्षवद्वर्तते । तथा चैकत्र द्रव्ये वर्तमानं परिमाणं द्रव्यान्तरवर्त्युत्कृष्टपरिमाणापेक्षयाऽणुत्वमित्युच्यते, तदेव द्रव्यान्तर्वर्तिनोऽपकृष्टपरिमाणस्यापेक्षया महत्त्वमित्युच्यते । एवञ्च कुतो विरोधः । यथा खल्वेकमेव द्रव्यं द्रव्यभेदापेक्षया सन्निकृष्टं विप्रकृष्टं चोच्यमानं न विरोधास्पदम् । अत एव प्रत्यक्षत्वाप्रत्यक्षत्वविरोधोऽप्यपास्तः । तयोर्महत्त्वादिमात्रनिमित्तत्वे हि स स्यात्, न चैवम्, किन्तु पुरुषाणामिन्द्रियपाटवापाटवनिमित्तत्वमेव । अन्यथा मन्दविलोचनेनापि त्र्यणुकमुपलभ्येत ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तर्हि गगनादेरपि कदाचित्प्रत्यक्षत्वं स्यादिति चेन्न, उद्भूतरूपाभावात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">द्व्यणुकानुपलम्भो गुणविशेषविपर्ययाधीनः आलोकेन्द्रियसन्निकृष्टचाक्षुषद्रव्यानुपलम्भत्वात् पवनानुपलम्भवदि त्यादिकं त्वपकृष्टमहत्त्वादिनैवान्यथासिद्धम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तर्हि पर्वतादेरप्रत्यक्षता स्यात् इति चेन्न, अपकर्षविशेषस्य विवक्षितत्वात् । नासौ व्यवस्थितोऽस्तीति चेत् । सत्यम् । अत एव पुरुषापेक्षयेत्युक्तमिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">३३सु०- अस्त्वेवं परिमाणेऽवान्तरजात्यभावस्तथाऽपि न सर्वत्र महत्त्वाणुत्वाभ्युपगमो युज्यते । उत्कृष्टापकृष्टपरिमाणापेक्षया हि मध्यवर्ति परिमाणमणुत्वं महत्त्वं चोच्यत इत्युक्तम् । तच्च द्व्यणुकादिपरिमाणे सम्भवति, न च परमाणुपरिमाणे । न हि परमाणुपरिमाणादपकृष्टं परिमाणमस्ति, यदपेक्षया तन्महत्त्वं स्यात् । अतः परमाणोरणुत्वमेव । तथा च न महत्त्वं चे त्यसदित्यत आह |
|
| |
|
| तु
| | तारतम्येति |
|
| |
|
| इत्यन्वयः ।</p>
| | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">यद्वा द्वावप्यनुक्तसमुच्चयार्थौ । तच्चोक्तं तथा हि । कार्यगतानां रूपरसगन्धस्पर्शपरिमाणैकत्वैकपृथक्तवोत्तरसंयोगविभागगुरुत्वद्रवत्वस्नेहवेगानां कारणगता रूपादयोऽसमवायिकारणम् । पार्थिवपरमाणुगतानां रूपरसगन्धस्पर्शानां पार्थिवतैजसपरमाणुगतद्रवत्वस्य तद्गत एव तेजःसंयोगः । सर्वत्रानेकत्वानेकपृथक्तवयोराश्रयगतैकत्वैकपृथक्तवानि । संयोगविभागवेगानामाश्रयगतं कर्म । परत्वापरत्वयोराश्रयगतौ दिक्कालसंयोगौ । आत्मविशेषगुणानामात्मगतो मनःसंयोगः । शब्दस्याकाशगताः संयोगविभागशब्दाः । कर्मणश्चाश्रयगता गुरुत्वद्रवत्ववेगसंयोगा इति । द्रव्यस्य तु समवायिकारणानामवयवानां संयोगोऽसमवायिकारणमिति ।</p> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तारतम्यस्थिता यस्मात्पदार्थाः सर्व एव च</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">१२सु०- उक्तस्य क्कचिदपवादमाह | | <p class="gr-vyakhya-para">यस्मात् सर्वे |
| | |
| | अपि पदार्थाः |
|
| |
|
| एवमिति
| | परिमाणतारतम्येनैव स्थिताः । |
|
| |
|
| ।</p> | | स्वपरिमाणापेक्षयोत्कृष्टापकृष्टपरिमाणवन्तः; सर्वाण्यपि द्रव्याणि कुतश्चित्परिमाणादुत्कृष्टेन, कुतश्चिदपकृष्टेन परिमाणेन उपेतानीति वा । तस्मात्परमाणोरपि महत्त्वं युज्यत इति सम्बन्धः ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- एवं स्थितेऽपि सिद्धान्ते विशेषस्तत्र कल्पितः</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">अयमत्र प्रयोगः । परमाणुः कुतश्चिदुत्कृष्टेन परिमाणेन युक्तः, स्वपरिमाणापेक्षयाऽपकृष्टपरिमाणवानिति वा, द्रव्यत्वात् तन्तुवदिति । न च परमाणोरपकृष्टद्रव्याभावाद्बाधितविषयत्वम्, तद्भागानां वक्ष्यमाणत्वात् । न च तेष्वेव व्यभिचारः, तेषामपि भागवत्त्वात् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">कारणगतं परिमाणं कार्यगतस्य परिमाणस्यासमवायिकारणमिति | | <p class="gr-vyakhya-para">३४सु०- तदेवं परमाणुद्व्यणुकादिपरिमाणानां वैजात्यस्याभावाद्युक्तं सौत्रमनुमानमिति सिद्धम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">३५सु०- यद्यपि वैजात्यमङ्गीकृत्यापि कार्यकारणभावः शक्योपपादनः, अन्यथा सङ्ख्याया अप्यकारणात्वापत्तेः, परिमाणस्यैवमिति नियमस्य निर्मूलत्वात्; तथाऽपि वस्तुस्थितिरेव वक्तव्येति परिमाणत्वावान्तरजात्यपाकरणेन सजातीयतामुपपाद्यानुमानं समाहितमिति ज्ञातव्यम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">३६सु०- परमाणोरप्युत्कृष्टपरिमाणाश्रयत्वमुक्तम्, तदाक्षिपति |
|
| |
|
| एवं
| | यथेति |
|
| |
|
| सामान्यतः
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- यथा महत्त्वविश्रान्तिस्तथाऽणुत्वस्य चेष्यते । परिमाणत्वतश्चेत्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यथा महत्त्वस्य विश्रान्तिस्तथा |
|
| |
|
| सिद्धान्ते स्थितेऽपि,
| | परिमाणत्व(तो) |
|
| |
|
| तत्र
| | हेतोः |
|
| |
|
| परिमाणविशेषे
| | अणुत्वस्य च |
|
| |
|
| विशेषो
| | विश्रान्तिः |
|
| |
|
| ऽन्यथाभावः
| | इष्यते चेत् |
|
| |
|
| कल्पितो
| | इति योजना ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अत्र महत्त्वाणुत्वशब्दाभ्यां परिमाणोत्कर्षापकर्षावुच्येते । ताभ्यां च तत्तारतम्यमुपलक्ष्यते ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">परिमाणत्वत इति |
|
| |
|
| वैशेषिकैः ।</p>
| | । परिमाणतारतम्यत्वादित्यर्थः । तथा चाणौ सिद्धेऽणुत्वसिद्धिस्तत्सिद्धौ च तत्(अणुत्व)सिद्धिरिति परस्पराश्रयदोषः परास्तः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">कथमित्यत आह | | <p class="gr-vyakhya-para">तदयमर्थः । परिमाणापकर्षतारतम्यं क्कचिद्विश्रान्तं परिमाणतारतम्यत्वात् परिमाणोत्कर्षतारतम्यवदि त्यनुमानेन परिमाणापकर्षतारतम्यस्य क्वचिद्विश्रान्तिसिद्धौ यत्रेदं विश्रान्तं, यतः परमाणुर्नास्ति स परमाणुरि ति परिमाणापकर्षकाष्ठाश्रयतया सिद्धस्य परमाणोः कथमुत्कृष्टपरिमाणाख्यमपि महत्त्वं साधयितुं शक्यम्, धर्मिग्राहकप्रमाणेन स्ववचनेन (च) व्याघातादिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">३७सु०- अत्र वक्तव्यम् । केयं क्वचिद्विश्रान्तिर्नाम । किमियत्तापरिच्छेदः, त्र्यणुकपरिमाणात् षष्ठभाग एव परिमाणं, न ततोऽपकृष्टमस्तीति; किंवा क्कचिद्द्रव्ये वृत्तिः, अपकर्षतारतम्यमियत्तावच्छेदरहितमेव किन्त्वनन्तांशोपेतमपि तत्सर्वं क्वचिदाश्रितमेवेति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">३८सु०- तत्राद्ये साध्ये दृष्टान्तः साध्यविकल इत्याह |
|
| |
|
| द्व्यणुक इति
| | नेति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-द्व्यणुके परमाणौ च ह्रस्वत्वं परिमण्डलम् । न कारणं कार्यगुणे</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न महत्त्वस्यापि विश्रमः</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">चतुविंधं परिमाणम्; अणुत्वं, महत्त्वं, ह्रस्वत्वं, दीर्घत्वं च ॥ तत्राणुत्वं द्विविधं, नित्यमनित्यं च । नित्यं चतुर्विधपरमाणौ मनसि च, पारिमाण्डल्यमिति चोच्यते । अनित्यं द्व्यणुक एव ॥</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">दृष्टान्तीकृतस्य |
| <p class="gr-vyakhya-para">महत्त्वमपि द्विविधं नित्यानित्यभेदात् । नित्यमाकाशकालदिगात्मसु परममहत्त्वम् । अनित्यं त्र्यणुकादौ कार्यद्रव्ये ॥</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">ह्रस्वत्वं द्व्यणुक एव ॥ दीर्घत्वं त्र्यणुकादिकार्यद्रव्य एव ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">केचित्परमाणावपि ह्रस्वत्वं गगनादावपि दीर्घत्वमभ्युपयन्ति । तत्र
| |
|
| |
|
| द्व्यणुके</p>
| | महत्त्वस्य, |
| <p class="gr-vyakhya-para">वर्तमानं
| |
|
| |
|
| ह्रस्वत्वम्;
| | परिमाणोत्कर्षतारतम्यस्य |
|
| |
|
| उपलक्षणमेतत्, अणुत्वं च;
| | अपि, विश्रमः |
|
| |
|
| कार्यगुणे
| | उक्तरूपो |
|
| |
|
| द्व्यणुककार्यत्र्यणुकपरिमाणे, विषयसप्तमीयम्; त्र्यणुकमहद्दीर्घत्वयोरसमवायि
| | न |
|
| |
|
| कारणं न भवति ।
| | अस्ति । न केवलं पक्षस्येति |
|
| |
|
| तथा
| | अपे |
|
| |
|
| परमाणौ</p>
| | रर्थः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">वर्तमानं | | <p class="gr-vyakhya-para">३९सु०- कुतो नास्तीत्यत आह |
|
| |
|
| परिमण्डलं
| | दृश्यत इति |
|
| |
|
| पारिमाण्डल्यं परमाणुकार्यद्व्यणुकगुणस्य ह्रस्वत्वस्याणुत्वस्य च असमवायि
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- दृश्यतेऽनन्त इत्येव</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">परिमाणोत्कर्षतरतमभावः अनन्तः अनवधिक इत्येव दृश्यते, न त्वियत्तापरिच्छेदवानिति; बाधकप्रमाणसद्भावात्, साधकाभावाच्चेत्यर्थः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">४०सु०- कालात्ययापदिष्टं चास्मिन्पक्षेऽनुमानमित्याह |
|
| |
|
| कारणं न भवति ।
| | तथेति |
|
| |
|
| त्र्यणुकादिगतं तु महत्त्वं दीर्घत्वं च चतुरणुकादिपरिमाणं प्रत्यसमवायिकारणं भवत्येवेति ।</p>
| | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">१३सु०- कस्मादेवं कल्पितमित्यत आह | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तथानन्त्यमणावपि</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तथा |
|
| |
|
| वैरूप्यमिति
| | शब्दो दूषणसमुच्चये । न केवलं परिमाणोत्कर्षतरतमभावोऽनन्त इति दृश्यते, किन्त्वसौ |
|
| |
|
| ।</p>
| | अणौ |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- वैरूप्यं तत्र कारणम् । इत्याहुः</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तत्र
| |
|
| |
|
| द्व्यणुकपरमाणुपरिमाणानां त्र्यणुकद्व्यणुकपरिमाणानि प्रति कारणत्वाभावे
| | परिमाणापकर्षतारतम्ये |
|
| |
|
| वैरूप्यं
| | ऽपि आनन्त्यम् |
|
| |
|
| विजातीयत्वं
| | अनवधिकत्वं दृश्यत, इत्यर्थः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">४१सु०- दृश्यतेऽनन्त इत्येवे तीयत्तापरिच्छेदो न दृष्टान्ते दृश्यत इति एवशब्देन उक्तम् । तद्विशदयति |
|
| |
|
| कारणम्
| | नेति |
|
| |
|
| । सजातीययोरेव हि तन्तुपटपरिमाणयोः कार्यकारणभावो दृष्टः ।</p>
| | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">तथा च प्रयोगः । द्व्यणुकत्र्यणुकपरिमाणे न कार्यकारणभाववती, विजातीयपरिमाणत्वात्, व्यतिरेकेण तन्तुपटपरिमाणवत् । एवं परमाणुद्व्यणुकपरिमाणयोरपि द्रष्टव्यम् । परमाणोरणुत्वं द्व्यणुकाणुत्वस्य कारणमस्त्विति चेन्न, तत्रापि नित्यपरिमाणत्वस्य परमाणुत्वस्य च वैरूप्यस्य सत्त्वात् ।</p> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न महत्तत्त्वगुणत एतावानिति हीश्वरः । परिच्छिन्नः</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">एवं चेत् द्व्यणुकत्र्यणुकपरिमाणानां किमसमवायिकारणमित्यत आह | | <p class="gr-vyakhya-para">महत्तत्त्वम् |
|
| |
|
| वैरूप्यमिति
| | इति द्रव्यविशेषस्येयं(स्यैव) संज्ञा । तेन आन्महत इत्येष विधिर्न भवति । दृष्टानुगतिर्हि संज्ञाछन्दसोः इष्यते । यथाऽऽह बहुलं तणी ति । |
|
| |
|
| । अनेकत्वमित्यर्थः । ईश्वरबुद्धिमपेक्ष्योत्पन्ना परमाण्वोर्द्वित्वसङ्ख्या द्व्यणुकेऽणुत्वं ह्रस्वत्वं च करोति । द्व्यणुकेषु चोत्पन्ना त्रित्वसङ्ख्या त्र्यणुके महत्त्वं दीर्घत्वं च करोतीति ।</p>
| | गुण |
| <p class="gr-vyakhya-para">१४सु०- एवमुपन्यस्तं मतमपाकर्तुमधिकरण(सूत्र)मवतारयति
| |
|
| |
|
| तानिति ।</p>
| | शब्दोऽत्र तन्त्रेण द्विः उपात्तः । तत्राद्यस्य परिमाणाख्यो गुणविशेषोऽर्थः । द्वितीयस्य गुणनम् ईश्वर इति परममहत्त्वाश्रयद्रव्योपलक्षणम् । परिमाणोत्कर्षतारतम्यस्येयत्तापरिच्छेदो हि तथा सति दृष्टः स्यात् । यदि महत्तत्त्वादिपरिमाणगणनया |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तानथोवाच विद्याधीशः स्वयं प्रभुः</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">उवाच
| |
|
| |
|
| महद्दीर्घवद्वेत्यादीति शेषः । प्रबलतर्कोपबृंहितमतनिरासे सामर्थ्यं सूत्रकृतः कथमित्यत उक्तं
| | ईश्वरादिः एतावान् |
|
| |
|
| स्वयं
| | पञ्चगुणपरिमाणवान् षड्गुणपरिमाणवान् वा |
|
| |
|
| साक्षात्सर्वविद्यानामधीशस्तस्मात्
| | इति परिच्छिन्नः |
|
| |
|
| प्रभुः
| | स्यात् । |
|
| |
|
| इति ।</p>
| | न |
| <p class="gr-vyakhya-para">१५सु०- न वैशेषिकादिमतविरोधेनोक्तार्थस्यान्यथात्वं शङ्कनीयम्, तस्योपपत्तिविरुद्धत्वात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१६सु०- तथा हि । यत्तावदुक्तं द्व्यणुकादिपरिमाणं न त्र्यणुकादिपरिमाणस्य असमवायिकारणमिति, तदुपपत्तिविरुद्धमिति दर्शयन् महद्दीर्घवद्वा ह्रस्वपरिमण्डलाभ्यामि ति सूत्रं व्याचष्टे
| |
|
| |
|
| महत्त्वं चेति
| | चैवम् । तथा सति परममहत्त्वानुपपत्तेरिति |
|
| |
|
| ।</p>
| | हि |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- महत्त्वं चैव दीर्घत्वं त्र्यणुकाद्येषु कल्पितम् । तस्माच्च सदृशं कार्यं तत्कार्येषूपजायते ॥४४४ यथा तथैव ह्रस्वत्वात्पारिमाण्डल्यतोऽपि हि । जायेत सदृशं कार्ये परिमाणं समत्वतः ॥</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">एव
| |
|
| |
|
| शब्दस्य त्र्यणुकाद्येष्वेवे ति, कल्पितमेवे ति वा सम्बन्धः ।
| | शब्दार्थः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अत्र |
|
| |
|
| त्र्यणुकाद्येषु</p>
| | महत्तत्त्व |
| <p class="gr-vyakhya-para">द्रव्येषु ।
| |
|
| |
|
| तस्मात्
| | ग्रहणेनेदं सूचयति । यदुक्तं वैशषिकादिभिः पृथिव्यादीनि नवैव द्रव्याणि इति तदसत्, महदहङ्कारादीनामपि सत्त्वात् । न च तत्र प्रमाणाभावः, श्रुत्यादेः प्रमाणस्य विद्यमानत्वात् । न च त्र्यणुकादिकमेव तथोच्यते, अव्यक्तत्वादिश्रवणात् । न च बाधकं किञ्चित् विद्यते, येनोपचारकल्पनेति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ईश्वरग्रहणेन जीवात्मनामपि यत्परैः परममहत्त्वमुक्तं तदसदिति सूचयति । उपपादयिष्यते खल्वणुत्वं जीवस्येति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">४२सु०- दृष्टान्ते विश्रमाभावोपपादनस्य प्रयोजनमाह |
|
| |
|
| त्र्यणुकादौ कार्येऽन्त्यावयविव्यतिरिक्ते वर्तमानान्महत्त्वाद्दीर्घत्वात् ।
| | तथेति |
|
| |
|
| च
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तथाणोश्च नैतावद्भागता क्वचित्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यतो दृष्टान्त एतावद्गुणमेव परिमाणमुत्कृष्यते नातोऽधिकमिति साध्यं नास्ति, अतः तथा तद्दृष्टान्तेन अणोः अणुत्वस्य परिमाणापकर्षस्य |
|
| |
|
| शब्दो वाक्यार्थसमुच्चये ।
| | चैतावद्भागता |
|
| |
|
| कार्यं
| | त्र्यणुकपरिमाणात् षष्ठभाग एव परिमाणमपकृष्यते नातोऽधिकमितीयत्ता |
|
| |
|
| परिमाणम् ।</p>
| | क्वचित् |
| <p class="gr-vyakhya-para">तत्कार्येषु
| |
|
| |
|
| त्र्यणुकादिकार्येषु चतुरणुकादिषु ।
| | द्रव्ये |
|
| |
|
| तथैवेत्येव
| | न |
|
| |
|
| शब्देन दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकवैषम्यशङ्कामपाकरोति ।
| | सिद्ध्यति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">न हि महाह्रदं सपक्षीकृत्य पर्वतेऽग्निमत्त्वं शक्यसाधनम् । तदसिद्धौ च न विवक्षितार्थलाभः । अस्मादेतावद्भागमेव परिमाणमपकृष्यते नातोऽधिकमित्यस्यार्थस्य हि सिद्धावपकर्षकाष्ठाश्रयभूतं कुतश्चिदप्यनुत्कृष्यमाणं द्रव्यं सिद्ध्यतीति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">४३सु०- यद्वाऽनेन वाक्येन प्रतिपक्षमाह । तथा हि । समर्थितं तावत्परिमाणोत्कर्षतारतम्यं न क्वचिद्विश्रान्तम्, अस्मादेतावद्गुणमेव परिमाणमुत्कृष्यत इतीयत्ताभावादिति । तथा तद्दृष्टान्तेनाणोश्चैतावद्भागता क्वचिन्नास्तीति साध्यत इति । अत्रायं प्रयोगः । परिमाणापकर्षतारतम्यं क्वचिन्न विश्रान्तम्, परिमाणतारतम्यत्वात्, परिमाणोत्कर्षतारतम्यवदिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">४४सु०- द्वितीयं शङ्कते |
|
| |
|
| कार्ये
| | विश्रान्त इति |
|
| |
|
| त्र्यणुके द्व्यणुके च ।
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- विश्रान्तो यद्यनन्तांशः कश्चिदस्तीति गम्यते</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">विश्रान्त इत्यस्य त्र्यणुकाद्यपेक्षया परिमाणतः |
|
| |
|
| समत्वतः
| | अनन्तांशः |
|
| |
|
| कार्यपरिमाणत्वादिसाम्यादिति हेतुवचनम् ।
| | द्रव्यविशेषः |
|
| |
|
| हि
| | कश्चिदस्तीति |
|
| |
|
| शब्दो व्याप्तिद्योतकः ।</p>
| | अर्थ इति द्वितीयपक्षो |
| <p class="gr-vyakhya-para">१७सु०- यद्यपि महदादिशब्दा द्रव्यवचनास्तथाऽपि भावप्रधानत्वात् परिमाणवाचिनो(ऽपि) भवन्तीत्याशयेन
| |
|
| |
|
| महत्त्वम्
| | गम्यत |
|
| |
|
| इत्याद्युक्तम् ।</p>
| | अभ्युपगम्यते |
| <p class="gr-vyakhya-para">सूत्रकृतश्च भावप्राधान्येनोक्तिः कणादसूत्रानुसारेण, कारणबहुत्वात्कारणमहत्त्वात्प्रचयविशेषाच्च महदि त्यादि हि तत् ।
| |
|
| |
|
| महद्दीर्घवदिति
| | यदि |
|
| |
|
| षष्ठ्यर्थे वतिः । विभक्तिविपरिणामेन वा सकाशादित्यध्याहारेण वा
| | इत्यर्थः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">इदमु(एतदु)क्तं भवति । परिमाणापकर्षतारतम्यमियत्तानवच्छिन्नमेव, किन्त्वनन्तांशरूपमपि तत्क्वचिदाश्रितमिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">४५सु०- निराकरोति |
|
| |
|
| तस्मात्
| | नेति |
|
| |
|
| इत्युक्तम् ।</p>
| | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">अत्रैतावदादौ वक्तव्यम् । | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-नावसाययितुं शक्यो विरोधादेव केवलम्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तर्हीति शेषः । कश्चिदिति वर्तते । एवं साधने कश्चिदपि द्रव्यविशेषो |
|
| |
|
| यथा तस्मात्कार्येषु कार्यमुपजायते तथैव ह्रस्वत्वात्पारिमाण्डल्यतोऽपि कार्ये परिमाणं जायेत समत्वतो हीति
| | नावसाययितुं शक्यः । |
|
| |
|
| ।</p>
| | अयमेव सर्वतोऽपकृष्टपरिमाणवान्नातोऽपकृष्टपरिमाणोऽस्तीति सर्वान्तिमतया न प्रतिपत्तुं कश्चिच्छक्यते । कुतः |
| <p class="gr-vyakhya-para">१८सु०- एतदुक्तं भवति । त्र्यणुकद्व्यणुकपरिमाणं स्वाश्रयाश्रयसमवायिकारणपरिमाणजं कार्यपरिमाणत्वाच्चतुरणुकादिपरिमाणवत्, द्व्यणुकपरमाणुपरिमाणं परिमाणारम्भकं द्रव्यसमवायिकारणपरिमाणत्वात् त्र्यणुकपरिमाणवत्, त्र्यणुकद्व्यणुके वा परिमाणारभ्यपरिमाणवती कार्यद्रव्यत्वाच्चतुरणुकादिवत्, द्व्यणुकपरमाणू परिमाणासमवायिकारणपरिमाणवन्तौ द्रव्यसमवायिकारणत्वात् त्र्यणुकवदिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">न च विवक्षितार्थासिद्धिः, अन्यथाऽनुपपत्त्या तत्सिद्धेः । न च यत्र केवलेन प्रचयेन परिमाणमारभ्यते तत्र व्यभिचार इति वाच्यम्, तस्यापि पक्षतुल्यत्वात् । न चैवं सति बाधः, प्रचयकारणताया अनिवारणात् । न चोभयकारणत्वकल्पने गौरवदोषः, द्वयोरपि क्लृप्तशक्तित्वात् । द्व्यणुकपरिमाणं त्र्यणुकपरिमाणाजनकम्, परमाणुपरिमाणं च द्व्यणुकपरिमाणाजनकम्, परिमाणत्वात् पटपरिमाणवत् इत्यादिना सत्प्रतिपक्षतेति चेन्न, तत्समवायिकारणपरिमाणत्वाभावस्योपाधित्वात्, त्र्यणुकपरिमाणं चतुरणुकपरिमाणाजनकं परिमाणत्वात् पटपरिमाणवत् इत्याद्याभाससमानयोगक्षेमत्वाच्च । परमाणुपरिमाणं परिमाणानारम्भकं नित्यपरिमाणत्वात् गगनपरिमाणवदित्यपि न, द्रव्यसमवायिकारणपरिमाणत्वाभावस्योपाधित्वात्; आप्यपरमाणुरूपं रूपानारम्भकं नित्यत्वात् गगनपरिमाणवत् , परमाणवो द्रव्यानारम्भका नित्यत्वाद्गगनवत् इत्याद्याभासतुल्यत्वाच्च ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१९सु०- एतेन परमाणुद्व्यणुकपरिमाणे परिमाणानारम्भके अणुत्वान्मनःपरिमाणवदि त्यपि परास्तम् । न चानणुत्वमुपाधिः; वक्ष्यमाणन्यायेन परिमाणावान्तरजातेरपाकरणात्, पक्षीकृतात् ह्रस्वत्वात् अव्यावृत्तेश्च ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">२०सु०- ननु च त्र्यणुकादिपरिमाणं चतुरणुकादिपरिमाणं च सजातीयमिति युक्तस्तत्र कार्यकारणभावः, द्व्यणुकत्र्यणुकपरिमाणयोस्तु विजातीयत्वात् कथं तथात्वमि त्यतो दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकयोः सदृशम् इत्युक्तम् । यथा त्र्यणुकादिपरिमाणाच्चतुरणुकादौ सजातीयं परिमाणमुत्पद्यते तथा द्व्यणुकपरमाणुपरिमाणादपि त्र्यणुकादौ सजातीयपरिमाणोत्पादस्यैव सिसाधयिषितत्वान्न दोष इत्यर्थः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">२१सु०- ननु च त्र्यणुकादौ महत्त्वदीर्घत्वे द्व्यणुकादौ त्वणुत्वह्रस्वत्वे प्रमाणसिद्धे, तत्कथं साजात्यसाधने बाधो न भवेदित्यत उक्तं
| |
|
| |
|
| महत्त्वं चेति
| | केवलं |
|
| |
|
| । कल्पनैवैषा वैशेषिकाणां, न तु परिमाणावान्तरजातिभेदे प्रमाणमस्ति, किन्नाम परिमाणमेकजातीयमेवोत्कर्षापकर्षवत् इति भावः । अनेन वैरूप्यस्यासिद्धिरुक्ता वेदितव्या ।</p>
| | साक्षात् |
| <p class="gr-vyakhya-para">२२सु०- ननु च द्व्यणुकादिपरिमाणस्य परमाण्वादिपरिमाणाजन्यत्वे बाधकाभावादप्रयोजकत्वमनुमानानाम्, द्व्यणुकादिपरिमाणस्य सङ्ख्ययैव जन्मसम्भवात् इत्याशङ्कां परिहरन् वा शब्दं व्याख्याति
| |
|
| |
|
| न चेदिति
| | विरोधात् । |
|
| |
|
| ।</p> | | परिमाणापकर्षोऽनन्तश्च पर्यवसितश्चेति हि विप्रतिषिद्धमेतत् । भवितव्यं चावसानेन, अन्यथा सर्वस्याप्युत्कृष्टपरिमाणसम्भवेन परमाणोर्महत्त्वनिराकरणासम्भवात् । |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न चेन्महत्त्वतश्चैव दीर्घत्वादपि नो भवेत्</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">चापि
| |
|
| |
|
| शब्दावितरेतरयोगे ।
| | एव |
|
| |
|
| एव
| | शब्देन विरोधस्यापरिहार्यत्वं सूचयति ॥ तदनेनापसिद्धान्तोऽभिहितो भवति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">४६सु०- यदि चानन्त्यमवधीर्य परिमाणापकर्षतारतम्यं क्वचिदाश्रितमित्येव प्रतिज्ञार्थः स्यात्, तथाऽपि न सिसा(षा)धयिषितमवसानं लभ्यत इत्यर्थान्तरता स्यात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यथा आकाशादेरुत्कृष्टपरिमाणं द्रव्यं नास्ति तथा परमाणोरपकृष्टपरिमाणं द्रव्यं नास्तीति तात्पर्यार्थ इति चेत् । सत्यम् । नायमितो लभ्यत इति उच्यते ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">परिमाणापकर्षतारतम्यं क्वचिन्निरतिशयं परिमाणतारतम्यत्वात् परिमाणोत्कर्षतारतम्यवदिति विवक्षितमिति चेत् । कोऽयमतिशयो नाम । किमाधिक्यमुत न्यूनता अथ साधारणं किञ्चित् । आद्ये बाधः । द्वितीये दृष्टान्तस्य साध्यविकलता । न तृतीयः, तदभावात्, शब्दसाम्यमात्रेणानुमानाप्रवृत्तेः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यथाऽऽकाशादिपरिमाणमुभयावधिमन्न भवति, तथा त्र्यणुकावयवावयवपरिमाणमपि साध्यमिति चेन्न, हेत्वभावात् । परिमाणत्वस्य घटादिपरिमाणे व्यभिचारात् । नित्यपरिमाणत्वस्याश्रयानित्यताया वक्ष्यमाणत्वेनासिद्धेः । परिमाणकाष्ठात्वस्य च साध्यत्वात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एवं तात्पर्यान्तराण्यपि निराकार्याणीति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">४७सु०- परिमाणोत्कर्षतारतम्यस्यानन्तत्वं दृश्यत इत्युक्तम् । तत्केन प्रमाणेन इत्याशङ्क्य कालाकाशेश्वरादीनि हि द्रव्याणि परममहत्त्ववन्तीष्यन्ते । तत्र कालाकाशयोस्तावत्परिमाणोत्कर्षस्यानन्त्यं साक्षिसिद्धमि त्याह |
|
| |
|
| शब्दो
| | केवलमिति ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- केवलं साक्षिमानेन कालो देशोऽपि नान्तवान्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">केवल |
|
| |
|
| नो भवेदेव
| | शब्देन प्रमाणान्तराभावं प्रतिजानीते । |
|
| |
|
| इति सम्बध्यते ।</p>
| | देश |
| <p class="gr-vyakhya-para">२३सु०- इदमिह वक्तव्यम्, द्व्यणुकादिपरिमाणेऽसमवायिकारणलक्षणमस्ति</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">न वेति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">आद्येऽसमवायिकारणलक्षणसद्भावेऽपि त्र्यणुकादिपरिमाणं द्व्यणुकादिपरिमाणजं
| |
|
| |
|
| न चेत् भवेत्
| | इत्याकाश उच्यते । |
|
| |
|
| तदा त्र्यणुकादिगतान्
| | नान्तवान् |
|
| |
|
| महत्त्वतो दीर्घत्वाच्च नो भवेदेव,
| | इत्यनवधिकपरिमाणोत्कर्षवान् । दृश्यत इति वक्ष्यमाणमत्रापि सम्बध्यते । कालाकाशौ हि केवलं साक्षि(वेद्या)सिद्धावित्युपपादितं प्रथमाध्याये, अतस्तत्परिमाणोत्कर्षस्यानवधिकत्वमपि तेनैव गम्यत इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">४८सु०- परिमाणापकर्षतारतम्यस्याप्यानन्त्यं दृश्यत इत्युक्तम्, तत्केन प्रमाणेन इत्याशङ्क्य कालाकाशयोस्तावत्साक्षिणैवे त्याह |
|
| |
|
| चतुरणुकादिपरिमाणमिति शेषः । इदमुक्तं भवति । यदि समवायिकारणप्रत्यासन्नत्वादिसद्भावेऽपि नासमवायिकारणत्वं तदेदमतिव्यापकत्वादलक्षणं स्यात् । तथा च न तथाभूतस्यापि महत्त्वादेरसमवायिकारणत्वं स्यादिति ।</p>
| | अपर्यवसितिश्चेति |
| <p class="gr-vyakhya-para">द्वितीये किं समवायिकारणप्रत्यासत्तिर्नास्ति उत सामर्थ्यावधारणम् । नाद्यः, द्व्यणुकादिपरिमाणस्य त्र्यणुकादिपरिमाणसमवायिकारणसमवायिकारणे द्व्यणुकादौ समवेतत्वस्य प्रमितत्वात् । समवायिकारणसमवेतत्वाभावात्
| |
|
| |
|
| न चेत्
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अपर्यवसितिश्चाणोर्दृश्यते साक्षिणा द्वयोः</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">द्वयोः |
|
| |
|
| द्व्यणुकादिपरिमाणात् त्र्यणुकादिपरिमाणस्योत्पादः, तदा त्र्यणुकादिगताभ्यां
| | काले गगने च । |
|
| |
|
| महत्त्वदीर्घत्वाभ्यां
| | अणोश्च |
|
| |
|
| चतुरणुकादिपरिमाणमपि
| | परिमाणापकर्षतारतम्यस्य चेत्यर्थः । |
|
| |
|
| नो भवेत्,
| | अपर्यवसितिः |
|
| |
|
| तस्यापि समवायिकारणसमवेतत्वाभावात् । न द्वितीयः । अनान्यथासिद्धनियतपूर्वभावित्वेन हि सामर्थ्यमवधारणीयम्, तच्चास्ति द्व्यणुकादिपरिमाणे । एवमपि न चेत् ततः त्र्यणुकादिपरिमाणादिजन्म, तदोक्तप्रसङ्ग एव ।</p>
| | आनन्त्यम् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">२४सु०- सदृशपरिमाणस्यैव कारणत्वावधारणाद्विसदृशमेतदकारणमवर्जनीयसन्निधीति चेत् । किमिदं विसदृशत्वम् । किं जातिभेदः, उत वैलक्षण्यमात्रम् । नाद्यः, परमाणुद्व्यणुकादिपरिमाणानामनुमानेनैकजातीयत्वस्यापि साधितत्वात् । द्वितीये वैलक्षण्यमात्रेण न चेत्कारणत्वं तदा महत्त्वादेरपि न स्यात्; न हि त्र्यणुकचतुरणुक</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">नन्वेतदनुपयुक्तम्, परमाणुपरिमाणतोऽपकृष्टपरिमाणसद्भावे प्रमाणोपन्यासस्य कार्यत्वे कालाकाशयोः परिमाणोत्कर्षानन्त्ये प्रमाणोपन्यासस्य प्रयोजनाभावादिति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">महत्त्वे न विलक्षणे, सोत्कर्षत्वस्यानुभवसिद्धत्वात् ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">मैवम् । न हि परेण साक्षादेवमुक्तम्, किन्तु परिमाणोत्कर्षपरम्परावत् तदपकर्षपरम्पराऽपि पर्यवसानवतीति । तथा च कालाकाशयोः परिमाणोत्कर्षापकर्षपरम्परायाः पर्यवसानाभावे साक्षिप्रमाणोपन्यासः कथमसङ्गतः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">२५सु०- अथ सङ्ख्यात एव जन्मसम्भवे परिमाणस्यापि कारणत्वं न कल्पनीयमिति चेत्; तथाऽप्युक्त एवातिप्रसङ्गः, चतुरणुकादिपरिमाणस्यापि सङ्ख्यात एव जननोपपत्तेः । यत्र तु नियामकविशेषस्तत्र परिमाणमप्याद्रियतामिति । यद्यपि परिणामवादिनां नायं पन्थाः, किन्तूपादानानि स्वगुणयुक्तानि तथाविधकार्यतामापद्यन्त इति; तथाऽपि परमतमाश्रित्य प(रेषामेवेदं)रस्येदं दूषणाभिधानमिति न काचित्क्षतिः ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">नन्वस्तु कालाकाशयोः परिमाणप्रकर्षोऽनवधिकः, तदपकर्षानन्त्यं तु कथम्, व्याहतत्वात् । मैवम्, साक्षिसिद्धत्वात्, प्रमितेऽर्थे विरोधानवकाशात् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">२६सु०- एवं परमाणुपरिमाणाद् द्व्यणुकपरिमाणस्योत्पादः, ततस्त्र्यणुकपरिमाणस्य जन्म, तेषां चैकजातीयत्वमि त्यनुमानेन साधितम् । तदसत् । प्रतितर्कपराहतत्वात् । तथा हि । किं परमाणुपरिमाणाद् द्व्यणुके द्व्यणुकपरिमाणाच्च त्र्यणुके सजातीयपरिमाणस्याणुत्वस्योत्पत्तिः साध्यते, उत महत्त्वस्य, अथ ह्रस्वत्वस्य, यद्वा दीर्घत्वस्य ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">४९सु०- कालादावनवधिकः परिमाणापकर्षः साक्षिसिद्ध इत्येव नेष्यत इति चेत् । किं साक्षिणा नावगम्यते, उतावगतोऽपि न सत्यः, अथवा साक्षी नाम प्रमाणं नास्ति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">सर्वेषामपि पक्षाणां दुष्टत्वं प्रतिजानीते | | <p class="gr-vyakhya-para">आद्यं शङ्कते |
|
| |
|
| सदृशस्य हीति
| | यदीति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- सदृशस्य हि कार्यस्य नैव योगः कथञ्चन</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- यदि नो साक्षिगम्यं तत्</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">योगः | | <p class="gr-vyakhya-para">तत् |
|
| |
|
| घटना ।
| | इति कालादेः परिमाणापकर्षस्यानन्त्यं सामान्येन परामृशति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">दूषयति |
|
| |
|
| कथञ्चन
| | महत्त्वमिति ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- महत्त्वं केन गम्यते</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">कालाकाशयोरि ति वर्तते । |
|
| |
|
| उक्तप्रकारेषु केनापि प्रकारेण ।</p>
| | महत्त्वम् |
| <p class="gr-vyakhya-para">२७सु०- कुत इत्यतः प्रथमपक्षेऽनिष्टमाह
| |
|
| |
|
| अप्रत्यक्षत्वमिति
| | अनवधिकः परिमाणोत्कर्षः । तर्ही ति</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">शेषः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अयमभिसन्धिः । कालादौ परिमाणोत्कर्षस्यानन्त्यमुपेत्य हि परेण तदपकर्षानन्त्यं नेष्यते । तत्र वक्तव्यम् । प्रकर्षानन्त्यं केन प्रमाणेनावगम्यत इति । साक्षिणेति चेत्, अपकर्षानन्त्यमपि तद्बलेन कुतो नाङ्गीकार्यम् । तत्तेन नावगम्यत इत्युक्तमिति चेत्, इदमपि (तदपि) तेन नावगम्यत इति वदन्तं प्रति किमुत्तरम् । अनुभवापलापो न युक्त इति</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">चेत्, समं प्रकृतेऽपि । यथा हि कालादेरुत्कर्षानवधिकत्वमनुभवे चकास्ति तथा अपकर्षानन्त्यमपीति किमेकत्र पक्षपातेन । अन्यथैकापलापे द्वितीयस्याप्यपलापो दुरुत्तरः स्यादिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">५०सु०- स्यादेतत् । न कालादेः परिमाणोत्कर्षानन्त्यं साक्षिसिद्धमिति ब्रूमः, किन्तु अनुमानगम्यम्, तथा च न प्रतिबन्दीग्रह इत्यत आह |
|
| |
|
| ।</p> | | विश्रान्तिरिति ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अप्रत्यक्षत्वमेव स्याद्यतः कार्येष्वणुत्वतः । इति चेत्</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- विश्रान्तिस्तारतम्येन दृश्यते ह्यनुमानतः</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">यदि परमाणुपरिमाणादणुत्वेन सजातीयं द्व्यणुके, द्व्यणुकपरिमाणाच्च त्र्यणुके परिमाणमुत्पद्यते तदा सर्वकार्येषु | | <p class="gr-vyakhya-para">परिमाणोत्कर्षपरम्पराया इति शेषः । |
|
| |
|
| अणुत्वप्रसङ्गेन
| | अनुमानत इति |
|
| |
|
| अस्मदा
| | तृतीयार्थे तसिः । नानुमानेन कालादावनवधिकपरिमाणोत्कर्षसिद्धिः । |
|
| |
|
| द्यप्रत्यक्षत्वमेव
| | हि |
|
| |
|
| स्याद्यतस्तस्मान्नेति ।</p>
| | यस्मात् |
| <p class="gr-vyakhya-para">द्व्यणुकस्याप्रत्यक्षत्वमिष्टमेवेत्यतोऽवधारणाम् । सर्वेषामपि कार्याणामप्रत्यक्षत्वमेव स्यात्, न तु (यस्य) कस्यचित्प्रत्यक्षत्वमिति । द्रव्यस्य ह्यस्मदादिप्रत्यक्षत्वं महत्त्वे सत्युद्भूतरूपस्पर्शवत्त्वेन व्याप्तम् । तथा च त्र्यणुकादीनामणुत्वे महत्त्वाभावादप्रत्यक्षत्वं स्यात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">एतेन तृतीयोऽपि परास्तः । त्र्यणुकादेरपि ह्रस्वत्वे महत्त्वाभावेनाप्रत्यक्षत्वप्रसङ्गस्य दुर्निवारत्वात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">२८सु०- द्वितीये तु परमाणुद्व्यणुकयोरपि महत्त्वे प्रत्यक्षत्वापत्तिः । न चोद्भूतरूपस्पर्शयोरन्यतराभावेन तदभावः, त्र्यणुकादावपि तदा(दभावा)पत्तेः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अत एव चतुर्थोऽपि परास्तः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">दीर्घत्वे महत्त्वस्यावर्जनीयत्वादिति पक्षद्वयदूषणं स्पष्टत्वान्नोक्तम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यद्यपीदं परिमाणावान्तरजातीनामणुत्वादीनामप्रामाणिकत्वोक्त्या परिहृतमेव तथाऽपि तस्यैवार्थस्य स्फुटीकरणार्थं पुनराशङ्कितमित्यदोषः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">२९सु०- अत्र तावद्विकल्पितेषु महत्त्वपक्षं गृह्णाति
| |
|
| |
|
| न महत्त्वं चेति
| | तारतम्येन |
|
| |
|
| ।</p>
| | अनुमानेन तत् |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न महत्त्वं च परमाणावणावपि</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">च
| |
|
| |
|
| शब्दो दीर्घत्वसमुच्चयार्थः ।
| | विश्रान्तिः दृश्यते । |
|
| |
|
| अणौ
| | परिमाणोत्कर्षतारतम्यं इयत्तावत्परिमाणतारतम्यत्वात् तदपकर्षतारतम्यवदि ति प्रत्यनुमानप्रतिरुद्धत्वादिति यावत् । न च दृष्टान्तोऽस्माकं साध्यविकल इति वाच्यम्, अपकर्षतारतम्यस्य अन्तवत्त्वमुपेत्योत्कर्षतारतम्यस्यानन्त्यमनुमिमानस्य परस्यैवं प्रतिपक्षोत्प्रेक्षा स्यादि त्युच्यमानत्वात् । तथा च साक्षिविरुद्धं प्रत्यनुमानमिति वक्तव्यम् । कथं तर्हि स एव कालादावनवधिकापकृष्टपरिमाणं न साधयेदिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">५१सु०- अस्तु तर्ह्यागमात्कालादावनवधिकोत्कृष्टपरिमाणसिद्धिरित्याशङ्क्याह |
|
| |
|
| द्व्यणुके । कथं न कथ्यत इति वक्ष्यमाणमत्रापि सम्बध्यते ।</p>
| | यदीति |
| <p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं किमणुत्वस्योत्पत्तिः साध्यत इत्यादि, तत्र परमाणुमहत्त्वाद् द्व्यणुके महत्त्वम्, द्व्यणुकमहत्त्वात् त्र्यणुकमहत्त्वमुत्पद्यत इत्येषः पक्षस्तावत्परिगृह्यत इत्यर्थः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यद्यप्यत्र परिमाणावान्तरजात्यभावान्नैवं विकल्प एव युज्यत इति वक्तव्यम्, तथाऽपि तदभावमेवोपपादयितुं गूढाभिसन्धिना पक्षपरिग्रहः कृत इति ज्ञातव्यम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">३०सु०- अत एव पक्षान्तरमपि गृह्णाति
| |
|
| |
|
| कथमिति
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- यद्यागमादनन्तं तन्महत्त्वमवगम्यते । अनन्तमेव चाणुत्वं कुतो नैवावसीयते ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">आगमात् |
|
| |
|
| ।</p> | | स एषोऽनन्त इत्यादेः । |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- कथं त्र्यणुकपूर्वेषु नाणुत्वमपि कथ्यते</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">परमाणोरणुत्वाद् द्व्यणुकेऽणुत्वं, द्व्यणुकाणुत्वात् त्र्यणुकेऽणुत्वं ततश्च चतुरणुकेऽणुत्वमिति वा पक्षः परिगृह्यत इति भावः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">३१सु०- नन्वेवं सति पक्षद्वयोक्तदोषापत्तिर्व्याघातश्चाधिकः । तथा हि । परमाणुमारभ्यान्त्यावयविपर्यन्तस्योद्भूत(रूप)स्पर्शवतो महत्त्वे सर्वस्यापि प्रत्यक्षत्वं स्यात्, अणुत्वे चाप्रत्यक्षत्वं स्यात् । न च परमाण्वादेः प्रत्यक्षत्वं, त्र्यणुकादेरप्रत्यक्षत्वं युक्तम् । प्रत्यक्षत्वाप्रत्यक्षत्वे च परस्परव्याहते, यत्प्रत्यक्षं घटादि न तदप्रत्यक्षम्, यच्चाप्रत्यक्षं गगनादि न तत्प्रत्यक्षमिति तयोः परस्परपरिहारेणैव वृत्तेः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">किञ्च महत्त्वाणुत्वे परस्परविरुद्धे कथमेकैकत्राङ्गीकर्तुमुचिते । (तदाह) यथा आह सूत्रकारः
| |
|
| |
|
| दृष्टान्ताच्च
| | तन्महत्त्वं |
|
| |
|
| इति । न च कालभेदेन विरोधपरिहारः, परिमाणस्य यावद्द्रव्यभावित्वादि त्याशङ्क्य प्रत्यक्षत्वाप्रत्यक्षत्वप्रसङ्गयोस्तावदिष्टापादनत्वं वदन् व्याहतिं परिहरति
| | कालादिपरिमाणोत्कर्षः । |
|
| |
|
| प्रत्यक्षत्वेति
| | अणुत्वं |
|
| |
|
| ।</p> | | परिमाणापकर्षः ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- प्रत्यक्षत्वतदन्यत्वे पुरुषापेक्षयाऽखिले</div>
| | <p class="gr-vyakhya-para">एतदु(इदमु)क्तं भवति । नागमः कालाद्यनन्ततां स्वयं प्रतिपादयति, तत्प्रवृत्तेः प्रागेव साक्षिणा तत्प्रतिभासात्, किन्त्वनुवाद एवायम् । प्रतिपादकत्वे वा नास्मत्प्रयोजनपरिक्षयः, यस्मादागमात्कालाद्युत्कर्षोऽनवधिकः प्रतीयते तस्मादेवापकर्षानन्त्यप्रतीतेः । |
| <p class="gr-vyakhya-para">परमाण्वादौ | |
|
| |
|
| अखिलेऽपि
| | अनन्त |
|
| |
|
| द्रव्ये
| | शब्दो ह्यनवच्छेदमात्रमाचष्टे । स च यथा परिमाणोत्कर्षविषयो व्याख्यायते तथा तदपकर्षविषयोऽपि शक्यते व्याख्यातुमिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">५२सु०- परिमाणोत्कर्षवत् तदपकर्षस्यापि कालादावानन्त्यं साक्षिणाऽऽगमेन वा प्रतीयत एव, तथाऽपि न तत्सत्यम्, न हि प्रतीतत्व(ति)मात्रेण सत्यतानिश्चयोऽतिप्रसङ्गादि ति द्वितीयं निराकरोति |
|
| |
|
| प्रत्यक्षत्वाप्रत्यक्षत्वे
| | महत्त्वेति |
|
| |
|
| स्त एवेति नैतौ प्रसङ्गौ युक्तौ । न च व्याहतिः ।
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-महत्त्वाणुत्वयोर्नैव विश्रान्तिरुपलभ्यते</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">कालादौ परिमाणोत्कर्षापकर्षयोः |
|
| |
|
| पुरुषभेदापेक्षया
| | विश्रान्तिः |
|
| |
|
| व्यवस्थोपपत्तेरिति । एतच्चोत्तरत्र स्फुटीभविष्यति ।</p>
| | इयत्तावच्छेदो बलवत्प्रमाणेन |
| <p class="gr-vyakhya-para">३२ सु०- इदानीमणुत्वमहत्त्वव्याघातं परिहरति
| |
|
| |
|
| अणुत्वं चेति
| | नैवोपलभ्यते । |
|
| |
|
| ।</p>
| | अत्र |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अणुत्वं च महत्त्वं च यतो वस्तुव्यपेक्षया</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अखिले त्यनुवर्तते ।
| |
|
| |
|
| अणुत्वं च महत्त्वं
| | महत्त्व |
|
| |
|
| चाखिले वस्तुनि विद्येते । न तु विरुद्धे । कथम् ।
| | ग्रहणं दृष्टान्तार्थम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">इदमुक्तं भवति । यथा कालादौ परिमाणोत्कर्षस्यानन्त्यं साक्ष्याद्यवगतं विपरीतग्राहकप्रमाणाभावात् सत्यमेव तथा तदपकर्षस्यापि । विना बाधकेन साक्ष्यादिसिद्धं परिमाणापकषांनन्त्यं कालादावसत्यं चेत् तदुत्कर्षानन्त्यमप्य(कालादाव)सत्यं स्यात्, अविशेषात् । ततश्चापरिच्छिन्नपरिमाणताऽङ्गीकारो (भज्येत) नङ्क्ष्येत । अतिप्रसङ्गस्तु बाधकाभावेनापास्त इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">५३सु०- नन्वस्त्येव परिमाणापकर्षस्यानन्त्याभ्युपगमे बाधकम् । तथा हि ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अपकर्षो नामाल्पता, आनन्त्यं चानल्पता । न च विरुद्धयोर्विशेषणविशेष्यभावः सम्भवति, न हि भवति पीतोऽपीत इति । अतो बाधकसद्भावात्प्रतीतमप्यपकर्षानन्त्यं त्यज्यत इत्यत आह |
|
| |
|
| यतो वस्तुव्यपेक्षयाऽणुत्वं च महत्त्वं च
| | अन्यदेवेति |
|
| |
|
| तदेवोच्यत इति योजना ।</p>
| | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । स्यादयं परमाण्वादिष्वखिलद्रव्येष्वणुत्वमहत्त्वाङ्गीकारे विरोधो यदि रूपे नीलत्वपीतत्ववत् परिमाणेऽणुत्वमहत्त्वादिजातियोगः स्यात् । न चैवम्, प्रमाणाभावात् । किन्तु यथा त्र्यणुकादिषु महत्त्वमेकजातीयमेव उत्कर्षापकर्षवत्परेणाङ्गीकृतम्, यथा चाणुत्वं परमाणुद्व्यणुकयोः, एवं परिमाणमवान्तरजातिरहितमेव सर्वद्रव्येषूत्कर्षापकर्षवद्वर्तते । तथा चैकत्र द्रव्ये वर्तमानं परिमाणं द्रव्यान्तरवर्त्युत्कृष्टपरिमाणापेक्षयाऽणुत्वमित्युच्यते, तदेव द्रव्यान्तर्वर्तिनोऽपकृष्टपरिमाणस्यापेक्षया महत्त्वमित्युच्यते । एवञ्च कुतो विरोधः । यथा खल्वेकमेव द्रव्यं द्रव्यभेदापेक्षया सन्निकृष्टं विप्रकृष्टं चोच्यमानं न विरोधास्पदम् । अत एव प्रत्यक्षत्वाप्रत्यक्षत्वविरोधोऽप्यपास्तः । तयोर्महत्त्वादिमात्रनिमित्तत्वे हि स स्यात्, न चैवम्, किन्तु पुरुषाणामिन्द्रियपाटवापाटवनिमित्तत्वमेव । अन्यथा मन्दविलोचनेनापि त्र्यणुकमुपलभ्येत ।</p> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अन्यदेव ह्यनन्तत्वं महत्त्वाणुत्वयोः समम्</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">तर्हि गगनादेरपि कदाचित्प्रत्यक्षत्वं स्यादिति चेन्न, उद्भूतरूपाभावात् ।</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">न |
| <p class="gr-vyakhya-para">द्व्यणुकानुपलम्भो गुणविशेषविपर्ययाधीनः आलोकेन्द्रियसन्निकृष्टचाक्षुषद्रव्यानुपलम्भत्वात् पवनानुपलम्भवदि त्यादिकं त्वपकृष्टमहत्त्वादिनैवान्यथासिद्धम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तर्हि पर्वतादेरप्रत्यक्षता स्यात् इति चेन्न, अपकर्षविशेषस्य विवक्षितत्वात् । नासौ व्यवस्थितोऽस्तीति चेत् । सत्यम् । अत एव पुरुषापेक्षयेत्युक्तमिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">३३सु०- अस्त्वेवं परिमाणेऽवान्तरजात्यभावस्तथाऽपि न सर्वत्र महत्त्वाणुत्वाभ्युपगमो युज्यते । उत्कृष्टापकृष्टपरिमाणापेक्षया हि मध्यवर्ति परिमाणमणुत्वं महत्त्वं चोच्यत इत्युक्तम् । तच्च द्व्यणुकादिपरिमाणे सम्भवति, न च परमाणुपरिमाणे । न हि परमाणुपरिमाणादपकृष्टं परिमाणमस्ति, यदपेक्षया तन्महत्त्वं स्यात् । अतः परमाणोरणुत्वमेव । तथा च न महत्त्वं चे त्यसदित्यत आह | |
|
| |
|
| तारतम्येति
| | अनन्तत्वं |
|
| |
|
| ।</p> | | नाम अनल्पत्वम् । किन्तु |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तारतम्यस्थिता यस्मात्पदार्थाः सर्व एव च</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यस्मात् सर्वे
| |
|
| |
|
| अपि पदार्थाः
| | अन्यदेव |
|
| |
|
| परिमाणतारतम्येनैव स्थिताः ।
| | परिच्छेदाभावरूपम् । तस्मात् परिमाणोत्कर्षापकर्षयोः समानो धर्म इति युज्यते ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अत्रापि महत्त्वग्रहणं दृष्टान्तत्वेन, यथा महत्त्वस्य विशेषणं तथा अणुत्व</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">स्यापीति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यद्यनन्तत्वं नामानल्पत्वं स्यात् तदोत्कर्षस्यापि विशेषणं न स्यात् । न हि तदेव तस्य विशेषणं भवति, पीतः पीत इत्यदर्शनात् । अतस्तत्रानन्त्यं नाम परिच्छेदाभाव इति स्वीकृत्य विशेषणविशेष्यभावः समर्थनीयः । तथा प्रकृतेऽपीति । यथा हि परिमाणोत्कर्षो गगनादावधिकस्तथा तदपकर्षोऽप्यनवधिक एवेति विशेषणविशेष्यभावाभ्युपगमे न कोऽपि दोष इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">५४सु०- आनन्त्यं नामानल्पत्वादन्यदित्येतत्प्रत्याययितुं दृष्टान्तान्तरमाह |
|
| |
|
| स्वपरिमाणापेक्षयोत्कृष्टापकृष्टपरिमाणवन्तः; सर्वाण्यपि द्रव्याणि कुतश्चित्परिमाणादुत्कृष्टेन, कुतश्चिदपकृष्टेन परिमाणेन उपेतानीति वा । तस्मात्परमाणोरपि महत्त्वं युज्यत इति सम्बन्धः ।</p>
| | बहुत्वेति |
| <p class="gr-vyakhya-para">अयमत्र प्रयोगः । परमाणुः कुतश्चिदुत्कृष्टेन परिमाणेन युक्तः, स्वपरिमाणापेक्षयाऽपकृष्टपरिमाणवानिति वा, द्रव्यत्वात् तन्तुवदिति । न च परमाणोरपकृष्टद्रव्याभावाद्बाधितविषयत्वम्, तद्भागानां वक्ष्यमाणत्वात् । न च तेष्वेव व्यभिचारः, तेषामपि भागवत्त्वात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">३४सु०- तदेवं परमाणुद्व्यणुकादिपरिमाणानां वैजात्यस्याभावाद्युक्तं सौत्रमनुमानमिति सिद्धम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">३५सु०- यद्यपि वैजात्यमङ्गीकृत्यापि कार्यकारणभावः शक्योपपादनः, अन्यथा सङ्ख्याया अप्यकारणात्वापत्तेः, परिमाणस्यैवमिति नियमस्य निर्मूलत्वात्; तथाऽपि वस्तुस्थितिरेव वक्तव्येति परिमाणत्वावान्तरजात्यपाकरणेन सजातीयतामुपपाद्यानुमानं समाहितमिति ज्ञातव्यम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">३६सु०- परमाणोरप्युत्कृष्टपरिमाणाश्रयत्वमुक्तम्, तदाक्षिपति
| |
| | |
| यथेति
| |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- यथा महत्त्वविश्रान्तिस्तथाऽणुत्वस्य चेष्यते । परिमाणत्वतश्चेत्</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- बहुत्वाल्पत्वयोर्यद्वत्सङ्ख्यायामुपलभ्यते । आनन्त्यम्</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">यथा महत्त्वस्य विश्रान्तिस्तथा | | <p class="gr-vyakhya-para">यद्वत् |
|
| |
|
| परिमाणत्व(तो)
| | यथा |
|
| |
|
| हेतोः
| | सङ्ख्यायां बहुत्वाल्पत्वयोः |
|
| |
|
| अणुत्वस्य च
| | विशेषणतया |
|
| |
|
| विश्रान्तिः
| | आनन्त्यमुपलभ्यते, |
|
| |
|
| इष्यते चेत्
| | बहुत्वमनन्तमल्पत्वं चानन्तमिति, तथा प्रकृतेऽपीति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यद्यनन्तत्वं नामानल्पत्वं स्यात् तदा; न बहुत्वस्य विशेषणं स्यात्, तस्यैव तद्विशेषणत्वायोगात्; नाप्यल्पत्वस्य, विरोधात्; अतः, अवच्छेदाभाव एव अनन्तत्वमित्यङ्गीकृत्य बहुत्वमल्पत्वं (चानन्त)चापर्यवसितमिति विशेषणविशेष्यभावो बोद्धव्यः । तथा परिमाणोत्कर्षापकर्षयोरपीति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">५५सु०- ननु च नास्त्येव सङ्ख्यायां बहुत्वाल्पत्वयोरानन्त्यम् । बहुत्वस्य परार्ध</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एव पर्यवसितत्वात् । अल्पत्वस्य चैकत्वावधित्वात् । यथोक्तम्, सा चैकत्वादिपरार्धपर्यन्ता इति । अतः कथमयं दृष्टान्त इत्यत आह |
|
| |
|
| इति योजना ।</p>
| | एकेति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">अत्र महत्त्वाणुत्वशब्दाभ्यां परिमाणोत्कर्षापकर्षावुच्येते । ताभ्यां च तत्तारतम्यमुपलक्ष्यते ।</p> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- एकभागानां तावत्वं ह्यवगम्यते</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">परिमाणत्वत इति | | <p class="gr-vyakhya-para">सङ्ख्यामधिकृत्य हि गणितशास्त्रं प्रवृत्तम् । तत्र च कलासवर्णनप्रभागभागानुबन्धभागापवाहभागभागादिप्रकरणेषु |
|
| |
|
| । परिमाणतारतम्यत्वादित्यर्थः । तथा चाणौ सिद्धेऽणुत्वसिद्धिस्तत्सिद्धौ च तत्(अणुत्व)सिद्धिरिति परस्पराश्रयदोषः परास्तः ।</p>
| | एकभागानां तावत्त्वम् |
| <p class="gr-vyakhya-para">तदयमर्थः । परिमाणापकर्षतारतम्यं क्कचिद्विश्रान्तं परिमाणतारतम्यत्वात् परिमाणोत्कर्षतारतम्यवदि त्यनुमानेन परिमाणापकर्षतारतम्यस्य क्वचिद्विश्रान्तिसिद्धौ यत्रेदं विश्रान्तं, यतः परमाणुर्नास्ति स परमाणुरि ति परिमाणापकर्षकाष्ठाश्रयतया सिद्धस्य परमाणोः कथमुत्कृष्टपरिमाणाख्यमपि महत्त्वं साधयितुं शक्यम्, धर्मिग्राहकप्रमाणेन स्ववचनेन (च) व्याघातादिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">३७सु०- अत्र वक्तव्यम् । केयं क्वचिद्विश्रान्तिर्नाम । किमियत्तापरिच्छेदः, त्र्यणुकपरिमाणात् षष्ठभाग एव परिमाणं, न ततोऽपकृष्टमस्तीति; किंवा क्कचिद्द्रव्ये वृत्तिः, अपकर्षतारतम्यमियत्तावच्छेदरहितमेव किन्त्वनन्तांशोपेतमपि तत्सर्वं क्वचिदाश्रितमेवेति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">३८सु०- तत्राद्ये साध्ये दृष्टान्तः साध्यविकल इत्याह
| |
|
| |
|
| नेति
| | अनवधिकत्वं गम्यते |
|
| |
|
| ।</p>
| | हि |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न महत्त्वस्यापि विश्रमः</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">दृष्टान्तीकृतस्य
| |
|
| |
|
| महत्त्वस्य,
| | यस्मात्, तस्मात् |
|
| |
|
| परिमाणोत्कर्षतारतम्यस्य
| | अवगम्यते |
|
| |
|
| अपि, विश्रमः
| | अस्त्येकत्वादप्यपकृष्टानवधिका सङ्ख्येति । परार्धात्परतोऽपि सङ्ख्यासद्भावः स्फुट एवेति नोपपादितः । सम्भवति हि परेषामपीश्वरापेक्षाबुद्ध्या परमाण्वादौ परार्धात्परतोऽपि सङ्ख्योत्पत्तिः । ततःपरं संज्ञाकरणं तु गणकानां प्रयोजनाभावात् । एतामेव विप्रतिपत्तिमपनेतुं सङ्ख्यादृष्टान्तोपादानं कृतमिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">५६सु०- एवं कालाकाशयोः परिमाणोत्कर्षापकर्षानन्त्यं साक्षिणा प्रसाध्येश्वरे तदागमेन साधयति |
|
| |
|
| उक्तरूपो
| | अणीयांश्चेति |
|
| |
|
| न
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अणीयांश्च महीयांश्च भगवानागमोदितः</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अणोरणीयान्महतो महीयानात्मे ति |
|
| |
|
| अस्ति । न केवलं पक्षस्येति
| | आगमेन भगवान् |
|
| |
|
| अपे
| | ईश्वरोऽणोरपि |
|
| |
|
| रर्थः ।</p>
| | अणीयान् |
| <p class="gr-vyakhya-para">३९सु०- कुतो नास्तीत्यत आह
| |
|
| |
|
| दृश्यत इति
| | महतोऽपि |
|
| |
|
| ।</p> | | महीयानुदितः । |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- दृश्यतेऽनन्त इत्येव</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">परिमाणोत्कर्षतरतमभावः अनन्तः अनवधिक इत्येव दृश्यते, न त्वियत्तापरिच्छेदवानिति; बाधकप्रमाणसद्भावात्, साधकाभावाच्चेत्यर्थः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">४०सु०- कालात्ययापदिष्टं चास्मिन्पक्षेऽनुमानमित्याह
| |
|
| |
|
| तथेति
| | न च तत्राणुमहच्छब्दाभ्यां किञ्चिद्व्यवस्थितमुच्यते, विशेषणाभावात् । ततो यद्यदपकृष्टपरिमाणं ततस्ततोऽप्यपकृष्टपरिमाणो यद्यच्चोत्कृष्टपरिमाणं ततस्ततोऽप्युत्कृष्टपरिमाण इत्युक्तं स्यात् । तथा चेश्वरगतयोः परिमाणोत्कर्षापकर्षयोरनवधिकत्वमेव लभ्यते ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">नन्वणीयान्महीयानित्युक्त एव भगवति परिमाणोत्कर्षापकर्षयोः पर्यवसानात् कथं तयोः अनवधिकत्वमित्यत आह |
|
| |
|
| ।</p> | | अणीयानिति । |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तथानन्त्यमणावपि</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तथा
| |
|
| |
|
| शब्दो दूषणसमुच्चये । न केवलं परिमाणोत्कर्षतरतमभावोऽनन्त इति दृश्यते, किन्त्वसौ
| | अणीयान्महीयानित्युक्तयोरप्यणोर्महतश्चेति शब्दविषयत्वादिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">नन्वेवं सति स्वस्मादपि स्वयमपकृष्ट उत्कृष्टश्चेत्यागतम् । को नेत्याह । यथा चैतत्तथा वक्ष्यते ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">५७सु०- श्रुत्यन्तरं चेश्वरे परिमाणोत्कर्षापकर्षयोरानन्त्यं प्रतिपादयदस्तीत्याह |
|
| |
|
| अणौ
| | आनन्त्येति |
|
| |
|
| परिमाणापकर्षतारतम्ये
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-आनन्त्यवाचकश्शब्दो द्विधाऽऽनन्त्येऽपि मानताम् । याति</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मे ति ब्रह्मण |
|
| |
|
| ऽपि आनन्त्यम्
| | आनन्त्यस्य वाचकः |
|
| |
|
| अनवधिकत्वं दृश्यत, इत्यर्थः ।</p>
| | अनन्तशब्दः तावद्देशतः कालतो वस्तुतश्चानन्त्यमाह । तत्र देशानन्त्यं नामानवधिकपरिमाणवत्त्वम् । कालानन्त्यं नामानवच्छिन्नसत्ताकत्वम् । वस्त्वानन्त्यं नामापरिच्छिन्नसङ्ख्यागुणकर्मविग्रहवत्त्वम् । तत्र यदा परिमाणानन्त्यस्य वाचकः तदा |
| <p class="gr-vyakhya-para">४१सु०- दृश्यतेऽनन्त इत्येवे तीयत्तापरिच्छेदो न दृष्टान्ते दृश्यत इति एवशब्देन उक्तम् । तद्विशदयति
| |
|
| |
|
| नेति
| | द्विधाऽऽनन्त्येऽपि |
|
| |
|
| ।</p>
| | उत्कर्षापकर्षाभ्यामानन्त्येऽपि |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न महत्तत्त्वगुणत एतावानिति हीश्वरः । परिच्छिन्नः</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">महत्तत्त्वम्
| |
|
| |
|
| इति द्रव्यविशेषस्येयं(स्यैव) संज्ञा । तेन आन्महत इत्येष विधिर्न भवति । दृष्टानुगतिर्हि संज्ञाछन्दसोः इष्यते । यथाऽऽह बहुलं तणी ति ।
| | मानतां याति; |
|
| |
|
| गुण
| | न तूत्कर्षानन्त्यमात्रे, विशेषाभावादिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">५८सु०- नन्वनेकार्थत्वमन्यायः । कोऽत्र न्यायविरोधः । निरर्थकशब्दप्रयोगायोगात् तावदेकोऽर्थोऽङ्गीकार्यः, द्वितीयाङ्गीकारे तु न किञ्चिद्बीजमिति कल्पनागौरवम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">उच्यते । यत्र ह्येकस्मिन्नर्थे व्यवस्थिते सति वृथैवार्थान्तराङ्गीकारस्तत्रैवमेतत् । न चैवं प्रकृते । अनन्तशब्दो हि परिच्छेदाभावमाह । परिच्छे(दश्च)दो हि देशतः कालतो वस्तुतश्च भवन् युगपदेव प्राप्नोति । न च तत्र कस्यचित्प्राथम्यमस्ति, नाप्यन्यतमपरित्यागे कारणम् । एवं परिमाणानन्त्येऽप्युत्कर्षापकर्षपरिग्रहो द्रष्टव्य इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">५९सु०- नन्वेवं कालतो गुणतश्चानन्त्यवाचकस्यानन्तशब्दस्याल्पकालत्वमल्पगुणत्वं चार्थः स्यात्, अन्यथाऽल्पपरिमाणवत्त्वमपि न स्यात् अविशेषादिति चेत् । किमिदं कालतो गुणतश्चाल्पत्वमापाद्यम्; किमल्पा एव गुणाः सन्ति ब्रह्मणो न बहुतराः तथा अल्पकालीनैव सत्ता न प्रचुरकालीनेति, किंवा सर्वकालगतस्याल्पकालेऽप्यवस्थितिः स्यात् महागुणस्य चाल्पोऽपि गुणः स्यादिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">आद्यं दूषयति |
|
| |
|
| शब्दोऽत्र तन्त्रेण द्विः उपात्तः । तत्राद्यस्य परिमाणाख्यो गुणविशेषोऽर्थः । द्वितीयस्य गुणनम् ईश्वर इति परममहत्त्वाश्रयद्रव्योपलक्षणम् । परिमाणोत्कर्षतारतम्यस्येयत्तापरिच्छेदो हि तथा सति दृष्टः स्यात् । यदि महत्तत्त्वादिपरिमाणगणनया
| | नैवेति |
|
| |
|
| ईश्वरादिः एतावान्
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- नैव गुणाल्पत्वं कालाल्पत्वं च मानगम्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">गुणाल्पत्वं कालाल्पत्वं च मानगम् |
|
| |
|
| पञ्चगुणपरिमाणवान् षड्गुणपरिमाणवान् वा
| | अनन्तं ब्रह्मेति श्रुतिप्रतिपाद्यं नैव भवेदिति गूढाभिसन्धेः प्रतिज्ञा । हेतुमुत्तरत्र वक्ष्यति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">द्वितीयमाशङ्क्याङ्गीकरोति |
|
| |
|
| इति परिच्छिन्नः
| | सर्वेति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">सर्वकालगतस्याल्पकालेऽपि स्यादवस्थितिः । |
|
| |
|
| स्यात् ।
| | महागुणस्य चाल्पोऽपि गुणः स्यादिति चेद्भवेत् ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">इति चेत् |
|
| |
|
| न
| | आपाद्यते । तत् |
|
| |
|
| चैवम् । तथा सति परममहत्त्वानुपपत्तेरिति
| | भवेद् |
|
| |
|
| हि
| | एव इत्यर्थः । अत्र |
|
| |
|
| शब्दार्थः ।</p>
| | गुण |
| <p class="gr-vyakhya-para">अत्र
| |
|
| |
|
| महत्तत्त्व
| | ग्रहणं क्रियादेरप्युपलक्षणम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">गुणकालयोर्यथेष्टमुपादानं प्राथम्यनिरासार्थम् । तेनोक्तकल्पनागौरवपरिहारं सूचयति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">६०सु०- ननु यदि कालाल्पत्वं गुणाल्पत्वं चाङ्गीक्रियते, कथं तर्हि नैव गुणाल्पत्वमि ति निराकरणमित्यतोऽभिसन्धिमुद्घाटयति |
|
| |
|
| ग्रहणेनेदं सूचयति । यदुक्तं वैशषिकादिभिः पृथिव्यादीनि नवैव द्रव्याणि इति तदसत्, महदहङ्कारादीनामपि सत्त्वात् । न च तत्र प्रमाणाभावः, श्रुत्यादेः प्रमाणस्य विद्यमानत्वात् । न च त्र्यणुकादिकमेव तथोच्यते, अव्यक्तत्वादिश्रवणात् । न च बाधकं किञ्चित् विद्यते, येनोपचारकल्पनेति ।</p>
| | तावत्त्वमेवेति |
| <p class="gr-vyakhya-para">ईश्वरग्रहणेन जीवात्मनामपि यत्परैः परममहत्त्वमुक्तं तदसदिति सूचयति । उपपादयिष्यते खल्वणुत्वं जीवस्येति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">४२सु०- दृष्टान्ते विश्रमाभावोपपादनस्य प्रयोजनमाह
| |
| | |
| तथेति
| |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तथाणोश्च नैतावद्भागता क्वचित्</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तावत्त्वमेव नैव स्यात्</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">यतो दृष्टान्त एतावद्गुणमेव परिमाणमुत्कृष्यते नातोऽधिकमिति साध्यं नास्ति, अतः तथा तद्दृष्टान्तेन अणोः अणुत्वस्य परिमाणापकर्षस्य | | <p class="gr-vyakhya-para">अल्पत्वम् |
|
| |
|
| चैतावद्भागता
| | एव |
|
| |
|
| त्र्यणुकपरिमाणात् षष्ठभाग एव परिमाणमपकृष्यते नातोऽधिकमितीयत्ता
| | इत्यर्थः । इत्युक्तं प्रागि ति शेषः । कुतो न स्यादिति चेत्, आपादकाभावादित्याह |
|
| |
|
| क्वचित्
| | देशेऽपीति |
|
| |
|
| द्रव्ये
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- देशेऽप्येतन्न नो मतम्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">परिमाणे |
|
| |
|
| न
| | अपि |
|
| |
|
| सिद्ध्यति ।</p>
| | इत्यर्थः । |
| <p class="gr-vyakhya-para">न हि महाह्रदं सपक्षीकृत्य पर्वतेऽग्निमत्त्वं शक्यसाधनम् । तदसिद्धौ च न विवक्षितार्थलाभः । अस्मादेतावद्भागमेव परिमाणमपकृष्यते नातोऽधिकमित्यस्यार्थस्य हि सिद्धावपकर्षकाष्ठाश्रयभूतं कुतश्चिदप्यनुत्कृष्यमाणं द्रव्यं सिद्ध्यतीति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">४३सु०- यद्वाऽनेन वाक्येन प्रतिपक्षमाह । तथा हि । समर्थितं तावत्परिमाणोत्कर्षतारतम्यं न क्वचिद्विश्रान्तम्, अस्मादेतावद्गुणमेव परिमाणमुत्कृष्यत इतीयत्ताभावादिति । तथा तद्दृष्टान्तेनाणोश्चैतावद्भागता क्वचिन्नास्तीति साध्यत इति । अत्रायं प्रयोगः । परिमाणापकर्षतारतम्यं क्वचिन्न विश्रान्तम्, परिमाणतारतम्यत्वात्, परिमाणोत्कर्षतारतम्यवदिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">४४सु०- द्वितीयं शङ्कते
| |
|
| |
|
| विश्रान्त इति
| | एतत् |
|
| |
|
| ।</p> | | तावत्त्वमेव । |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- विश्रान्तो यद्यनन्तांशः कश्चिदस्तीति गम्यते</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">विश्रान्त इत्यस्य त्र्यणुकाद्यपेक्षया परिमाणतः
| |
|
| |
|
| अनन्तांशः
| | नः |
|
| |
|
| द्रव्यविशेषः
| | अस्माकम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । परिमाणविषयेऽस्मदीयं श्रुतिव्याख्यानमुपलभ्य हि गुणकालयोरप्येतदापाद्यते, आपादकान्तराभावात् । न च परिमाणेऽस्माभिरेवं व्याख्यायते अपकृष्टमेव परिमाणमनवधिकमस्ति नोत्कृष्टमि ति, द्विधानन्त्येऽपीत्युक्तत्वात्; अतो निर्मूलमेतदापादनमिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">६१सु०- नन्वेतदीश्वरादेरनवधिकोत्कृष्टापकृष्टपरिमाणसमर्थनमयुक्तम्, सूत्रकारेण क्वाप्यनुक्तत्वात्; महद्दीर्घवद्वे ति सूत्रस्य, विजातीययोरपि कार्यकारणभावोपपादनेन, व्यधिकरणयोरप्यपरिच्छिन्नपरिमाणोत्कर्षापकर्षयोरुपपादनेन वा, समर्थयितुं शक्यत्वादित्यत आह |
|
| |
|
| कश्चिदस्तीति
| | महत इति |
|
| |
|
| अर्थ इति द्वितीयपक्षो
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- महतोऽल्पत्वमपि हि व्योमवत्प्राह वेदवित्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">निरवधिकपरिमाणोत्कर्षवतो(ऽपि) ब्रह्मणोऽल्पपरिमाणवत्त्वं च व्योम दृष्टान्तीकृत्य व्योमवच्चे ति सूत्रखण्डेन |
|
| |
|
| गम्यत
| | प्राह |
|
| |
|
| अभ्युपगम्यते
| | सूत्रकारः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अतो ब्रह्मणो गगनस्य वाऽनवधिकपरिमाणोत्कर्षापकर्षसद्भावस्तत्सिद्धान्तो भवत्येवेति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">६२सु०- किञ्च योऽर्थो निरवकाशप्रमाणसिद्धो यद्विपर्यये चानिष्टं स सर्वोऽपि सिद्धान्त एव । तत्र कालाकाशयोरी(रपी)श्वरे चानवधिकपरिमाणोत्कर्षापकर्षसद्भावः साक्षिणा आगमेन च सिद्ध इत्युक्तम् । तद्विपर्यये बाधकमाह |
|
| |
|
| यदि
| | यदीति |
|
| |
|
| इत्यर्थः ।</p>
| | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">इदमु(एतदु)क्तं भवति । परिमाणापकर्षतारतम्यमियत्तानवच्छिन्नमेव, किन्त्वनन्तांशरूपमपि तत्क्वचिदाश्रितमिति ।</p> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- यद्यल्पदेशसंस्थानं न सर्वत्रापि नो भवेत्</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">४५सु०- निराकरोति | | <p class="gr-vyakhya-para">कालादेरि ति वर्तते । |
|
| |
|
| नेति
| | सर्वत्रापि संस्थानं |
|
| |
|
| ।</p> | | इति च ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-नावसाययितुं शक्यो विरोधादेव केवलम्</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">कालादीनां सर्वगतत्वं परेणाप्यङ्गीकृतम् । सर्वगतत्वं च सर्व(त्र)देशे संस्थानम् । तथा च यदि कालादेरल्पाल्पतरदेशेषु संस्थानं न स्यात्, तदा सर्वत्रावस्थानमपि नो भवेत् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">तर्हीति शेषः । कश्चिदिति वर्तते । एवं साधने कश्चिदपि द्रव्यविशेषो | | <p class="gr-vyakhya-para">कुत इत्यत आह |
|
| |
|
| नावसाययितुं शक्यः ।
| | स्थितस्य हीति |
|
| |
|
| अयमेव सर्वतोऽपकृष्टपरिमाणवान्नातोऽपकृष्टपरिमाणोऽस्तीति सर्वान्तिमतया न प्रतिपत्तुं कश्चिच्छक्यते । कुतः
| | ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">स्थितस्य ह्यल्पदेशेषु सर्वगत्वं भवेद् ध्रुवम् । |
| | |
| | एकत्राप्यनवस्थस्य कुत एवाखिलस्थता ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ध्रुवम् |
|
| |
|
| केवलं
| | इत्यवधारणे । |
|
| |
|
| साक्षात्
| | अल्पदेशेषु स्थितस्यैवेति |
|
| |
|
| विरोधात् ।
| | । यथा खल्वेकैकं वर्णमुच्चारयत एव सर्ववेदोच्चारणम्, न त्वेकमपि वर्णमनुच्चारयतः; तथा |
|
| |
|
| परिमाणापकर्षोऽनन्तश्च पर्यवसितश्चेति हि विप्रतिषिद्धमेतत् । भवितव्यं चावसानेन, अन्यथा सर्वस्याप्युत्कृष्टपरिमाणसम्भवेन परमाणोर्महत्त्वनिराकरणासम्भवात् ।
| | अल्पाल्पतरदेशेषु स्थितस्य |
|
| |
|
| एव | | एव |
|
| |
|
| शब्देन विरोधस्यापरिहार्यत्वं सूचयति ॥ तदनेनापसिद्धान्तोऽभिहितो भवति ।</p>
| | हि सर्वदेशगतत्वं भवेत् । |
| <p class="gr-vyakhya-para">४६सु०- यदि चानन्त्यमवधीर्य परिमाणापकर्षतारतम्यं क्वचिदाश्रितमित्येव प्रतिज्ञार्थः स्यात्, तथाऽपि न सिसा(षा)धयिषितमवसानं लभ्यत इत्यर्थान्तरता स्यात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यथा आकाशादेरुत्कृष्टपरिमाणं द्रव्यं नास्ति तथा परमाणोरपकृष्टपरिमाणं द्रव्यं नास्तीति तात्पर्यार्थ इति चेत् । सत्यम् । नायमितो लभ्यत इति उच्यते ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">परिमाणापकर्षतारतम्यं क्वचिन्निरतिशयं परिमाणतारतम्यत्वात् परिमाणोत्कर्षतारतम्यवदिति विवक्षितमिति चेत् । कोऽयमतिशयो नाम । किमाधिक्यमुत न्यूनता अथ साधारणं किञ्चित् । आद्ये बाधः । द्वितीये दृष्टान्तस्य साध्यविकलता । न तृतीयः, तदभावात्, शब्दसाम्यमात्रेणानुमानाप्रवृत्तेः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यथाऽऽकाशादिपरिमाणमुभयावधिमन्न भवति, तथा त्र्यणुकावयवावयवपरिमाणमपि साध्यमिति चेन्न, हेत्वभावात् । परिमाणत्वस्य घटादिपरिमाणे व्यभिचारात् । नित्यपरिमाणत्वस्याश्रयानित्यताया वक्ष्यमाणत्वेनासिद्धेः । परिमाणकाष्ठात्वस्य च साध्यत्वात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">एवं तात्पर्यान्तराण्यपि निराकार्याणीति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">४७सु०- परिमाणोत्कर्षतारतम्यस्यानन्तत्वं दृश्यत इत्युक्तम् । तत्केन प्रमाणेन इत्याशङ्क्य कालाकाशेश्वरादीनि हि द्रव्याणि परममहत्त्ववन्तीष्यन्ते । तत्र कालाकाशयोस्तावत्परिमाणोत्कर्षस्यानन्त्यं साक्षिसिद्धमि त्याह
| |
|
| |
|
| केवलमिति ।</p>
| | एकैकत्रापि |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- केवलं साक्षिमानेन कालो देशोऽपि नान्तवान्</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">केवल
| |
|
| |
|
| शब्देन प्रमाणान्तराभावं प्रतिजानीते ।
| | देशे |
|
| |
|
| देश
| | अनवस्थितस्याखिलदेशस्थता कुत एव भवेत् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अनेन यो यत्समुदायं व्याप्नोति स तदेकदेशानपि व्याप्नोति(त्येव) , यश्चैकदेशान्न व्याप्नोति नासौ तत्समुदायमि त्यन्वयव्यतिरेकौ दर्शितौ ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">६३सु०- न केवलमल्पाल्पतरदेशस्थत्वाभावे सर्वगत्वाभावप्रसङ्गः किन्तु शशविषाणादिवत्सत्ताऽपि न स्यादित्याह |
|
| |
|
| इत्याकाश उच्यते ।
| | शून्यत्वमेवेति |
|
| |
|
| नान्तवान्
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- शून्यत्वमेव तस्य स्याद्यस्यैकत्रापि न स्थितिः</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एवञ्च कालादीनामल्पाल्पतरदेशावस्थानेऽल्पाल्पतरपरिमाणवत्त्वमप्यवर्जनीयमित्यनवधिकपरिमाणापकर्षसिद्धिः । अनवधिकोत्कर्षस्तु परेणाप्यङ्गीकृत एवेति न तद्विपर्यये बाधकमुक्तम् । सर्वत्रापि नो भवेदि त्येव वा द्रष्टव्यम् । न हि परममहत्त्वाभावे सर्वगतत्वं सम्भवति, तथा चाह विभुत्वान्महानाकाश इत्यादि ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अल्पाल्पतरदेशपर्यवसितस्याल्पाल्पतरपरिमाणत्वम्, न चैवमाकाशादीति चेत् । तत्किमाकाशादि समुदितरूपं येन पर्यवसानापर्यवसानविषयत्वमश्नुवीत, किन्त्वेकमेव; तच्च यद्यल्पाल्पतरदेशेषु तिष्ठेत् तदा तत्तत्परिमाणं भवत्येव (भवेदेव) । यदि तव तत्र स्थितस्य तत्तत्परिमाणत्वं तदा घटादावपि तत्प्रसङ्ग इति चेन्न, तस्य सांशत्वेनान्यथासिद्धत्वात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">६४सु०- ननु च सर्वमूर्त(द्रव्य)संयोगित्वमेव सर्वगतत्वं, न सर्वत्र संस्थानम्; आकाशादेरनाश्रितत्वात् । संयोगश्च तत्तत्परिमाणाभावे(ऽपि) भवेदेव, न हि घटो गगनेन संयुज्यमानो भवति परममहान्नापि परमाणुना संयुज्यमानः परमाणुः । तत्कस्य हेतोः । संयोगस्य प्रदेशवृत्तित्वादिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">मैवम् । सर्वपरिमाणानामप्याकाशे सत्त्वात् परमाणुना च घटांशस्यैव संयोगात् । तथा हि । विशेषशक्त्या, निर्भेदमप्याकाशमनन्तांशोपेतम् । तत्र अनवधिकौ परिमाणोत्कर्षापकर्षौ व्यवस्थया वर्तेते । ततश्च घटो वितस्तिपरिमाणेनैवाकाशेन संयुज्यते, स्वयं च तत्परिमाण इति को दोषः । घटांश एव परमाणुसंयोगो वर्तते न घट, इति कथं घटस्य परमाणुता । तर्ह्याकाशप्रदेशा एवाल्पाल्पतरप्रदेशसंयोगिन इति त एव तत्तत्परिमाणाः स्युर्नाकाशमिति चेन्न; तेषामप्याकाशात्मकत्वात्; अन्यथा संयोगस्य प्रदेशवृत्तित्वं न स्याद्व्याघातादिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">६५सु०- कालादौ परिमाणोत्कर्षापकर्षयोरानन्त्यमुपपाद्योपसंहरति |
|
| |
|
| इत्यनवधिकपरिमाणोत्कर्षवान् । दृश्यत इति वक्ष्यमाणमत्रापि सम्बध्यते । कालाकाशौ हि केवलं साक्षि(वेद्या)सिद्धावित्युपपादितं प्रथमाध्याये, अतस्तत्परिमाणोत्कर्षस्यानवधिकत्वमपि तेनैव गम्यत इति ।</p>
| | अत इति |
| <p class="gr-vyakhya-para">४८सु०- परिमाणापकर्षतारतम्यस्याप्यानन्त्यं दृश्यत इत्युक्तम्, तत्केन प्रमाणेन इत्याशङ्क्य कालाकाशयोस्तावत्साक्षिणैवे त्याह
| |
|
| |
|
| अपर्यवसितिश्चेति
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अतो नाणुत्वविश्रान्तिर्न महत्त्वस्य च क्वचित्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">क्वचित् |
|
| |
|
| ।</p> | | कालादौ त्रये ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अपर्यवसितिश्चाणोर्दृश्यते साक्षिणा द्वयोः</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">६६सु०- यद्वाऽनुमानदूषणोपसंहारोऽयम् । ततश्च कालातीतत्वदृष्टान्तदोषावपरिहार्याविति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">द्वयोः | | <p class="gr-vyakhya-para">६७सु०- कालाकाशेश्वरेषु परिमाणोत्कर्षापकर्षयोरानन्त्यमस्तीत्युक्तम् । न केवलं तेष्वेव । किन्तु प्रकृत्यादौ सर्वगते परममहति द्रव्यान्तरेऽपीत्याह |
|
| |
|
| काले गगने च ।
| | उभयेति |
|
| |
|
| अणोश्च
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-उभयानन्त्ययुक् तस्माद्यदि मुख्यं महद्भवेत्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तस्मादिति |
|
| |
|
| परिमाणापकर्षतारतम्यस्य चेत्यर्थः ।
| | । कालादिषूक्तन्यायात् ॥ |
|
| |
|
| अपर्यवसितिः
| | मुख्यं महत् |
|
| |
|
| आनन्त्यम् ।</p>
| | परममहत् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">नन्वेतदनुपयुक्तम्, परमाणुपरिमाणतोऽपकृष्टपरिमाणसद्भावे प्रमाणोपन्यासस्य कार्यत्वे कालाकाशयोः परिमाणोत्कर्षानन्त्ये प्रमाणोपन्यासस्य प्रयोजनाभावादिति ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">६८सु०- यदि कालादेरप्यानन्त्यं स्यात् । कथं तर्हि सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेत्यानन्त्यं ब्रह्मणो लक्षणत्वेनोच्यते, न ह्यतिव्याप्तं लक्षणं भवतीत्यत आह |
| <p class="gr-vyakhya-para">मैवम् । न हि परेण साक्षादेवमुक्तम्, किन्तु परिमाणोत्कर्षपरम्परावत् तदपकर्षपरम्पराऽपि पर्यवसानवतीति । तथा च कालाकाशयोः परिमाणोत्कर्षापकर्षपरम्परायाः पर्यवसानाभावे साक्षिप्रमाणोपन्यासः कथमसङ्गतः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">नन्वस्तु कालाकाशयोः परिमाणप्रकर्षोऽनवधिकः, तदपकर्षानन्त्यं तु कथम्, व्याहतत्वात् । मैवम्, साक्षिसिद्धत्वात्, प्रमितेऽर्थे विरोधानवकाशात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">४९सु०- कालादावनवधिकः परिमाणापकर्षः साक्षिसिद्ध इत्येव नेष्यत इति चेत् । किं साक्षिणा नावगम्यते, उतावगतोऽपि न सत्यः, अथवा साक्षी नाम प्रमाणं नास्ति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">आद्यं शङ्कते
| |
|
| |
|
| यदीति
| | तच्चेति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- यदि नो साक्षिगम्यं तत्</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तच्च ब्रह्म परं साक्षात्</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">तत् | | <p class="gr-vyakhya-para">परम् |
|
| |
|
| इति कालादेः परिमाणापकर्षस्यानन्त्यं सामान्येन परामृशति ।</p> | | इति केवलार्थे ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">दूषयति | | <p class="gr-vyakhya-para">यद्यपि कालादिकमप्यनन्तं, तथाऽपि ब्रह्मैव तदनन्तमित्युच्यते । कुतः । |
|
| |
|
| महत्त्वमिति ।</p>
| | साक्षात् |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- महत्त्वं केन गम्यते</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">कालाकाशयोरि ति वर्तते ।
| |
|
| |
|
| महत्त्वम्
| | परानपेक्षयाऽनन्तत्वात् । अपराधीनत्वापेक्षयेति यावत् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">पक्षान्तरमाह |
| | |
| | सर्वेति ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- सर्वानन्त्ययुतं</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">नास्यां श्रुतावानन्त्यमात्रं लक्षणत्वेनोच्यते, किन्तु देशतः कालतो गुणादितश्च । तादृशं च ब्रह्मैवेति न दोषः । यथोक्तम्</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">देशतः कालतश्चैव गुणतश्च त्रिधा ततिः । सा समस्ता हरेरेव न ह्यन्ये पूर्णसद्गुणाः इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">पक्षान्तरमन्वाचिनोति |
| | |
| | सदेति |
|
| |
|
| अनवधिकः परिमाणोत्कर्षः । तर्ही ति</p>
| | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">शेषः ।</p> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- सदा</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">अयमभिसन्धिः । कालादौ परिमाणोत्कर्षस्यानन्त्यमुपेत्य हि परेण तदपकर्षानन्त्यं नेष्यते । तत्र वक्तव्यम् । प्रकर्षानन्त्यं केन प्रमाणेनावगम्यत इति । साक्षिणेति चेत्, अपकर्षानन्त्यमपि तद्बलेन कुतो नाङ्गीकार्यम् । तत्तेन नावगम्यत इत्युक्तमिति चेत्, इदमपि (तदपि) तेन नावगम्यत इति वदन्तं प्रति किमुत्तरम् । अनुभवापलापो न युक्त इति</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">पूर्वेणैव सम्बन्धः । तथा च कालक्षणेषु देशतोऽनन्तेष्वपि नातिव्याप्तिरिति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">चेत्, समं प्रकृतेऽपि । यथा हि कालादेरुत्कर्षानवधिकत्वमनुभवे चकास्ति तथा अपकर्षानन्त्यमपीति किमेकत्र पक्षपातेन । अन्यथैकापलापे द्वितीयस्याप्यपलापो दुरुत्तरः स्यादिति ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">६९सु०- परमाणावपि परिमाणापकर्षतारतम्यविश्रान्तिर्नास्तीत्युक्तम् । तदसत्; परिमाणस्य द्रव्याश्रयत्वात्; परमाणुतोऽप्यपकृष्टपरिमाणाश्रयस्य द्रव्यस्याभावात् । मैवम्, परमाणुभागानां सत्त्वात् । न च तेषु विश्रान्तिः, तेषामपि (भागसत्वात्) सभागत्वात् । अविश्रान्तभागपरम्परा कुतः सिद्धेत्यतः साक्षिणेति वक्तुं, साक्षी नाम प्रमाणमेव नास्ती ति वदतो बाधकं तावदाह |
| <p class="gr-vyakhya-para">५०सु०- स्यादेतत् । न कालादेः परिमाणोत्कर्षानन्त्यं साक्षिसिद्धमिति ब्रूमः, किन्तु अनुमानगम्यम्, तथा च न प्रतिबन्दीग्रह इत्यत आह | |
|
| |
|
| विश्रान्तिरिति ।</p>
| | यदीति |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- विश्रान्तिस्तारतम्येन दृश्यते ह्यनुमानतः</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">परिमाणोत्कर्षपरम्पराया इति शेषः ।
| |
|
| |
|
| अनुमानत इति
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- यदि साक्षी स्वयम्भातो न मानं केन गम्यते । अक्षजादेश्च मानत्वम्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">साक्षी |
|
| |
|
| तृतीयार्थे तसिः । नानुमानेन कालादावनवधिकपरिमाणोत्कर्षसिद्धिः ।
| | नाम |
|
| |
|
| हि
| | मानं यदि न |
|
| |
|
| यस्मात्
| | इष्यते, तदा |
|
| |
|
| तारतम्येन
| | अक्षजादेः |
|
| |
|
| अनुमानेन तत्
| | ज्ञानस्य |
|
| |
|
| विश्रान्तिः दृश्यते ।
| | मानत्वम्, |
|
| |
|
| परिमाणोत्कर्षतारतम्यं इयत्तावत्परिमाणतारतम्यत्वात् तदपकर्षतारतम्यवदि ति प्रत्यनुमानप्रतिरुद्धत्वादिति यावत् । न च दृष्टान्तोऽस्माकं साध्यविकल इति वाच्यम्, अपकर्षतारतम्यस्य अन्तवत्त्वमुपेत्योत्कर्षतारतम्यस्यानन्त्यमनुमिमानस्य परस्यैवं प्रतिपक्षोत्प्रेक्षा स्यादि त्युच्यमानत्वात् । तथा च साक्षिविरुद्धं प्रत्यनुमानमिति वक्तव्यम् । कथं तर्हि स एव कालादावनवधिकापकृष्टपरिमाणं न साधयेदिति ।</p>
| | च |
| <p class="gr-vyakhya-para">५१सु०- अस्तु तर्ह्यागमात्कालादावनवधिकोत्कृष्टपरिमाणसिद्धिरित्याशङ्क्याह
| |
|
| |
|
| यदीति
| | शब्दाद्बहिः कालाकाशादिकमन्तःसुखादिकं च, |
|
| |
|
| ।</p>
| | केन |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- यद्यागमादनन्तं तन्महत्त्वमवगम्यते । अनन्तमेव चाणुत्वं कुतो नैवावसीयते ॥</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">आगमात्
| |
|
| |
|
| स एषोऽनन्त इत्यादेः ।
| | प्रमाणेन |
|
| |
|
| तन्महत्त्वं
| | गम्यते । |
|
| |
|
| कालादिपरिमाणोत्कर्षः ।
| | न केनापि, ताहकस्य प्रमाणान्तरस्य अभावात् । न च तन्मा भूदिति वाच्यम्, तद्व्यवहारविलयप्रसङ्गादिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">नन्वस्तु साक्षिणमनङ्गीकुर्वाणस्येदं बाधकम्, साधकं (तु) किमि त्यत आह |
|
| |
|
| अणुत्वं
| | स्वयम्भात इति |
|
| |
|
| परिमाणापकर्षः ।</p>
| | । यस्तु स्वयं प्रकाशमानेऽपि साक्षिणि विप्रतिपद्यते सः अक्षजादेर्मानत्वं सप्रमाणकं वस्तुत्वाद्घटवदि ति प्रसङ्गसूचितेनानुमानेन बोधनीयः । प्रसक्तप्रतिषेधश्च वक्ष्यमाणन्यायेन भविष्यति । धर्मिग्राहकप्रमाणेनैव सिद्धेर्न तत्प्रामाण्ये पृथक् प्रमाणं वक्तव्यम्, अत एव |
| <p class="gr-vyakhya-para">एतदु(इदमु)क्तं भवति । नागमः कालाद्यनन्ततां स्वयं प्रतिपादयति, तत्प्रवृत्तेः प्रागेव साक्षिणा तत्प्रतिभासात्, किन्त्वनुवाद एवायम् । प्रतिपादकत्वे वा नास्मत्प्रयोजनपरिक्षयः, यस्मादागमात्कालाद्युत्कर्षोऽनवधिकः प्रतीयते तस्मादेवापकर्षानन्त्यप्रतीतेः ।
| |
|
| |
|
| अनन्त
| | मानम् |
|
| |
|
| शब्दो ह्यनवच्छेदमात्रमाचष्टे । स च यथा परिमाणोत्कर्षविषयो व्याख्यायते तथा तदपकर्षविषयोऽपि शक्यते व्याख्यातुमिति ।</p>
| | इत्युक्तम् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">५२सु०- परिमाणोत्कर्षवत् तदपकर्षस्यापि कालादावानन्त्यं साक्षिणाऽऽगमेन वा प्रतीयत एव, तथाऽपि न तत्सत्यम्, न हि प्रतीतत्व(ति)मात्रेण सत्यतानिश्चयोऽतिप्रसङ्गादि ति द्वितीयं निराकरोति | | <p class="gr-vyakhya-para">७०सु०- न साक्षिणोऽनभ्युपगमेऽप्यक्षजादिज्ञानप्रामाण्यमप्रामाणिकं प्रसज्यते, प्रवृत्तिसामर्थ्येन तज्जातीयत्वेन वाऽनुमानेन तत्सिद्धेरि त्यत आह |
|
| |
|
| महत्त्वेति
| | अनवस्थेति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-महत्त्वाणुत्वयोर्नैव विश्रान्तिरुपलभ्यते</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अनवस्थाऽन्यथा भवेत्</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">कालादौ परिमाणोत्कर्षापकर्षयोः | | <p class="gr-vyakhya-para">अन्यथा |
|
| |
|
| विश्रान्तिः
| | साक्षीतरप्रमाणवेद्यत्वाङ्गीकारे ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तर्हि साक्षिप्रामाण्यमप्यन्येन ग्राह्यमित्यनवस्थैवेति चेन्न, तस्य स्वप्रकाशत्वादिति । तदिदमुक्तं स्वयम्भात इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">७१सु०- किमतो यद्येवं साक्षी नाम प्रमाणमस्तीत्यत आह |
|
| |
|
| इयत्तावच्छेदो बलवत्प्रमाणेन
| | अत इति |
|
| |
|
| नैवोपलभ्यते ।
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अतः सर्वपदार्थानां भागाः सन्त्येव सर्वदा ।</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">सर्वदिक्ष्वपि सम्बन्धात्</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">साक्षित इत्यर्थः । |
|
| |
|
| अत्र
| | सर्वपदार्थानां |
|
| |
|
| महत्त्व
| | परमाणोस्तद्भागानां चेत्यर्थः । |
|
| |
|
| ग्रहणं दृष्टान्तार्थम् ।</p>
| | सन्त्येव |
| <p class="gr-vyakhya-para">इदमुक्तं भवति । यथा कालादौ परिमाणोत्कर्षस्यानन्त्यं साक्ष्याद्यवगतं विपरीतग्राहकप्रमाणाभावात् सत्यमेव तथा तदपकर्षस्यापि । विना बाधकेन साक्ष्यादिसिद्धं परिमाणापकषांनन्त्यं कालादावसत्यं चेत् तदुत्कर्षानन्त्यमप्य(कालादाव)सत्यं स्यात्, अविशेषात् । ततश्चापरिच्छिन्नपरिमाणताऽङ्गीकारो (भज्येत) नङ्क्ष्येत । अतिप्रसङ्गस्तु बाधकाभावेनापास्त इति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">५३सु०- नन्वस्त्येव परिमाणापकर्षस्यानन्त्याभ्युपगमे बाधकम् । तथा हि ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अपकर्षो नामाल्पता, आनन्त्यं चानल्पता । न च विरुद्धयोर्विशेषणविशेष्यभावः सम्भवति, न हि भवति पीतोऽपीत इति । अतो बाधकसद्भावात्प्रतीतमप्यपकर्षानन्त्यं त्यज्यत इत्यत आह
| |
|
| |
|
| अन्यदेवेति
| | इति सिद्धमि ति शेषः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">७२सु०- यद्वा सर्वपदार्थानामि त्यनेनानुमानमपि सूचयति परमाणुः सभागः पदार्थत्वाद्घटवत् इति । न चाश्रयासिद्धिर्धर्मिग्राहकविरोधो वा, साक्षिणा परमाणुसिद्धेरुक्तत्वात् । तेन च सभागतयैव सिद्धेः ॥ न चैवमनुमानवैयर्थ्यम्, प्रमाणसम्प्लवाङ्गीकारात्, सभागत्वमात्रे विप्रतिपन्नं प्रति सार्थक्याच्च ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">७३सु०- अनुमानान्तरमाह |
|
| |
|
| ।</p>
| | सर्वदेति |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अन्यदेव ह्यनन्तत्वं महत्त्वाणुत्वयोः समम्</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">न
| |
|
| |
|
| अनन्तत्वं
| | । युगपदित्यर्थः । |
|
| |
|
| नाम अनल्पत्वम् । किन्तु
| | सर्वदिक्षु |
|
| |
|
| अन्यदेव
| | स्थितैर्द्रव्यैः |
|
| |
|
| परिच्छेदाभावरूपम् । तस्मात् परिमाणोत्कर्षापकर्षयोः समानो धर्म इति युज्यते ।</p>
| | सम्बन्धात् |
| <p class="gr-vyakhya-para">अत्रापि महत्त्वग्रहणं दृष्टान्तत्वेन, यथा महत्त्वस्य विशेषणं तथा अणुत्व</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">स्यापीति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यद्यनन्तत्वं नामानल्पत्वं स्यात् तदोत्कर्षस्यापि विशेषणं न स्यात् । न हि तदेव तस्य विशेषणं भवति, पीतः पीत इत्यदर्शनात् । अतस्तत्रानन्त्यं नाम परिच्छेदाभाव इति स्वीकृत्य विशेषणविशेष्यभावः समर्थनीयः । तथा प्रकृतेऽपीति । यथा हि परिमाणोत्कर्षो गगनादावधिकस्तथा तदपकर्षोऽप्यनवधिक एवेति विशेषणविशेष्यभावाभ्युपगमे न कोऽपि दोष इति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">५४सु०- आनन्त्यं नामानल्पत्वादन्यदित्येतत्प्रत्याययितुं दृष्टान्तान्तरमाह
| |
|
| |
|
| बहुत्वेति
| | संयोगात् |
|
| |
|
| ।</p>
| | अपि भागाः सन्ति |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- बहुत्वाल्पत्वयोर्यद्वत्सङ्ख्यायामुपलभ्यते । आनन्त्यम्</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यद्वत्
| |
|
| |
|
| यथा
| | इत्यवगम्यते ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">७४सु०- यद्यपि सभागत्वमात्रसाधने संयोगित्वमात्रं प्रयोजकम्, गगनादीनामपि भागाङ्गीकारेण व्यभिचाराभावात्; तथाऽपि बहुभागसाधनाय विशेषणोपादानम् । तथा हि, परमाणुर्दशभागवान्युगपद्दशमूर्तसंयोगित्वात् (प)घटवदि ति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">७५सु०- ननु द्रव्यत्वेनैवालं किं संयोगित्वेन । (हेतूच्छित्तिरूप) विपक्षे बाधकसूचनार्थमिति ब्रूमः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">७६सु०- तथा हि । अस्ति तावत्परमाणोः परमाण्वन्तरसंयोगः, अन्यथा द्व्यणुकाद्यारम्भानुपपत्तेः । न चैकेनैवेति नियमः; कारणाकारणसंयोगजसंयोगप्रक्रियायामेकैकस्य परमाणोः सजातीयविजातीयपरमाणुद्वयेन युगपत्संयोगस्योररीकृतत्वात्, पाषाणादिमध्यवर्तिनः परमाणोः परितोऽवस्थितैः परमाणुभिः संयोगाभावाद्यनुपपत्तेश्च । न च मूर्तानां युगपदे(दने?)कदेशावस्थानं सम्भवति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">७७सु०- प्रदेशवर्तिनश्च संयोगाः, साक्षिसिद्धत्वात्, घटादौ तद्दर्शनेन च परमाणौ(णावप्य) तदनुमानाच्च; तथा च, यदि परमाणुरनेकांशो न स्यात्, तदा युगपदनेकैर्न संयुज्येते ति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">७८सु०- ननु संयोगस्य प्रदेशवृत्तित्वं नाम स्वात्यन्ताभावसमानदेशत्वमेव, न तु घटसंयोगो घटावयवे वर्तत इति; तत्कथं भागाभावे संयोगानुपपत्तिरिति । मैवम्, प्रत्यक्षादिसिद्धस्य अवयववृत्तित्वस्य परित्यागेनाप्रामाणिकव्याहताङ्गीकारस्यानुचितत्वात् । वक्ष्यते चैतत् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">७९सु०- ननु परमाणुः सावयव इति स्वव्याघातस्य मुख्यमुदाहरणम् । यो हि सर्वतोऽपकृष्टो, यतः १परमाणुर्नास्ति, तं परमाणुमाचक्षते । तस्य सावयवत्वेऽवयविनोऽवयवानामपकृष्टपरिमाणत्वावश्यम्भावात् कथं न व्याहतिरित्यत आह |
|
| |
|
| सङ्ख्यायां बहुत्वाल्पत्वयोः
| | अविभाग इति |
|
| |
|
| विशेषणतया
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अविभागः पराणुता</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">स्यादयं विरोधो यदीदं परमाणुपदप्रवृत्तिनिमित्तं स्यात् । न चैवम्, सावयवतया साक्षिसिद्धे तदसम्भवात् । किन्तु |
|
| |
|
| आनन्त्यमुपलभ्यते,
| | अविभागः, पराणुता |
|
| |
|
| बहुत्वमनन्तमल्पत्वं चानन्तमिति, तथा प्रकृतेऽपीति ।</p>
| | परमाणुशब्दप्रवृत्तिनिमित्तम् । तथा च कुतो व्याघात इति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">यद्यनन्तत्वं नामानल्पत्वं स्यात् तदा; न बहुत्वस्य विशेषणं स्यात्, तस्यैव तद्विशेषणत्वायोगात्; नाप्यल्पत्वस्य, विरोधात्; अतः, अवच्छेदाभाव एव अनन्तत्वमित्यङ्गीकृत्य बहुत्वमल्पत्वं (चानन्त)चापर्यवसितमिति विशेषणविशेष्यभावो बोद्धव्यः । तथा परिमाणोत्कर्षापकर्षयोरपीति ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">८०सु०- नन्वविभाग इति कथमिदं विज्ञायते । सर्वथा विभागलक्षणगुणाभाव इति चेन्न, गुणादेरपि परमाणुत्वप्रसङ्गात् । द्रव्यत्वे सतीति विशेषणाददोष इति चेन्न, असम्भवात् । यत्किञ्चिाद्विभागाभावाभिप्राये मेरुमन्दरयोरप्यणुत्वप्रसङ्गात् । अवयवविभागाभावोऽभिमत इति चेन्न; गगनादेरपि परमाणुत्वापत्तेः, अवयवनाशादेव नष्टस्यावयविनोऽपि तदापत्तेः इति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">५५सु०- ननु च नास्त्येव सङ्ख्यायां बहुत्वाल्पत्वयोरानन्त्यम् । बहुत्वस्य परार्ध</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">मैवम् । यस्य विभिन्नावयवेषु सत्स्वपि तेषां विभागो न कदाऽपि भवितुमर्हति स परमाणुरिति व्याख्यानात् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">एव पर्यवसितत्वात् । अल्पत्वस्य चैकत्वावधित्वात् । यथोक्तम्, सा चैकत्वादिपरार्धपर्यन्ता इति । अतः कथमयं दृष्टान्त इत्यत आह | | <p class="gr-vyakhya-para">८१सु०- एतेनावयवपरम्परावि(श्रान्त्यभा)श्रमाभावेऽनवस्थेत्यपि परास्तम्, मूलक्षयाभावस्य सूचितत्वात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">८२सु०- यद्वा विभिद्यते विभज्यते इति विभागः, तदभावः परमाणुतेति । यतः स्वावयवं विना स्वतन्त्रमनवयवरूपमपकृष्टपरिमाणं (वस्तु) नास्ति स परमाणुरिति यावत् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">८३सु०- नन्वेवमवयवपरम्पराविश्रान्त्यभावेऽनन्तावयवारब्धत्वाविशेषात् सर्षपमहीधरयोः परिमाणाविशेषः स्यात् । न च कारणसङ्ख्याऽविशेषेऽपि तत्परिमाणप्रचयविशेषात् सर्षपमहीधरयोः परिमाणविशेष इति वाच्यम्, अवयवानन्त्यसाम्ये तयोरप्यनुपपत्तेरिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">८४सु०- उच्यते । किमयं प्रसङ्गः, उतानुमानम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">आद्ये ह्ययमर्थः । यदि सर्षपमहीधरावविश्रान्तावयवपरम्परौ स्यातां तदा अनन्तावयवारब्धौ प्रसज्येयाताम्, तथा च समपरिमाणौ भवेतामिति । तत्रोभयत्रापि व्याप्त्यभावः । यदविश्रान्तावयवपरम्परं तदनन्तावयवारब्धम्, यच्चैवं तत्तुल्यपरिमाणमिति । किन्नाम भवतोपलब्धम् ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">किञ्चावयवपरम्पराविश्रान्त्यभावे ते सर्वेऽपि सम्भूयानन्ताः स्युः । सर्षपमहीधरारम्भकाणामानन्त्यं तु कुतः ॥ अत एव द्वितीयप्रसङ्गस्यापादकासिद्धिः ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एतेनावयवपरम्पराविश्रान्त्यभावे समसङ्ख्यावयवारब्धत्वं, ततश्चावयवपरिमाणादिविशेषाभावे परिमाणाविशेषः स्यादितीत्यपि परास्तम्; व्याप्त्यसिद्धेः, समसङ्ख्यावयवारब्धत्वासिद्धेश्च ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">द्वितीये त्विदमुक्तं स्यात्, सर्षपमहीधरौ नानन्तावयवारब्धौ विसदृशपरिमाणत्वात्, विमतौ नाविश्रान्तावयवपरम्परौ अनन्तावयवानारब्धत्वादि ति । आद्ये सिद्धसाधनम् । न हि सर्षपादेरवयवपरम्पराविश्रान्त्यभाववादिनाऽनन्तावयवारब्धत्वमङ्गीकृतम्, किन्तु सम्भूतानामनन्तत्वम् । तदभावसाधने मां प्रति दृष्टान्ताभावः, गुणादौ साधनाभावात् ॥ द्वितीयस्य त्वप्रयोजकतेति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">८५सु०- स्यादेतत् । सर्षपावयवपरम्पराया निरवधिकत्वे मूर्तानां समानदेशत्वानुपपत्तौ सर्षपावयवैर्जगति व्याप्ते विश्वव्यापी सर्षपः स्यादिति महीधरस्यानवकाश एवे त्यापादनार्थ इति चेन्न, पार्थिवपरमाणूनामनन्तत्वेऽपि मूर्तान्तरावकाशदर्शनात्, सर्षपो यावन्तं देशमवष्टभ्य वर्तमानो दृश्यते तावत्येवानवधिकाया अपि तदवयवपरम्पराया अवस्थानाच्च । अत एव हि आकाशादीनामप्यनवधिकामंशपरम्परामुपेत्य तत्र परिमाणापकर्षानन्त्यमुपपादितम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">८६सु०- ननु मा भूत् साक्षात्सर्षपमहीधरारम्भकाणां समसङ्ख्यत्वम्, तथाऽप्यवयवपरम्पराया विश्रान्त्यभावे सम्भूतावयवानां समसङ्ख्यत्वात् परिमाणभेदो न स्यादि(त्युच्यत इति)ति चेन्न, आनन्त्येऽपि तारतम्यसम्भवात् । अनन्ता हि पार्थिवपरमाणवोऽनन्ताश्चान्त्यविशेषाः, न च ते समसङ्ख्याः; तथा सत्याप्यपरमाणुषु तदभावापातात् ॥ तथा सर्वकल्पेषु संसारिणोऽनन्ताः । तथाऽप्यपवर्गवशात् तारतम्यमुपेयमेव ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एवमनेकमुदाहरणमिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">८७सु०- यदेतत्सूत्रकृता परिमाणासमवायिकारणविषये दूषणमुक्तम्, तदुपलक्षणमात्रम् । अन्यत्राप्यसमवायिकारणे स्वयं दूषणान्यूहनीयानीत्याशयवान् द्रव्यासमवायिकारणसंयोगविषये अन्यथाप्रतिपत्तिं निराकरोति |
|
| |
|
| एकेति ।</p>
| | तत्संयोगादिति |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- एकभागानां तावत्वं ह्यवगम्यते</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">सङ्ख्यामधिकृत्य हि गणितशास्त्रं प्रवृत्तम् । तत्र च कलासवर्णनप्रभागभागानुबन्धभागापवाहभागभागादिप्रकरणेषु
| |
|
| |
|
| एकभागानां तावत्त्वम्
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तत्संयोगादनियतात्पदार्थानां जनिर्भवेत्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अवयवसंयोगो द्रव्यासमवायिकारणमिति वदन्तोऽपि वैशेषिकादयः परमाणुकार्योत्पत्तौ द्वयोरेव सजातीययोरेव परमाण्वोरेव संयोग(स्यासमवायिका)स्य कारणत्वमित्याद्याचक्षते ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तदश्रद्धेयम् ॥ किन्नाम तेषां कारणानामनियतादुक्तनियमरहितात्संयोगात्पदार्थानां द्रव्याणां जनिर्भवेत्, किञ्चित्कार्यं द्वयोः परमाण्वोः संयोगादुपजायते तद् द्व्यणुकमुच्यते, कदाचित् त्रयाणां तत् त्र्यणुकम्, चतुर्भिः परमाणुभिरारब्धं च(तच्च)तुरणुकम्, एवमन्यदपि । तथा किञ्चित्सजातीययोः परमाण्वोः संयोगात्, किञ्चिद्विजातीययोः । एवं किञ्चित्परमाण्वोरेव संयोगात् किञ्चित्परमाणुद्व्यणुकयोरित्यादि । एवं द्व्यणुककार्योत्पत्तावप्यनियमो द्रष्टव्यः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">८८सु०- कुत इति चेत् उक्तनियमे प्रमाणाभावादित्याह |
|
| |
|
| अनवधिकत्वं गम्यते
| | द्वयोरेवेति |
|
| |
|
| हि
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- द्वयोरेव तु संयोग इति केनावसीयते</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तुशब्दो विशेषार्थः । तेन सजातीययोः परमाण्वोरिति नियमो लभ्यते । |
|
| |
|
| यस्मात्, तस्मात्
| | संयोगः |
|
| |
|
| अवगम्यते
| | आदिकार्यस्यासमवायिकारणमिति शेषः । |
|
| |
|
| अस्त्येकत्वादप्यपकृष्टानवधिका सङ्ख्येति । परार्धात्परतोऽपि सङ्ख्यासद्भावः स्फुट एवेति नोपपादितः । सम्भवति हि परेषामपीश्वरापेक्षाबुद्ध्या परमाण्वादौ परार्धात्परतोऽपि सङ्ख्योत्पत्तिः । ततःपरं संज्ञाकरणं तु गणकानां प्रयोजनाभावात् । एतामेव विप्रतिपत्तिमपनेतुं सङ्ख्यादृष्टान्तोपादानं कृतमिति ।</p>
| | केन |
| <p class="gr-vyakhya-para">५६सु०- एवं कालाकाशयोः परिमाणोत्कर्षापकर्षानन्त्यं साक्षिणा प्रसाध्येश्वरे तदागमेन साधयति | | |
| | प्रमाणेनेत्याक्षेपे । उपलक्षणमेतत् । त्रयाणामेव द्व्यणुकानामित्यपि द्रष्टव्यम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ननु सावयवस्यानेकसंयोगः सम्भवति, परमाणुस्तु निरवयवः, इति द्वयोरेवेति नियमसिद्धिरित्युक्तोत्तरम् । निरवयवत्वे द्वयोरपि संयोगो न सम्भवति, संयोगस्यांशवृत्तित्वात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">८९सु०- ननु सजातीयसंयोग एवारम्भक इति नियमो न निष्प्रमाणकः, परमाणुकार्ये गन्धाद्युत्पत्तेरेव तत्र प्रमाणत्वात् । तथा हि । पार्थिवाप्यपरमाणुभ्यां यद्येकं कार्यमुत्पद्यते तदा तदगन्धमस्नेहमापद्येत, पार्थिवतैजसाभ्यामुत्पन्नमगन्धरूपं उत्पद्येत, एकस्य गन्धादेरनारम्भकत्वात्; अतो गन्धाद्युत्पत्त्यैव सजातीयसंयोगस्यारम्भकत्वसिद्धिरि त्यत आह |
|
| |
|
| अणीयांश्चेति
| | कारणस्येति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अणीयांश्च महीयांश्च भगवानागमोदितः</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- कारणस्य गुणास्तेन भवेयुः कार्यगा अपि</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">अणोरणीयान्महतो महीयानात्मे ति | | <p class="gr-vyakhya-para">तेनेति |
| | |
| | । द्वयोरेवेति नियमाभावेनेत्यर्थः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">स्यादेतद्विजातीयारम्भकत्वे बाधकम्, यदि द्वयोरेव परमाण्वोः संयोगः कार्यारम्भक इति नियमः प्रमाणवान् स्यात् । न चैवम् । तथा च बहूनां परमाणूनां विजातीयानां संयोगात् कार्यारम्भे |
| | |
| | कारण |
| | |
| | गता गन्धादयो |
|
| |
|
| आगमेन भगवान्
| | गुणाः |
|
| |
|
| ईश्वरोऽणोरपि
| | (सद्वितीयाः) सजातीयाः सन्तः |
|
| |
|
| अणीयान्
| | (कार्यगाः) |
|
| |
|
| महतोऽपि
| | कार्यगतगन्धाद्यारम्भका |
|
| |
|
| महीयानुदितः ।
| | अपि भवेयुः, |
|
| |
|
| न च तत्राणुमहच्छब्दाभ्यां किञ्चिद्व्यवस्थितमुच्यते, विशेषणाभावात् । ततो यद्यदपकृष्टपरिमाणं ततस्ततोऽप्यपकृष्टपरिमाणो यद्यच्चोत्कृष्टपरिमाणं ततस्ततोऽप्युत्कृष्टपरिमाण इत्युक्तं स्यात् । तथा चेश्वरगतयोः परिमाणोत्कर्षापकर्षयोरनवधिकत्वमेव लभ्यते ।</p>
| | को दोषः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">नन्वणीयान्महीयानित्युक्त एव भगवति परिमाणोत्कर्षापकर्षयोः पर्यवसानात् कथं तयोः अनवधिकत्वमित्यत आह | | <p class="gr-vyakhya-para">९०सु०- नन्वनियमवादिना द्वयसंयोगस्यारम्भकत्वं तावदिष्यते । तत्र विजातीययोरारम्भकत्वे कार्ये गन्धाद्यनुत्पत्तिः प्रसज्यत इति चेन्न, एकैकस्यापि गन्धादेरारम्भकत्वे बाधकाभावात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अपेक्षणीयान्तराभावात् सन्ततोत्पत्तिप्रसङ्गो बाधक इति चेन्न; कार्यद्रव्योत्पत्तेरपेक्षणीयत्वात्, समवायिकारणाभावे कार्यानुत्पादात्, अन्यथाऽनेकगन्धाद्यभ्युपगमेऽपि समानो दोषः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तदिदमुक्तं |
|
| |
|
| अणीयानिति ।
| | कार्यगा इति |
|
| |
|
| अणीयान्महीयानित्युक्तयोरप्यणोर्महतश्चेति शब्दविषयत्वादिति ।</p>
| | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">नन्वेवं सति स्वस्मादपि स्वयमपकृष्ट उत्कृष्टश्चेत्यागतम् । को नेत्याह । यथा चैतत्तथा वक्ष्यते ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">९१सु०- एतच्च परमतरीत्योक्तम् । वस्तुतस्तु यतः कारणान्येव कार्याकारेणोत्पद्यन्ते तेन कारणगुणा एव कार्यगा भवेयुः, ततश्च विजातीयारम्भकत्वे को दोषः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">५७सु०- श्रुत्यन्तरं चेश्वरे परिमाणोत्कर्षापकर्षयोरानन्त्यं प्रतिपादयदस्तीत्याह | | <p class="gr-vyakhya-para">एवं तर्हि पृथिवीत्वादिजातिसङ्करः स्यादिति चेत् । ततः किम् । व्यवहारविलोपः स्यादिति चेन्न, वैशेष्यात्तु तद्वाद इति परिहरिष्यमाणत्वात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तथाऽपि सम्प्रतिपन्नसजातीयारब्ध(कार्य)दृष्टान्तेन विप्रतिपन्नानामपि सजातीयारब्धत्वमनुमास्यत इति चेन्न, विजातीयारम्भकत्वस्य साक्ष्यादिप्रमाणसिद्धत्वेन बाधात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">९२सु०- स्यादेतत्, यदि बहूनां परमाणूनां संयोगस्यारम्भकत्वं स्यात् । न चैवम् । आरम्भकसङ्ख्यापकर्षतारतम्यं क्वचिद्विश्रान्तम्, तारतम्यत्वात्, परिमाणतारतम्यवदि त्यनुमानेनारम्भकसङ्ख्यापकर्षस्य क्वचिद्विश्रान्तिसिद्धौ एकस्यारम्भकत्वे सन्ततोत्पत्त्यादिप्रसङ्गात्, त्र्यादिकल्पने गौरवात्, द्वयोरेव परमाण्वोः संयोगो द्रव्यारम्भक इति नियमसिद्धेः इत्यत आह |
|
| |
|
| आनन्त्येति
| | तारतम्येनेति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-आनन्त्यवाचकश्शब्दो द्विधाऽऽनन्त्येऽपि मानताम् । याति</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तारतम्येन सर्वेऽपि महान्तश्चाणवो यतः</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मे ति ब्रह्मण | | <p class="gr-vyakhya-para">यतः |
| | |
| | कारणात् |
|
| |
|
| आनन्त्यस्य वाचकः
| | तारतम्येन सर्वेऽपि |
|
| |
|
| अनन्तशब्दः तावद्देशतः कालतो वस्तुतश्चानन्त्यमाह । तत्र देशानन्त्यं नामानवधिकपरिमाणवत्त्वम् । कालानन्त्यं नामानवच्छिन्नसत्ताकत्वम् । वस्त्वानन्त्यं नामापरिच्छिन्नसङ्ख्यागुणकर्मविग्रहवत्त्वम् । तत्र यदा परिमाणानन्त्यस्य वाचकः तदा
| | अर्था |
|
| |
|
| द्विधाऽऽनन्त्येऽपि
| | महान्तश्चाणवश्च, |
|
| |
|
| उत्कर्षापकर्षाभ्यामानन्त्येऽपि
| | समर्थिताः, ततः परिमाणतारतम्यवदिति दृष्टान्तस्य साध्यविकलत्वात्, द्वयोरेव तु संयोग इति केनावसीयत इति सम्बन्धः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">किञ्च अनेनैव न्यायेन द्व्यणुकद्वयसंयोगस्याप्यारम्भकत्वं किं नेष्यते बहुत्वा</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">भावे कार्यमहत्त्वानुपपत्तिप्रसङ्गादि ति चेन्न; |
|
| |
|
| मानतां याति;
| | यतः तारतम्येन सर्वेऽपि महान्तश्चाणवश्च, समर्थिताः, |
|
| |
|
| न तूत्कर्षानन्त्यमात्रे, विशेषाभावादिति ।</p>
| | तेन द्व्यणुकमहत्त्वात् तदुत्पत्त्युपपत्तेः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">५८सु०- नन्वनेकार्थत्वमन्यायः । कोऽत्र न्यायविरोधः । निरर्थकशब्दप्रयोगायोगात् तावदेकोऽर्थोऽङ्गीकार्यः, द्वितीयाङ्गीकारे तु न किञ्चिद्बीजमिति कल्पनागौरवम् ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">परमाणुद्वयारब्धकार्यदृष्टान्तेन सर्वत्रानुमाने त्वतिप्रसङ्ग इति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">उच्यते । यत्र ह्येकस्मिन्नर्थे व्यवस्थिते सति वृथैवार्थान्तराङ्गीकारस्तत्रैवमेतत् । न चैवं प्रकृते । अनन्तशब्दो हि परिच्छेदाभावमाह । परिच्छे(दश्च)दो हि देशतः कालतो वस्तुतश्च भवन् युगपदेव प्राप्नोति । न च तत्र कस्यचित्प्राथम्यमस्ति, नाप्यन्यतमपरित्यागे कारणम् । एवं परिमाणानन्त्येऽप्युत्कर्षापकर्षपरिग्रहो द्रष्टव्य इति ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">९३सु०- अस्त्वेवमुक्तनियमेषु प्रमाणाभावस्तथाऽप्यनियमसृष्टौ किं मानमिति चेत्; साक्षी तावत्, लोष्ठादिकार्याणामनियतसङ्ख्यैर्विजातीयैविंसदृशैश्चारम्भदर्शनेनानुमानं च, आगमाश्चात्र बहुलं भवन्ति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">५९सु०- नन्वेवं कालतो गुणतश्चानन्त्यवाचकस्यानन्तशब्दस्याल्पकालत्वमल्पगुणत्वं चार्थः स्यात्, अन्यथाऽल्पपरिमाणवत्त्वमपि न स्यात् अविशेषादिति चेत् । किमिदं कालतो गुणतश्चाल्पत्वमापाद्यम्; किमल्पा एव गुणाः सन्ति ब्रह्मणो न बहुतराः तथा अल्पकालीनैव सत्ता न प्रचुरकालीनेति, किंवा सर्वकालगतस्याल्पकालेऽप्यवस्थितिः स्यात् महागुणस्य चाल्पोऽपि गुणः स्यादिति ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">९४सु०- तद्दर्शनं भ्रान्तिरिति चेत् । किं नियमग्राहकप्रमाणविरोधादेवमुच्यते, उत केवलया वैशेषिकादिकल्पनया विरोधात् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">आद्यं दूषयति | | <p class="gr-vyakhya-para">आद्यं दूषयति |
|
| |
|
| नैवेति
| | न चेति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- नैव गुणाल्पत्वं कालाल्पत्वं च मानगम्</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न च तत्प्रोक्तसृष्टौ तु मानं</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">गुणाल्पत्वं कालाल्पत्वं च मानगम् | | <p class="gr-vyakhya-para">सजातीयाभ्यामेव द्वाभ्यामेव परमाणुभ्यामेवेत्यादिनियमवत्यां तत्प्रोक्तसृष्टौ तु</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">मानं नास्ति, यत् साक्ष्यादिसिद्धस्यास्मदभिमतसृष्टिप्रकारस्य बाधकं स्यात् । तथा चोक्तम् (प्राक्) ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">द्वितीयं दूषयति |
|
| |
|
| अनन्तं ब्रह्मेति श्रुतिप्रतिपाद्यं नैव भवेदिति गूढाभिसन्धेः प्रतिज्ञा । हेतुमुत्तरत्र वक्ष्यति ।</p>
| | केवलेति |
| <p class="gr-vyakhya-para">द्वितीयमाशङ्क्याङ्गीकरोति
| |
|
| |
|
| सर्वेति ।</p>
| | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">सर्वकालगतस्याल्पकालेऽपि स्यादवस्थितिः । | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- केवलकल्पना । कथं साक्षिमितस्यास्य शक्नुयाद्वारणे क्वचित् ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">निर्मूलेत्यर्थः । |
|
| |
|
| महागुणस्य चाल्पोऽपि गुणः स्यादिति चेद्भवेत् ॥</p>
| | साक्षी |
| <p class="gr-vyakhya-para">इति चेत्
| |
|
| |
|
| आपाद्यते । तत्
| | इत्युपलक्षणम् । |
|
| |
|
| भवेद्
| | अस्य |
|
| |
|
| एव इत्यर्थः । अत्र | | अनियमारम्भस्य । कल्पनामात्रस्य प्रामाणिकनिवारकत्वेऽतिप्रस(ङ्ग इति)ङ्गादिति भावः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">९५सु०- अत्र तत्प्रोक्तसृष्टावि ति सामान्यतो वदताऽन्यदपि तत्कल्पितमप्रामाणिकमिति सूचितम् । तथा हि ।प्रकृतेर्महान्महतोऽहङ्कारः अहङ्कारात्क्रमेणाकाशादीनि महाभूतानी त्येतां श्रुत्यादिप्रसिद्धां प्रक्रियामपहाय वाय्वादीनां चतुर्णामन्योन्यानपेक्षैव सृष्टिर्व्युत्क्रमेण चाभिहिता ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">विनैव बाधकेन आकाशाद्वायुर्वायोरग्निरि त्यादिपञ्चमी भाक्त स्वीकृता ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अत्यन्तासत एव च जनिरङ्गीकृता ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">९६सु०- सर्वाऽपि सृष्टिः समवाय्यादिकारणत्रयाधीनाऽभ्युपगता । तत्र समवायिकारणं समवायाप्रामाणिकत्वस्य वक्ष्यमाणत्वादयुक्तम्; अत एवासमवायिकारणमपि, तदधीननिरूपणत्वाच्च तल्लक्षणस्य, समवायिनिमित्तयोरतिव्याप्तेश्च ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तथा हि । तन्तुपटयोः उत्पन्नस्य द्वित्वस्य पटः समवायिकारणम्, स च द्वित्वसमवायिकारणे तन्तौ समवेतत्वात् समवायिकारणप्रत्यासन्नः, समवायिकारणतयाऽवधृतसामर्थ्यश्च । शरीरात्मनोरुत्पन्नस्य द्वित्वस्यापेक्षाबुद्धिर्निमित्तम्, सा च द्वित्वसमवायिकारणात्मसमवेतत्वान्निमित्तत्वाच्चोक्तलक्षणसम्पन्ना ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">समवायिकारणप्रत्यासन्नतया सामर्थ्यावधारणमभि(हि)मतम्, न च तथा प्रकृत इति चेत्; तथाऽपि व्याप्यबुद्धेर्व्यापकबुद्धिं प्रति विषयबुद्धेर्धर्माधर्मयोश्च सुखदुःखे प्रत्यसमवायिकारणत्वापत्तेः, न ह्यन्यगतं व्याप्यबुद्ध्याद्यन्यगतस्य व्यापकबुद्ध्यादेर्निमित्तं भवति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">आत्मनि प्रदेशभेदान्नेति चेन्न; आद्यादिशब्दानां द्वितीयादिशब्दासमवायिकारणत्वाभावापत्तेः, एकाकाशगतत्वेन तत्सम्भवे प्रकृतेऽपि समानम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">९७सु०- एवमन्यत्राप्यतिव्याप्तिरूहनीया ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">९८सु०- सङ्केतोऽयमाचार्यस्य, अतो नातीवात्र निर्बन्धः करणीय इति चेत्; एवं तर्हि निर्मूलैवेयं प्रक्रियेति सिद्धमेव ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">९९सु०- पाकजप्रक्रियां चाप्रामाणिकमङ्गीकुर्वन्ति । त(त्र)च्च वक्ष्यत इत्यलम् ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१००सु०- ननु परमाणुद्व्यणुके एव तावन्न साक्षिसिद्धे कुतस्तदीयारम्भप्रकारः । तत्कथमुक्तं साक्षिमितस्ये ति । तत्राह |
|
| |
|
| गुण
| | यदीति |
| | |
| ग्रहणं क्रियादेरप्युपलक्षणम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">गुणकालयोर्यथेष्टमुपादानं प्राथम्यनिरासार्थम् । तेनोक्तकल्पनागौरवपरिहारं सूचयति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">६०सु०- ननु यदि कालाल्पत्वं गुणाल्पत्वं चाङ्गीक्रियते, कथं तर्हि नैव गुणाल्पत्वमि ति निराकरणमित्यतोऽभिसन्धिमुद्घाटयति
| |
| | |
| तावत्त्वमेवेति
| |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तावत्त्वमेव नैव स्यात्</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- यदि साक्षिमितं नैतत्</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">अल्पत्वम् | | <p class="gr-vyakhya-para">एतदिति |
|
| |
|
| एव
| | । परमाण्वादिकम् । तर्हि तदप्रामाणिकमेवापद्यत इति शेषः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१०१सु०- स्यादेतत् । यद्यपि महत्त्वाभावान्न परमाण्वादिकं चक्षुरादेर्गोचरः । बहिरस्वातन्त्र्यान्मनसोऽपि । आगमादि तु नानुमानादि्भद्यते, भेदेऽप्यतीन्द्रिये सङ्केतानुपपत्तेर्नागमस्य विषयः । तथाऽप्यनुमानं तत्र (प्रमाणं) भविष्यति । तत्कथं परमाण्वादेः साक्षिवेद्यत्वाभावेऽप्रामाणिकत्वापत्तिरित्यत आह |
|
| |
|
| इत्यर्थः । इत्युक्तं प्रागि ति शेषः । कुतो न स्यादिति चेत्, आपादकाभावादित्याह
| | नेति |
| | |
| देशेऽपीति
| |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- देशेऽप्येतन्न नो मतम्</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- नानुमा तत्र वर्तते</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">परिमाणे | | <p class="gr-vyakhya-para">१०२सु०- कथमिति चेत्; किं परमाण्वादिकमेव पक्षीकृत्य तत्साध्यते, उतान्यत् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१०३सु०- आद्ये तत्प्रमाणान्तरतः सिद्धं न वा । पक्षद्वये दोषमाह |
|
| |
|
| अपि
| | पक्षीकर्तुमिति |
|
| |
|
| इत्यर्थः ।
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- पक्षीकर्तुमशक्यत्वात्कुत एवानुमा भवेत्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">सिद्धत्वे पक्षलक्षणाभावादसिद्धत्वे न्यायाविषयत्वात् परमाण्वादेः |
|
| |
|
| एतत्
| | पक्षीकर्तुमशक्यत्वात्, |
|
| |
|
| तावत्त्वमेव ।
| | तत्पक्षीकारेण |
|
| |
|
| नः
| | अनुमा |
|
| |
|
| अस्माकम् ।</p>
| | दूरनिरस्तेति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । परिमाणविषयेऽस्मदीयं श्रुतिव्याख्यानमुपलभ्य हि गुणकालयोरप्येतदापाद्यते, आपादकान्तराभावात् । न च परिमाणेऽस्माभिरेवं व्याख्यायते अपकृष्टमेव परिमाणमनवधिकमस्ति नोत्कृष्टमि ति, द्विधानन्त्येऽपीत्युक्तत्वात्; अतो निर्मूलमेतदापादनमिति ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">१०४सु०- ननु पक्षीकरणासम्भवे कथमनुमानानुपपत्तिरित्यत आह |
| <p class="gr-vyakhya-para">६१सु०- नन्वेतदीश्वरादेरनवधिकोत्कृष्टापकृष्टपरिमाणसमर्थनमयुक्तम्, सूत्रकारेण क्वाप्यनुक्तत्वात्; महद्दीर्घवद्वे ति सूत्रस्य, विजातीययोरपि कार्यकारणभावोपपादनेन, व्यधिकरणयोरप्यपरिच्छिन्नपरिमाणोत्कर्षापकर्षयोरुपपादनेन वा, समर्थयितुं शक्यत्वादित्यत आह
| |
|
| |
|
| महत इति
| | यत्रेति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- महतोऽल्पत्वमपि हि व्योमवत्प्राह वेदवित्</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यत्र नास्ति पदन्यासः कस्तं विषयमाप्नुयात्</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">निरवधिकपरिमाणोत्कर्षवतो(ऽपि) ब्रह्मणोऽल्पपरिमाणवत्त्वं च व्योम दृष्टान्तीकृत्य व्योमवच्चे ति सूत्रखण्डेन | | <p class="gr-vyakhya-para">यथा तथे त्यध्याहर्तव्यम् । |
|
| |
|
| प्राह
| | यत्र |
|
| |
|
| सूत्रकारः ।</p>
| | यद्विषये । |
| <p class="gr-vyakhya-para">अतो ब्रह्मणो गगनस्य वाऽनवधिकपरिमाणोत्कर्षापकर्षसद्भावस्तत्सिद्धान्तो भवत्येवेति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">६२सु०- किञ्च योऽर्थो निरवकाशप्रमाणसिद्धो यद्विपर्यये चानिष्टं स सर्वोऽपि सिद्धान्त एव । तत्र कालाकाशयोरी(रपी)श्वरे चानवधिकपरिमाणोत्कर्षापकर्षसद्भावः साक्षिणा आगमेन च सिद्ध इत्युक्तम् । तद्विपर्यये बाधकमाह
| |
|
| |
|
| यदीति
| | विषयं |
|
| |
|
| ।</p> | | देशम् ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- यद्यल्पदेशसंस्थानं न सर्वत्रापि नो भवेत्</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">यथा हि विषयप्राप्तेः पदन्यासः कारणम्, स्थाण्वस्थाणुसंयोगस्यास्थाणुक्रियाहेतु(क)त्वात्; अतः पदन्यासाभावे विषयप्राप्तिरपि नास्ति; तथाऽनुमोत्पत्तौ पक्षीकरणं कारणम् । न हि पर्वतादिर्वा वह्न्यादिर्वा अनुमानस्य विषयः, किन्तु तत्सम्बन्धः। न च सम्बन्धिज्ञानेन विना सम्बन्धज्ञानं सम्भवति । अतः पक्षीकरणाभावे नानुमानोत्पत्तिः सम्भवतीति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">कालादेरि ति वर्तते । | | <p class="gr-vyakhya-para">१०५सु०- द्वितीयमपि निराकरोति |
|
| |
|
| सर्वत्रापि संस्थानं
| | पक्षीकर्तुमिति |
|
| |
|
| इति च ।</p>
| | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">कालादीनां सर्वगतत्वं परेणाप्यङ्गीकृतम् । सर्वगतत्वं च सर्व(त्र)देशे संस्थानम् । तथा च यदि कालादेरल्पाल्पतरदेशेषु संस्थानं न स्यात्, तदा सर्वत्रावस्थानमपि नो भवेत् ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">द्व्यणुकं हि पक्षीकृत्य परमाणुरनुमातव्यः, कार्यमेवात्र प्रमाणमि त्युक्तत्वात् । तच्चेदानीमप्यसिद्धमिति |
| <p class="gr-vyakhya-para">कुत इत्यत आह
| | |
| | पक्षीकर्तुमशक्यत्वात् कुत एव |
| | |
| | तत्कारणपरमाण् |
|
| |
|
| स्थितस्य हीति
| | वनुमा भवेत् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१०६सु०- अनुमितं द्व्यणुकं पक्षीकृत्य परमाणुरनुमास्यत इति चेन्न ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१०७सु०- तदपि हि परमाणुं पक्षीकृत्य यदि साध्यते तदोक्त एव दोष इत्याह |
|
| |
|
| ।</p>
| | पक्षीकर्तुमिति |
| <p class="gr-vyakhya-para">स्थितस्य ह्यल्पदेशेषु सर्वगत्वं भवेद् ध्रुवम् ।
| |
|
| |
|
| एकत्राप्यनवस्थस्य कुत एवाखिलस्थता ॥</p>
| | । अद्याप्यसिद्धस्य परमाणोः |
| <p class="gr-vyakhya-para">ध्रुवम्
| |
|
| |
|
| इत्यवधारणे ।
| | पक्षीकर्तुमशक्यत्वात् कुत एव |
|
| |
|
| अल्पदेशेषु स्थितस्यैवेति
| | तत्कार्यद्व्यणुका |
|
| |
|
| । यथा खल्वेकैकं वर्णमुच्चारयत एव सर्ववेदोच्चारणम्, न त्वेकमपि वर्णमनुच्चारयतः; तथा | | नुमा भवेत् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१०८सु०- नन्वणुपरिमाणतारतम्यं क्वचिद्विश्रान्तं परिमाणतारतम्यत्वान्महत्परिमाणतारतम्यवदि त्यनुमानेन परमाणुसिद्धिर्भविष्यतीति चेन्न, विकल्पानुपपत्तेः । अणुपरिमाणशब्देन किं परिमाणापकर्षोऽभिधीयते, किंवा परमाणुपरिमाणम्, यद्वा द्व्यणुकपरिमाणम्, यदि वोभयपरिमाणम् । नाद्यः, दूषितत्वात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">उत्तरपक्षत्रयं दूषयति |
|
| |
|
| अल्पाल्पतरदेशेषु स्थितस्य
| | पक्षीकर्तुमिति |
|
| |
|
| एव | | । परमाणुद्व्यणुकयोरसिद्धौ तत्परिमाणस्याप्यसिद्धेः, एकैकत्र तारतम्यस्य अभावाच्चेति भावः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१०९सु०- यदिदं जालसूर्यमरीचिस्थं सर्वतः सूक्ष्मतमं रज उपलभ्यते तत्त्र्यणुकमित्युच्यते ॥ तदिदं महत्, चाक्षुषद्रव्यत्वात्, घटवत् । कार्यं च; महत्त्वे सति चाक्षुषत्वात्, महत्त्वे सति क्रियावत्त्वाद्वा । सावयवं च, कार्यद्रव्यत्वात् ॥ तदवयवाश्च द्व्यणुकनामानः । तेऽपि कार्याः सावयवाश्च, महद्द्रव्यारम्भकत्वात् तन्तुवत् ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यश्च तदवयवः स एव परमाणुः, तदवयवकल्पनायां प्रमाणाभावाद्बाधकसद्भावाच्च ॥ अतोऽनुमानेनैव परमाणुद्व्यणुकसिद्धिरित्यत आह |
|
| |
|
| हि सर्वदेशगतत्वं भवेत् ।
| | पक्षीकर्तुमिति |
|
| |
|
| एकैकत्रापि
| | । प्रत्यक्षस्य त्र्यणुकस्यैव परमाणुत्वसम्भवेन तत्कार्यत्वसावयवत्वसाधनाय |
|
| |
|
| देशे
| | पक्षीकर्तुमशक्यत्वात् कुत एव |
|
| |
|
| अनवस्थितस्याखिलदेशस्थता कुत एव भवेत् ।</p>
| | द्व्यणुकपरमाण्वोः |
| <p class="gr-vyakhya-para">अनेन यो यत्समुदायं व्याप्नोति स तदेकदेशानपि व्याप्नोति(त्येव) , यश्चैकदेशान्न व्याप्नोति नासौ तत्समुदायमि त्यन्वयव्यतिरेकौ दर्शितौ ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">६३सु०- न केवलमल्पाल्पतरदेशस्थत्वाभावे सर्वगत्वाभावप्रसङ्गः किन्तु शशविषाणादिवत्सत्ताऽपि न स्यादित्याह
| |
|
| |
|
| शून्यत्वमेवेति
| | अनुमा भवेत् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">११०सु०- महत्त्वात् कथमसौ परमाणुरिति चेन्न, महत्त्वासिद्धेः । चाक्षुषद्रव्यत्वात् तत्सिद्धिरिति चेन्न, कस्यचिदमहतोऽपि चाक्षुषत्वे बाधकाभावात् । महत्त्वं च द्रव्यचाक्षुषतायां कारणमिति चेत्; सत्यम्, क्वचिदन्यदपि कारणं कल्पयिष्यते । गौरवं तथा सति स्यादिति चेन्न, धर्मिकल्पनातो धर्ममात्रकल्पनायाः लघुत्वात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अस्तु वा महत्त्वम् । तथाऽप्यणुत्वेन तस्य समावेशे को विरोधः । कार्यत्व</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">साधनं चाप्रयोजकम्; महतोऽप्यात्मनः प्रत्यक्षवच्चाक्षुषत्वोपपत्तेः, परममहत्त्वाभावेन क्रियासम्भवाच्च । महत्त्वस्य कारणबहुत्वं कारणमिति चेन्न, नित्यत्वोपपत्तेः । चाक्षुषमहत्त्वान्नेति चेन्न, बाधकाभावात् ॥ अत एव कार्यद्रव्यत्वमसिद्धम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">सन्तु वा तदवयवास्त एव परमाणव इति तेषां पुनरवयवसाधनाय |
|
| |
|
| ।</p> | | पक्षीकर्तुमशक्यत्वात् कुत एवानुमा भवेत् ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- शून्यत्वमेव तस्य स्याद्यस्यैकत्रापि न स्थितिः</div>
| | <p class="gr-vyakhya-para">ननु महद्द्रव्यारम्भकत्वात् तेऽपि सावयवा एवेति चेन्न, निरवयवस्य म(हा)हद्द्रव्यारम्भकत्वे बाधकाभावात्, बहुत्वेनैव महत्त्वारम्भोपपत्तेः, द्रव्यारम्भे सावयवत्वस्यानुपयोगात् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">एवञ्च कालादीनामल्पाल्पतरदेशावस्थानेऽल्पाल्पतरपरिमाणवत्त्वमप्यवर्जनीयमित्यनवधिकपरिमाणापकर्षसिद्धिः । अनवधिकोत्कर्षस्तु परेणाप्यङ्गीकृत एवेति न तद्विपर्यये बाधकमुक्तम् । सर्वत्रापि नो भवेदि त्येव वा द्रष्टव्यम् । न हि परममहत्त्वाभावे सर्वगतत्वं सम्भवति, तथा चाह विभुत्वान्महानाकाश इत्यादि ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">सन्तु वा द्व्यणुकावयवास्तेऽपि कुतः परमाणवः, महद्द्रव्यारम्भकत्वेन तेषामपि सावयवत्वानुमानात् । अनवस्था बाधिकेति चेन्न, तदवयवानां तदवयवावयवानां वा निरवयवत्वेन तद्विश्रान्तेः । कथं चेयमनवस्था दूषणम् । मेरुसर्षपादीनां समपरिमाणत्वापत्तिस्तु दूषिता । घटादिकार्यानुत्पत्तिरिति चेन्न; सावयवस्यैव नित्यत्वोपपत्तेः, यथोक्तम् अविभागः प(राणु)रमाणुते ति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">अल्पाल्पतरदेशपर्यवसितस्याल्पाल्पतरपरिमाणत्वम्, न चैवमाकाशादीति चेत् । तत्किमाकाशादि समुदितरूपं येन पर्यवसानापर्यवसानविषयत्वमश्नुवीत, किन्त्वेकमेव; तच्च यद्यल्पाल्पतरदेशेषु तिष्ठेत् तदा तत्तत्परिमाणं भवत्येव (भवेदेव) । यदि तव तत्र स्थितस्य तत्तत्परिमाणत्वं तदा घटादावपि तत्प्रसङ्ग इति चेन्न, तस्य सांशत्वेनान्यथासिद्धत्वात् ।</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">१११सु०- एवं परमाणुद्व्यणुकयोरनुमानतः सिद्धिमपाकृत्य प्रसङ्गादाकाशादिपरिमाणोत्कर्षानन्त्यस्यानुमानिकत्वं न युज्यत इति यदुक्तं तत्प्रपञ्चयति |
| <p class="gr-vyakhya-para">६४सु०- ननु च सर्वमूर्त(द्रव्य)संयोगित्वमेव सर्वगतत्वं, न सर्वत्र संस्थानम्; आकाशादेरनाश्रितत्वात् । संयोगश्च तत्तत्परिमाणाभावे(ऽपि) भवेदेव, न हि घटो गगनेन संयुज्यमानो भवति परममहान्नापि परमाणुना संयुज्यमानः परमाणुः । तत्कस्य हेतोः । संयोगस्य प्रदेशवृत्तित्वादिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">मैवम् । सर्वपरिमाणानामप्याकाशे सत्त्वात् परमाणुना च घटांशस्यैव संयोगात् । तथा हि । विशेषशक्त्या, निर्भेदमप्याकाशमनन्तांशोपेतम् । तत्र अनवधिकौ परिमाणोत्कर्षापकर्षौ व्यवस्थया वर्तेते । ततश्च घटो वितस्तिपरिमाणेनैवाकाशेन संयुज्यते, स्वयं च तत्परिमाण इति को दोषः । घटांश एव परमाणुसंयोगो वर्तते न घट, इति कथं घटस्य परमाणुता । तर्ह्याकाशप्रदेशा एवाल्पाल्पतरप्रदेशसंयोगिन इति त एव तत्तत्परिमाणाः स्युर्नाकाशमिति चेन्न; तेषामप्याकाशात्मकत्वात्; अन्यथा संयोगस्य प्रदेशवृत्तित्वं न स्याद्व्याघातादिति ।</p> | |
| <p class="gr-vyakhya-para">६५सु०- कालादौ परिमाणोत्कर्षापकर्षयोरानन्त्यमुपपाद्योपसंहरति | |
|
| |
|
| अत इति
| | देशान्तरेति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अतो नाणुत्वविश्रान्तिर्न महत्त्वस्य च क्वचित्</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- देशान्तरादिशब्दाश्च शशशृङ्गादिशब्दवत्</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">क्वचित् | | <p class="gr-vyakhya-para">योऽयं योजनादिपरिच्छिन्नो देशः सम्प्रतिपन्नः, स स्वतः स्थूलेन देशान्तरेण</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">युक्तो देशत्वाद्धस्तादिदेशवदि त्याद्यनुमानैः खल्वाकाशादिपरिमाणोत्कर्षानन्त्यं साधनीयम् । त एते |
|
| |
|
| कालादौ त्रये ।</p>
| | देशान्तरादिशब्दाः |
| <p class="gr-vyakhya-para">६६सु०- यद्वाऽनुमानदूषणोपसंहारोऽयम् । ततश्च कालातीतत्वदृष्टान्तदोषावपरिहार्याविति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">६७सु०- कालाकाशेश्वरेषु परिमाणोत्कर्षापकर्षयोरानन्त्यमस्तीत्युक्तम् । न केवलं तेष्वेव । किन्तु प्रकृत्यादौ सर्वगते परममहति द्रव्यान्तरेऽपीत्याह
| |
|
| |
|
| उभयेति
| | देशान्तरादिसाधकानुमानप्रयोगाः । |
|
| |
|
| ।</p>
| | शशृङ्गादिशब्दवत् |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-उभयानन्त्ययुक् तस्माद्यदि मुख्यं महद्भवेत्</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तस्मादिति
| |
|
| |
|
| । कालादिषूक्तन्यायात् ॥ | | शशृङ्गादिसाधकानुमानप्रयोगैस्तुल्यं वर्तन्ते । अनेनैव प्रकारेण शशृङ्गादिकमप्यनुमातुं शक्यत इति यावत् । शब्दमात्रमेवैतत्, न त्वनुमानमिति सूचयितुं शब्दा इत्युक्तम् ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">न केवलमाकाशादीनां परिमाणोत्कर्षानन्त्यानुमानं प्रतिपक्षपराहतम्; अपि तु, सम्प्रतिपन्नानि सर्वश्राृङ्गाणि श्राृङ्गान्तरवन्ति श्राृङ्गत्वाद्गोश्राृङ्गवत् , विमताः सर्वे पुत्राः पुत्रान्तरोपेताः पुत्रत्वाद्देवदत्तपुत्रवदि ति शशृङ्गादिसाधकानुमानाभाससमानयोगक्षेमं |
|
| |
|
| मुख्यं महत्
| | च |
|
| |
|
| परममहत् ।</p>
| | इत्यर्थः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">६८सु०- यदि कालादेरप्यानन्त्यं स्यात् । कथं तर्हि सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेत्यानन्त्यं ब्रह्मणो लक्षणत्वेनोच्यते, न ह्यतिव्याप्तं लक्षणं भवतीत्यत आह | | <p class="gr-vyakhya-para">११२सु०- न (च) वयमेवमाकाशादिपरिमाणोत्कर्षानन्त्यमनुमिमीमहे येनातिप्रसङ्गः स्यात् । किन्तु विप्रतिपन्नो देशः स्वतः स्थूलेन सदृशेन सजातीयेन वा द्रव्यान्तरेण युक्तो देशत्वाद्धस्तादिदेशवत् , सोऽप्येवं, सोऽप्येवम्; एवं कालेऽप्यनुमातव्यम् । न चैवं शशृङ्गानुमानं शक्यम्, तस्यात्यन्तासतोऽनुपलभ्यमानस्य गवादिृङ्गैः सादृश्यसाजात्ययोरभावात् । न च आकाशादेरप्येकैकत्वात् सादृश्याद्यभावः, औपाधिकभेदेन तदुपपत्तेः । इत्यत आह |
|
| |
|
| तच्चेति
| | सदृशं चेति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तच्च ब्रह्म परं साक्षात्</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- सदृशं च सजातीयं नास्मत्पक्षे किमेव हि</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">परम् | | <p class="gr-vyakhya-para">सम्प्रतिपन्नदेशादिना |
|
| |
|
| इति केवलार्थे ।</p>
| | सदृशं सजातीयं (च) |
| <p class="gr-vyakhya-para">यद्यपि कालादिकमप्यनन्तं, तथाऽपि ब्रह्मैव तदनन्तमित्युच्यते । कुतः ।
| |
|
| |
|
| साक्षात्
| | वा |
|
| |
|
| परानपेक्षयाऽनन्तत्वात् । अपराधीनत्वापेक्षयेति यावत् ।</p>
| | अस्मत्पक्षे |
| <p class="gr-vyakhya-para">पक्षान्तरमाह
| |
|
| |
|
| सर्वेति ।</p>
| | गगनादिपरिमाणोत्कर्षानन्त्यमनभ्युपगच्छतां पक्षे |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- सर्वानन्त्ययुतं</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">नास्यां श्रुतावानन्त्यमात्रं लक्षणत्वेनोच्यते, किन्तु देशतः कालतो गुणादितश्च । तादृशं च ब्रह्मैवेति न दोषः । यथोक्तम्</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">देशतः कालतश्चैव गुणतश्च त्रिधा ततिः । सा समस्ता हरेरेव न ह्यन्ये पूर्णसद्गुणाः इति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">पक्षान्तरमन्वाचिनोति
| |
|
| |
|
| सदेति
| | किमेव न |
|
| |
|
| ।</p> | | भवति । किन्तु भवत्येवेति । तथा च सम्प्रतिपन्नदेशस्य, ततः स्थूलेनात्मना, सदृशेन सजातीयेन वोपेतत्वस्य सिद्धत्वात्सिद्धसाधनता स्यात्; आकाशादिपरमाणोत्कर्षानन्त्यासिद्धेरर्थान्तरता चेति ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- सदा</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">सम्प्रतिपन्नदेशस्येश्वरादिमत्त्वं ब•धितं सम्बन्धाभावादिति चेन्न, देशान्तरेणापि सम्बन्धाभावात् । एतेन शशविषाणादिसाधकानुमानेऽपि बाधाभिधानं परास्तम्, देशान्तरानुमानेऽपि साम्यात् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">पूर्वेणैव सम्बन्धः । तथा च कालक्षणेषु देशतोऽनन्तेष्वपि नातिव्याप्तिरिति ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">तदेवं परमाणुद्व्यणुकयोराकाशादिपरिमाणोत्कर्षानन्त्यस्य च साक्षिसिद्धतामनङ्गीकृत्य केवलानुमानवेद्यत्वस्वीकरणमनुपपन्नमित्युक्तम् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">६९सु०- परमाणावपि परिमाणापकर्षतारतम्यविश्रान्तिर्नास्तीत्युक्तम् । तदसत्; परिमाणस्य द्रव्याश्रयत्वात्; परमाणुतोऽप्यपकृष्टपरिमाणाश्रयस्य द्रव्यस्याभावात् । मैवम्, परमाणुभागानां सत्त्वात् । न च तेषु विश्रान्तिः, तेषामपि (भागसत्वात्) सभागत्वात् । अविश्रान्तभागपरम्परा कुतः सिद्धेत्यतः साक्षिणेति वक्तुं, साक्षी नाम प्रमाणमेव नास्ती ति वदतो बाधकं तावदाह | | <p class="gr-vyakhya-para">११३सु०- एवमागममनादृत्येश्वरधर्मानुमानमप्ययुक्तमिति प्रसङ्गादाह |
|
| |
|
| यदीति
| | येनैवेति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- यदि साक्षी स्वयम्भातो न मानं केन गम्यते । अक्षजादेश्च मानत्वम्</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-येनैव च प्रकारेणात्यसिद्धमनुमीयते । तेनैव शशृङ्गादेः शक्यमस्तित्वकल्पनम् ॥</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">साक्षी | | <p class="gr-vyakhya-para">अत्यसिद्धम् |
|
| |
|
| नाम
| | इत्यनेनागमानादरं दर्शयति । |
|
| |
|
| मानं यदि न
| | शशृङ्गादेः |
|
| |
|
| इष्यते, तदा
| | इति अप्रामाणिकस्योपलक्षणम् । एतच्च तत्र तत्र लेशतो दर्शितम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">११४सु०- न (च) शशृङ्गाद्यनुमानप्रतिबन्दीग्रस्तत्वमात्रेणैतेषामनुमानानाम् अप्रामाण्यं युक्तम्, तथा सति धूमानुमानस्याप्यप्रामाण्यप्रसङ्गात् । तत्रापि हि शक्यते वक्तुं, यदि धूमवत्त्वात् पर्वतोऽग्निमान्, तदा पशुत्वाच्छशोऽपि विषाणवान् स्यादि ति । अथोच्येत तुल्ययोगक्षेमत्वे हि प्रतिबन्दीग्रहः, अन्यथाऽतिप्रसङ्गात्; न चात्र तुल्ययोगक्षेमता; धूमानुमानस्य व्याप्त्यादिसामर्थ्यसहितत्वात्, शशृङ्गाद्यनुमानस्य तदभावादि ति; सममेतत्प्रकृतेऽपि । प्रस्तुतानुमानानामपि व्याप्त्यादिमत्त्वात् इत्यत आह |
|
| |
|
| अक्षजादेः
| | प्रत्यक्षमिति |
|
| |
|
| ज्ञानस्य
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- प्रत्यक्षमागमो वाऽपि भवेद्यत्र नियामकः । सैव व्याप्तिर्भवेन्मानं नान्या सन्दिग्धमूलतः ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">वा |
|
| |
|
| मानत्वम्,
| | शब्दः समुच्चये । |
|
| |
|
| च
| | अपिः |
|
| |
|
| शब्दाद्बहिः कालाकाशादिकमन्तःसुखादिकं च,
| | अनुमानस्य समुच्चयार्थः । |
|
| |
|
| केन
| | नियामको |
|
| |
|
| प्रमाणेन
| | ग्राहकः । |
|
| |
|
| गम्यते ।
| | मानम् |
|
| |
|
| न केनापि, ताहकस्य प्रमाणान्तरस्य अभावात् । न च तन्मा भूदिति वाच्यम्, तद्व्यवहारविलयप्रसङ्गादिति ।</p>
| | अनुमानमानत्वोपयोगिनी । |
| <p class="gr-vyakhya-para">नन्वस्तु साक्षिणमनङ्गीकुर्वाणस्येदं बाधकम्, साधकं (तु) किमि त्यत आह
| |
|
| |
|
| स्वयम्भात इति
| | अन्या |
|
| |
|
| । यस्तु स्वयं प्रकाशमानेऽपि साक्षिणि विप्रतिपद्यते सः अक्षजादेर्मानत्वं सप्रमाणकं वस्तुत्वाद्घटवदि ति प्रसङ्गसूचितेनानुमानेन बोधनीयः । प्रसक्तप्रतिषेधश्च वक्ष्यमाणन्यायेन भविष्यति । धर्मिग्राहकप्रमाणेनैव सिद्धेर्न तत्प्रामाण्ये पृथक् प्रमाणं वक्तव्यम्, अत एव | | प्रत्यक्षाद्यगृहीता । |
|
| |
|
| मानम्
| | सन्दिग्धमूलतः |
|
| |
|
| इत्युक्तम् ।</p>
| | सन्दिग्धाव्यभिचारत्वतः, अव्यभिचारो हि साहित्यस्य व्याप्तित्वे मूलम् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">७०सु०- न साक्षिणोऽनभ्युपगमेऽप्यक्षजादिज्ञानप्रामाण्यमप्रामाणिकं प्रसज्यते, प्रवृत्तिसामर्थ्येन तज्जातीयत्वेन वाऽनुमानेन तत्सिद्धेरि त्यत आह | | <p class="gr-vyakhya-para">तत्र प्रत्यक्षगृहीता व्याप्तिर्यथा धूमस्याग्निना । आगमगृहीता यथा ब्राह्मणो न हन्तव्य इति । अनुमानगृहीता यथा व्यतिरेकिप्रयोगे ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । प्रत्यक्षाद्यवधृतं हि व्याप्त्यादि अनुमानमाना(नता)ङ्गम्,</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">न स्वसमयमात्रसिद्धम्, सन्दिग्ध•)व्याभिचा(र)रित्वात्, समयानां सन्दिग्धमूलत्वाच्च । विद्यते च धूमाद्यनुमानानां प्रमाणावधृतं व्याप्त्यादी ति न प्रतिबन्दीग्रहमात्रेण तद् भङ्गः; न परमाण्वाद्यनुमानानाम्, इति प्रतिबन्दीग्रस्तत्वादप्रामाण्यमेव ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">११५सु०- ननु व्याप्त्याद्यभावे किं प्रतिबन्दीग्रहेण । तत एवाप्रामाण्यसिद्धेरिति । सत्यम्, प्रत्यक्षाद्यनवधृतव्याप्त्यादेरपि प्रामाण्येऽतिप्रसङ्गो वा तदप्रामाण्ये दृष्टान्तो वा प्रतिबन्दीग्रहेण द्योत्यत इत्यदोष इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">११६सु०- सत्यमेतत् प्रत्यक्षाद्यवधृतैव व्याप्तिरनुमानप्रामाण्योपयोगिनीति; सा च धूमानुमानवत् परमाण्वाद्यनुमानेष्वप्यस्त्येव, धूमस्याग्निनेव महदारम्भकत्वादीनामपि सावयवत्वादिना साहित्यदर्शनात्; इत्यत आह |
|
| |
|
| अनवस्थेति
| | सहेति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अनवस्थाऽन्यथा भवेत्</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-सहदर्शनमात्रेण न व्याप्तिरवसीयते</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">अन्यथा | | <p class="gr-vyakhya-para">न धूमादीनामप्यग्न्यादिभिः सहदर्शनमात्रेण व्याप्तिरवसीयते, येन महदारम्भकत्वादीनामपि सावयवत्वादिभिस्ततोऽवसीयेत; तथा सत्यग्न्यादीनां धूमादिभिरपि व्याप्त्यध्यवसायप्रसङ्गात्, सहदर्शनमात्रस्य तत्रापि सत्त्वात् । व्यभिचारानुपलम्भे सति साहित्यदर्शनं व्याप्त्यध्यवसायहेतुरिति चेत् । किं सकलदेशकालनिष्ठोऽनुपलम्भः,</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">किं वा तद्विशेषनिष्ठः । नाद्यः, अस्मदाद्यशक्यत्वात् । न द्वितीयः, अतिप्रसङ्गादिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">११७सु०- कथं तर्हि व्याप्त्यध्यवसायः स्यादित्यत आह |
|
| |
|
| साक्षीतरप्रमाणवेद्यत्वाङ्गीकारे ।</p>
| | यदैवेति |
| <p class="gr-vyakhya-para">तर्हि साक्षिप्रामाण्यमप्यन्येन ग्राह्यमित्यनवस्थैवेति चेन्न, तस्य स्वप्रकाशत्वादिति । तदिदमुक्तं स्वयम्भात इति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">७१सु०- किमतो यद्येवं साक्षी नाम प्रमाणमस्तीत्यत आह
| |
|
| |
|
| अत इति
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यदैवाव्यतिरेकेऽस्य ह्यक्षजं वाऽऽगमो भवेत् । तन्निर्धारितयुक्तिर्वा व्याप्तिः सैवापरा न हि ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अव्यतिरेके |
|
| |
|
| ।</p>
| | साध्याभिमतव्यतिरेकेणासत्त्वे । |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अतः सर्वपदार्थानां भागाः सन्त्येव सर्वदा ।</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">सर्वदिक्ष्वपि सम्बन्धात्</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">साक्षित इत्यर्थः ।
| |
|
| |
|
| सर्वपदार्थानां
| | अस्य |
|
| |
|
| परमाणोस्तद्भागानां चेत्यर्थः ।
| | साधनाभिमतस्य धर्मस्य । युक्तेर्व्याप्तिनिश्चयहेतुत्वेऽनवस्था( स्या)नात्, तद्व्याप्तेरपि युक्त्यन्तरेण निश्चेतव्यत्वादित्यत उक्तं |
|
| |
|
| सन्त्येव
| | तन्निर्धारितेति |
|
| |
|
| इति सिद्धमि ति शेषः ।</p>
| | । व्याप्तिशब्दोऽध्याहार्यः । तेन प्रत्यक्षेणागमेन वा निर्धारितव्याप्तिकेत्यर्थः । |
| <p class="gr-vyakhya-para">७२सु०- यद्वा सर्वपदार्थानामि त्यनेनानुमानमपि सूचयति परमाणुः सभागः पदार्थत्वाद्घटवत् इति । न चाश्रयासिद्धिर्धर्मिग्राहकविरोधो वा, साक्षिणा परमाणुसिद्धेरुक्तत्वात् । तेन च सभागतयैव सिद्धेः ॥ न चैवमनुमानवैयर्थ्यम्, प्रमाणसम्प्लवाङ्गीकारात्, सभागत्वमात्रे विप्रतिपन्नं प्रति सार्थक्याच्च ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">७३सु०- अनुमानान्तरमाह
| |
|
| |
|
| सर्वदेति
| | अपरा |
|
| |
|
| । युगपदित्यर्थः ।
| | साहित्यदर्शनमात्रनिबन्धना, |
|
| |
|
| सर्वदिक्षु
| | न हि ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">११८सु०- अयमर्थः । नियतः सम्बन्धो हि व्याप्तिर्न सम्बन्धमात्रम् । नियमश्च व्यभिचाराभावः । अतः साहित्य इव व्यभिचाराभावेऽपि प्रमाणप्रवृत्तौ व्याप्तिसिद्धिः । न चैतदशक्यम्, अनुमित्यनुदये सर्वव्यवहारविलोपप्रसङ्गेन कार्यदर्शनादेव तत्सिद्धेः । प्रकारस्तु चिन्त्यते ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तत्र धूमस्याग्निना सम्बन्धस्तावत्प्रत्यक्षेणावगम्यते, परिचितदेशकालयोर्व्यभिचारश्च नावगम्यते, देशान्तरादिगते तु व्यभिचारे सन्देहोऽवशिष्यते । स च न तावद्व्यभिचारचिह्नदर्शनजन्यः, किन्तु भूयःसहचरिततया दृष्टा अदृष्टव्यभिचारा अपि धर्मा व्यभिचारिणो दृष्टाः, धर्मश्चायमि त्येवमुत्पद्यते । तत्र यद्ययमेतत्सहवृत्तिस्वभावस्तदाऽन्यत्रापि सहैव वर्तेत, स्वभावस्यानपायात् । यदि चासहवृत्तिस्वभावस्तदाऽत्रापि न सह वर्तेत । असहवृत्तिस्वभावस्यापि सहवृत्तिर्निमित्तान्तरायत्ता चेदत्रोपलभ्येत । सहवृत्तिस्वभावस्यापि निमित्तान्तराद्व्यभिचारो भविष्यतीति तु निर्बीजा शङ्का नोदेत्येव, सर्वव्यवहाराभावप्रसङ्गात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तदेवं मीमांसासहकृतं प्रत्यक्षं धूमस्याग्निसम्बन्धं गृह्णद्व्यभिचाराभावमप्याकलयतीति व्याप्तिमवधारयत्येव । अनुमानागमाभ्यां तु व्याप्तिग्रहप्रकारः सु(गम)ग्रह एवेति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">११९सु०- नन्वनेनैव न्यायेन महदारम्भकत्वादीनामपि व्याप्तिनिश्चयसम्भवात् कथं परमाण्वादावनुमानाप्रवृत्तिरिति चेन्न, पक्षेतरत्वस्योपाधित्वसम्भवेन व्यभिचाराभावानिश्चयात् । अथ तस्योपाधित्वं नास्तीत्युच्येत तदा बाधकमाह |
|
| |
|
| स्थितैर्द्रव्यैः
| | अन्यथेति |
|
| |
|
| सम्बन्धात्
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अन्यथा सप्तमरसभावोऽप्यनुमयाऽऽपतेत् । अनिष्टानि च सर्वाणि ह्यनुमा कामचारिणी ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">पक्षेतरत्वस्योपाधितामनादृत्य प्रमाणान्तरासहकृतेेनैवानुमानेन परमाण्वादिसिद्ध्यभ्युपगम इत्यर्थः । मधुरो रसो लवणादिरसपञ्चकव्यतिरिक्तरसान्योन्याभाववान् रसत्वाल्लवणवदित्या |
|
| |
|
| संयोगात्
| | द्यनुमया । |
|
| |
|
| अपि भागाः सन्ति
| | अनिष्टानि च सर्वाणि |
|
| |
|
| इत्यवगम्यते ।</p>
| | दहनशैत्यादीन्यापतेयुः । कुतः । यस्मादेवंविधा |
| <p class="gr-vyakhya-para">७४सु०- यद्यपि सभागत्वमात्रसाधने संयोगित्वमात्रं प्रयोजकम्, गगनादीनामपि भागाङ्गीकारेण व्यभिचाराभावात्; तथाऽपि बहुभागसाधनाय विशेषणोपादानम् । तथा हि, परमाणुर्दशभागवान्युगपद्दशमूर्तसंयोगित्वात् (प)घटवदि ति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">७५सु०- ननु द्रव्यत्वेनैवालं किं संयोगित्वेन । (हेतूच्छित्तिरूप) विपक्षे बाधकसूचनार्थमिति ब्रूमः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">७६सु०- तथा हि । अस्ति तावत्परमाणोः परमाण्वन्तरसंयोगः, अन्यथा द्व्यणुकाद्यारम्भानुपपत्तेः । न चैकेनैवेति नियमः; कारणाकारणसंयोगजसंयोगप्रक्रियायामेकैकस्य परमाणोः सजातीयविजातीयपरमाणुद्वयेन युगपत्संयोगस्योररीकृतत्वात्, पाषाणादिमध्यवर्तिनः परमाणोः परितोऽवस्थितैः परमाणुभिः संयोगाभावाद्यनुपपत्तेश्च । न च मूर्तानां युगपदे(दने?)कदेशावस्थानं सम्भवति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">७७सु०- प्रदेशवर्तिनश्च संयोगाः, साक्षिसिद्धत्वात्, घटादौ तद्दर्शनेन च परमाणौ(णावप्य) तदनुमानाच्च; तथा च, यदि परमाणुरनेकांशो न स्यात्, तदा युगपदनेकैर्न संयुज्येते ति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">७८सु०- ननु संयोगस्य प्रदेशवृत्तित्वं नाम स्वात्यन्ताभावसमानदेशत्वमेव, न तु घटसंयोगो घटावयवे वर्तत इति; तत्कथं भागाभावे संयोगानुपपत्तिरिति । मैवम्, प्रत्यक्षादिसिद्धस्य अवयववृत्तित्वस्य परित्यागेनाप्रामाणिकव्याहताङ्गीकारस्यानुचितत्वात् । वक्ष्यते चैतत् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">७९सु०- ननु परमाणुः सावयव इति स्वव्याघातस्य मुख्यमुदाहरणम् । यो हि सर्वतोऽपकृष्टो, यतः १परमाणुर्नास्ति, तं परमाणुमाचक्षते । तस्य सावयवत्वेऽवयविनोऽवयवानामपकृष्टपरिमाणत्वावश्यम्भावात् कथं न व्याहतिरित्यत आह
| |
|
| |
|
| अविभाग इति
| | अनुमा कामचारिणी ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ननु च सप्तमरसादेरनुपलम्भादिबाधितत्वात् पक्षेतरत्वोपाधिदुष्टत्वमनुमानानामिति चेत्; समं प्रकृतेऽपि, परमाण्वादेरप्यनुपलम्भबाधितत्वात् । अयोग्यं तदिति चेत्, तुल्यं सप्तमरसादावपि । अनुमानप्रामाण्ये सप्तमरसादिसिद्धावयोग्यत्वं कल्प्यम्, कल्पिते च तस्मिन्ननुमानप्रामाण्यसिद्धिरित्यन्योन्याश्रयत्वमिति चेत्; एतदपि तादृगेव । अनुपभोग्यस्य सप्तमरसादेः कल्पने गौरवमिति चेत्; समाधिसाम्यम्, प्रमिते न गौरवं दोष इत्येतदपि समानम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१२०सु०- तस्मात्परमाण्वादेः साक्षिवेद्यत्वमङ्गीकृत्य प्रतिबन्दी मोचनीयेति कथं न तस्य साक्षिवेद्यत्वमिति ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१२१सु०- ॐ समवायाभ्युपगमाच्च साम्यादनवस्थितेः ॐ ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ॐ उभयथाऽपि न कर्मातस्तदभावः ॐ इति सूत्रम्, तत् नित्यमेव च भावादि त्यागामिसूत्रव्याख्यानन्यायेनैव व्याख्यातं भविष्यतीति मन्वानस्तदपहाय हेत्वन्तरेण वैशेषिकादिसमयमपाकुर्वन्(त्) समवायाभ्युपगमाच्च साम्यादनवस्थितेरि त्येतत्सूत्रं व्याचष्टे |
|
| |
|
| ।</p> | | कार्येति ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अविभागः पराणुता</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- कार्यकारणयोश्चैव</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">स्यादयं विरोधो यदीदं परमाणुपदप्रवृत्तिनिमित्तं स्यात् । न चैवम्, सावयवतया साक्षिसिद्धे तदसम्भवात् । किन्तु | | <p class="gr-vyakhya-para">समवाय ईर्यत इति वक्ष्यमाणमत्रापि सम्बध्यते । अनेन समवायप्रतिपादकं परेषां इहेति यतः कार्यकारणयोः स समवाय इति सूत्रमर्थतोऽनुवदति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अत्र |
|
| |
|
| अविभागः, पराणुता
| | कार्यकारण |
|
| |
|
| परमाणुशब्दप्रवृत्तिनिमित्तम् । तथा च कुतो व्याघात इति ।</p>
| | शब्दाववयव्यवयववाचकौ । तौ चोपलक्षणपराविति सूचनार्थः चशब्दः । एवशब्दः समवायस्येहप्रत्ययसिद्धत्वं सूचयति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">८०सु०- नन्वविभाग इति कथमिदं विज्ञायते । सर्वथा विभागलक्षणगुणाभाव इति चेन्न, गुणादेरपि परमाणुत्वप्रसङ्गात् । द्रव्यत्वे सतीति विशेषणाददोष इति चेन्न, असम्भवात् । यत्किञ्चिाद्विभागाभावाभिप्राये मेरुमन्दरयोरप्यणुत्वप्रसङ्गात् । अवयवविभागाभावोऽभिमत इति चेन्न; गगनादेरपि परमाणुत्वापत्तेः, अवयवनाशादेव नष्टस्यावयविनोऽपि तदापत्तेः इति ।</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">१२२सु०- तदेतत्स्वयमेव विवृणोति |
| <p class="gr-vyakhya-para">मैवम् । यस्य विभिन्नावयवेषु सत्स्वपि तेषां विभागो न कदाऽपि भवितुमर्हति स परमाणुरिति व्याख्यानात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">८१सु०- एतेनावयवपरम्परावि(श्रान्त्यभा)श्रमाभावेऽनवस्थेत्यपि परास्तम्, मूलक्षयाभावस्य सूचितत्वात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">८२सु०- यद्वा विभिद्यते विभज्यते इति विभागः, तदभावः परमाणुतेति । यतः स्वावयवं विना स्वतन्त्रमनवयवरूपमपकृष्टपरिमाणं (वस्तु) नास्ति स परमाणुरिति यावत् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">८३सु०- नन्वेवमवयवपरम्पराविश्रान्त्यभावेऽनन्तावयवारब्धत्वाविशेषात् सर्षपमहीधरयोः परिमाणाविशेषः स्यात् । न च कारणसङ्ख्याऽविशेषेऽपि तत्परिमाणप्रचयविशेषात् सर्षपमहीधरयोः परिमाणविशेष इति वाच्यम्, अवयवानन्त्यसाम्ये तयोरप्यनुपपत्तेरिति ।</p> | |
| <p class="gr-vyakhya-para">८४सु०- उच्यते । किमयं प्रसङ्गः, उतानुमानम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">आद्ये ह्ययमर्थः । यदि सर्षपमहीधरावविश्रान्तावयवपरम्परौ स्यातां तदा अनन्तावयवारब्धौ प्रसज्येयाताम्, तथा च समपरिमाणौ भवेतामिति । तत्रोभयत्रापि व्याप्त्यभावः । यदविश्रान्तावयवपरम्परं तदनन्तावयवारब्धम्, यच्चैवं तत्तुल्यपरिमाणमिति । किन्नाम भवतोपलब्धम् ॥</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">किञ्चावयवपरम्पराविश्रान्त्यभावे ते सर्वेऽपि सम्भूयानन्ताः स्युः । सर्षपमहीधरारम्भकाणामानन्त्यं तु कुतः ॥ अत एव द्वितीयप्रसङ्गस्यापादकासिद्धिः ॥</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">एतेनावयवपरम्पराविश्रान्त्यभावे समसङ्ख्यावयवारब्धत्वं, ततश्चावयवपरिमाणादिविशेषाभावे परिमाणाविशेषः स्यादितीत्यपि परास्तम्; व्याप्त्यसिद्धेः, समसङ्ख्यावयवारब्धत्वासिद्धेश्च ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">द्वितीये त्विदमुक्तं स्यात्, सर्षपमहीधरौ नानन्तावयवारब्धौ विसदृशपरिमाणत्वात्, विमतौ नाविश्रान्तावयवपरम्परौ अनन्तावयवानारब्धत्वादि ति । आद्ये सिद्धसाधनम् । न हि सर्षपादेरवयवपरम्पराविश्रान्त्यभाववादिनाऽनन्तावयवारब्धत्वमङ्गीकृतम्, किन्तु सम्भूतानामनन्तत्वम् । तदभावसाधने मां प्रति दृष्टान्ताभावः, गुणादौ साधनाभावात् ॥ द्वितीयस्य त्वप्रयोजकतेति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">८५सु०- स्यादेतत् । सर्षपावयवपरम्पराया निरवधिकत्वे मूर्तानां समानदेशत्वानुपपत्तौ सर्षपावयवैर्जगति व्याप्ते विश्वव्यापी सर्षपः स्यादिति महीधरस्यानवकाश एवे त्यापादनार्थ इति चेन्न, पार्थिवपरमाणूनामनन्तत्वेऽपि मूर्तान्तरावकाशदर्शनात्, सर्षपो यावन्तं देशमवष्टभ्य वर्तमानो दृश्यते तावत्येवानवधिकाया अपि तदवयवपरम्पराया अवस्थानाच्च । अत एव हि आकाशादीनामप्यनवधिकामंशपरम्परामुपेत्य तत्र परिमाणापकर्षानन्त्यमुपपादितम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">८६सु०- ननु मा भूत् साक्षात्सर्षपमहीधरारम्भकाणां समसङ्ख्यत्वम्, तथाऽप्यवयवपरम्पराया विश्रान्त्यभावे सम्भूतावयवानां समसङ्ख्यत्वात् परिमाणभेदो न स्यादि(त्युच्यत इति)ति चेन्न, आनन्त्येऽपि तारतम्यसम्भवात् । अनन्ता हि पार्थिवपरमाणवोऽनन्ताश्चान्त्यविशेषाः, न च ते समसङ्ख्याः; तथा सत्याप्यपरमाणुषु तदभावापातात् ॥ तथा सर्वकल्पेषु संसारिणोऽनन्ताः । तथाऽप्यपवर्गवशात् तारतम्यमुपेयमेव ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">एवमनेकमुदाहरणमिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">८७सु०- यदेतत्सूत्रकृता परिमाणासमवायिकारणविषये दूषणमुक्तम्, तदुपलक्षणमात्रम् । अन्यत्राप्यसमवायिकारणे स्वयं दूषणान्यूहनीयानीत्याशयवान् द्रव्यासमवायिकारणसंयोगविषये अन्यथाप्रतिपत्तिं निराकरोति
| |
|
| |
|
| तत्संयोगादिति
| | गुणादेरिति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तत्संयोगादनियतात्पदार्थानां जनिर्भवेत्</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- गुणादेः पञ्चकस्य च । भिन्नस्यैव तु सम्बन्धः समवायोऽन्य ईर्यते ॥</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">अवयवसंयोगो द्रव्यासमवायिकारणमिति वदन्तोऽपि वैशेषिकादयः परमाणुकार्योत्पत्तौ द्वयोरेव सजातीययोरेव परमाण्वोरेव संयोग(स्यासमवायिका)स्य कारणत्वमित्याद्याचक्षते ।</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">गुणादेः पञ्चकस्येति |
| <p class="gr-vyakhya-para">तदश्रद्धेयम् ॥ किन्नाम तेषां कारणानामनियतादुक्तनियमरहितात्संयोगात्पदार्थानां द्रव्याणां जनिर्भवेत्, किञ्चित्कार्यं द्वयोः परमाण्वोः संयोगादुपजायते तद् द्व्यणुकमुच्यते, कदाचित् त्रयाणां तत् त्र्यणुकम्, चतुर्भिः परमाणुभिरारब्धं च(तच्च)तुरणुकम्, एवमन्यदपि । तथा किञ्चित्सजातीययोः परमाण्वोः संयोगात्, किञ्चिद्विजातीययोः । एवं किञ्चित्परमाण्वोरेव संयोगात् किञ्चित्परमाणुद्व्यणुकयोरित्यादि । एवं द्व्यणुककार्योत्पत्तावप्यनियमो द्रष्टव्यः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">८८सु०- कुत इति चेत् उक्तनियमे प्रमाणाभावादित्याह | |
|
| |
|
| द्वयोरेवेति
| | गुणावयविक्रियासामान्यविशेषाणामित्यर्थः । |
| | |
| | च |
|
| |
|
| ।</p> | | शब्देन गुण्यादिपञ्चकस्य चेति समुच्चिनोति ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- द्वयोरेव तु संयोग इति केनावसीयते</div>
| | <p class="gr-vyakhya-para">ननु गुणगुण्यादिकमभिन्नं भिन्नाभिन्नं वा, तत्किं समवायेनेत्यत उक्तं |
| <p class="gr-vyakhya-para">तुशब्दो विशेषार्थः । तेन सजातीययोः परमाण्वोरिति नियमो लभ्यते । | |
|
| |
|
| संयोगः
| | भिन्नस्यैवेति |
|
| |
|
| आदिकार्यस्यासमवायिकारणमिति शेषः ।
| | । |
|
| |
|
| केन
| | तु |
|
| |
|
| प्रमाणेनेत्याक्षेपे । उपलक्षणमेतत् । त्रयाणामेव द्व्यणुकानामित्यपि द्रष्टव्यम् ।</p>
| | शब्दो विशेषार्थः, न ययोः कयोश्चिद्गुणगुणिनोः समवायः, किन्त्वयुतसिद्धयोरेवे ति । स गुणगुण्यादिस्वभाव एव चेत्, न पदार्थान्तरसिद्धिः, इत्यत उक्तम् |
| <p class="gr-vyakhya-para">ननु सावयवस्यानेकसंयोगः सम्भवति, परमाणुस्तु निरवयवः, इति द्वयोरेवेति नियमसिद्धिरित्युक्तोत्तरम् । निरवयवत्वे द्वयोरपि संयोगो न सम्भवति, संयोगस्यांशवृत्तित्वात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">८९सु०- ननु सजातीयसंयोग एवारम्भक इति नियमो न निष्प्रमाणकः, परमाणुकार्ये गन्धाद्युत्पत्तेरेव तत्र प्रमाणत्वात् । तथा हि । पार्थिवाप्यपरमाणुभ्यां यद्येकं कार्यमुत्पद्यते तदा तदगन्धमस्नेहमापद्येत, पार्थिवतैजसाभ्यामुत्पन्नमगन्धरूपं उत्पद्येत, एकस्य गन्धादेरनारम्भकत्वात्; अतो गन्धाद्युत्पत्त्यैव सजातीयसंयोगस्यारम्भकत्वसिद्धिरि त्यत आह
| |
|
| |
|
| कारणस्येति
| | अन्य इति |
|
| |
|
| ।</p> | | । |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- कारणस्य गुणास्तेन भवेयुः कार्यगा अपि</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तेनेति
| |
|
| |
|
| । द्वयोरेवेति नियमाभावेनेत्यर्थः ।</p>
| | ईर्यते |
| <p class="gr-vyakhya-para">स्यादेतद्विजातीयारम्भकत्वे बाधकम्, यदि द्वयोरेव परमाण्वोः संयोगः कार्यारम्भक इति नियमः प्रमाणवान् स्यात् । न चैवम् । तथा च बहूनां परमाणूनां विजातीयानां संयोगात् कार्यारम्भे
| |
|
| |
|
| कारण
| | वैशेषिकादिभिः अतोऽपि तद्दर्शनमयुक्तमि ति शेषः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अयमर्थः । वैशेषिकादयोऽवयवावयविनोर्गुणगुणिनोः क्रियाक्रियावतोर्जातिव्यक्त्योः विशेषनित्यद्रव्ययोरत्यन्तभेदमभ्युपगम्यात्यन्तभिन्नमेव समवायाख्यं सम्बन्धमभ्युपगच्छन्ति । ततोऽप्यनुपपन्नभाषिण इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१२३सु०- ननु च गुणगुण्यादीनामत्यन्तभेदस्तावद्व्यपदेशभेदादिप्रमाणसिद्धः, अन्यथा स्तम्भकुम्भादीनामप्यत्यन्तभेदो न स्यात् । अस्ति चेह तन्तषु पटः, इह पटे रूपम् , इह मूर्ते कर्म , इह गवि गोत्वम् , इह नित्यद्रव्ये विशेषः इत्यबाधितः प्रत्ययः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">न च इहेदमि ति प्रत्ययो विनाऽतिरिक्तेन सम्बन्धेनोपपद्यते, इह कुण्डे बदराणी ति प्रत्ययस्य संयोगपूर्वकत्वदर्शनात् । स चायमयुतसिद्धयोः सम्बन्ध इति संयोगादि्भद्यते । युतसिद्धयोर्हि सम्बन्धः संयोगः, द्रव्यमात्रवृत्तिश्च । तदेवं प्रमितस्य समवायस्याभ्युपगमे कथमयुक्तवादित्वं वैशेषिकादीनामित्यत आह |
|
| |
|
| गता गन्धादयो
| | भिन्नत्वेति |
|
| |
|
| गुणाः
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- भिन्नत्वसाम्यतस्तस्य ताभ्यां योगो भवेद्ध्रुवम्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">भिन्नत्वसाम्यत |
|
| |
|
| (सद्वितीयाः) सजातीयाः सन्तः
| | इत्युपलक्षणम्, इह प्रत्ययसाम्यतश्चे त्यपि द्रष्टव्यम् । |
|
| |
|
| (कार्यगाः)
| | तस्य |
|
| |
|
| कार्यगतगन्धाद्यारम्भका
| | समवायस्य । |
|
| |
|
| अपि भवेयुः,
| | ताभ्याम् |
|
| |
|
| को दोषः ।</p>
| | अवयवावयव्यादिसम्बन्धिभ्यां, सह । |
| <p class="gr-vyakhya-para">९०सु०- नन्वनियमवादिना द्वयसंयोगस्यारम्भकत्वं तावदिष्यते । तत्र विजातीययोरारम्भकत्वे कार्ये गन्धाद्यनुत्पत्तिः प्रसज्यत इति चेन्न, एकैकस्यापि गन्धादेरारम्भकत्वे बाधकाभावात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अपेक्षणीयान्तराभावात् सन्ततोत्पत्तिप्रसङ्गो बाधक इति चेन्न; कार्यद्रव्योत्पत्तेरपेक्षणीयत्वात्, समवायिकारणाभावे कार्यानुत्पादात्, अन्यथाऽनेकगन्धाद्यभ्युपगमेऽपि समानो दोषः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तदिदमुक्तं
| |
|
| |
|
| कार्यगा इति
| | योगः |
|
| |
|
| ।</p> | | सम्बन्धः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">९१सु०- एतच्च परमतरीत्योक्तम् । वस्तुतस्तु यतः कारणान्येव कार्याकारेणोत्पद्यन्ते तेन कारणगुणा एव कार्यगा भवेयुः, ततश्च विजातीयारम्भकत्वे को दोषः ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । इह तन्तुषु पटः इत्यादिप्रत्ययः, सम्बन्धपूर्वकोऽबाधितेहप्रत्ययत्वादिह कुण्डे बदराणीति प्रत्ययवदि ति समवायमनुमिमानेन योऽबाधितेहप्रत्ययः, स सम्बन्धपूर्वकः इति व्याप्तिरवश्यमङ्गीकरणीया । विद्यते च इह तन्तुपटयोः समवायः इत्यबाधितइहप्रत्ययः । तेन समवायस्यापि तन्तुपटाभ्यां समवायोऽभ्युपगन्तव्य एव स्यात् । न चाभ्युपगम्यते । अतस्तत्र अनैकान्तिकमनुमानमिति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">एवं तर्हि पृथिवीत्वादिजातिसङ्करः स्यादिति चेत् । ततः किम् । व्यवहारविलोपः स्यादिति चेन्न, वैशेष्यात्तु तद्वाद इति परिहरिष्यमाणत्वात् ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">ननु तन्तुपटयोः समवायः सिद्धो न वा । सिद्धश्चेत् किमुत्तरकालभाविनाऽनैकान्त्येन, न चेत् क्वानैकान्त्यम् । मैवम् । आपाततः प्रतीते सम्बन्धे व्यभिचारं दृष्ट्वा परावृत्तेरावश्यकत्वस्य विवक्षितत्वात् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">तथाऽपि सम्प्रतिपन्नसजातीयारब्ध(कार्य)दृष्टान्तेन विप्रतिपन्नानामपि सजातीयारब्धत्वमनुमास्यत इति चेन्न, विजातीयारम्भकत्वस्य साक्ष्यादिप्रमाणसिद्धत्वेन बाधात् ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">१२४सु०- नन्वत्र भिन्नत्वसाम्यं किमर्थमुपन्यस्तम् । न हि भिन्नत्वं हेतूकृतमिति । सत्यम् । अबाधितत्वद्योतनार्थं भिन्नत्वग्रहणम् । विभिन्नवस्त्वभावे खलु इह प्रत्ययो बाधितः स्यात् । इह तन्तुपटयोः समवायः इति प्रत्ययोऽपि सम्बन्धपूर्वक एव तन्तुपटसमवायस्यैतत्कारणत्वादिति चेन्न; आधाराधेयतया प्रतीयमानयोः सम्बन्धस्य परेण सिसाधयिषितत्वात्, अन्यथा स्थाणुश्येनयोः संयोग इत्यत्र समवायासिद्धिप्रसङ्गात्, इन्द्रियार्थसन्निकर्षादिना सिद्धसाधनतापत्तेश्च ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">९२सु०- स्यादेतत्, यदि बहूनां परमाणूनां संयोगस्यारम्भकत्वं स्यात् । न चैवम् । आरम्भकसङ्ख्यापकर्षतारतम्यं क्वचिद्विश्रान्तम्, तारतम्यत्वात्, परिमाणतारतम्यवदि त्यनुमानेनारम्भकसङ्ख्यापकर्षस्य क्वचिद्विश्रान्तिसिद्धौ एकस्यारम्भकत्वे सन्ततोत्पत्त्यादिप्रसङ्गात्, त्र्यादिकल्पने गौरवात्, द्वयोरेव परमाण्वोः संयोगो द्रव्यारम्भक इति नियमसिद्धेः इत्यत आह | | <p class="gr-vyakhya-para">१२५सु०- ननु अनवस्थितेरि ति सूत्रं कथम् । इत्थम् । यदि व्यभिचारपरिहाराय समवायस्यापि समवायान्तरमुपेयते, तदाऽनवस्थितिरिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">इह केचित्समवायं प्रत्यक्षमाचक्षाणाः, यत इति च विषयसप्तमीं व्याचक्षाणाः, तत्स्थेम्ने अनुमानमाचक्षते । तेषाम् इह प्रत्ययस्य सम्बन्धपूर्वकत्वं नाम तत्प्रतीतिपूर्वकत्वमेव । तन्मते स्फुटैवानवस्था ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ये तु प्रत्यक्षतां नाभ्युपगच्छन्ति, सम्बन्धस्य सत्तामात्रेणेहप्रत्ययकारणवत्वमाहुस्तेषाम्; अवस्थितिः = सिद्धान्तः तद्विरोधोऽनवस्थितिः इत्यनवस्थितिशब्दोऽपसिद्धान्तवाची व्याख्यायते;</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यद्वेह कुण्डे बदराणीतिवत् सम्बन्धस्य प्रतीत्यैवेहप्रत्ययकारणत्वादत्रापि प्रतीतिमापाद्यानवस्थैव वक्तव्या । कुण्डबदरसंयोगस्य योग्यतया अवर्जनीयतया प्रतीतिर्नेहप्रत्ययकारणमिति कुत एषा कल्पना । सत्तामात्रेणेहप्रत्ययकारणत्वोपपत्तौ प्रतीतेरपि कारणत्वकल्पकाभावादिति चेन्न, सत्यपि संयोगे कुतश्चिद्व्यवधानादप्रतीयमाने नेह बुद्धिर्भवति । भवति चासत्यपि संयोगे तद्विपर्ययादि त्यन्वयव्यतिरेकयोः कल्पकत्वात् । स्वस्वामिभावादयोऽपि हि ज्ञाता एव सम्बन्धनिमित्तव्यवहारहेतवो दृष्टा नान्यथा ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">न ते सम्बन्धा अद्विष्ठत्वादिति चेन्न, संयोगस्याप्यद्विष्ठताया वक्ष्यमाणत्वात् । किञ्चैवं समवायोऽपि न सम्बन्धः स्यात्, तस्यानाश्रितत्वाभ्युपगमात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">नन्वेवं तर्हि नानैकान्त्यम्, अनवस्थयैव बाधितत्वेनाबाधितइह प्रत्ययत्वस्य तत्रावृत्तेरिति चेन्न, अनवस्थायाः साध्यबाधकत्वेन साधनाबाधकत्वात् । साध्यबाधेनैव साधनबाधनाभ्युपगमस्य व्याप्तिनिश्चयोत्तरकालीनत्वात् ॥ तन्तुपटयोः समवाय इति प्रतीतिरपि सम्बन्धपूर्विकैव । किन्त्वारोपित एवासौ सम्बन्ध इति चेन्न, अनवस्थाऽनिस्तारात् । आरोपितसम्बन्धपूर्वकत्वं हि सम्बन्धारोपपूर्वकत्वमेव, प्रतीतौ चेयमनवस्थोक्तेति कथं (तन्निस्ता)निस्तारः ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">किञ्चैवं वदता सत्तयैव सम्बन्धस्य कारणत्वमिति मतं त्यक्तं स्यात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अपि चाबाधितोऽपि इह प्रत्ययो यदि सम्बन्धारोपमात्रेण भवेत् तदा तन्तुपटादावपि किन्न भवेदिति समवायासिद्धिः । क्वचित्सिद्धस्य क्वचिदारोपः कुत्राप्यभावे तदसिद्धिरिति चेन्न, स्थाणुश्येनयोः सम्बन्धस्य सत्त्वात् । अन्यथा समवायेऽपि समवायान्तरारोपो न स्यात्, समवायान्तरस्य क्वाप्य(सत्त्वात्)सम्भवात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">समवाये भेद एवारोप्यते न समवायान्तरमिति चेन्न, तावन्मात्रेण इह प्रत्ययायोगात् । सम्बन्धिसम्बन्धभावोऽप्यारोप्यत इति चेन्न, तर्हि तन्तुपटादावपि तदारोपमात्रेणेहप्रत्ययोपपत्तौ किं समवायेनेति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१२६सु०- ननु समवायेऽपि इहेदम् इति प्रत्ययः समवायाधीन एव । न चापसिद्धान्तोऽनवस्था वा, तस्यैव समवायस्य स्वनिर्वाहकत्वात् । य एव हि समवायोऽवयवादिष्ववयव्यादीनां सम्बन्धः, स एवावयवावयव्यादिष्वात्मना सम्बन्ध इत्याशङ्कते |
|
| |
|
| तारतम्येनेति
| | स इति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तारतम्येन सर्वेऽपि महान्तश्चाणवो यतः</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- स स्वनिर्वाहकश्चेत्स्यात्</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">यतः | | <p class="gr-vyakhya-para">सः |
|
| |
|
| कारणात्
| | अवयवावयव्यादिसमवायः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एवं तर्हि किं समवायेन; द्रव्यस्यैव स्वनिर्वाहकत्वोपपत्तेरिति परिहरति |
|
| |
|
| तारतम्येन सर्वेऽपि
| | द्रव्यमेवेति |
|
| |
|
| अर्था
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- द्रव्यमेव तथा न किम्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तर्हीति शेषः । |
|
| |
|
| महान्तश्चाणवश्च,
| | तथा |
|
| |
|
| समर्थिताः, ततः परिमाणतारतम्यवदिति दृष्टान्तस्य साध्यविकलत्वात्, द्वयोरेव तु संयोग इति केनावसीयत इति सम्बन्धः ।</p>
| | स्वनिर्वाहकम् । |
| <p class="gr-vyakhya-para">किञ्च अनेनैव न्यायेन द्व्यणुकद्वयसंयोगस्याप्यारम्भकत्वं किं नेष्यते बहुत्वा</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">भावे कार्यमहत्त्वानुपपत्तिप्रसङ्गादि ति चेन्न;
| |
|
| |
|
| यतः तारतम्येन सर्वेऽपि महान्तश्चाणवश्च, समर्थिताः,
| | किं |
|
| |
|
| तेन द्व्यणुकमहत्त्वात् तदुत्पत्त्युपपत्तेः ।</p>
| | कस्मात् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">परमाणुद्वयारब्धकार्यदृष्टान्तेन सर्वत्रानुमाने त्वतिप्रसङ्ग इति ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">अयमाशयः । यदि इहेदमि ति बुद्धिर्नावश्यं स्वातिरिक्तसम्बन्धसापेक्षा, क्वचित् स्वनिर्वाहकत्वात्; तर्हि द्रव्यगुणादीनाम् इहेदमि ति प्रत्ययोऽपि नातिरिक्तसम्बन्धाधीनोऽङ्गीकार्यः, द्रव्यस्यैव स्वनिर्वाहकतयाऽपि तदुपपत्तेरिति । समवायः सम्बन्धात्मकत्वात् स्वनिर्वाहकः, न द्रव्यमिति चेन्न; तदसिद्धौ सम्बन्धत्वस्याप्यसिद्धेः, संयोगस्यापि स्वनिर्वाहकतापत्तेश्च । तस्यानित्यत्वान्नेति चेन्न, समवायनित्यत्वस्यासिद्धेरिति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">९३सु०- अस्त्वेवमुक्तनियमेषु प्रमाणाभावस्तथाऽप्यनियमसृष्टौ किं मानमिति चेत्; साक्षी तावत्, लोष्ठादिकार्याणामनियतसङ्ख्यैर्विजातीयैविंसदृशैश्चारम्भदर्शनेनानुमानं च, आगमाश्चात्र बहुलं भवन्ति ।</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">१२७सु०- एवं द्रव्याद्गुणादीनामत्यन्तभेदेऽपि न तत्सम्बन्धः समवायलक्षणोऽपरः सिद्ध्यति; समवायवत् द्रव्यस्यैव स्वनिर्वाहकत्वोपपत्तेः, कल्पनालाघव(त्व•च्चेत्युक्तम् । इदानीं गुणादीनां द्रव्यादत्यन्तभेदाभावाच्च न समवायसिद्धिरित्याशयवांस्तदत्यन्तभेदे परोपन्यस्तान् हेतूनपाकर्तुं तावदुपोद्घातमाह |
| <p class="gr-vyakhya-para">९४सु०- तद्दर्शनं भ्रान्तिरिति चेत् । किं नियमग्राहकप्रमाणविरोधादेवमुच्यते, उत केवलया वैशेषिकादिकल्पनया विरोधात् ।</p> | |
| <p class="gr-vyakhya-para">आद्यं दूषयति
| |
|
| |
|
| न चेति
| | विशेष इति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न च तत्प्रोक्तसृष्टौ तु मानं</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- विशेषस्तद्गतत्वादिर्यद्यभिन्नेऽवसीयते । गुणक्रियादिरूपस्य निषेधः केन हेतुना ॥</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">सजातीयाभ्यामेव द्वाभ्यामेव परमाणुभ्यामेवेत्यादिनियमवत्यां तत्प्रोक्तसृष्टौ तु</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">अभिन्ने |
| <p class="gr-vyakhya-para">मानं नास्ति, यत् साक्ष्यादिसिद्धस्यास्मदभिमतसृष्टिप्रकारस्य बाधकं स्यात् । तथा चोक्तम् (प्राक्) ।</p>
| | |
| <p class="gr-vyakhya-para">द्वितीयं दूषयति
| | समवाय इति शेषः । |
|
| |
|
| केवलेति
| | अवसीयते |
|
| |
|
| ।</p>
| | अङ्गीक्रियत इति यावत् । |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- केवलकल्पना । कथं साक्षिमितस्यास्य शक्नुयाद्वारणे क्वचित् ॥</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">निर्मूलेत्यर्थः ।
| |
|
| |
|
| साक्षी
| | गुणक्रियादिरूपस्य |
|
| |
|
| इत्युपलक्षणम् ।
| | विशेषस्येति शेषः । |
|
| |
|
| अस्य
| | केन हेतुना |
|
| |
|
| अनियमारम्भस्य । कल्पनामात्रस्य प्रामाणिकनिवारकत्वेऽतिप्रस(ङ्ग इति)ङ्गादिति भावः ।</p>
| | न केनापि ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">९५सु०- अत्र तत्प्रोक्तसृष्टावि ति सामान्यतो वदताऽन्यदपि तत्कल्पितमप्रामाणिकमिति सूचितम् । तथा हि ।प्रकृतेर्महान्महतोऽहङ्कारः अहङ्कारात्क्रमेणाकाशादीनि महाभूतानी त्येतां श्रुत्यादिप्रसिद्धां प्रक्रियामपहाय वाय्वादीनां चतुर्णामन्योन्यानपेक्षैव सृष्टिर्व्युत्क्रमेण चाभिहिता ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">इदमुक्तं भवति । समवाये तावदवयवावयव्यादिगतत्वमङ्गीकृतम्, आश्रितत्वं चान्यत्र नित्यद्रव्येभ्य इति वचनात् । न चानित्यद्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषाणामिव समवायस्य तद्गतत्वं नाम समवायलक्षणवृत्तिः सम्भवति, तस्याभिन्नत्वात् । अतस्तद्गतत्वं (नाम) समवायस्वरूपमेवेत्यङ्गीकर्तव्यम् । परतन्त्रतयोपलब्धिस्तद्गतत्वमिति चेन्न,</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">विनैव बाधकेन आकाशाद्वायुर्वायोरग्निरि त्यादिपञ्चमी भाक्त स्वीकृता ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">तस्याः समवायधर्मत्वानुपपत्तेः । तद्विषयत्वात् तद्धर्मत्वमिति चेन्न, विषयत्वस्यापि समवायस्वरूप(त्व•नतिरेकात् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">अत्यन्तासत एव च जनिरङ्गीकृता ।</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">१२८सु०- एवमस्तित्वाभिधेयत्वज्ञेयत्वसम्बन्धत्वादयोऽपि समवायेऽभ्युपगताः, न समवायस्वरूपादि्भद्यन्ते । भेदे हि तेषां समवायेन सम्बन्धो वक्तव्यः, अन्यथा कथमेते तत्र स्युः । न च सम्बन्धो युक्तः; संयोगस्य गुणत्वेन द्रव्यमात्रवृत्तेः, समवायस्य चाभिन्नत्वात् ॥</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">९६सु०- सर्वाऽपि सृष्टिः समवाय्यादिकारणत्रयाधीनाऽभ्युपगता । तत्र समवायिकारणं समवायाप्रामाणिकत्वस्य वक्ष्यमाणत्वादयुक्तम्; अत एवासमवायिकारणमपि, तदधीननिरूपणत्वाच्च तल्लक्षणस्य, समवायिनिमित्तयोरतिव्याप्तेश्च ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">तत्र पृच्छामः । समवायस्य तद्गतत्वादिधर्माणां चाभेदे कथम् अपर्यायशब्दवाच्यत्वं, धर्मधर्मिभावः, षष्ठीप्रयोगो, ज्ञातत्वाज्ञातत्वम्, एकत्वानेकत्वमित्यादि युज्यत इति । न ह्य(चा)त्रोपचारादिकल्पना युक्ता, मुख्यप्रयोगादेरदर्शनात् । न तद्गतत्वादि समवायतन्मात्रं येनानुपपत्तिः स्यात्, किन्तु समवायाभिन्नमपि तद्विशेषात्मकम्,</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">तथा हि । तन्तुपटयोः उत्पन्नस्य द्वित्वस्य पटः समवायिकारणम्, स च द्वित्वसमवायिकारणे तन्तौ समवेतत्वात् समवायिकारणप्रत्यासन्नः, समवायिकारणतयाऽवधृतसामर्थ्यश्च । शरीरात्मनोरुत्पन्नस्य द्वित्वस्यापेक्षाबुद्धिर्निमित्तम्, सा च द्वित्वसमवायिकारणात्मसमवेतत्वान्निमित्तत्वाच्चोक्तलक्षणसम्पन्ना ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">अतो व्यपदेशभेदादि युज्यते । विशेषस्य भेदप्रतिनिधित्वादित्येवागतिकतया तत्र समाधिरभिधानीयः । तथा च यद्यभिन्नेऽपि समवाये तद्गतत्वादिविशेषोऽङ्गीक्रियते तदा गुणक्रियादिकमपि द्रव्यस्वरूपमेव सद्विशेषात्मकं भवतु न तु तन्मात्रम्; समवायधर्मस्तद्विशेषाः, गुणादयस्तु न द्रव्यविशेषा इत्यत्र विशेषहेत्वभावात् इति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">समवायिकारणप्रत्यासन्नतया सामर्थ्यावधारणमभि(हि)मतम्, न च तथा प्रकृत इति चेत्; तथाऽपि व्याप्यबुद्धेर्व्यापकबुद्धिं प्रति विषयबुद्धेर्धर्माधर्मयोश्च सुखदुःखे प्रत्यसमवायिकारणत्वापत्तेः, न ह्यन्यगतं व्याप्यबुद्ध्याद्यन्यगतस्य व्यापकबुद्ध्यादेर्निमित्तं भवति ।</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">१२९सु०- किमतो यद्येवमित्यत आह |
| <p class="gr-vyakhya-para">आत्मनि प्रदेशभेदान्नेति चेन्न; आद्यादिशब्दानां द्वितीयादिशब्दासमवायिकारणत्वाभावापत्तेः, एकाकाशगतत्वेन तत्सम्भवे प्रकृतेऽपि समानम् ।</p> | |
| <p class="gr-vyakhya-para">९७सु०- एवमन्यत्राप्यतिव्याप्तिरूहनीया ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">९८सु०- सङ्केतोऽयमाचार्यस्य, अतो नातीवात्र निर्बन्धः करणीय इति चेत्; एवं तर्हि निर्मूलैवेयं प्रक्रियेति सिद्धमेव ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">९९सु०- पाकजप्रक्रियां चाप्रामाणिकमङ्गीकुर्वन्ति । त(त्र)च्च वक्ष्यत इत्यलम् ॥</p> | |
| <p class="gr-vyakhya-para">१००सु०- ननु परमाणुद्व्यणुके एव तावन्न साक्षिसिद्धे कुतस्तदीयारम्भप्रकारः । तत्कथमुक्तं साक्षिमितस्ये ति । तत्राह
| |
|
| |
|
| यदीति
| | द्रव्यमेवेति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- यदि साक्षिमितं नैतत्</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- द्रव्यमेव ततोऽनन्तविशेषात्मतया सदा । नानाव्यवहृतेर्हेतुः</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">एतदिति | | <p class="gr-vyakhya-para">समवायधर्मवद्गुणादीनां द्रव्यविशेषत्वादित्यर्थः । |
|
| |
|
| । परमाण्वादिकम् । तर्हि तदप्रामाणिकमेवापद्यत इति शेषः ।</p>
| | अनन्त |
| <p class="gr-vyakhya-para">१०१सु०- स्यादेतत् । यद्यपि महत्त्वाभावान्न परमाण्वादिकं चक्षुरादेर्गोचरः । बहिरस्वातन्त्र्यान्मनसोऽपि । आगमादि तु नानुमानादि्भद्यते, भेदेऽप्यतीन्द्रिये सङ्केतानुपपत्तेर्नागमस्य विषयः । तथाऽप्यनुमानं तत्र (प्रमाणं) भविष्यति । तत्कथं परमाण्वादेः साक्षिवेद्यत्वाभावेऽप्रामाणिकत्वापत्तिरित्यत आह
| |
|
| |
|
| नेति
| | शब्दो यत्र यावन्तो व्यवहाराः तावतामुपलक्षकः । |
|
| |
|
| ।</p>
| | नानाव्यवहृतेः |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- नानुमा तत्र वर्तते</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१०२सु०- कथमिति चेत्; किं परमाण्वादिकमेव पक्षीकृत्य तत्साध्यते, उतान्यत् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१०३सु०- आद्ये तत्प्रमाणान्तरतः सिद्धं न वा । पक्षद्वये दोषमाह
| |
|
| |
|
| पक्षीकर्तुमिति
| | व्यपदेशभेदादेरित्यर्थः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१३०सु०- एतदुक्तं भवति । गुणगुण्यादेः अत्यन्तभेदे सिद्धे हि तत्सम्बन्धः समवायः सिद्ध्यति । गुणगुण्याद्यत्यन्तभेदस्तु न प्रामाणिकः । तथा हि । न तावत् तत्र प्रत्यक्षं प्रमाणं, गवाश्वादिवदनुपलम्भात् । अतो गुणगुणिनावत्यन्तभिन्नावपर्यायशब्दवाच्यत्वात् घटपटवदि त्याद्यनुमानमेव वक्तव्यम्; तच्चानैकान्तिकम्, समवायस्य तद्धर्माणां (च) भेदाभावेऽप्यपर्यायशब्दवाच्यत्वादन्यथासिद्धं च । यथा समवाये तद्गतत्वादिधर्माणां भेदाभावेऽपि विशेषापरनामकात्स्वभावविशेषादेवापर्यायशब्दवाच्यत्वादिकं उपपादनीयं गत्यन्तराभावात् तथा गुणगुण्यादीनाम(त्यन्ता)भेदेऽपि गुणादीनां द्रव्यविशेषत्वे(न द्र) तद्द्रव्यमेव विशेषशक्त्यैवापर्यायशब्दवाच्यत्वादिव्यवहारहेतुः भविष्यति । तथा च विपक्षे बाधकाभावादप्रयोजकत्वं हेतूनामिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१३१सु०- यद्वा विशेषस्तद्गतत्वादिरित्यनेनैव गुणगुण्याद्यत्यन्तभेदसाधकानां हेतूनामनैकान्त्याप्रयोजकत्वे वर्णिते । यदि तद्गतत्वादिधर्माभिन्ने समवाये तद्गतत्वादिविशेषोऽभ्युपेयते विशेषेणैव च व्यवहारा निर्वहिष्यन्ते, तदा व्यपदेशभेदादिहेतूनां व्यभिचारान्यथासिद्धिभ्यां आभासत्वात् केन हेतुना द्रव्यस्य गुणक्रियादिरूपस्य गुणक्रियादिस्वरूपत्वस्य निषेधः (करिष्यते) क्रियते । गुणगुण्याद्यत्यन्तभेदः केन हेतुना साधयिष्यत इति यावत् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१३२सु०- अन्यथासिद्धिमेव प्रकटयन्नुपसंहरति |
|
| |
|
| ।</p>
| | द्रव्यमेवेति |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- पक्षीकर्तुमशक्यत्वात्कुत एवानुमा भवेत्</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">सिद्धत्वे पक्षलक्षणाभावादसिद्धत्वे न्यायाविषयत्वात् परमाण्वादेः
| |
|
| |
|
| पक्षीकर्तुमशक्यत्वात्,
| | । समवायवदि ति वक्ष्यमाणमत्रापि सम्बध्यते । यथा समवायस्य तद्गतत्वादिविशेषात्मतया व्यपदेशभेदादिव्यवहारहेतुत्वम्, तथा द्रव्यमेव घटादिकं गुणक्रियाद्यनन्तविशेषात्मतया नानाव्यवहृतेर्हेतुर्भवतीति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">नन्वौपचारिकत्वं वा भ्रान्तिमूलत्वं वा व्यवहाराणामङ्गीकृत्य हेतूनां दूषणं शक्यम्, तत्किं विशेषाङ्गीकारेण । नैवं शक्यम् । औपचारिकत्वादौ हि कदाचिन्मुख्यो व्यवहारः स्यात्, न हि तीरादौ सदा गङ्गादिव्यवहारोऽस्ति; न चैवं प्रकृते, सदैवापर्यायशब्दवाच्यत्वादेः सत्त्वात् । यदाप्यभेदबोधाय रूपमेव घट इति वा विज्ञानं ब्रह्मेति</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">वा व्यवह्रियते तदापि न पर्यायतामुपेत्य, तथाऽननुभवात् । अतो वक्तव्यमेवात्र निमित्तम् । तदिदमुक्तं |
|
| |
|
| तत्पक्षीकारेण
| | सदेति |
| | |
| | ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१३३सु०- नन्वनन्तविशेषात्मकमेकमेव द्रव्यमिति व्याहतमिति चेत्; किं माता वन्ध्येतिवत् साक्षाद्विरोधः, किंवा कृतकं नित्यमितिवद्व्याप्त्या । नाद्यः; यतोऽनन्तत्वं सङ्ख्याविशेषः, एकत्वं चाभेदः । न द्वितीयः; यत्रानेकत्वं तत्रावश्यं भेद इति व्याप्तौ हि स स्यात्, न चैवम्, भेदप्रतिनिधिना विशेषेणैव अनेकत्वसङ्ख्यानिर्वाहात् । इत्याह |
| | |
| | अनन्तत्वमिति |
| | |
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अनन्तत्वं विशेषतः</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ईश्वराख्यद्रव्यविशेषाणाम् |
|
| |
|
| अनुमा
| | अनन्तत्वम् |
|
| |
|
| दूरनिरस्तेति ।</p>
| | अन्यत्रानेकत्वमिति द्रष्टव्यम् । अत्रापि समवायवदि ति सम्बध्यते । एक एव हि समवायोऽनेकधर्मात्मकोऽङ्गीयते ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">१०४सु०- ननु पक्षीकरणासम्भवे कथमनुमानानुपपत्तिरित्यत आह | | <p class="gr-vyakhya-para">१३४सु०- नन्वयं नानाव्यवहारनिर्वाहहेतुर्विशेषो यदि द्रव्यात्मैव कथं तर्हि (तद्द्रव्य) द्रव्यस्य विशेषः स्यात्, तदीयताया भेदव्याप्तत्वात् । मैवम्, विनाऽपि भेदेन तत्प्रतिनिधिना विशेषेणैव विशेषस्य तदीयतोपपत्तेः । एवं तर्हि तस्यापि विशेषस्य विशेषत्वसिद्धये विशेषान्तरमङ्गीकर्तव्यमित्यनवस्थेत्यत आह |
|
| |
|
| यत्रेति
| | विशेषश्चोति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यत्र नास्ति पदन्यासः कस्तं विषयमाप्नुयात्</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- विशेषश्च विशेषी स स्वेनैव समवायवत्</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">यथा तथे त्यध्याहर्तव्यम् । | | <p class="gr-vyakhya-para">यथा समवायः स्वेनैव |
| | |
| | समवायी, न सम्बन्धान्तरेणे त्यभ्युपगम्यानवस्था परेण पराक्रियते, तथा स द्रव्येऽनेकव्यवहारनिर्वाहहेतुः, |
| | |
| | विशेषश्च |
|
| |
|
| यत्र
| | स्वेनैव |
|
| |
|
| यद्विषये ।
| | विशेषी |
|
| |
|
| विषयं
| | न पुनर्विशेषान्तरेण; अतो न कश्चिद्दोष इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">समवायवत् |
|
| |
|
| देशम् ।</p>
| | इत्युपलक्षणम्, सत्तान्त्यविशेषवच्चेत्यपि द्रष्टव्यम् । यथा द्रव्यगुणकर्मसु सद्व्यवहारहेतुः सत्ता स्वेनैव सती स्वीकृता, यथा च नित्यद्रव्येष्वत्यन्तव्यावृत्तिप्रत्यये हेतुः अन्त्यो विशेषः स्वेनैवात्यन्तव्यावृत्तस्तथैवेति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">यथा हि विषयप्राप्तेः पदन्यासः कारणम्, स्थाण्वस्थाणुसंयोगस्यास्थाणुक्रियाहेतु(क)त्वात्; अतः पदन्यासाभावे विषयप्राप्तिरपि नास्ति; तथाऽनुमोत्पत्तौ पक्षीकरणं कारणम् । न हि पर्वतादिर्वा वह्न्यादिर्वा अनुमानस्य विषयः, किन्तु तत्सम्बन्धः। न च सम्बन्धिज्ञानेन विना सम्बन्धज्ञानं सम्भवति । अतः पक्षीकरणाभावे नानुमानोत्पत्तिः सम्भवतीति ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">१३५सु०- अथाऽपि स्यात् ॥ गुणगुण्यादिभेदमभ्युपगच्छता मया इहेदमि ति व्यवहारनिर्वाहाय समवायोऽङ्गीक्रियते, तस्य चानवस्थापरिहाराय स्वनिर्वाहकत्वम्; अभेदं (अभ्यु)चाभ्युपगच्छता त्वयाऽपर्यायशब्दवाच्यतादिसिद्धये विशेषोऽङ्गीक्रियते, तस्य चानवस्थानिरासाय स्वनिर्वाहकत्वम्; इति पक्षद्वये समाने को विशेषोऽभेदपक्षे, येन</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">१०५सु०- द्वितीयमपि निराकरोति | | <p class="gr-vyakhya-para">स परिगृह्यते । समवायस्याप्रामाणिकत्वमिति चेत्, समं विशेषेऽपि । अपर्यायव्यवहारादिना स सिद्ध इति चेत्, तर्हि समवायोऽपि इहेदमि त्यादिना सिद्ध इति तुल्यम् । तदनैकान्तिकमित्युक्तमिति चेत्, अपर्यायव्यवहारादिकमपि घटपटादावनैकान्तिकमिति समानम् । अस्तु तर्हि गुणगुण्यादिभेदे प्रमाणाभावो विशेष इति चेन्न, अभेदेऽपि प्रमाणाभावात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">गवाश्वादिवद्विवेकेनानुपलम्भो अभेदे प्रमाणमिति चेत्, तर्हि व्यपदेशभेदादि भेदे प्रमाणमस्तीति समाधिसाम्यम् । तद्व्यभिचारान्यथासिद्धिभ्यां निरस्तमिति चेत्; अभेदप्रमाणमपि तादृगेव, तस्यापि क्षीरनीरादौ व्यभिचारात्, अयुतसिद्धत्वेनान्यथासिद्धेश्च ॥ तस्मान्निर्निमित्तोऽयमभेदपक्षपात इत्यत आह |
|
| |
|
| पक्षीकर्तुमिति
| | कल्पनेति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">द्व्यणुकं हि पक्षीकृत्य परमाणुरनुमातव्यः, कार्यमेवात्र प्रमाणमि त्युक्तत्वात् । तच्चेदानीमप्यसिद्धमिति | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- कल्पनागुरुतादोषात्पदार्थान्तरता न हि</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">पदार्थान्तरता |
|
| |
|
| पक्षीकर्तुमशक्यत्वात् कुत एव
| | गुणगुण्यादीनामिति शेषः । यद्यपि भेदाभेदपक्षयोः स्वनिर्वाहकसमवायविशेषाङ्गीकारेण साम्यं, तथाऽपि भेदपक्षे |
|
| |
|
| तत्कारणपरमाण्
| | कल्पनागुरुतादोषात् |
|
| |
|
| वनुमा भवेत् ।</p>
| | गुणगुण्यादीनां |
| <p class="gr-vyakhya-para">१०६सु०- अनुमितं द्व्यणुकं पक्षीकृत्य परमाणुरनुमास्यत इति चेन्न ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१०७सु०- तदपि हि परमाणुं पक्षीकृत्य यदि साध्यते तदोक्त एव दोष इत्याह
| |
|
| |
|
| पक्षीकर्तुमिति
| | पदार्थान्तरता न |
|
| |
|
| । अद्याप्यसिद्धस्य परमाणोः | | अङ्गीक्रियते, कल्पनालाघवादभेद एवोपेयत इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१३६सु०- कथं भेदवादे कल्पनागौरवमित्यत आह |
|
| |
|
| पक्षीकर्तुमशक्यत्वात् कुत एव
| | कल्पयित्वेति |
|
| |
|
| तत्कार्यद्व्यणुका
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-कल्पयित्वा षट्पदार्थान्साभावानपि केवलम् । एकस्मिन्स विशेषश्चेत्किं पूर्वं तस्य विस्मृतिः ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">केवलमि त्येतत् षडि त्यनेन एकस्मिन् इत्यनेन च सम्बध्यते । |
|
| |
|
| नुमा भवेत् ।</p>
| | एकस्मिन् |
| <p class="gr-vyakhya-para">१०८सु०- नन्वणुपरिमाणतारतम्यं क्वचिद्विश्रान्तं परिमाणतारतम्यत्वान्महत्परिमाणतारतम्यवदि त्यनुमानेन परमाणुसिद्धिर्भविष्यतीति चेन्न, विकल्पानुपपत्तेः । अणुपरिमाणशब्देन किं परिमाणापकर्षोऽभिधीयते, किंवा परमाणुपरिमाणम्, यद्वा द्व्यणुकपरिमाणम्, यदि वोभयपरिमाणम् । नाद्यः, दूषितत्वात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">उत्तरपक्षत्रयं दूषयति
| |
|
| |
|
| पक्षीकर्तुमिति
| | समवाये, |
|
| |
|
| । परमाणुद्व्यणुकयोरसिद्धौ तत्परिमाणस्याप्यसिद्धेः, एकैकत्र तारतम्यस्य अभावाच्चेति भावः ।</p>
| | सः |
| <p class="gr-vyakhya-para">१०९सु०- यदिदं जालसूर्यमरीचिस्थं सर्वतः सूक्ष्मतमं रज उपलभ्यते तत्त्र्यणुकमित्युच्यते ॥ तदिदं महत्, चाक्षुषद्रव्यत्वात्, घटवत् । कार्यं च; महत्त्वे सति चाक्षुषत्वात्, महत्त्वे सति क्रियावत्त्वाद्वा । सावयवं च, कार्यद्रव्यत्वात् ॥ तदवयवाश्च द्व्यणुकनामानः । तेऽपि कार्याः सावयवाश्च, महद्द्रव्यारम्भकत्वात् तन्तुवत् ॥</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यश्च तदवयवः स एव परमाणुः, तदवयवकल्पनायां प्रमाणाभावाद्बाधकसद्भावाच्च ॥ अतोऽनुमानेनैव परमाणुद्व्यणुकसिद्धिरित्यत आह
| |
|
| |
|
| पक्षीकर्तुमिति
| | विचित्रव्यवहारहेतुश्चेदङ्गीक्रियते इति शेषः । |
|
| |
|
| । प्रत्यक्षस्य त्र्यणुकस्यैव परमाणुत्वसम्भवेन तत्कार्यत्वसावयवत्वसाधनाय
| | किं |
|
| |
|
| पक्षीकर्तुमशक्यत्वात् कुत एव
| | कस्मात् । |
|
| |
|
| द्व्यणुकपरमाण्वोः
| | पूर्वं |
|
| |
|
| अनुमा भवेत् ।</p>
| | द्रव्य इत्यर्थः । |
| <p class="gr-vyakhya-para">११०सु०- महत्त्वात् कथमसौ परमाणुरिति चेन्न, महत्त्वासिद्धेः । चाक्षुषद्रव्यत्वात् तत्सिद्धिरिति चेन्न, कस्यचिदमहतोऽपि चाक्षुषत्वे बाधकाभावात् । महत्त्वं च द्रव्यचाक्षुषतायां कारणमिति चेत्; सत्यम्, क्वचिदन्यदपि कारणं कल्पयिष्यते । गौरवं तथा सति स्यादिति चेन्न, धर्मिकल्पनातो धर्ममात्रकल्पनायाः लघुत्वात् ।</p>
| | |
| <p class="gr-vyakhya-para">अस्तु वा महत्त्वम् । तथाऽप्यणुत्वेन तस्य समावेशे को विरोधः । कार्यत्व</p>
| | तस्य |
| <p class="gr-vyakhya-para">साधनं चाप्रयोजकम्; महतोऽप्यात्मनः प्रत्यक्षवच्चाक्षुषत्वोपपत्तेः, परममहत्त्वाभावेन क्रियासम्भवाच्च । महत्त्वस्य कारणबहुत्वं कारणमिति चेन्न, नित्यत्वोपपत्तेः । चाक्षुषमहत्त्वान्नेति चेन्न, बाधकाभावात् ॥ अत एव कार्यद्रव्यत्वमसिद्धम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">सन्तु वा तदवयवास्त एव परमाणव इति तेषां पुनरवयवसाधनाय
| |
|
| |
|
| पक्षीकर्तुमशक्यत्वात् कुत एवानुमा भवेत् ।</p>
| | विशेषस्य ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">ननु महद्द्रव्यारम्भकत्वात् तेऽपि सावयवा एवेति चेन्न, निरवयवस्य म(हा)हद्द्रव्यारम्भकत्वे बाधकाभावात्, बहुत्वेनैव महत्त्वारम्भोपपत्तेः, द्रव्यारम्भे सावयवत्वस्यानुपयोगात् ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">१३७सु०- अयमभिसन्धिः । व्यपदेशभेदादिप्रमाणमवलम्ब्य वैशेषिकादिभिः द्रव्यादयो भावपदार्थाः षडेव, अभावोऽपि सप्तम इति कल्पितम्, समवाये प्रतीतं तद्गतत्वादिकं तु न समवायातिरिक्तम्, किन्तु स्वभावभेदापरनाम्ना विशेषेणैव तत्र व्यपदेशभेदाद्युत्पत्तिरि ति च । तत्रान्ततोऽप्यङ्गीकर्तव्येन व्यपदेशभेदादिनिर्वाहकेण विशेषेणैव द्रव्येऽपि तन्निर्वाहो वक्तव्यः, सप्तपदार्थीनिरूपणं न कर्तव्यम् ॥</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">सन्तु वा द्व्यणुकावयवास्तेऽपि कुतः परमाणवः, महद्द्रव्यारम्भकत्वेन तेषामपि सावयवत्वानुमानात् । अनवस्था बाधिकेति चेन्न, तदवयवानां तदवयवावयवानां वा निरवयवत्वेन तद्विश्रान्तेः । कथं चेयमनवस्था दूषणम् । मेरुसर्षपादीनां समपरिमाणत्वापत्तिस्तु दूषिता । घटादिकार्यानुत्पत्तिरिति चेन्न; सावयवस्यैव नित्यत्वोपपत्तेः, यथोक्तम् अविभागः प(राणु)रमाणुते ति ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">यद्वा द्रव्यवत्समवायेऽपि तद्गतत्वादीनां भेद एव स्वीकार्यः । तेषां च द्रव्यादिष्वन्तर्भावासम्भवे सप्तपदार्थनियमस्त्याज्यः । विशेषकारणेन विना क्वचिद्भेदस्य क्वचिद्विशेषस्याभ्युपगमे कथं कल्पनागौरवं न स्यात् । तदभावे वाऽभेदवादे कथं कल्पनालाघवं न भवेदिति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">१११सु०- एवं परमाणुद्व्यणुकयोरनुमानतः सिद्धिमपाकृत्य प्रसङ्गादाकाशादिपरिमाणोत्कर्षानन्त्यस्यानुमानिकत्वं न युज्यत इति यदुक्तं तत्प्रपञ्चयति | | <p class="gr-vyakhya-para">भेदप्रतीत्यप्रतीतिभ्यां विशेष इत्यादि तु निराकरिष्यते ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अत्र द्विधाकल्पनप्रदर्शनार्थेनैव पूर्वार्धेन समवाये विशेषस्याङ्गीकर्तव्यताऽपि समर्थिता वेदितव्या । अत एव केवलशब्दसम्बन्धः । सप्तैव हि पदार्थाः । न च तेषु समवायधर्माणामन्तर्भावः सम्भवतीति विशेषा एव तैर(तेऽ)ङ्गीकर्तव्या इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१३८सु०- न केवलं सर्वथाऽङ्गीकार्येण विशेषेणैव गुणगुण्यादिव्यपदेशभेदाद्युपपत्तौ द्रव्यभेदमङ्गीकृत्य समवाय (एव) एकस्मिन्विशेषाभ्युपगमे कल्पनागौरवमिति भेदमतमपहार्याभेदपक्षपातः क्रियते, किन्तु समवाये प्रमाणाभावादपि ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१३९सु०- तथा हि । न तावत् तत्र प्रत्यक्षं प्रमाणम्, कुण्डदध्नोः संयोग इति</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">वत् तन्तुपटयोः समवाय इत्यप्रतीतेः । सम्बन्धप्रतीतिरेव तत्प्रतीतिरिति चेन्न । तस्या असम्मतेः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१४०सु०- एतेन अयं तन्तुपटसम्बन्धप्रत्ययश्चक्षुर्जन्यो अनन्यथासिद्धतदन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वात् पटप्रत्ययवत्, अयं तन्तुपटयोः सम्बन्धो योगजधर्माजन्यजन्यसाक्षात्कारविषयस्तन्तुपटसम्बन्धत्वादेतत्तन्तुपटान्तरसंयोगवदि ति समवायप्रत्यक्षतासाधनमप्यपास्तम्, तन्तुपटसम्बन्धतत्प्रत्यययोः असिद्ध्या आश्रयासिद्धेः । सम्बन्धाप्रतीतौ शुक्लः पट इति सामानाधिकरण्यप्रतीतिर्न स्यात् । दण्डीकुण्डलीत्यादौ तस्य तत्पूर्वकत्वदर्शनादिति चेन्न, समवायोऽस्तीत्यादौ व्यभिचारात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१४१सु०- नाप्यनुमानम् । इहेदमि ति प्रत्ययस्य दूषितत्वात्, इह भूतले घटाभाव इति प्रत्यये व्यभिचाराच्च । भावमात्रविषयत्वेन विशेषणाददोष इति चेन्न, अभाववद्भावेऽप्युपपत्तौ अन्यथासिद्धेः, इह घटे ज्ञानमि ति प्रत्यये व्यभिचारापरिहाराच्च । बाधितोऽयमिति चेन्न, अन्यथाप्रत्ययानुपलब्धेः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१४२सु०- एतेन जात्यादिगोचरो विशिष्टव्यवहारः सम्बन्धनियतो भावमात्रविषयाबाधितविशिष्टव्यवहारत्वात् सघटं भूतलमिति व्यवहारवदि त्यपास्तम्, ज्ञातो घटः , अस्ति समवायः इत्यादौ व्यभिचारात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१४३सु०- एते तन्तव एतत्पटसम्बद्धा एतदाश्रयत्वात् भूतलवत्, अयं पट एतत्तन्तुसम्बद्ध एतदाश्रितत्वादेतदाश्रिततृणादिवदि त्यप्यसत्, तन्तुपटयोराश्रयाश्रयिभावासिद्धेः । इह तन्तुष्वयं पट इति व्यवहारसिद्धतत्प्रत्ययात् तत्सिद्धिरिति चेन्न, इह समवायेऽस्तित्वमित्यादौ व्यभिचारात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१४४सु०- भूतलरूपादयो भूतलसम्बद्धा भूतलविशेषणत्वात् घटवदित्यपि, भूतलविशेषणे ज्ञाने व्यभिचारादयुक्तम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१४५सु०- इह तन्तुषु पट इत्यादिप्रत्यय एतज्जनकसंयोगत्वरहितसम्बन्धजन्य इहेतिप्रत्ययत्वात् इह कुण्डे बदराणी ति प्रत्ययवत्, न चेह भूतले घटाभाव इति प्रत्यये व्यभिचारः, तत्रापि चक्षुर्भूतलसंयोगादिजन्यत्वस्य सत्त्वात्; इत्यपि न युक्तम्, अयं पट एतज्जनकतन्तुत्वरहितोपादानजन्यः पटत्वात् पटान्तरवदित्याभाससमानयोगक्षेमत्वात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१४६सु०- रूपादयः सम्बन्धवन्तः प्रमेयत्वात् घटवदित्यप्यनुपपन्नम्, समवायाभावयोर्व्यभिचारात् । तत्रापि विशेषणविशेष्यभावाभ्युपगमान्नेति चेन्न; तस्य परेण सम्बन्धत्वानङ्गीकारात्, अङ्गीकारे वा तेनैवार्थान्तरत्वात्, मतुबर्थस्याभावाद्बाधितविषयत्वाच्च । समवायः स्वेनैव सम्बन्धी (इत्यादि) स्यादिति निरस्तम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१४७सु०- इदं चक्षुरेतज्जन्यसंयोगज्ञानत्वरहितसम्बन्धज्ञानजनकं चक्षुष्ट्वादन्यचक्षुर्वत् , अहं मन्निष्ठसंयोगज्ञानत्वरहितसबन्धज्ञानवानात्मत्वादात्मान्तरवत् , अयं काल इदानीन्तनसंयोगज्ञानत्वरहितसम्बन्धज्ञानवान् कालत्वादन्यकालवत् इत्यादीनि आभाससमानयोगक्षेमत्वात्, विशेषणविशेष्यभावादिनाऽर्थान्तरत्वाच्चापास्तानि ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१४८सु०- संयोगत्वं सम्बन्धव्यावृत्तं जातित्वाद्गोत्ववदि ति सिद्धसाधनम्, जातेः प्रतिव्यक्तिनियतत्वस्य वक्ष्यमाणत्वेनैकस्य संयोगत्वस्य संयोगान्तराद्व्यावृत्तेः, विशेषणविशेष्यभावादितो व्यावृत्तेश्च । विवादाध्यासिता मृद्घटसम्बद्धा द्रव्यत्वादाकाशवदि ति च घटान्तरसंयोगेनार्थान्तरम्, एतद्घटसम्बद्धेति निर्देशेऽप्येतद्घटसम्बन्धमलब्ध्वा विनष्टद्रव्येऽनैकान्तिकम् । तत्रापि परम्परासम्बन्धोऽस्तीति चेत्, तर्हि सिद्धसाधनम्, मृत्संयुक्तभूतलस्य घटसंयुक्तत्वात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१४९सु०- तन्तुपटौ नित्यसम्बन्धसम्बद्धौ द्रव्यत्वादाकाशवदि ति, दृष्टान्तस्य साध्यविकलत्वादपास्तम् । संयोगः स्वव्यतिरिक्तसम्बन्धादि्भन्नः प्रमेयत्वात् घटवदि त्यत्र स्वव्यतिरिक्तपदेन स्वान्योन्याभावविवक्षायां सिद्धसाधनता, एकस्य संयोगस्य संयोगान्तरादि्भन्नत्वात् । संयोगत्वरहितत्वविवक्षायामप्रसिद्धविशेषणत्वम् । विशेषणविशेष्यभावादिना तत्समाधाने तेनैव सिद्धसाधनम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१५०सु०- अयं संयोग एतदन्यसंयोगत्वरहितसम्बन्धान्यो मेयत्वाद्घटवत् इत्याद्याश्च आभाससमानयोगक्षेमत्वादुपेक्षणीयाः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१५१सु०- तदेवं समवाये प्रमाणाभावान्न भेदपक्षोऽङ्गीक्रियते ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१५२सु०- ननूक्तमत्राभेदपक्षोऽपि तर्हि नाङ्गीकार्यो विशेषे प्रमाणाभावादिति, तत्राह |
|
| |
|
| देशान्तरेति
| | येनेति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- देशान्तरादिशब्दाश्च शशशृङ्गादिशब्दवत्</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-येन प्रत्यक्षसिद्धेन व्यवहारोऽखिलो भवेत् । भावाभावविभागोन यं विना न कथञ्चन । एतादृशे विशेषेऽस्मिन्को द्वेषो वादिनां भवेत् ॥</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">योऽयं योजनादिपरिच्छिन्नो देशः सम्प्रतिपन्नः, स स्वतः स्थूलेन देशान्तरेण</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">प्रत्यक्षसिद्धेन |
| <p class="gr-vyakhya-para">युक्तो देशत्वाद्धस्तादिदेशवदि त्याद्यनुमानैः खल्वाकाशादिपरिमाणोत्कर्षानन्त्यं साधनीयम् । त एते
| |
|
| |
|
| देशान्तरादिशब्दाः
| | इत्यनेन प्रत्यक्षसिद्ध इति लभ्यते । |
|
| |
|
| देशान्तरादिसाधकानुमानप्रयोगाः ।
| | येनाखिलो व्यवहारो भवेत् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यं विना न भवेत् इत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां विशेषकार्यत्वं व्यवहारस्य दर्शयता, व्यवहारान्यथाऽनुपपत्तिश्च विशेषे प्रमाणं, तदनङ्गीकारे व्यवहारोच्छेदप्रसङ्गश्चे त्युक्तं भवति । |
|
| |
|
| शशृङ्गादिशब्दवत्
| | अखिल |
|
| |
|
| शशृङ्गादिसाधकानुमानप्रयोगैस्तुल्यं वर्तन्ते । अनेनैव प्रकारेण शशृङ्गादिकमप्यनुमातुं शक्यत इति यावत् । शब्दमात्रमेवैतत्, न त्वनुमानमिति सूचयितुं शब्दा इत्युक्तम् ॥</p>
| | इत्यस्यैव विवरणं |
| <p class="gr-vyakhya-para">न केवलमाकाशादीनां परिमाणोत्कर्षानन्त्यानुमानं प्रतिपक्षपराहतम्; अपि तु, सम्प्रतिपन्नानि सर्वश्राृङ्गाणि श्राृङ्गान्तरवन्ति श्राृङ्गत्वाद्गोश्राृङ्गवत् , विमताः सर्वे पुत्राः पुत्रान्तरोपेताः पुत्रत्वाद्देवदत्तपुत्रवदि ति शशृङ्गादिसाधकानुमानाभाससमानयोगक्षेमं
| |
|
| |
|
| च
| | भावाभावविभागेन |
|
| |
|
| इत्यर्थः ।</p>
| | विधिनिषेधभेदेन (इति) । द्विविधस्तावदिति शेषः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">११२सु०- न (च) वयमेवमाकाशादिपरिमाणोत्कर्षानन्त्यमनुमिमीमहे येनातिप्रसङ्गः स्यात् । किन्तु विप्रतिपन्नो देशः स्वतः स्थूलेन सदृशेन सजातीयेन वा द्रव्यान्तरेण युक्तो देशत्वाद्धस्तादिदेशवत् , सोऽप्येवं, सोऽप्येवम्; एवं कालेऽप्यनुमातव्यम् । न चैवं शशृङ्गानुमानं शक्यम्, तस्यात्यन्तासतोऽनुपलभ्यमानस्य गवादिृङ्गैः सादृश्यसाजात्ययोरभावात् । न च आकाशादेरप्येकैकत्वात् सादृश्याद्यभावः, औपाधिकभेदेन तदुपपत्तेः । इत्यत आह | | <p class="gr-vyakhya-para">ननु भेदपक्षेऽपि समवायाभ्युपगमेनाखिलोऽपि व्यवहारो घटिष्यते । अत्यन्ताभेदेऽपि व्यावृत्तिस्वीकारेण भेदाभेदाभ्यां तु सुतराम् । तत्किं विशेषेणे त्यत उक्तं |
|
| |
|
| सदृशं चेति
| | कथञ्चनेति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- सदृशं च सजातीयं नास्मत्पक्षे किमेव हि</div>
| | <p class="gr-vyakhya-para">एतादृशे |
| <p class="gr-vyakhya-para">सम्प्रतिपन्नदेशादिना | | |
| | सर्वव्यवहारनिर्वाहहेतौ, |
|
| |
|
| सदृशं सजातीयं (च)
| | को द्वेषः |
|
| |
|
| वा
| | किन्निमित्ताऽनुपादित्सा । प्रमाणाभावो ह्यनुपादाननिमित्तम्, सति प्रमाणे नानुपादाननिमित्तमस्तीत्यर्थः । |
|
| |
|
| अस्मत्पक्षे
| | मा |
|
| |
|
| गगनादिपरिमाणोत्कर्षानन्त्यमनभ्युपगच्छतां पक्षे
| | भूद्व्यवहार इत्यत उक्तं |
|
| |
|
| किमेव न
| | वादिनामिति । |
|
| |
|
| भवति । किन्तु भवत्येवेति । तथा च सम्प्रतिपन्नदेशस्य, ततः स्थूलेनात्मना, सदृशेन सजातीयेन वोपेतत्वस्य सिद्धत्वात्सिद्धसाधनता स्यात्; आकाशादिपरमाणोत्कर्षानन्त्यासिद्धेरर्थान्तरता चेति ।</p>
| | उपलक्षणं चैतत् । ज्ञातॄणां चेत्यपि द्रष्टव्यम् । विशिष्टविषयाभिज्ञाभिवदनलक्षणो ह्यत्र व्यवहारः प्रकृतः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">सम्प्रतिपन्नदेशस्येश्वरादिमत्त्वं ब•धितं सम्बन्धाभावादिति चेन्न, देशान्तरेणापि सम्बन्धाभावात् । एतेन शशविषाणादिसाधकानुमानेऽपि बाधाभिधानं परास्तम्, देशान्तरानुमानेऽपि साम्यात् ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">१५३सु०- किञ्चावयवावयव्यादिभेदे प्रमाणाभावाच्च तं परित्यज्याभेदपक्षोऽङ्गी</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">तदेवं परमाणुद्व्यणुकयोराकाशादिपरिमाणोत्कर्षानन्त्यस्य च साक्षिसिद्धतामनङ्गीकृत्य केवलानुमानवेद्यत्वस्वीकरणमनुपपन्नमित्युक्तम् ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">क्रियते । ननूक्तमत्राभेदेऽपि प्रमाणं नास्तीति, तत्राह |
| <p class="gr-vyakhya-para">११३सु०- एवमागममनादृत्येश्वरधर्मानुमानमप्ययुक्तमिति प्रसङ्गादाह
| |
|
| |
|
| येनैवेति
| | अभेदेनेति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-येनैव च प्रकारेणात्यसिद्धमनुमीयते । तेनैव शशृङ्गादेः शक्यमस्तित्वकल्पनम् ॥</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अभेदेन प्रतीतिश्च कार्यकारणपूर्वके । अभावान्ते पदार्थेऽस्मिन्सविशेषाऽवसीयते ॥</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">अत्यसिद्धम् | | <p class="gr-vyakhya-para">इहापि |
|
| |
|
| इत्यनेनागमानादरं दर्शयति ।
| | कार्यकारण |
|
| |
|
| शशृङ्गादेः
| | ग्रहणेनावयव्यवयवावुच्येते । |
|
| |
|
| इति अप्रामाणिकस्योपलक्षणम् । एतच्च तत्र तत्र लेशतो दर्शितम् ।</p>
| | पूर्व |
| <p class="gr-vyakhya-para">११४सु०- न (च) शशृङ्गाद्यनुमानप्रतिबन्दीग्रस्तत्वमात्रेणैतेषामनुमानानाम् अप्रामाण्यं युक्तम्, तथा सति धूमानुमानस्याप्यप्रामाण्यप्रसङ्गात् । तत्रापि हि शक्यते वक्तुं, यदि धूमवत्त्वात् पर्वतोऽग्निमान्, तदा पशुत्वाच्छशोऽपि विषाणवान् स्यादि ति । अथोच्येत तुल्ययोगक्षेमत्वे हि प्रतिबन्दीग्रहः, अन्यथाऽतिप्रसङ्गात्; न चात्र तुल्ययोगक्षेमता; धूमानुमानस्य व्याप्त्यादिसामर्थ्यसहितत्वात्, शशृङ्गाद्यनुमानस्य तदभावादि ति; सममेतत्प्रकृतेऽपि । प्रस्तुतानुमानानामपि व्याप्त्यादिमत्त्वात् इत्यत आह
| |
|
| |
|
| प्रत्यक्षमिति
| | शब्देन गुणगुण्यादिकम् । |
|
| |
|
| ।</p>
| | अभाव |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- प्रत्यक्षमागमो वाऽपि भवेद्यत्र नियामकः । सैव व्याप्तिर्भवेन्मानं नान्या सन्दिग्धमूलतः ॥</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">वा
| |
|
| |
|
| शब्दः समुच्चये ।
| | शब्देनान्योन्याभावो गृह्यते, तस्यैव धर्म्यभिन्नत्वात् । यद्वाऽभावतद्धर्मावनेनोपलक्ष्येते । |
|
| |
|
| अपिः
| | अवसीयते |
|
| |
|
| अनुमानस्य समुच्चयार्थः ।
| | साक्षिणा ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१५४सु०- तथा हि । तन्तुपटादिविषया बुद्धिरत्यन्तभिन्नघटपटादिविषयबुद्धितो विलक्षणाऽनुव्यवसीयते उताविलक्षणा । न तावत् द्वितीयः, प्रतीत्यपलापानुपपत्तेः । आद्ये कथमभेदप्रतीतिर्नास्तीति शक्यं वक्तुम् । सम्बन्धेन वि(शे)शिष्यत इति चेन्न, कुण्डबदरप्रतीतितोऽपि वैलक्षण्यानुभवात् । सम्बन्धिनोरयुतसिद्धत्वात् तथेति चेन्न, आधाराधेयभावेनावस्थानसमये तस्याकिञ्चित्करत्वात् । अतस्तन्तुपटयोः कुण्डबदरयोश्च भेदे सम्बन्धे च समाने कालान्तरभाविनः सम्बन्धविनाशादेः सम्बन्धिविभागादेर्वा प्रत्यक्षप्रतीतिं प्रत्युपयोगा(योगा)भावाद्वैलक्षण्यं नानुभूयेत । अनुभूयते च तन्तुपटादि</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">बुद्धिः कुण्डबदरादिबुद्धेर्विलक्षणा । इत्यभेदविषयैव साऽवसीयते ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१५५सु०- किञ्च पटोत्पत्तेः प्राक् यावन्तं देशमवष्टभ्य तन्तवस्तिष्ठन्ति पटोऽपि तावन्तमेव । न च मूर्तयोः समानदेशत्वं युज्यते । तेन ज्ञायते तन्त्वभिन्नः पट इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">न चावयवावयविनो रूपरसादि(वत् )द्वैतमनुभूयत इत्याद्यभेदप्रमाणं स्वयमूहनीयम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१५६सु०- नन्वभेदश्चेत्प्रत्यक्षेणैवेक्ष्यते तदा कथं शुक्लः पटश्चलति (पट) इत्यादिसामानाधिकरण्यादिव्यवहारः, तस्य दण्डी कुण्डलीतिवद्भेदविषयत्वात् । न हि प्रतीतिविरोधी व्यवहारो भवतीत्यत उक्तं |
|
| |
|
| नियामको
| | सविशेषेति |
|
| |
|
| ग्राहकः ।
| | । विशेषेण विषयेण उपेता ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अयमर्थः । यत्र केवलमभेदः प्रतीयते न तत्र सामानाधिकरण्यव्यवहारो भवति, यथा घटः कलश इति । अत्र त्वभेदः प्रतीयमानो विशेषेण सहित एव प्रतीयते । विशेषश्च भेदप्रतिनिधिः सामानाधिकरण्यव्यवहारं प्रसूत इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१५७सु०- नन्वभेदप्रतीतिमभिभूय विशेषप्रतीतिः स्वकार्यं कथं कुर्यात्, करोति चेदभेदप्रतीतिरपि विशेषप्रतीतिमभिभूय स्वकार्यं कथं न कुर्यात् । मैवम् । न हि प्रतीतिरस्तीत्येव व्यवहारः किन्तु प्रयोजनेऽपि सति । प्रयोजनं च सामानाधिकरण्यव्यवहारेणैव बहुलं लोकवेदयोः । यदा त्वभेदव्यवहारः प्रयोजनवान् तदा सोऽपि दृश्यत एव यथा विज्ञानमानन्दं ब्रह्मेत्यादि ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१५८सु०- यद्वा विशेषः प्रत्यक्षार्थापत्तिसिद्ध इत्युक्तम् । तत्कथमित्यतः प्रत्यक्षसिद्धतां तावदुपपादयति |
|
| |
|
| मानम्
| | अभेदेनेति |
|
| |
|
| अनुमानमानत्वोपयोगिनी ।
| | । अनुक्तसमुच्चयार्थश्चशब्दः । पदार्थ इत्येकवचनं जातिविषयम् । अस्ति यतः तस्मात् सा |
|
| |
|
| अन्या
| | सविशेषाऽवसीयत |
|
| |
|
| प्रत्यक्षाद्यगृहीता ।
| | इति योजना ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ततश्चायमर्थः । अस्ति तावदवयवावयव्यादिपदार्थसार्थेऽभेदेन प्रतीतिः, कुण्डबदरादिप्रतीतितोऽस्या व्यावृत्ततयाऽध्यवसायात् । न च अभेदमन्तरेण व्यावृत्तिहेतुरस्ति । अतोऽसति निमित्तान्तरे सम्मतभेदवस्त्वन्तरप्रतीतितो व्यावृत्तेयमभेद एव विश्राम्यतीति ॥ अस्ति च तथाऽपि सामानाधिकरण्यादिव्यवहारः । तत्र यदीयमभेदमात्रविषया स्यात्</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तदा न सामानाधिकरण्यादिव्यवहारं कुर्यात्, घटः कलश इति व्यवहारादर्शनात् । ततो ज्ञायतेऽधिकोऽपि विषयोऽस्या विद्यत इति । न च भेदोऽसाविति वाच्यम्, भेदाभेदवादेऽप्यन्ततो विशेषस्याङ्गीकार्यत्वात् । तथा चेयमभेदप्रतीतिरिन्द्रियजा |
|
| |
|
| सन्दिग्धमूलतः
| | सविशेषावसीयत इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१५९सु०- प्रागुक्तं समवाये विशेषोऽङ्गी(कर्तव्य)क्रियत इति; तन्न तावदेव, किन्तु सर्वेष्वपि पदार्थेष्वि ति दर्शयन्विशेषस्य व्यवहारान्यथाऽनुपपत्तिसिद्धतां चोपपादयति |
|
| |
|
| सन्दिग्धाव्यभिचारत्वतः, अव्यभिचारो हि साहित्यस्य व्याप्तित्वे मूलम् ।</p>
| | सामान्यादीति |
| <p class="gr-vyakhya-para">तत्र प्रत्यक्षगृहीता व्याप्तिर्यथा धूमस्याग्निना । आगमगृहीता यथा ब्राह्मणो न हन्तव्य इति । अनुमानगृहीता यथा व्यतिरेकिप्रयोगे ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । प्रत्यक्षाद्यवधृतं हि व्याप्त्यादि अनुमानमाना(नता)ङ्गम्,</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">न स्वसमयमात्रसिद्धम्, सन्दिग्ध•)व्याभिचा(र)रित्वात्, समयानां सन्दिग्धमूलत्वाच्च । विद्यते च धूमाद्यनुमानानां प्रमाणावधृतं व्याप्त्यादी ति न प्रतिबन्दीग्रहमात्रेण तद् भङ्गः; न परमाण्वाद्यनुमानानाम्, इति प्रतिबन्दीग्रस्तत्वादप्रामाण्यमेव ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">११५सु०- ननु व्याप्त्याद्यभावे किं प्रतिबन्दीग्रहेण । तत एवाप्रामाण्यसिद्धेरिति । सत्यम्, प्रत्यक्षाद्यनवधृतव्याप्त्यादेरपि प्रामाण्येऽतिप्रसङ्गो वा तदप्रामाण्ये दृष्टान्तो वा प्रतिबन्दीग्रहेण द्योत्यत इत्यदोष इति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">११६सु०- सत्यमेतत् प्रत्यक्षाद्यवधृतैव व्याप्तिरनुमानप्रामाण्योपयोगिनीति; सा च धूमानुमानवत् परमाण्वाद्यनुमानेष्वप्यस्त्येव, धूमस्याग्निनेव महदारम्भकत्वादीनामपि सावयवत्वादिना साहित्यदर्शनात्; इत्यत आह
| |
| | |
| सहेति
| |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-सहदर्शनमात्रेण न व्याप्तिरवसीयते</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- सामान्यादिपदार्थेषु तन्निष्ठत्वादयोऽखिलाः । कथं धर्मा निवार्यन्ते वस्त्वैक्येऽपि हि वादिभिः ॥</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">न धूमादीनामप्यग्न्यादिभिः सहदर्शनमात्रेण व्याप्तिरवसीयते, येन महदारम्भकत्वादीनामपि सावयवत्वादिभिस्ततोऽवसीयेत; तथा सत्यग्न्यादीनां धूमादिभिरपि व्याप्त्यध्यवसायप्रसङ्गात्, सहदर्शनमात्रस्य तत्रापि सत्त्वात् । व्यभिचारानुपलम्भे सति साहित्यदर्शनं व्याप्त्यध्यवसायहेतुरिति चेत् । किं सकलदेशकालनिष्ठोऽनुपलम्भः,</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">तन्निष्ठत्वादयः |
| <p class="gr-vyakhya-para">किं वा तद्विशेषनिष्ठः । नाद्यः, अस्मदाद्यशक्यत्वात् । न द्वितीयः, अतिप्रसङ्गादिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">११७सु०- कथं तर्हि व्याप्त्यध्यवसायः स्यादित्यत आह
| |
|
| |
|
| यदैवेति
| | व्यक्तिनिष्ठत्वादयः । |
|
| |
|
| ।</p>
| | कथम् |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यदैवाव्यतिरेकेऽस्य ह्यक्षजं वाऽऽगमो भवेत् । तन्निर्धारितयुक्तिर्वा व्याप्तिः सैवापरा न हि ॥</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अव्यतिरेके
| |
|
| |
|
| साध्याभिमतव्यतिरेकेणासत्त्वे ।
| | इत्याक्षेपे । |
|
| |
|
| अस्य
| | वस्त्वैक्येऽपि |
|
| |
|
| साधनाभिमतस्य धर्मस्य । युक्तेर्व्याप्तिनिश्चयहेतुत्वेऽनवस्था( स्या)नात्, तद्व्याप्तेरपि युक्त्यन्तरेण निश्चेतव्यत्वादित्यत उक्तं
| | धर्म्यैक्येऽपि । कुतो न निवार्यन्त इत्यत उक्तं |
|
| |
|
| तन्निर्धारितेति
| | वादिभिरिति । |
|
| |
|
| । व्याप्तिशब्दोऽध्याहार्यः । तेन प्रत्यक्षेणागमेन वा निर्धारितव्याप्तिकेत्यर्थः । | | अविसंवादिव्यवहारसिद्धत्वादिति यावत् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१६०सु०- एतदेव प्रपञ्चयति |
|
| |
|
| अपरा
| | कार्यस्येति |
|
| |
|
| साहित्यदर्शनमात्रनिबन्धना,
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-कार्यस्य तत्तन्निष्ठत्वं गुणादेर्व्यापितादिकः । कथं विशेषो नैवास्ति</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अस्ति तावदवयविनोऽवयवनिष्ठत्वं नाम धर्मः । गुणानां केषाञ्चिद्रूपादीनामाश्रयव्यापित्वम्, केषाञ्चित्संयोगादीनां प्रदेशवृत्तित्वम्, रूपादीनामुद्भूतत्वम्, सर्वेषां चतुर्विंशतित्वम्, कर्मणश्च आश्रयव्यापित्वमनित्यत्वं पञ्चत्वं मूर्तनिष्ठत्वम्, सामान्यस्यापि द्रव्यगुणकर्मनिष्ठत्वं नित्यत्वमनुगतत्वं द्विविधत्वमित्यतिबहुलोऽयं पदार्थधर्मसमूहः । न चायमाश्रयतो भिन्न एवेति युक्तम् । अस्ति च धर्मधर्म्यादिव्यवहारः, तन्तुषु पटः , प(घ)टो न भवति घ(प)ट इत्यादिः । स चायमत्यन्ताभेदेऽनुपपद्यमानः स्वोपपादकं विशेषमवगमयतीति सर्वपदार्थेषु कथं विशेषो नैवास्ति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१६१सु०- सत्यम् । सन्त्येव द्रव्यादिषु सप्तस्वपि पदार्थेषु ते ते धर्माः, किन्नामाश्रयतो भिन्ना एव । तथा च तत्सम्बन्धनिबन्धनतयैवोपपद्यमानो व्यवहारः सर्वपदार्थेषु न विशेषमाक्षेप्तुमलमि त्याशयेन शङ्कते |
|
| |
|
| न हि ।</p>
| | स चेति |
| <p class="gr-vyakhya-para">११८सु०- अयमर्थः । नियतः सम्बन्धो हि व्याप्तिर्न सम्बन्धमात्रम् । नियमश्च व्यभिचाराभावः । अतः साहित्य इव व्यभिचाराभावेऽपि प्रमाणप्रवृत्तौ व्याप्तिसिद्धिः । न चैतदशक्यम्, अनुमित्यनुदये सर्वव्यवहारविलोपप्रसङ्गेन कार्यदर्शनादेव तत्सिद्धेः । प्रकारस्तु चिन्त्यते ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तत्र धूमस्याग्निना सम्बन्धस्तावत्प्रत्यक्षेणावगम्यते, परिचितदेशकालयोर्व्यभिचारश्च नावगम्यते, देशान्तरादिगते तु व्यभिचारे सन्देहोऽवशिष्यते । स च न तावद्व्यभिचारचिह्नदर्शनजन्यः, किन्तु भूयःसहचरिततया दृष्टा अदृष्टव्यभिचारा अपि धर्मा व्यभिचारिणो दृष्टाः, धर्मश्चायमि त्येवमुत्पद्यते । तत्र यद्ययमेतत्सहवृत्तिस्वभावस्तदाऽन्यत्रापि सहैव वर्तेत, स्वभावस्यानपायात् । यदि चासहवृत्तिस्वभावस्तदाऽत्रापि न सह वर्तेत । असहवृत्तिस्वभावस्यापि सहवृत्तिर्निमित्तान्तरायत्ता चेदत्रोपलभ्येत । सहवृत्तिस्वभावस्यापि निमित्तान्तराद्व्यभिचारो भविष्यतीति तु निर्बीजा शङ्का नोदेत्येव, सर्वव्यवहाराभावप्रसङ्गात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तदेवं मीमांसासहकृतं प्रत्यक्षं धूमस्याग्निसम्बन्धं गृह्णद्व्यभिचाराभावमप्याकलयतीति व्याप्तिमवधारयत्येव । अनुमानागमाभ्यां तु व्याप्तिग्रहप्रकारः सु(गम)ग्रह एवेति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">११९सु०- नन्वनेनैव न्यायेन महदारम्भकत्वादीनामपि व्याप्तिनिश्चयसम्भवात् कथं परमाण्वादावनुमानाप्रवृत्तिरिति चेन्न, पक्षेतरत्वस्योपाधित्वसम्भवेन व्यभिचाराभावानिश्चयात् । अथ तस्योपाधित्वं नास्तीत्युच्येत तदा बाधकमाह
| |
| | |
| अन्यथेति
| |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अन्यथा सप्तमरसभावोऽप्यनुमयाऽऽपतेत् । अनिष्टानि च सर्वाणि ह्यनुमा कामचारिणी ॥</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- स च धर्मोऽपरो यदि</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">पक्षेतरत्वस्योपाधितामनादृत्य प्रमाणान्तरासहकृतेेनैवानुमानेन परमाण्वादिसिद्ध्यभ्युपगम इत्यर्थः । मधुरो रसो लवणादिरसपञ्चकव्यतिरिक्तरसान्योन्याभाववान् रसत्वाल्लवणवदित्या | | <p class="gr-vyakhya-para">न केवलं गुणादि द्रव्यादितो भिन्नम् । किन्तु |
|
| |
|
| द्यनुमया ।
| | सः |
|
| |
|
| अनिष्टानि च सर्वाणि
| | तत्तन्निष्ठत्वादिधर्मः |
|
| |
|
| दहनशैत्यादीन्यापतेयुः । कुतः । यस्मादेवंविधा
| | च अपरः |
|
| |
|
| अनुमा कामचारिणी ।</p>
| | स्वाश्रयादि्भन्नो |
| <p class="gr-vyakhya-para">ननु च सप्तमरसादेरनुपलम्भादिबाधितत्वात् पक्षेतरत्वोपाधिदुष्टत्वमनुमानानामिति चेत्; समं प्रकृतेऽपि, परमाण्वादेरप्यनुपलम्भबाधितत्वात् । अयोग्यं तदिति चेत्, तुल्यं सप्तमरसादावपि । अनुमानप्रामाण्ये सप्तमरसादिसिद्धावयोग्यत्वं कल्प्यम्, कल्पिते च तस्मिन्ननुमानप्रामाण्यसिद्धिरित्यन्योन्याश्रयत्वमिति चेत्; एतदपि तादृगेव । अनुपभोग्यस्य सप्तमरसादेः कल्पने गौरवमिति चेत्; समाधिसाम्यम्, प्रमिते न गौरवं दोष इत्येतदपि समानम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१२०सु०- तस्मात्परमाण्वादेः साक्षिवेद्यत्वमङ्गीकृत्य प्रतिबन्दी मोचनीयेति कथं न तस्य साक्षिवेद्यत्वमिति ॥</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१२१सु०- ॐ समवायाभ्युपगमाच्च साम्यादनवस्थितेः ॐ ॥</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">ॐ उभयथाऽपि न कर्मातस्तदभावः ॐ इति सूत्रम्, तत् नित्यमेव च भावादि त्यागामिसूत्रव्याख्यानन्यायेनैव व्याख्यातं भविष्यतीति मन्वानस्तदपहाय हेत्वन्तरेण वैशेषिकादिसमयमपाकुर्वन्(त्) समवायाभ्युपगमाच्च साम्यादनवस्थितेरि त्येतत्सूत्रं व्याचष्टे
| |
|
| |
|
| कार्येति ।</p>
| | यदि |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- कार्यकारणयोश्चैव</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">समवाय ईर्यत इति वक्ष्यमाणमत्रापि सम्बध्यते । अनेन समवायप्रतिपादकं परेषां इहेति यतः कार्यकारणयोः स समवाय इति सूत्रमर्थतोऽनुवदति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अत्र
| |
|
| |
|
| कार्यकारण
| | अङ्गीक्रियत इत्यर्थः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">निराकरोति |
|
| |
|
| शब्दाववयव्यवयववाचकौ । तौ चोपलक्षणपराविति सूचनार्थः चशब्दः । एवशब्दः समवायस्येहप्रत्ययसिद्धत्वं सूचयति ।</p>
| | षडिति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">१२२सु०- तदेतत्स्वयमेव विवृणोति | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-षट् --- पदार्थातिरेकः स्यात्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तर्हि धर्माणां |
|
| |
|
| गुणादेरिति
| | षड्भ्यः पदार्थेभ्यः अतिरेकः स्यात् । |
|
| |
|
| ।</p> | | तथा च षडेव पदार्था इति नियमो भज्येतेति ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- गुणादेः पञ्चकस्य च । भिन्नस्यैव तु सम्बन्धः समवायोऽन्य ईर्यते ॥</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">१६२सु०- ननु स्वाश्रयतो विभिन्ना अपि धर्मा न ष(ड्भ्यः)ट्पदार्थेभ्योऽतिरिच्यन्ते, किन्तु त एवान्योन्यविशेषणीभूता धर्मा इत्युच्यन्ते । यथाऽऽह यद्यपि धर्माः षट्पदार्थेभ्यो न व्यतिरिच्यन्ते । किन्तु त एवान्योन्यापेक्षया धर्मधर्मिणश्च भवन्ती ति । अन्यत्रापि तेषां धर्मास्त एव परस्परं विशेषणीभूताः इति । तत्कथं नियमभङ्ग इति । मैवम्, तन्निष्ठत्वादीनां षट्सु पदार्थेष्वन्तर्भावयितुमशक्यत्वात् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">गुणादेः पञ्चकस्येति | | <p class="gr-vyakhya-para">१६३सु०- तथा हि । आश्रितत्वं चान्यत्र नित्यद्रव्येभ्यः इत्यभ्युपगतं कार्यद्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायानामवयवादिनिष्ठत्वं न तावद् द्रव्यादिकम्, गुणादिवृत्त्यनुपपत्तेः; नापि समवायः, तस्य स्ववृत्त्यनुपपत्तेः, किञ्चाधार्याधारभूतयोः सम्बन्धः समवाय इष्यते, तथा च कथं स एवाधारित्वमाधारत्वं च स्यात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१६४सु०- तथा रूपादीनामाश्रयव्यापित्वं न द्रव्यादिष्वन्तर्भवति, तेषां गुणवृत्तित्वासम्भवात् । समवायस्तूक्तरीत्या निरस्तः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१६५सु०- अपि च वृत्तित्वमात्रं समवायः, व्याप्यवृत्तित्वं त्वतिरिक्तं निर्वक्तव्य(र्वाच्य)म् । कृत्स्ने स्वाश्रये समवायस्तदिति चेन्न, द्रव्यस्यासमुदितत्वेन कृत्स्नत्वाद्यनवकाशात् । स्वाभावेन सहानवस्थानं व्याप्यवृत्तित्वमिति चेन्न, तस्याप्यन्तर्भाव्यत्वात् । अभावोऽसाविति चेन्न, निराकरिष्यमाणत्वात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१६६सु०- एवं संयोगादीनां प्रदेशवृत्तित्वं निरस्तम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१६७सु०- उद्भूतत्वं च न जातिविशेषः, रूपत्वादिना परापरभावानुपपत्तेः । यदि हि रूपत्वं परं स्यात् तदा स्पर्शस्योद्भूतत्वं न स्यात् । यदि चोद्भूतत्वं परं भवेत् तदा सर्वमपि रूपमुद्भूतमिति चक्षुरादेरपि प्रतीतिः स्यात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१६८सु०- चतुर्विंशतित्वं च न सङ्ख्या, गुणानां निर्गुणत्वाङ्गीकारात् । उपचारोऽयमिति चेन्न, निमित्ताभावात् । न तावदेकार्थसमवायो निमित्तम्, द्रव्ये चतुर्विंशतित्वनियमाभावात्, प्रत्येकं रूपादिषु तत्प्रसङ्गाच्च । अपर्यायचतुर्विंशतिशब्दवाच्यत्वमिति चेन्न, शब्देऽपि चतुर्विंशतित्वाभावात् । चतुर्विंशतिपुरुषोच्चारितापर्यायशब्दवाच्यत्वमिति चेन्न, बधिरादीनां रूपादिषु सङ्ख्याव्यवहाराभावप्रसङ्गात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१६९सु०- एवमन्येषामपि धर्माणामन्तर्भावो निरसनीयः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१७०सु०- कश्चिदाह, धर्मपदार्थोऽभावेऽन्तर्भवतीति । तदसत्, निषेधबुद्धिबोध्यत्वाभावात्, अभावेऽभावानङ्गीकारेण तद्धर्माणामभावत्वायोगाच्च । द्रव्यादिषड्लक्षणान्यतमराहित्यमभावत्वम्, न तु निषेधबुद्धिबोध्यत्वमिति चेन्न; लोकप्रतीतिमवधूय स्वकल्पनादरणे द्रव्यमेव भावः , तल्लक्षणरहितोऽभाव इत्यपि कल्पनाप्रसङ्गात् । अतस्तत्तन्निष्ठत्वादयो द्रव्यादिधर्मास्तदात्मान एवाङ्गीकार्याः । तथा चाह भावस्य स्वरूपमेवावस्थाभेदेनास्तित्वं ज्ञेयत्वमभिधेयत्वं चोच्यत इति । न च विशेषमपहाय अवस्थाभेदः शक्यनिरूपणः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१७१सु०- ननु धर्मा धर्मितो भिन्ना एव । न चोक्तदोषः, नैयायिकादिभिः परमाण्वारम्भवादिभिः षडेव पदार्था इति नियमस्यानङ्गीकृतत्वात्, धर्मपदार्थस्य पृथगङ्गीकृतत्वाच्च । तथा च भिन्नधर्मसंसर्गवशात् सर्वव्यवहारोपपत्तौ न तदन्यथाऽनुपपत्त्या विशेषसिद्धिरित्यत आह |
|
| |
|
| गुणावयविक्रियासामान्यविशेषाणामित्यर्थः ।
| | पदार्थेति ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- पदार्थानियमेऽपि हि । धर्मस्य धर्मसन्तानादनवस्था(ऽऽकरो खनिर्भवेत् ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">पदार्थानां |
|
| |
|
| च
| | षडेवेति |
|
| |
|
| शब्देन गुण्यादिपञ्चकस्य चेति समुच्चिनोति ।</p>
| | नियमाभावपक्षेऽपि हि |
| <p class="gr-vyakhya-para">ननु गुणगुण्यादिकमभिन्नं भिन्नाभिन्नं वा, तत्किं समवायेनेत्यत उक्तं
| |
|
| |
|
| भिन्नस्यैवेति
| | यस्मात् |
|
| |
|
| ।
| | धर्मस्य धर्मसन्तानादनवस्थाया आकरो भवेत् |
|
| |
|
| तु
| | अयं पक्षः, तस्माद्धर्मधर्माणामाश्रयाभेदेऽवश्यमङ्गीकार्ये तत्र धर्मधर्म्यादिव्यवहारान्यथाऽनुपपत्त्या विशेषोऽङ्गीकरणीय इति योज्यम् । |
|
| |
|
| शब्दो विशेषार्थः, न ययोः कयोश्चिद्गुणगुणिनोः समवायः, किन्त्वयुतसिद्धयोरेवे ति । स गुणगुण्यादिस्वभाव एव चेत्, न पदार्थान्तरसिद्धिः, इत्यत उक्तम्
| | खनिः |
|
| |
|
| अन्य इति
| | आकरः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१७२सु०- एतदुक्तं भवति । धर्मपदार्थं द्रव्यादिभ्यो भिन्नमभ्युपगच्छन् प्रष्टव्यः अस्तित्वादिधर्मेष्वप्यस्तित्वादिकमस्ति न वा । नेति पक्षेऽनुभवविरोधः, अस्तित्वं न ज्ञेयं नाभिधेयमिति स्वक्रियाविरोधश्च; अन्यथा द्रव्यादिष्वपि तदभावापत्तिः । आद्ये तदाश्रयतो भिन्नमभिन्नं वा । आद्ये तत्राप्यस्तित्वाद्यन्तरमित्यनवस्था स्यात् । द्वितीये त्वस्ति तावत् तत्रापि धर्मधर्म्यादिव्यवहारः, स चानुपपद्यमानो विशेषं गमयतीति । किञ्च धर्मगता धर्मा यदि आश्रयाभिन्नाः तदा किं द्रव्यादिगतास्तित्वादिधर्मैरपराद्धं येन ते द्रव्यादितो भिद्येरन्, योगक्षेमसाम्यात् । ततस्तेषामेव द्रव्याद्यभेदे सति पुनर्व्यवहारान्यथाऽनुपपत्त्या द्रव्यादिष्वेव विशेषसिद्धिः (इति) ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१७३सु०- नन्वस्त्येव द्रव्यादिधर्मेष्वस्तित्वादिष्वप्यस्तित्वादिकम् । तच्चाश्रयतो भिन्नमेव । न चैवं धर्मस्यानवधिकधर्मसन्तानादनवस्थादोषः, उत्पत्तिज्ञप्तिप्रतिबन्धकत्वाभावेनादोषत्वात् । यथाऽऽहुः मूलक्षयकरीं प्राहुरनवस्थां हि दूषणमि ति । यदर्थमुत्तरोत्तरानुसरणं तन्मूलमुत्पत्तिर्ज्ञप्तिर्वा । ततो भिन्ननिमित्ततयोपपद्यमानो व्यवहारो न विशेषमाक्षेप्तुमलमित्यत आह |
|
| |
|
| ।
| | सामान्यस्यापीति |
|
| |
|
| ईर्यते
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- सामान्यस्यापि सामान्यं गुणस्यापि गुणो ह्यतः । नाङ्गीकृतः</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">सामान्यस्य |
|
| |
|
| वैशेषिकादिभिः अतोऽपि तद्दर्शनमयुक्तमि ति शेषः ।</p>
| | गोत्वादेः, |
| <p class="gr-vyakhya-para">अयमर्थः । वैशेषिकादयोऽवयवावयविनोर्गुणगुणिनोः क्रियाक्रियावतोर्जातिव्यक्त्योः विशेषनित्यद्रव्ययोरत्यन्तभेदमभ्युपगम्यात्यन्तभिन्नमेव समवायाख्यं सम्बन्धमभ्युपगच्छन्ति । ततोऽप्यनुपपन्नभाषिण इति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१२३सु०- ननु च गुणगुण्यादीनामत्यन्तभेदस्तावद्व्यपदेशभेदादिप्रमाणसिद्धः, अन्यथा स्तम्भकुम्भादीनामप्यत्यन्तभेदो न स्यात् । अस्ति चेह तन्तषु पटः, इह पटे रूपम् , इह मूर्ते कर्म , इह गवि गोत्वम् , इह नित्यद्रव्ये विशेषः इत्यबाधितः प्रत्ययः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">न च इहेदमि ति प्रत्ययो विनाऽतिरिक्तेन सम्बन्धेनोपपद्यते, इह कुण्डे बदराणी ति प्रत्ययस्य संयोगपूर्वकत्वदर्शनात् । स चायमयुतसिद्धयोः सम्बन्ध इति संयोगादि्भद्यते । युतसिद्धयोर्हि सम्बन्धः संयोगः, द्रव्यमात्रवृत्तिश्च । तदेवं प्रमितस्य समवायस्याभ्युपगमे कथमयुक्तवादित्वं वैशेषिकादीनामित्यत आह
| |
|
| |
|
| भिन्नत्वेति
| | सामान्यं |
|
| |
|
| ।</p>
| | सत्तालक्षणम्, |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- भिन्नत्वसाम्यतस्तस्य ताभ्यां योगो भवेद्ध्रुवम्</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">भिन्नत्वसाम्यत
| |
|
| |
|
| इत्युपलक्षणम्, इह प्रत्ययसाम्यतश्चे त्यपि द्रष्टव्यम् ।
| | गुणस्य |
|
| |
|
| तस्य
| | च रूपादेः, सङ्ख्यापृथक्तवादि |
|
| |
|
| समवायस्य ।
| | गुणः, |
| | |
| | अतः |
|
| |
|
| ताभ्याम्
| | अनवस्थाभयादेव, |
|
| |
|
| अवयवावयव्यादिसम्बन्धिभ्यां, सह ।
| | हि नाङ्गीकृतः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१७४सु०- अयमाशयः । सामान्यस्यापि सामान्यं तावत्परेण नाङ्गीकृतम्, तथा गुणस्यापि गुणो नाङ्गीकृतः; तत्कस्मादिति वक्तव्यम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">न तावत्प्रतीत्यभावात्, सद्गोत्वं , चतुर्विंशतिगुणाः , रूपाद्रसः पृथगि ति प्रतिभासस्य दुरपह्नवत्वात् । न च न सद्गोत्वमि त्यादि बाधकमस्ति, येन प्रतीतस्यापि परित्यागः । गोत्वं न सत्तावदपरसामान्यशून्यत्वाद्विशेषवत् , गुणा न गुणवन्तोऽद्रव्यत्वात् क्रियावदि त्यादि बाधकमस्तीति चेन्न, विपक्षे बाधकाभावेनाप्रयोजकत्वात्, दृष्टान्तयोः(श्च) साध्यविकलत्वाच्च ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यदि गोत्वादौ सत्ता स्यात् तदा सत्तायामपि स्यात् तथा चात्माश्रयत्वमिति चेन्न, सत्तान्तरत्वोपपत्तेः ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">किञ्च प्रतीते किमात्माश्रयता करिष्यति, अन्यथा प्रमेयत्वादीनां केवलान्वयित्वं न स्यात्, आत्माश्रयभयाद्यतः प्रमेयत्वादिव्यावृत्तिः तस्यैव विपक्षत्वात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">उक्तं च कथं स्ववृत्तिरिष्टा चेद्यथाऽन्यत्रेति गृह्यताम् । प्रमाणं शरणं वृत्तौ न भिन्नाभिन्नतेयते इति ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">गुणानामपि गुणवत्त्वे द्रव्यलक्षणयोगाद् द्रव्यतापत्तिरिति चेन्न, प्रतीतिमनुरुध्य लक्षणान्तरस्य कर्तव्यत्वात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तस्मात्सामान्ये सामान्यं गुणे च गुणः अनवस्थाभयादेव नाङ्गीक्रियत इत्येव वक्तव्यम् । यथाऽऽह व्यक्तेरभेदस्तुल्यत्वं सङ्करोऽथानवस्थितिः । रूपहानिरसम्बन्धो जातिबाधकसङ्ग्रहः इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१७५सु०- न चानवच्छिन्ना सामान्यपरम्परा गुणपरम्परा चोत्पत्तिज्ञप्तिप्रतिबन्धे हेतुः । तथा च यथा सा दूषणं तथा प्रकृताऽपि दूषणमेव । न चेत्साऽपि न स्यात् । इति सामान्यादेरपि सामान्याद्यङ्गीकार्यं स्यात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यदि कथञ्चिज्ज्ञप्तिप्रतिबन्धकत्वं तत्र व्युत्पाद्येत, तर्हि वयमप्यत्र तद् व्युत्पादयिष्याम इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१७६सु०- यदि कश्चिद्वैयात्याद् ब्रूयात् अस्त्येव सामान्यस्यापि सामान्यं गुणस्यापि गुणो निर्बाधप्रतीतिसिद्धत्वात्, उत्पत्तिज्ञप्त्यप्रतिबन्धहेतोरनवस्थाया दोषत्वायोगात्, अतो नैतन्न्यायेन धर्मपरम्परा अनवस्थाभयान्निवारणीये ति; तत्राह |
|
| |
|
| योगः
| | स चेति |
|
| |
|
| सम्बन्धः ।</p>
| | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । इह तन्तुषु पटः इत्यादिप्रत्ययः, सम्बन्धपूर्वकोऽबाधितेहप्रत्ययत्वादिह कुण्डे बदराणीति प्रत्ययवदि ति समवायमनुमिमानेन योऽबाधितेहप्रत्ययः, स सम्बन्धपूर्वकः इति व्याप्तिरवश्यमङ्गीकरणीया । विद्यते च इह तन्तुपटयोः समवायः इत्यबाधितइहप्रत्ययः । तेन समवायस्यापि तन्तुपटाभ्यां समवायोऽभ्युपगन्तव्य एव स्यात् । न चाभ्युपगम्यते । अतस्तत्र अनैकान्तिकमनुमानमिति ।</p> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- स च यदि नानवस्था क्वचिद्भवेत्</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">ननु तन्तुपटयोः समवायः सिद्धो न वा । सिद्धश्चेत् किमुत्तरकालभाविनाऽनैकान्त्येन, न चेत् क्वानैकान्त्यम् । मैवम् । आपाततः प्रतीते सम्बन्धे व्यभिचारं दृष्ट्वा परावृत्तेरावश्यकत्वस्य विवक्षितत्वात् ।</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">स च |
| <p class="gr-vyakhya-para">१२४सु०- नन्वत्र भिन्नत्वसाम्यं किमर्थमुपन्यस्तम् । न हि भिन्नत्वं हेतूकृतमिति । सत्यम् । अबाधितत्वद्योतनार्थं भिन्नत्वग्रहणम् । विभिन्नवस्त्वभावे खलु इह प्रत्ययो बाधितः स्यात् । इह तन्तुपटयोः समवायः इति प्रत्ययोऽपि सम्बन्धपूर्वक एव तन्तुपटसमवायस्यैतत्कारणत्वादिति चेन्न; आधाराधेयतया प्रतीयमानयोः सम्बन्धस्य परेण सिसाधयिषितत्वात्, अन्यथा स्थाणुश्येनयोः संयोग इत्यत्र समवायासिद्धिप्रसङ्गात्, इन्द्रियार्थसन्निकर्षादिना सिद्धसाधनतापत्तेश्च ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१२५सु०- ननु अनवस्थितेरि ति सूत्रं कथम् । इत्थम् । यदि व्यभिचारपरिहाराय समवायस्यापि समवायान्तरमुपेयते, तदाऽनवस्थितिरिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">इह केचित्समवायं प्रत्यक्षमाचक्षाणाः, यत इति च विषयसप्तमीं व्याचक्षाणाः, तत्स्थेम्ने अनुमानमाचक्षते । तेषाम् इह प्रत्ययस्य सम्बन्धपूर्वकत्वं नाम तत्प्रतीतिपूर्वकत्वमेव । तन्मते स्फुटैवानवस्था ।</p> | |
| <p class="gr-vyakhya-para">ये तु प्रत्यक्षतां नाभ्युपगच्छन्ति, सम्बन्धस्य सत्तामात्रेणेहप्रत्ययकारणवत्वमाहुस्तेषाम्; अवस्थितिः = सिद्धान्तः तद्विरोधोऽनवस्थितिः इत्यनवस्थितिशब्दोऽपसिद्धान्तवाची व्याख्यायते;</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यद्वेह कुण्डे बदराणीतिवत् सम्बन्धस्य प्रतीत्यैवेहप्रत्ययकारणत्वादत्रापि प्रतीतिमापाद्यानवस्थैव वक्तव्या । कुण्डबदरसंयोगस्य योग्यतया अवर्जनीयतया प्रतीतिर्नेहप्रत्ययकारणमिति कुत एषा कल्पना । सत्तामात्रेणेहप्रत्ययकारणत्वोपपत्तौ प्रतीतेरपि कारणत्वकल्पकाभावादिति चेन्न, सत्यपि संयोगे कुतश्चिद्व्यवधानादप्रतीयमाने नेह बुद्धिर्भवति । भवति चासत्यपि संयोगे तद्विपर्ययादि त्यन्वयव्यतिरेकयोः कल्पकत्वात् । स्वस्वामिभावादयोऽपि हि ज्ञाता एव सम्बन्धनिमित्तव्यवहारहेतवो दृष्टा नान्यथा ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">न ते सम्बन्धा अद्विष्ठत्वादिति चेन्न, संयोगस्याप्यद्विष्ठताया वक्ष्यमाणत्वात् । किञ्चैवं समवायोऽपि न सम्बन्धः स्यात्, तस्यानाश्रितत्वाभ्युपगमात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">नन्वेवं तर्हि नानैकान्त्यम्, अनवस्थयैव बाधितत्वेनाबाधितइह प्रत्ययत्वस्य तत्रावृत्तेरिति चेन्न, अनवस्थायाः साध्यबाधकत्वेन साधनाबाधकत्वात् । साध्यबाधेनैव साधनबाधनाभ्युपगमस्य व्याप्तिनिश्चयोत्तरकालीनत्वात् ॥ तन्तुपटयोः समवाय इति प्रतीतिरपि सम्बन्धपूर्विकैव । किन्त्वारोपित एवासौ सम्बन्ध इति चेन्न, अनवस्थाऽनिस्तारात् । आरोपितसम्बन्धपूर्वकत्वं हि सम्बन्धारोपपूर्वकत्वमेव, प्रतीतौ चेयमनवस्थोक्तेति कथं (तन्निस्ता)निस्तारः ॥</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">किञ्चैवं वदता सत्तयैव सम्बन्धस्य कारणत्वमिति मतं त्यक्तं स्यात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अपि चाबाधितोऽपि इह प्रत्ययो यदि सम्बन्धारोपमात्रेण भवेत् तदा तन्तुपटादावपि किन्न भवेदिति समवायासिद्धिः । क्वचित्सिद्धस्य क्वचिदारोपः कुत्राप्यभावे तदसिद्धिरिति चेन्न, स्थाणुश्येनयोः सम्बन्धस्य सत्त्वात् । अन्यथा समवायेऽपि समवायान्तरारोपो न स्यात्, समवायान्तरस्य क्वाप्य(सत्त्वात्)सम्भवात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">समवाये भेद एवारोप्यते न समवायान्तरमिति चेन्न, तावन्मात्रेण इह प्रत्ययायोगात् । सम्बन्धिसम्बन्धभावोऽप्यारोप्यत इति चेन्न, तर्हि तन्तुपटादावपि तदारोपमात्रेणेहप्रत्ययोपपत्तौ किं समवायेनेति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१२६सु०- ननु समवायेऽपि इहेदम् इति प्रत्ययः समवायाधीन एव । न चापसिद्धान्तोऽनवस्था वा, तस्यैव समवायस्य स्वनिर्वाहकत्वात् । य एव हि समवायोऽवयवादिष्ववयव्यादीनां सम्बन्धः, स एवावयवावयव्यादिष्वात्मना सम्बन्ध इत्याशङ्कते
| |
|
| |
|
| स इति
| | गुणस्यापि गुणः । चशब्दात्सामान्यस्यापि सामान्यं, |
|
| |
|
| ।</p>
| | यदि |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- स स्वनिर्वाहकश्चेत्स्यात्</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">सः
| |
|
| |
|
| अवयवावयव्यादिसमवायः ।</p>
| | अङ्गीक्रियते, तदा ब्रूमो |
| <p class="gr-vyakhya-para">एवं तर्हि किं समवायेन; द्रव्यस्यैव स्वनिर्वाहकत्वोपपत्तेरिति परिहरति
| |
|
| |
|
| द्रव्यमेवेति
| | नानवस्था क्वचिद्भवेदिति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- द्रव्यमेव तथा न किम्</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">१७७सु०- अयमाशयः । एवं वदन् क्वचिदनवस्थादूषणमङ्गीकरोति न वेति वाच्यम् ॥ न चेत् दूषणान्तरमपि नाङ्गीकुर्यात्, अविशेषात् । तथा च कथायां नाधिकारी स्यात् ॥ नाद्यः, धर्मसामान्यगुणानवस्थाया अदूषणत्वे विमताया अपि दूषणत्वायोगात् । विशेषहेतोरभावात् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">तर्हीति शेषः । | | <p class="gr-vyakhya-para">१७८सु०- नन्वपर्यवसितपरम्परामात्रसाम्येऽपि यत्रोत्पत्त्यादिप्रतिबन्धकत्वं तत्र दूषणत्वम्, यत्र तदभावस्तत्रादूषणत्वमिति चेत्; किमर्थमुत्पत्त्यादिप्रतिबन्धकत्वमनुसरणीयम् । अनवस्था हि तर्कविशेषः, तर्कश्चानिष्टप्रसञ्जनम्, उत्पत्त्यादिप्रतिबन्धश्च अनिष्टः प्रामाणिकपरित्यागरूपत्वात्, उत्पत्त्यादेः प्रामाणिकत्वात्; अतस्तदप्रतिबन्धे तर्कत्वायोगात् कथं दूषणत्वम् ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एवमेव दूषणत्वेऽतिप्रसङ्ग इति चेत्, किं प्रामाणिकपरित्याग एवानिष्ट उत अप्रामाणिकस्वीकारोऽपि । नाद्यः, नियामकाभावात् । द्वितीये, कथं न प्रकृतानवस्था दूषणम्, अत्यन्तभिन्नधर्मपरम्पराया अप्यप्रामाणिकत्वात् । अथाप्रामाणिकस्वीकारो न दूषणम्, तर्हि प्रामाणिकपरित्यागोऽपि न (दूषणं) स्यादिति नानवस्था क्वचिद्दूषणं भवेत् ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अथानिष्टापत्तिहेतुरनवस्थादूषणं न पुनरनिष्टरूपेति चेन्न, अनिष्टरूपैवानवस्था दूषणम्, न त्वनिष्टापत्तिहेतुरि त्यपि वक्तुं शक्यत्वेन क्वचिदङ्गीकृताऽप्यनवस्था न दूषणं भवेत् । तस्मात् प्रामाणिकपरित्यागाप्रामाणिकपरिग्रहरूपा वा तद्धेतुर्वाऽनवच्छिन्नपरम्पराऽनवस्थेति वाच्यम् । अत एव नातिप्रसङ्गः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तथा च धर्मपरम्पराया अप्यनवस्थात्वेनाभेद एवाङ्गीकार्यः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एवं चोक्तन्यायेन व्यवहारान्यथाऽनुपपत्त्या विशेषसिद्धिरिति ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१७९सु०- अपि च यो धर्मधर्मिणोर्भेदं समवायं चाङ्गीकृत्याभेदं विशेषं चावजानाति तेनानवस्थातो बिभ्यता गुणसामान्ययोर्गुणसामान्यप्रतीतिरेवापलपनीया, विनैव बाधकेन भ्रान्तिर्वा वाच्या । प्रतीत्यपलापादितो वा बिभ्यतोऽनवस्था स्यादित्येकं सन्धित्सतोऽन्य(त्प्र)च्च्यवते । अभेदं विशेषं चाङ्गीकुर्वतां तु नेदं दूषणद्वयमतोऽपि तत्पक्षपातः इत्याशयवानाह |
|
| |
|
| तथा
| | अस्मत्पक्ष इति |
|
| |
|
| स्वनिर्वाहकम् ।
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अस्मत्पक्षे गुणाद्याश्च तद्वन्तो हि विशेषतः । अनन्यत्वान्नानवस्था</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">धर्मधर्मिणोः सविशेषाभेदवादिनां पक्ष इत्यर्थः । |
|
| |
|
| किं
| | गुणाद्या |
|
| |
|
| कस्मात् ।</p>
| | गुणाः सामान्यानि च । |
| <p class="gr-vyakhya-para">अयमाशयः । यदि इहेदमि ति बुद्धिर्नावश्यं स्वातिरिक्तसम्बन्धसापेक्षा, क्वचित् स्वनिर्वाहकत्वात्; तर्हि द्रव्यगुणादीनाम् इहेदमि ति प्रत्ययोऽपि नातिरिक्तसम्बन्धाधीनोऽङ्गीकार्यः, द्रव्यस्यैव स्वनिर्वाहकतयाऽपि तदुपपत्तेरिति । समवायः सम्बन्धात्मकत्वात् स्वनिर्वाहकः, न द्रव्यमिति चेन्न; तदसिद्धौ सम्बन्धत्वस्याप्यसिद्धेः, संयोगस्यापि स्वनिर्वाहकतापत्तेश्च । तस्यानित्यत्वान्नेति चेन्न, समवायनित्यत्वस्यासिद्धेरिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१२७सु०- एवं द्रव्याद्गुणादीनामत्यन्तभेदेऽपि न तत्सम्बन्धः समवायलक्षणोऽपरः सिद्ध्यति; समवायवत् द्रव्यस्यैव स्वनिर्वाहकत्वोपपत्तेः, कल्पनालाघव(त्व•च्चेत्युक्तम् । इदानीं गुणादीनां द्रव्यादत्यन्तभेदाभावाच्च न समवायसिद्धिरित्याशयवांस्तदत्यन्तभेदे परोपन्यस्तान् हेतूनपाकर्तुं तावदुपोद्घातमाह
| |
|
| |
|
| विशेष इति
| | तद्वन्तो |
|
| |
|
| ।</p> | | गुणवन्तः सामान्यवन्ति च । तेन चतुर्विंशतिगुणाः , सद्गोत्वमि त्यादिप्रतीतिविरोधो नास्तीति शेषः । |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- विशेषस्तद्गतत्वादिर्यद्यभिन्नेऽवसीयते । गुणक्रियादिरूपस्य निषेधः केन हेतुना ॥</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अभिन्ने
| |
|
| |
|
| समवाय इति शेषः ।
| | अनन्यत्वात् |
|
| |
|
| अवसीयते
| | धर्मधर्मिणोरिति शेषः । अप्रामाणिकापर्यवसितपरम्परारूपा ह्येषा । अनन्यत्वे कथं तद्वत्त्वमिति तदवस्थः प्रतीतिविरोध इत्यत उक्तं |
|
| |
|
| अङ्गीक्रियत इति यावत् ।
| | विशेषतो हि तद्वन्त इति |
|
| |
|
| गुणक्रियादिरूपस्य
| | । भेदसम्बन्धकार्यकारी हि विशेष इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१८०सु०- एवमवयवावयव्यादीनामभेदोऽत्र निरूपितः । इदानीं क्वचिद्भेदाभेदावपि भवत इति तदपवादमाह |
|
| |
|
| विशेषस्येति शेषः ।
| | भेद इति |
|
| |
|
| केन हेतुना
| | ।</p> |
| | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- भेदो नाशे भवेत्तथा</div> |
| न केनापि ।</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">यद्वा यद्यवयव्यादयोऽवयवाद्यभिन्नाः, कथं तर्हि सत्स्वेवावयवादिषु विनश्यन्तीत्यत आह |
| <p class="gr-vyakhya-para">इदमुक्तं भवति । समवाये तावदवयवावयव्यादिगतत्वमङ्गीकृतम्, आश्रितत्वं चान्यत्र नित्यद्रव्येभ्य इति वचनात् । न चानित्यद्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषाणामिव समवायस्य तद्गतत्वं नाम समवायलक्षणवृत्तिः सम्भवति, तस्याभिन्नत्वात् । अतस्तद्गतत्वं (नाम) समवायस्वरूपमेवेत्यङ्गीकर्तव्यम् । परतन्त्रतयोपलब्धिस्तद्गतत्वमिति चेन्न,</p> | |
| <p class="gr-vyakhya-para">तस्याः समवायधर्मत्वानुपपत्तेः । तद्विषयत्वात् तद्धर्मत्वमिति चेन्न, विषयत्वस्यापि समवायस्वरूप(त्व•नतिरेकात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१२८सु०- एवमस्तित्वाभिधेयत्वज्ञेयत्वसम्बन्धत्वादयोऽपि समवायेऽभ्युपगताः, न समवायस्वरूपादि्भद्यन्ते । भेदे हि तेषां समवायेन सम्बन्धो वक्तव्यः, अन्यथा कथमेते तत्र स्युः । न च सम्बन्धो युक्तः; संयोगस्य गुणत्वेन द्रव्यमात्रवृत्तेः, समवायस्य चाभिन्नत्वात् ॥</p> | |
| <p class="gr-vyakhya-para">तत्र पृच्छामः । समवायस्य तद्गतत्वादिधर्माणां चाभेदे कथम् अपर्यायशब्दवाच्यत्वं, धर्मधर्मिभावः, षष्ठीप्रयोगो, ज्ञातत्वाज्ञातत्वम्, एकत्वानेकत्वमित्यादि युज्यत इति । न ह्य(चा)त्रोपचारादिकल्पना युक्ता, मुख्यप्रयोगादेरदर्शनात् । न तद्गतत्वादि समवायतन्मात्रं येनानुपपत्तिः स्यात्, किन्तु समवायाभिन्नमपि तद्विशेषात्मकम्,</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अतो व्यपदेशभेदादि युज्यते । विशेषस्य भेदप्रतिनिधित्वादित्येवागतिकतया तत्र समाधिरभिधानीयः । तथा च यद्यभिन्नेऽपि समवाये तद्गतत्वादिविशेषोऽङ्गीक्रियते तदा गुणक्रियादिकमपि द्रव्यस्वरूपमेव सद्विशेषात्मकं भवतु न तु तन्मात्रम्; समवायधर्मस्तद्विशेषाः, गुणादयस्तु न द्रव्यविशेषा इत्यत्र विशेषहेत्वभावात् इति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१२९सु०- किमतो यद्येवमित्यत आह
| |
|
| |
|
| द्रव्यमेवेति
| | भेद इति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- द्रव्यमेव ततोऽनन्तविशेषात्मतया सदा । नानाव्यवहृतेर्हेतुः</div>
| | <p class="gr-vyakhya-para">तथा |
| <p class="gr-vyakhya-para">समवायधर्मवद्गुणादीनां द्रव्यविशेषत्वादित्यर्थः । | |
|
| |
|
| अनन्त
| | शब्दः समुच्चये । अवयवादिषु सत्स्वेवावयव्यादीनां |
|
| |
|
| शब्दो यत्र यावन्तो व्यवहाराः तावतामुपलक्षकः ।
| | नाशे भेदः |
|
| |
|
| नानाव्यवहृतेः
| | अभेदश्च भवेदित्यर्थः । अत्र |
|
| |
|
| व्यपदेशभेदादेरित्यर्थः ।</p>
| | नाश |
| <p class="gr-vyakhya-para">१३०सु०- एतदुक्तं भवति । गुणगुण्यादेः अत्यन्तभेदे सिद्धे हि तत्सम्बन्धः समवायः सिद्ध्यति । गुणगुण्याद्यत्यन्तभेदस्तु न प्रामाणिकः । तथा हि । न तावत् तत्र प्रत्यक्षं प्रमाणं, गवाश्वादिवदनुपलम्भात् । अतो गुणगुणिनावत्यन्तभिन्नावपर्यायशब्दवाच्यत्वात् घटपटवदि त्याद्यनुमानमेव वक्तव्यम्; तच्चानैकान्तिकम्, समवायस्य तद्धर्माणां (च) भेदाभावेऽप्यपर्यायशब्दवाच्यत्वादन्यथासिद्धं च । यथा समवाये तद्गतत्वादिधर्माणां भेदाभावेऽपि विशेषापरनामकात्स्वभावविशेषादेवापर्यायशब्दवाच्यत्वादिकं उपपादनीयं गत्यन्तराभावात् तथा गुणगुण्यादीनाम(त्यन्ता)भेदेऽपि गुणादीनां द्रव्यविशेषत्वे(न द्र) तद्द्रव्यमेव विशेषशक्त्यैवापर्यायशब्दवाच्यत्वादिव्यवहारहेतुः भविष्यति । तथा च विपक्षे बाधकाभावादप्रयोजकत्वं हेतूनामिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१३१सु०- यद्वा विशेषस्तद्गतत्वादिरित्यनेनैव गुणगुण्याद्यत्यन्तभेदसाधकानां हेतूनामनैकान्त्याप्रयोजकत्वे वर्णिते । यदि तद्गतत्वादिधर्माभिन्ने समवाये तद्गतत्वादिविशेषोऽभ्युपेयते विशेषेणैव च व्यवहारा निर्वहिष्यन्ते, तदा व्यपदेशभेदादिहेतूनां व्यभिचारान्यथासिद्धिभ्यां आभासत्वात् केन हेतुना द्रव्यस्य गुणक्रियादिरूपस्य गुणक्रियादिस्वरूपत्वस्य निषेधः (करिष्यते) क्रियते । गुणगुण्याद्यत्यन्तभेदः केन हेतुना साधयिष्यत इति यावत् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१३२सु०- अन्यथासिद्धिमेव प्रकटयन्नुपसंहरति
| |
|
| |
|
| द्रव्यमेवेति
| | इत्युपलक्षणम् । यत्र सत्स्वेवावयवेष्ववयविनोऽभावः सति गुणिनि गुणस्याभावस्तत्र भेदाभेदावित्यादि द्रष्टव्यम् । अन्यथा यत्रावयवावयव्यादीनां युगपद्विनाशः तत्र भेदाभेदावुक्तौ न स्याताम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१८१सु०- इदमुक्तं भवति । सत्यपि तस्मिन्नसत्त्वादित्यनेन हेतुनाऽवयव्यादीनामवयवादिभ्यो भेदमात्रं वा साध्यतेऽत्यन्तभेदो वा ॥ आद्ये सिद्धसाधनता भागासिद्धिश्च । तथा हि । सत्यप्यु(त्यु)पादाने कदाचिदुपादेयमसत्, यथा पटः । एवं सत्यपि द्रव्ये केचिद्गुणा असन्तो यथा पाकजादयः । तथा सत्यप्या(त्येवा)श्रये काश्चित् क्रिया असत्यो, यथा पटचलनादयः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">जातिश्च काचित् सति जातिमत्यसती, यथा ब्राह्मण्यम् । तत्र भेदाभेदयोरङ्गीकारात् भेदसाधनं सिद्धविषयम् । गगनतद्भागयोरीश्वराद्याश्रितज्ञानादिगुणक्रियाजातिष्वभावात् भागासिद्धत्वं हेतोः इति ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">न द्वितीयः, कालात्ययापदिष्टत्वात् । अभेदस्य प्रागुपपादितत्वादुपपादयिष्यमाणत्वाच्चेति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१८२सु०- स्यादेतत् । यथा भेदसाधकानां व्यपदेशभेदादीनां विशेषाश्रयेणैवान्यथासिद्धिरुक्ता, तथा सत्यपि तस्मिन्नसत्त्वस्यापि विशेषेणैव निर्वाहः क्रियताम्, किं भेदाभेदाभ्युपगमेन ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">मैवम्, विशेषस्य भेदकार्यव्यवहारमात्रनिर्वाहकत्वेन विनाशं प्रत्यनिर्वाहकत्वात्, सकलभेदकार्यकारित्वे विशेषो भेद एव न तत्प्रतिनिधिः स्यात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">किञ्चानेकाश्रितस्यावयविनो द्वित्वादेश्चाश्रयेणात्यन्ताभेदे सत्याश्रयाणामपि परस्परभेदः प्रसज्यते, तत्परिहारार्थं तावदवश्यं तत्र भेदोऽङ्गीकरणीयः । न चावच्छेदकेन विना भेदाभेदभूमेः सङ्ग्रहः स्यादित्ययावदाश्रयभावित्वमेव ग्राह्यम् । तत्रापि विशेष एव सङ्करं वारयिष्यतीति तु निरस्तम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">किञ्च प्रमाणानुसारिणी व्यवस्था न तु स्वेच्छानुसारिणी । प्रमाणं तु भेदाभेदाववगाहत इति वक्ष्यते ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ननु अनित्यद्रव्याश्रिता एकत्वादयोऽपि गुणाः किं भेदवन्तः, तेषामपि द्रव्यकार्यतया तदुत्तरक्षणभावित्वादिति । मैवम्, उक्तोत्तरत्वात् । उक्तं ह्येतत् उपादानद्रव्यं गुणवदुपादेयतया परिणमत इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१८३सु०- ननु भेदाभेदावेकत्र विरुद्धौ । तत्कथमयावदाश्रयभाविनामवयविगुणकर्मसामान्यानामवयवादिभिर्भेदाभेदाभ्युपगम इत्यत आह |
|
| |
|
| । समवायवदि ति वक्ष्यमाणमत्रापि सम्बध्यते । यथा समवायस्य तद्गतत्वादिविशेषात्मतया व्यपदेशभेदादिव्यवहारहेतुत्वम्, तथा द्रव्यमेव घटादिकं गुणक्रियाद्यनन्तविशेषात्मतया नानाव्यवहृतेर्हेतुर्भवतीति ।</p>
| | विशेषमेवेति |
| <p class="gr-vyakhya-para">नन्वौपचारिकत्वं वा भ्रान्तिमूलत्वं वा व्यवहाराणामङ्गीकृत्य हेतूनां दूषणं शक्यम्, तत्किं विशेषाङ्गीकारेण । नैवं शक्यम् । औपचारिकत्वादौ हि कदाचिन्मुख्यो व्यवहारः स्यात्, न हि तीरादौ सदा गङ्गादिव्यवहारोऽस्ति; न चैवं प्रकृते, सदैवापर्यायशब्दवाच्यत्वादेः सत्त्वात् । यदाप्यभेदबोधाय रूपमेव घट इति वा विज्ञानं ब्रह्मेति</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">वा व्यवह्रियते तदापि न पर्यायतामुपेत्य, तथाऽननुभवात् । अतो वक्तव्यमेवात्र निमित्तम् । तदिदमुक्तं
| |
| | |
| सदेति
| |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">१३३सु०- नन्वनन्तविशेषात्मकमेकमेव द्रव्यमिति व्याहतमिति चेत्; किं माता वन्ध्येतिवत् साक्षाद्विरोधः, किंवा कृतकं नित्यमितिवद्व्याप्त्या । नाद्यः; यतोऽनन्तत्वं सङ्ख्याविशेषः, एकत्वं चाभेदः । न द्वितीयः; यत्रानेकत्वं तत्रावश्यं भेद इति व्याप्तौ हि स स्यात्, न चैवम्, भेदप्रतिनिधिना विशेषेणैव अनेकत्वसङ्ख्यानिर्वाहात् । इत्याह | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- विशेषमेव संश्रित्य</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">भेदाभेदावेकत्र भवत इति सम्बन्धः । अवधारणं कालादिभेदव्यावृत्त्यर्थम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१८४सु०- कथं विशेषाश्रयणे विरोधशान्तिरित्यत आह |
|
| |
|
| अनन्तत्वमिति
| | विशेष इति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अनन्तत्वं विशेषतः</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-विशेषो बलवान्यतः</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">ईश्वराख्यद्रव्यविशेषाणाम् | | <p class="gr-vyakhya-para">बलवान् |
| | |
| | भेदकार्यकरण इति शेषः । ततो |
|
| |
|
| अनन्तत्वम्
| | विशेषं समाश्रित्य |
|
| |
|
| अन्यत्रानेकत्वमिति द्रष्टव्यम् । अत्रापि समवायवदि ति सम्बध्यते । एक एव हि समवायोऽनेकधर्मात्मकोऽङ्गीयते ।</p>
| | एकत्र भेदाभैदौ भवत इत्यन्वयः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">१३४सु०- नन्वयं नानाव्यवहारनिर्वाहहेतुर्विशेषो यदि द्रव्यात्मैव कथं तर्हि (तद्द्रव्य) द्रव्यस्य विशेषः स्यात्, तदीयताया भेदव्याप्तत्वात् । मैवम्, विनाऽपि भेदेन तत्प्रतिनिधिना विशेषेणैव विशेषस्य तदीयतोपपत्तेः । एवं तर्हि तस्यापि विशेषस्य विशेषत्वसिद्धये विशेषान्तरमङ्गीकर्तव्यमित्यनवस्थेत्यत आह | | <p class="gr-vyakhya-para">अयमर्थः । भेदो हि विरोधशान्तिहेतुः । तथा हि । क्वचिदाश्रयभेदो यथा मधुराया• देवदत्तसद्भावः, स्रुघ्ने तदभावः । क्वचित्कालभेदो यथा मधुरायामेव देवदत्तस्य भावाभावौ । क्वचित्प्रतियोगिभेदो यथा गवयो गोघटाभ्यां सदृशो विसदृशश्चेति । भेदप्रतिनिधिश्च विशेष इत्युक्तम्, अतः कथमसौ भेदाभेदावेकदैवैकत्रैव नावस्थापयेदिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१८५सु०- एवं तर्ह्यतिप्रसङ्गः, सर्वत्र विशेषमाश्रित्य विरोधस्योत्सादयितुं शक्यत्वादि त्यत आह |
|
| |
|
| विशेषश्चोति
| | दृष्टीति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- विशेषश्च विशेषी स स्वेनैव समवायवत्</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- दृष्टिप्रमाणतश्चैव</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">यथा समवायः स्वेनैव | | <p class="gr-vyakhya-para">दृष्टिश्च तत्प्रमाणं च । प्रमाणभूता दृष्टिरित्यर्थः । ततो भेदाभेदौ न विरुद्धाविति सम्बन्धः । चशब्दो विशेषेण सह दृष्टेः समुच्चये । न स्वेच्छामात्रेण भेदाभेदावित्युपेत्य विशेषेण विरोधाभावोऽभिधीयते येनातिप्रसङ्गः स्यादिति एवशब्दः । उक्तं तावदवयवावयव्याद्यभेदग्राहिणी दृष्टिरस्ति, सम्बद्धवस्तुबुद्धितो विलक्षणतयाऽनुव्यवसायात्; अस्ति च भेदग्राहिणी, सत्यपि तस्मिन्नसत्त्वादिति हेतुजनिता दृष्टिरिति । न चैते बाध्यबाधके, अन्यतराननुवृत्तिप्रसङ्गात् । नापि प्रतिपक्षभूते, प्रतिपत्तॄणामुभयोदासीनतापत्तेः । न चैवम्, अतो द्वयोरपि प्रामाण्यमेषितव्यम् । प्रमाणतश्च भेदाभेदयोरवगतयोर्न विरोधः । तदिदमुक्तं |
|
| |
|
| समवायी, न सम्बन्धान्तरेणे त्यभ्युपगम्यानवस्था परेण पराक्रियते, तथा स द्रव्येऽनेकव्यवहारनिर्वाहहेतुः,
| | प्रमाणत इति |
|
| |
|
| विशेषश्च
| | ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१८६सु०- ननु भ(व)वेतां भेदाभेदावेकत्रैवैकदेव प्रमितौ, तथाऽपि कथं विरोधशान्तिरित्यत आह |
|
| |
|
| स्वेनैव
| | विरोध इति |
|
| |
|
| विशेषी
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- विरोधो दर्शने कथम्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">सह |
|
| |
|
| न पुनर्विशेषान्तरेण; अतो न कश्चिद्दोष इति ।</p>
| | दर्शने |
| <p class="gr-vyakhya-para">समवायवत्
| |
|
| |
|
| इत्युपलक्षणम्, सत्तान्त्यविशेषवच्चेत्यपि द्रष्टव्यम् । यथा द्रव्यगुणकर्मसु सद्व्यवहारहेतुः सत्ता स्वेनैव सती स्वीकृता, यथा च नित्यद्रव्येष्वत्यन्तव्यावृत्तिप्रत्यये हेतुः अन्त्यो विशेषः स्वेनैवात्यन्तव्यावृत्तस्तथैवेति ।</p>
| | सति |
| <p class="gr-vyakhya-para">१३५सु०- अथाऽपि स्यात् ॥ गुणगुण्यादिभेदमभ्युपगच्छता मया इहेदमि ति व्यवहारनिर्वाहाय समवायोऽङ्गीक्रियते, तस्य चानवस्थापरिहाराय स्वनिर्वाहकत्वम्; अभेदं (अभ्यु)चाभ्युपगच्छता त्वयाऽपर्यायशब्दवाच्यतादिसिद्धये विशेषोऽङ्गीक्रियते, तस्य चानवस्थानिरासाय स्वनिर्वाहकत्वम्; इति पक्षद्वये समाने को विशेषोऽभेदपक्षे, येन</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">स परिगृह्यते । समवायस्याप्रामाणिकत्वमिति चेत्, समं विशेषेऽपि । अपर्यायव्यवहारादिना स सिद्ध इति चेत्, तर्हि समवायोऽपि इहेदमि त्यादिना सिद्ध इति तुल्यम् । तदनैकान्तिकमित्युक्तमिति चेत्, अपर्यायव्यवहारादिकमपि घटपटादावनैकान्तिकमिति समानम् । अस्तु तर्हि गुणगुण्यादिभेदे प्रमाणाभावो विशेष इति चेन्न, अभेदेऽपि प्रमाणाभावात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">गवाश्वादिवद्विवेकेनानुपलम्भो अभेदे प्रमाणमिति चेत्, तर्हि व्यपदेशभेदादि भेदे प्रमाणमस्तीति समाधिसाम्यम् । तद्व्यभिचारान्यथासिद्धिभ्यां निरस्तमिति चेत्; अभेदप्रमाणमपि तादृगेव, तस्यापि क्षीरनीरादौ व्यभिचारात्, अयुतसिद्धत्वेनान्यथासिद्धेश्च ॥ तस्मान्निर्निमित्तोऽयमभेदपक्षपात इत्यत आह
| |
|
| |
|
| कल्पनेति
| | कथं विरोधो |
| | |
| | वक्तुं शक्यते । सहदृष्टौ विरुद्धौ चेति विप्रतिषिद्धमिति भावः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एतदेव विवृणोति |
| | |
| | विरोधो हीति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- कल्पनागुरुतादोषात्पदार्थान्तरता न हि</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- विरोधो ह्यविरोधश्च यतो दर्शनमानकौ । ततो दृष्टे विरोधस्तु सदि्भरापाद्यते कथम् ॥</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">पदार्थान्तरता | | <p class="gr-vyakhya-para">सर्वत्र परस्परपरिहारेणैव सत्त्वदर्शनं सहानवस्थानलक्षणविरोधे प्रमाणम्, क्वचित्सहदर्शनं चाविरोधे, अन्यस्यानिरूपणात् । अतः सहदृष्टे भेदाभेदलक्षणे वस्तुद्वये |
| | |
| | विरोधः कथम् |
|
| |
|
| गुणगुण्यादीनामिति शेषः । यद्यपि भेदाभेदपक्षयोः स्वनिर्वाहकसमवायविशेषाङ्गीकारेण साम्यं, तथाऽपि भेदपक्षे
| | उच्येत । सहदर्शने ह्यविरोधः स्यात्, पुनर्विरोधकथने व्याघातानिवारणादिति । |
|
| |
|
| कल्पनागुरुतादोषात्
| | हि |
|
| |
|
| गुणगुण्यादीनां
| | शब्देन शीतोष्णादौ रूपरसादौ च विरोधाविरोधयोर्दर्शनैकप्रमाणत्वं निदर्शयति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तु |
|
| |
|
| पदार्थान्तरता न
| | शब्दस्य |
|
| |
|
| अङ्गीक्रियते, कल्पनालाघवादभेद एवोपेयत इति ।</p>
| | दृष्टे तु |
| <p class="gr-vyakhya-para">१३६सु०- कथं भेदवादे कल्पनागौरवमित्यत आह
| |
|
| |
|
| कल्पयित्वेति
| | इति सम्बन्धः । |
|
| |
|
| ।</p>
| | सदि्भः |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-कल्पयित्वा षट्पदार्थान्साभावानपि केवलम् । एकस्मिन्स विशेषश्चेत्किं पूर्वं तस्य विस्मृतिः ॥</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">केवलमि त्येतत् षडि त्यनेन एकस्मिन् इत्यनेन च सम्बध्यते ।
| |
|
| |
|
| एकस्मिन्
| | विद्वदि्भरित्युपहासः । वैशेषिकादयो हि संयोगविभागशब्दात्मविशेषगुणानां तत्रैव तदैव भावाभावावुपेत्य सहदर्शनाद्विरोधो नास्तीति वदन्तः पुनरत्र सहदर्शनेऽपि विरोधमुद्भावयन्तः स्वव्याहतभाषिणः स्वोक्तविस्मरणशीलाः स्वदृष्टिपक्षपातिनः कथं सन्तः स्युः । सर्वत्रासहदृष्टयोर्यदि कश्चिदाग्रहमात्रेण सहावस्थानं मन्यते तं प्रत्येव विरोधोद्भावनं क्रियते |
|
| |
|
| समवाये,
| | नान्यथेति |
|
| |
|
| सः
| | ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१८७सु०- धर्मधर्मिणोर्भेदाभेदौ क्वचिदिति सङ्क्षेपेणोक्तम्, तत्किं सर्वेष्वपि द्रव्येषूत केषुचिदेवेत्यपेक्षायामाह |
|
| |
|
| विचित्रव्यवहारहेतुश्चेदङ्गीक्रियते इति शेषः ।
| | अभिन्न इति |
|
| |
|
| किं
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अभिन्नो भगवान् स्वेन तदन्येन विभेदवान्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">भगवान् |
|
| |
|
| कस्मात् ।
| | इति चेतनामात्रोपलक्षणम् । |
|
| |
|
| पूर्वं
| | स्वेन |
|
| |
|
| द्रव्य इत्यर्थः ।
| | स्वावयवगुणक्रियादिभिः । |
|
| |
|
| तस्य
| | तदन्येन |
|
| |
|
| विशेषस्य ।</p>
| | प्रकृतिजीवजडात्मना प्रपञ्चेनेत्येवं व्यवस्थितावेव भेदाभेदौ न त्वेकविषयावित्यर्थः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">१३७सु०- अयमभिसन्धिः । व्यपदेशभेदादिप्रमाणमवलम्ब्य वैशेषिकादिभिः द्रव्यादयो भावपदार्थाः षडेव, अभावोऽपि सप्तम इति कल्पितम्, समवाये प्रतीतं तद्गतत्वादिकं तु न समवायातिरिक्तम्, किन्तु स्वभावभेदापरनाम्ना विशेषेणैव तत्र व्यपदेशभेदाद्युत्पत्तिरि ति च । तत्रान्ततोऽप्यङ्गीकर्तव्येन व्यपदेशभेदादिनिर्वाहकेण विशेषेणैव द्रव्येऽपि तन्निर्वाहो वक्तव्यः, सप्तपदार्थीनिरूपणं न कर्तव्यम् ॥</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">अ(?)यावद्द्रव्यभाविधर्मैः भेदाभेदौ कुतो न स्यातामित्यत आह |
| <p class="gr-vyakhya-para">यद्वा द्रव्यवत्समवायेऽपि तद्गतत्वादीनां भेद एव स्वीकार्यः । तेषां च द्रव्यादिष्वन्तर्भावासम्भवे सप्तपदार्थनियमस्त्याज्यः । विशेषकारणेन विना क्वचिद्भेदस्य क्वचिद्विशेषस्याभ्युपगमे कथं कल्पनागौरवं न स्यात् । तदभावे वाऽभेदवादे कथं कल्पनालाघवं न भवेदिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">भेदप्रतीत्यप्रतीतिभ्यां विशेष इत्यादि तु निराकरिष्यते ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अत्र द्विधाकल्पनप्रदर्शनार्थेनैव पूर्वार्धेन समवाये विशेषस्याङ्गीकर्तव्यताऽपि समर्थिता वेदितव्या । अत एव केवलशब्दसम्बन्धः । सप्तैव हि पदार्थाः । न च तेषु समवायधर्माणामन्तर्भावः सम्भवतीति विशेषा एव तैर(तेऽ)ङ्गीकर्तव्या इति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१३८सु०- न केवलं सर्वथाऽङ्गीकार्येण विशेषेणैव गुणगुण्यादिव्यपदेशभेदाद्युपपत्तौ द्रव्यभेदमङ्गीकृत्य समवाय (एव) एकस्मिन्विशेषाभ्युपगमे कल्पनागौरवमिति भेदमतमपहार्याभेदपक्षपातः क्रियते, किन्तु समवाये प्रमाणाभावादपि ।</p> | |
| <p class="gr-vyakhya-para">१३९सु०- तथा हि । न तावत् तत्र प्रत्यक्षं प्रमाणम्, कुण्डदध्नोः संयोग इति</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">वत् तन्तुपटयोः समवाय इत्यप्रतीतेः । सम्बन्धप्रतीतिरेव तत्प्रतीतिरिति चेन्न । तस्या असम्मतेः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१४०सु०- एतेन अयं तन्तुपटसम्बन्धप्रत्ययश्चक्षुर्जन्यो अनन्यथासिद्धतदन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वात् पटप्रत्ययवत्, अयं तन्तुपटयोः सम्बन्धो योगजधर्माजन्यजन्यसाक्षात्कारविषयस्तन्तुपटसम्बन्धत्वादेतत्तन्तुपटान्तरसंयोगवदि ति समवायप्रत्यक्षतासाधनमप्यपास्तम्, तन्तुपटसम्बन्धतत्प्रत्यययोः असिद्ध्या आश्रयासिद्धेः । सम्बन्धाप्रतीतौ शुक्लः पट इति सामानाधिकरण्यप्रतीतिर्न स्यात् । दण्डीकुण्डलीत्यादौ तस्य तत्पूर्वकत्वदर्शनादिति चेन्न, समवायोऽस्तीत्यादौ व्यभिचारात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१४१सु०- नाप्यनुमानम् । इहेदमि ति प्रत्ययस्य दूषितत्वात्, इह भूतले घटाभाव इति प्रत्यये व्यभिचाराच्च । भावमात्रविषयत्वेन विशेषणाददोष इति चेन्न, अभाववद्भावेऽप्युपपत्तौ अन्यथासिद्धेः, इह घटे ज्ञानमि ति प्रत्यये व्यभिचारापरिहाराच्च । बाधितोऽयमिति चेन्न, अन्यथाप्रत्ययानुपलब्धेः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१४२सु०- एतेन जात्यादिगोचरो विशिष्टव्यवहारः सम्बन्धनियतो भावमात्रविषयाबाधितविशिष्टव्यवहारत्वात् सघटं भूतलमिति व्यवहारवदि त्यपास्तम्, ज्ञातो घटः , अस्ति समवायः इत्यादौ व्यभिचारात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१४३सु०- एते तन्तव एतत्पटसम्बद्धा एतदाश्रयत्वात् भूतलवत्, अयं पट एतत्तन्तुसम्बद्ध एतदाश्रितत्वादेतदाश्रिततृणादिवदि त्यप्यसत्, तन्तुपटयोराश्रयाश्रयिभावासिद्धेः । इह तन्तुष्वयं पट इति व्यवहारसिद्धतत्प्रत्ययात् तत्सिद्धिरिति चेन्न, इह समवायेऽस्तित्वमित्यादौ व्यभिचारात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१४४सु०- भूतलरूपादयो भूतलसम्बद्धा भूतलविशेषणत्वात् घटवदित्यपि, भूतलविशेषणे ज्ञाने व्यभिचारादयुक्तम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१४५सु०- इह तन्तुषु पट इत्यादिप्रत्यय एतज्जनकसंयोगत्वरहितसम्बन्धजन्य इहेतिप्रत्ययत्वात् इह कुण्डे बदराणी ति प्रत्ययवत्, न चेह भूतले घटाभाव इति प्रत्यये व्यभिचारः, तत्रापि चक्षुर्भूतलसंयोगादिजन्यत्वस्य सत्त्वात्; इत्यपि न युक्तम्, अयं पट एतज्जनकतन्तुत्वरहितोपादानजन्यः पटत्वात् पटान्तरवदित्याभाससमानयोगक्षेमत्वात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१४६सु०- रूपादयः सम्बन्धवन्तः प्रमेयत्वात् घटवदित्यप्यनुपपन्नम्, समवायाभावयोर्व्यभिचारात् । तत्रापि विशेषणविशेष्यभावाभ्युपगमान्नेति चेन्न; तस्य परेण सम्बन्धत्वानङ्गीकारात्, अङ्गीकारे वा तेनैवार्थान्तरत्वात्, मतुबर्थस्याभावाद्बाधितविषयत्वाच्च । समवायः स्वेनैव सम्बन्धी (इत्यादि) स्यादिति निरस्तम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१४७सु०- इदं चक्षुरेतज्जन्यसंयोगज्ञानत्वरहितसम्बन्धज्ञानजनकं चक्षुष्ट्वादन्यचक्षुर्वत् , अहं मन्निष्ठसंयोगज्ञानत्वरहितसबन्धज्ञानवानात्मत्वादात्मान्तरवत् , अयं काल इदानीन्तनसंयोगज्ञानत्वरहितसम्बन्धज्ञानवान् कालत्वादन्यकालवत् इत्यादीनि आभाससमानयोगक्षेमत्वात्, विशेषणविशेष्यभावादिनाऽर्थान्तरत्वाच्चापास्तानि ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१४८सु०- संयोगत्वं सम्बन्धव्यावृत्तं जातित्वाद्गोत्ववदि ति सिद्धसाधनम्, जातेः प्रतिव्यक्तिनियतत्वस्य वक्ष्यमाणत्वेनैकस्य संयोगत्वस्य संयोगान्तराद्व्यावृत्तेः, विशेषणविशेष्यभावादितो व्यावृत्तेश्च । विवादाध्यासिता मृद्घटसम्बद्धा द्रव्यत्वादाकाशवदि ति च घटान्तरसंयोगेनार्थान्तरम्, एतद्घटसम्बद्धेति निर्देशेऽप्येतद्घटसम्बन्धमलब्ध्वा विनष्टद्रव्येऽनैकान्तिकम् । तत्रापि परम्परासम्बन्धोऽस्तीति चेत्, तर्हि सिद्धसाधनम्, मृत्संयुक्तभूतलस्य घटसंयुक्तत्वात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१४९सु०- तन्तुपटौ नित्यसम्बन्धसम्बद्धौ द्रव्यत्वादाकाशवदि ति, दृष्टान्तस्य साध्यविकलत्वादपास्तम् । संयोगः स्वव्यतिरिक्तसम्बन्धादि्भन्नः प्रमेयत्वात् घटवदि त्यत्र स्वव्यतिरिक्तपदेन स्वान्योन्याभावविवक्षायां सिद्धसाधनता, एकस्य संयोगस्य संयोगान्तरादि्भन्नत्वात् । संयोगत्वरहितत्वविवक्षायामप्रसिद्धविशेषणत्वम् । विशेषणविशेष्यभावादिना तत्समाधाने तेनैव सिद्धसाधनम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१५०सु०- अयं संयोग एतदन्यसंयोगत्वरहितसम्बन्धान्यो मेयत्वाद्घटवत् इत्याद्याश्च आभाससमानयोगक्षेमत्वादुपेक्षणीयाः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१५१सु०- तदेवं समवाये प्रमाणाभावान्न भेदपक्षोऽङ्गीक्रियते ॥</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१५२सु०- ननूक्तमत्राभेदपक्षोऽपि तर्हि नाङ्गीकार्यो विशेषे प्रमाणाभावादिति, तत्राह
| |
|
| |
|
| येनेति
| | नित्या इति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-येन प्रत्यक्षसिद्धेन व्यवहारोऽखिलो भवेत् । भावाभावविभागोन यं विना न कथञ्चन । एतादृशे विशेषेऽस्मिन्को द्वेषो वादिनां भवेत् ॥</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- नित्या धर्मास्तदीयास्तु सर्वेऽस्मान्नैव भेदिनः</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">प्रत्यक्षसिद्धेन | | <p class="gr-vyakhya-para">तु |
|
| |
|
| इत्यनेन प्रत्यक्षसिद्ध इति लभ्यते ।
| | शब्दोऽवधारणे । |
|
| |
|
| येनाखिलो व्यवहारो भवेत् ।</p>
| | अस्मात् |
| <p class="gr-vyakhya-para">यं विना न भवेत् इत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां विशेषकार्यत्वं व्यवहारस्य दर्शयता, व्यवहारान्यथाऽनुपपत्तिश्च विशेषे प्रमाणं, तदनङ्गीकारे व्यवहारोच्छेदप्रसङ्गश्चे त्युक्तं भवति ।
| |
|
| |
|
| अखिल
| | कारणात् । |
|
| |
|
| इत्यस्यैव विवरणं
| | अस्मात् |
|
| |
|
| भावाभावविभागेन
| | भगवतः । द्वित्वादिसङ्ख्याव्यतिरिक्ता इति शेषः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१८८सु०- क्व तर्हि भेदाभेदावित्यत आह |
|
| |
|
| विधिनिषेधभेदेन (इति) । द्विविधस्तावदिति शेषः ।</p>
| | सामस्त्येति |
| <p class="gr-vyakhya-para">ननु भेदपक्षेऽपि समवायाभ्युपगमेनाखिलोऽपि व्यवहारो घटिष्यते । अत्यन्ताभेदेऽपि व्यावृत्तिस्वीकारेण भेदाभेदाभ्यां तु सुतराम् । तत्किं विशेषेणे त्यत उक्तं
| |
| | |
| कथञ्चनेति
| |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">एतादृशे | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-सामस्त्योच्छेदिनोऽन्यत्र धर्मा उभयरूपिणः । भावे</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अन्यत्र |
|
| |
|
| सर्वव्यवहारनिर्वाहहेतौ,
| | परमेश्वरात् । जडे वस्तुनी ति यावत् । सत्येव धर्मिणि |
|
| |
|
| को द्वेषः
| | सामस्त्येनोच्छेद |
|
| |
|
| किन्निमित्ताऽनुपादित्सा । प्रमाणाभावो ह्यनुपादाननिमित्तम्, सति प्रमाणे नानुपादाननिमित्तमस्तीत्यर्थः ।
| | वन्तो ये |
|
| |
|
| मा
| | धर्माः ते उभयरूपिणः |
|
| |
|
| भूद्व्यवहार इत्यत उक्तं
| | भिन्नाभिन्ना इत्यर्थः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अभिभवव्यावृत्त्यर्थं |
|
| |
|
| वादिनामिति ।
| | सामस्त्ये |
|
| |
|
| उपलक्षणं चैतत् । ज्ञातॄणां चेत्यपि द्रष्टव्यम् । विशिष्टविषयाभिज्ञाभिवदनलक्षणो ह्यत्र व्यवहारः प्रकृतः ।</p>
| | त्युक्तम् । यद्वा |
| <p class="gr-vyakhya-para">१५३सु०- किञ्चावयवावयव्यादिभेदे प्रमाणाभावाच्च तं परित्यज्याभेदपक्षोऽङ्गी</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">क्रियते । ननूक्तमत्राभेदेऽपि प्रमाणं नास्तीति, तत्राह
| |
|
| |
|
| अभेदेनेति
| | सामस्त्ये |
|
| |
|
| ।</p>
| | द्रव्यस्याविकलत्वे नाशाभावेऽपि |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अभेदेन प्रतीतिश्च कार्यकारणपूर्वके । अभावान्ते पदार्थेऽस्मिन्सविशेषाऽवसीयते ॥</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">इहापि
| |
|
| |
|
| कार्यकारण
| | ये उच्छेदिन |
|
| |
|
| ग्रहणेनावयव्यवयवावुच्येते ।
| | इति व्याख्येयम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">किं स्वसद्भाववेलायामभेदिनोऽसद्भाववेलायां भेदिन इत्येवं कालभेदेन भेदाभेदावित्यत उक्तं |
|
| |
|
| पूर्व
| | भाव इति |
|
| |
|
| शब्देन गुणगुण्यादिकम् ।
| | । स्वसद्भावदशायामेवोभयरूपका इत्यर्थः, विनष्टस्यासत्त्वेन भेदचिन्तानवकाशात्, प्रागत्यन्ताभेदे विनाशासम्भवाच्च ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">कुतो भिन्नाभिन्ना इत्यत आह |
|
| |
|
| अभाव
| | त एवेति |
|
| |
|
| शब्देनान्योन्याभावो गृह्यते, तस्यैव धर्म्यभिन्नत्वात् । यद्वाऽभावतद्धर्मावनेनोपलक्ष्येते ।
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- त एव चोच्छेदात्तदन्ये च समस्तशः</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">प्रत्यक्षबलेन, |
|
| |
|
| अवसीयते
| | त एव |
|
| |
|
| साक्षिणा ।</p>
| | धर्मिस्वरूपभूता एव, |
| <p class="gr-vyakhya-para">१५४सु०- तथा हि । तन्तुपटादिविषया बुद्धिरत्यन्तभिन्नघटपटादिविषयबुद्धितो विलक्षणाऽनुव्यवसीयते उताविलक्षणा । न तावत् द्वितीयः, प्रतीत्यपलापानुपपत्तेः । आद्ये कथमभेदप्रतीतिर्नास्तीति शक्यं वक्तुम् । सम्बन्धेन वि(शे)शिष्यत इति चेन्न, कुण्डबदरप्रतीतितोऽपि वैलक्षण्यानुभवात् । सम्बन्धिनोरयुतसिद्धत्वात् तथेति चेन्न, आधाराधेयभावेनावस्थानसमये तस्याकिञ्चित्करत्वात् । अतस्तन्तुपटयोः कुण्डबदरयोश्च भेदे सम्बन्धे च समाने कालान्तरभाविनः सम्बन्धविनाशादेः सम्बन्धिविभागादेर्वा प्रत्यक्षप्रतीतिं प्रत्युपयोगा(योगा)भावाद्वैलक्षण्यं नानुभूयेत । अनुभूयते च तन्तुपटादि</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">बुद्धिः कुण्डबदरादिबुद्धेर्विलक्षणा । इत्यभेदविषयैव साऽवसीयते ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१५५सु०- किञ्च पटोत्पत्तेः प्राक् यावन्तं देशमवष्टभ्य तन्तवस्तिष्ठन्ति पटोऽपि तावन्तमेव । न च मूर्तयोः समानदेशत्वं युज्यते । तेन ज्ञायते तन्त्वभिन्नः पट इति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">न चावयवावयविनो रूपरसादि(वत् )द्वैतमनुभूयत इत्याद्यभेदप्रमाणं स्वयमूहनीयम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१५६सु०- नन्वभेदश्चेत्प्रत्यक्षेणैवेक्ष्यते तदा कथं शुक्लः पटश्चलति (पट) इत्यादिसामानाधिकरण्यादिव्यवहारः, तस्य दण्डी कुण्डलीतिवद्भेदविषयत्वात् । न हि प्रतीतिविरोधी व्यवहारो भवतीत्यत उक्तं
| |
|
| |
|
| सविशेषेति
| | उच्छेदात् |
|
| |
|
| । विशेषेण विषयेण उपेता ।</p>
| | सत्येव धर्मिण्यसत्त्वाद्धेतोः, |
| <p class="gr-vyakhya-para">अयमर्थः । यत्र केवलमभेदः प्रतीयते न तत्र सामानाधिकरण्यव्यवहारो भवति, यथा घटः कलश इति । अत्र त्वभेदः प्रतीयमानो विशेषेण सहित एव प्रतीयते । विशेषश्च भेदप्रतिनिधिः सामानाधिकरण्यव्यवहारं प्रसूत इति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१५७सु०- नन्वभेदप्रतीतिमभिभूय विशेषप्रतीतिः स्वकार्यं कथं कुर्यात्, करोति चेदभेदप्रतीतिरपि विशेषप्रतीतिमभिभूय स्वकार्यं कथं न कुर्यात् । मैवम् । न हि प्रतीतिरस्तीत्येव व्यवहारः किन्तु प्रयोजनेऽपि सति । प्रयोजनं च सामानाधिकरण्यव्यवहारेणैव बहुलं लोकवेदयोः । यदा त्वभेदव्यवहारः प्रयोजनवान् तदा सोऽपि दृश्यत एव यथा विज्ञानमानन्दं ब्रह्मेत्यादि ॥</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१५८सु०- यद्वा विशेषः प्रत्यक्षार्थापत्तिसिद्ध इत्युक्तम् । तत्कथमित्यतः प्रत्यक्षसिद्धतां तावदुपपादयति
| |
|
| |
|
| अभेदेनेति
| | तदन्ये । चशब्दौ |
|
| |
|
| । अनुक्तसमुच्चयार्थश्चशब्दः । पदार्थ इत्येकवचनं जातिविषयम् । अस्ति यतः तस्मात् सा | | मिथः समुच्चयार्थौ । |
|
| |
|
| सविशेषाऽवसीयत
| | समस्तश |
|
| |
|
| इति योजना ।</p>
| | इत्ययावद्द्रव्यभाविविवक्षयोक्तम् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">ततश्चायमर्थः । अस्ति तावदवयवावयव्यादिपदार्थसार्थेऽभेदेन प्रतीतिः, कुण्डबदरादिप्रतीतितोऽस्या व्यावृत्ततयाऽध्यवसायात् । न च अभेदमन्तरेण व्यावृत्तिहेतुरस्ति । अतोऽसति निमित्तान्तरे सम्मतभेदवस्त्वन्तरप्रतीतितो व्यावृत्तेयमभेद एव विश्राम्यतीति ॥ अस्ति च तथाऽपि सामानाधिकरण्यादिव्यवहारः । तत्र यदीयमभेदमात्रविषया स्यात्</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">१८९सु०- यदुक्तं यावदवयवभाविनोऽवयविनोऽवयवैरत्यन्ताभेदः, अयावदवयवभाविनस्तु भेदाभेदाविति, तेनान्यदपि चोद्यं परिहृतमित्याह |
| <p class="gr-vyakhya-para">तदा न सामानाधिकरण्यादिव्यवहारं कुर्यात्, घटः कलश इति व्यवहारादर्शनात् । ततो ज्ञायतेऽधिकोऽपि विषयोऽस्या विद्यत इति । न च भेदोऽसाविति वाच्यम्, भेदाभेदवादेऽप्यन्ततो विशेषस्याङ्गीकार्यत्वात् । तथा चेयमभेदप्रतीतिरिन्द्रियजा
| |
|
| |
|
| सविशेषावसीयत इति ।</p>
| | अंशांशिनोरिति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">१५९सु०- प्रागुक्तं समवाये विशेषोऽङ्गी(कर्तव्य)क्रियत इति; तन्न तावदेव, किन्तु सर्वेष्वपि पदार्थेष्वि ति दर्शयन्विशेषस्य व्यवहारान्यथाऽनुपपत्तिसिद्धतां चोपपादयति | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अंशांशिनोरभेदेन त्वंशसंयोग एव हि । अंशिनो नानवस्थाऽतो यद्यप्यंशेष्वविश्रमः ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तथा हि । सर्वदिक्ष्वपि सम्बन्धादि ति यदंशतः संयोग इत्युक्तं तदयुक्तम्, अनवस्थापत्तेः । घटसंयोगो हि घटांशसंयोगपूर्वकः, सोऽपि तदंशसंयोगपूर्वकः । न चेयं निरंशे परम्परा विश्राम्यतीति वाच्यम्, अंशपरम्पराया अविश्रमस्याप्यङ्गीकृतत्वात् । अतः पूर्वपूर्वसंयोगानुत्पत्तावुत्तरोत्तरानुत्पत्तिप्रसङ्गादंशतः संयोग इति नियमो नोपपद्यत इति । तदिदमसङ्गतम् । यद्यप्यंशत एव संयोगो यद्यपि चांशेष्वंशपरम्पराया अविश्रमः; तथाऽपि |
|
| |
|
| सामान्यादीति
| | अंशांशिनोरभेदेनैवांशसंयोग एव हि |
|
| |
|
| ।</p> | | यस्मात् |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- सामान्यादिपदार्थेषु तन्निष्ठत्वादयोऽखिलाः । कथं धर्मा निवार्यन्ते वस्त्वैक्येऽपि हि वादिभिः ॥</div> | | |
| <p class="gr-vyakhya-para">तन्निष्ठत्वादयः | | अंशिनः संयोगः |
| | |
| | अतो नानवस्थेति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१९०सु०- अयमभिसन्धिः । स्यादियमनवस्था यदि सर्वत्रांशत एव संयोग इति वदतामस्माकमंशिनः संयोगः अंशसंयोगेनैव जायत इत्यभिप्रायः स्यात् । न चैवम्, किन्तु यो यस्य अंशिनः संयोगः स तदंशे वर्तते, निरंशस्य तु संयोगः क्व नाम वर्तताम् । अतः परमाण्वोः संयोगे सति तद्वृत्त्यर्थमंशोऽङ्गीकरणीय इति । न ह्येवं सति काचिदनवस्थाऽस्ति, अनवस्थितकार्यकारणभूतासिद्धसंयोगपरम्पराश्रयणाभावात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एतावत्तु भवेत् । घटसंयोगो घटांशवृत्तिरित्यप्ययुक्तम्, अतिप्रसङ्गात् । तथा सति हि पटवृत्तिरपि घटसंयोगः स्यात्, प्रमाणविरोधाच्च । घटसंयोगो घटवृत्तिस्तद्गुणत्वात् तद्रूपवदिति, घटांशवृत्तिः संयोगो न घटसंयोगः तदन्यवृत्तित्वात् पटसंयोगवदिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एतदप्यनवकाशम्, अंशांशिनोरभेदस्य साधितत्वात् । अतिप्रसङ्गो हि तदा स्याद्यदि पटवद्घटांशोऽपि घटादत्यन्तभिन्नः स्यात्, अभेदे तु क्वातिप्रसङ्गः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अनुमानस्याप्याद्यस्य सिद्धसाधनता, अंशवृत्तेरेव घटवृत्तित्वात्, अंशावृत्तित्वे सति घटवृत्तित्वसाधने दृष्टान्तः साध्यविकलः स्यात् । द्वितीयस्तु हेतुः स्वरूपासिद्धोऽन्यथासिद्धो वेति । यदि घटसंयोगो घटांशे वर्तते तर्हि घटांशसंयोगः क्व वर्तत इति चेत्, अनेन (एव) न्यायेन तदंशे सोऽपि तदंश इति ब्रूमः । न चैवमनवस्था, सर्वेऽप्यंशिसंयोगास्तत्तदंशवृत्तय इत्यत्रेतरेतरापेक्षाया अभावात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एवं तर्हि परमाणुवृत्तिरपि संयोगो घटसंयोगः स्यादिति चेत् । को नेत्याहेति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१९१ सु०- अंशसंयोग एव ह्यंशिनः संयोगः, अतो नानवस्थे त्युक्तमनवस्थापरिहारं विवृणोति |
|
| |
|
| व्यक्तिनिष्ठत्वादयः ।
| | एकस्मिन्निति ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- एकस्मिञ्जात एवान्यः संयोगो जायते यदि । अनवस्था तदैव स्यात्संयोगैक्ये भवेत्क्व सा ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अवयवपरम्पराया अविश्रममभ्युपगम्य |
|
| |
|
| कथम्
| | एकैकस्मिन् |
|
| |
|
| इत्याक्षेपे ।
| | अवयवसंयोगे जात |
|
| |
|
| वस्त्वैक्येऽपि
| | एवान्यः |
|
| |
|
| धर्म्यैक्येऽपि । कुतो न निवार्यन्त इत्यत उक्तं
| | अवयव |
|
| |
|
| वादिभिरिति ।
| | संयोगः |
|
| |
|
| अविसंवादिव्यवहारसिद्धत्वादिति यावत् ।</p>
| | जायत इति |
| <p class="gr-vyakhya-para">१६०सु०- एतदेव प्रपञ्चयति
| |
|
| |
|
| कार्यस्येति
| | यदि |
|
| |
|
| ।</p>
| | अङ्गीकुर्मः |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-कार्यस्य तत्तन्निष्ठत्वं गुणादेर्व्यापितादिकः । कथं विशेषो नैवास्ति</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अस्ति तावदवयविनोऽवयवनिष्ठत्वं नाम धर्मः । गुणानां केषाञ्चिद्रूपादीनामाश्रयव्यापित्वम्, केषाञ्चित्संयोगादीनां प्रदेशवृत्तित्वम्, रूपादीनामुद्भूतत्वम्, सर्वेषां चतुर्विंशतित्वम्, कर्मणश्च आश्रयव्यापित्वमनित्यत्वं पञ्चत्वं मूर्तनिष्ठत्वम्, सामान्यस्यापि द्रव्यगुणकर्मनिष्ठत्वं नित्यत्वमनुगतत्वं द्विविधत्वमित्यतिबहुलोऽयं पदार्थधर्मसमूहः । न चायमाश्रयतो भिन्न एवेति युक्तम् । अस्ति च धर्मधर्म्यादिव्यवहारः, तन्तुषु पटः , प(घ)टो न भवति घ(प)ट इत्यादिः । स चायमत्यन्ताभेदेऽनुपपद्यमानः स्वोपपादकं विशेषमवगमयतीति सर्वपदार्थेषु कथं विशेषो नैवास्ति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१६१सु०- सत्यम् । सन्त्येव द्रव्यादिषु सप्तस्वपि पदार्थेषु ते ते धर्माः, किन्नामाश्रयतो भिन्ना एव । तथा च तत्सम्बन्धनिबन्धनतयैवोपपद्यमानो व्यवहारः सर्वपदार्थेषु न विशेषमाक्षेप्तुमलमि त्याशयेन शङ्कते
| |
|
| |
|
| स चेति
| | तदैव अनवस्था स्यात् । संयोगैक्ये |
|
| |
|
| ।</p>
| | अवयविसंयोगः क्रियातो जातः तदवयवे वर्तते, अवयववृत्तेः संयोगादपरोऽवयविनः संयोगो नास्ती ति वादे तु, |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- स च धर्मोऽपरो यदि</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">न केवलं गुणादि द्रव्यादितो भिन्नम् । किन्तु
| |
|
| |
|
| सः
| | क्व सा |
|
| |
|
| तत्तन्निष्ठत्वादिधर्मः
| | अनवस्थेति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१९२सु०- एतेनैतदपि निरस्तम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यदाहुः, संयोगस्त्रिविधोऽन्यतरकर्मजोभयकर्मजसंयोगजभेदात् । तत्रान्यतरकर्मजो यः क्रियावता निष्क्रियस्य, यथा स्थाणोः श्येनेन । उभयकर्मजस्तु विरुद्धदिक्क्रिययोः सन्निपातो, यथा मल्लयोः । संयोगजस्तु संयोगः कारणाकारणसंयोगात् कार्याकार्यसंयोगो, यथा हस्ततरुसंयोगात् कायतरुसंयोग इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">न हि हस्ततरुसंयोगातिरिक्तः कायतरुसंयोगोऽस्ति येनासौ तज्जन्यः स्यात्, प्रमाणाभावात् । किन्तु हस्तकर्मणा जनितो हस्तवृत्तिः संयोग एव हस्तकाययोरभेदात् कायसंयोगो भवति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अत एव हस्तस्याशुचिसंयोगे कायक्षालनादिविधयोऽप्युपपद्यन्ते ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१९३सु०- अत एव विभागजोऽपि विभागो निरस्तः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">द्विविधं हि तमाचक्षते, कारणाकारणविभागात् करणविभागाच्चेति । तत्राद्यो यथा हस्ततरुविभागात् कायतरुविभागः । द्वितीयो यथा द्वितन्तुकावयवे तन्तौ कर्मोत्पन्नं तस्य तन्त्वन्तराद्विभागं करोति । विभागात्तन्त्वोः संयोगो नश्यति । ततो द्वितन्तुकविनाशः । तत इदानीं तन्त्वोर्वर्तमानो विभागः सक्रियस्यावयवस्य द्वितन्तुकसंयुक्ताकाशादिदेशाद्विभागं करोती ति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१९४सु०- तत्राद्यस्तावदनुपपन्नः, हस्ततरुविभागातिरिक्तस्य कायतरुविभागस्यानुपलम्भात् । हस्तकर्मणा जनितो हि विभागो हस्तकाययोरभेदाद्धस्तकायगुणो भवति । अत एव विवादाध्यासितो विभागो न कर्मासमवायिकारणकः कर्मैकार्थासमवेतत्वात् शब्दवदित्यसिद्धतया निरस्तम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१९५सु०- द्वितीयस्त्वनुपपन्नतरः, तन्तुकर्मणैव तन्तोस्तन्त्वन्तरादाकाशादिदेशाच्च विभागोत्पत्त्युपपत्तौ क्रमकल्पनानुपपत्तेः । अन्यथाङ्गुलिकर्मणाङ्गुलेरङ्गुल्यन्तरादेव विभागो भवति आकाशादिदेशात्तु विभागादेवेति स्यात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">नन्वङ्गुलिकर्म अङ्गुलिविभागमाकाशादिविभागं च करोति, तयोर्विभागयोरविरुद्धत्वात्; तन्तुकर्म तु तन्त्वन्तरविभागमाकाशादिविभागं (च) न कर्तुमर्हति, तयोर्विभागयोः द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधित्वाविरोधित्वरूपविरोधात् । न ह्यविरुद्धात्कारणाद्विरुद्धकार्योत्पत्तिः सम्भवतीति । मैवम् । एकस्मादेव कर्मणः संयोगविभागजननाभ्युपगमात्, तन्तुकर्मणा द्रव्यारम्भकानारम्भकतन्त्वराकाशसंयोगजन्माङ्गीकाराच्च । अन्यथा कारणाकारणसंयोगजसंयोगवत् कारणमात्रसंयोगजोऽपि संयोगः स्वीकार्यः स्यात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१९६सु०- ननु संयोगस्य न स्वरूपतो विरोधोऽस्ति, यतो द्रव्यानारम्भकद्रव्यसमवेत एव संयोगो द्रव्यानारम्भकः । द्रव्यानारम्भकं च द्रव्यं सप्तविधम् । आरब्धद्रव्यम्, अन्त्यावयवि, स्पर्शरहितं, विनश्यदवस्थं, विनश्यदवस्थसंयोगं, निष्फलारम्भं विजातीयं चेति । ततः कर्मणैव संयोगद्वयजन्मोपपत्तिरिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एवं तर्हि विभागयोरपि को विरोधः, द्रव्यारम्भानारम्भप्रयुक्तत्वाद्विरोधप्रतीतेः । तन्तुद्वयविभागजनकं तन्तुकर्म न तन्त्वाकाशविभागजनकं द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधिविभागजनककर्मत्वात् द्रव्यान्तरारम्भकसंयोगविरोधिविभागजनककर्मवत् इत्याभाससमानयोगक्षेमम् । तन्तुकर्म न तन्त्वन्तरविभागजनकं कर्मत्वात् सम्प्रतिपन्नकर्मवदित्यपि प्रयोगसम्भवात् । तत्र प्रमाणबाध इति चेत्, सममन्यत्रापि; विभागद्वययौगपद्यानुभवात्, तन्तुकर्म आकाशविभागजनकं कर्मत्वादिति प्रतिपक्षश्च ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">आकाशविभागे विभागेन कर्तव्ये कर्मणो निमित्तत्वाभ्युपगमात्सिद्धसाधनमिति चेन्न, जनकशब्दस्यासमवाय्यर्थ</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">त्वात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१९७सु०- एतेन विमतं कर्म द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधितदविरोधिविभागजनकं</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">न भवति कर्मत्वादि ति निरस्तम्, विमतं कर्म द्रव्यारम्भकानारम्भकसंयोगारम्भकं न भवति कर्मत्वात् श्येनकर्मवदि त्याभासतुल्यत्वात्, सत्प्रतिपक्षत्वाच्च । यदाकाशविभागजनकं कर्म न तद्द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधिविभागजनकं यथाङ्गुलिकर्मेति व्याप्तेस्तन्तुकर्मणो गगनविभागजनकत्वे तन्त्वन्तरविभागजनकत्वं न स्यादिति चेन्न, यद्यत्प्रदेशविभागजनकं न भवति न तत्तत्प्रदेशस्थद्रव्यविभागजनकमिति व्याप्तेराकाशदेशविभागाजनकत्वे तन्त्वन्तरादपि विभागजनकं न स्यादिति प्रतिप्रसङ्गसम्भवात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">किञ्च तन्तोराकाशविभागो यदि विभागजो न तु कर्मजः तदा सकर्मकस्येवाकर्मकस्यापि कुतो न स्यात्, विभागस्योभयत्रापि साम्यात् । उत्तरविभागे कर्म निमित्तकारणमित्यतो नेति चेन्न । आद्यविभागजननेनैवोपक्षीणस्य कारणत्वानवधारणात् । अवधारणे वाऽसमवायित्वस्य अनिवारणात् । अन्यथा तल्लक्षणस्यातिव्याप्तेरित्यलं विस्तरेण ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१९८सु०- एवं छलत्वेनानवस्थाप्रसङ्गं निराकृत्य प्रकारान्तरेण निराकरोति |
|
| |
|
| च अपरः
| | अंश इति |
|
| |
|
| स्वाश्रयादि्भन्नो
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अंशे संयोगदृष्टेश्च</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अंशि |
|
| |
|
| यदि
| | संयोग |
|
| |
|
| अङ्गीक्रियत इत्यर्थः ।</p>
| | स्यांशवृत्तित्व |
| <p class="gr-vyakhya-para">निराकरोति
| |
|
| |
|
| षडिति ।</p>
| | दृष्टेश्च |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-षट् --- पदार्थातिरेकः स्यात्</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तर्हि धर्माणां
| |
|
| |
|
| षड्भ्यः पदार्थेभ्यः अतिरेकः स्यात् ।
| | नानवस्थादोष इत्यर्थः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">दृष्टत्वे कथमदोषत्वमित्यत आह |
|
| |
|
| तथा च षडेव पदार्था इति नियमो भज्येतेति ।</p>
| | दृष्ट इति |
| <p class="gr-vyakhya-para">१६२सु०- ननु स्वाश्रयतो विभिन्ना अपि धर्मा न ष(ड्भ्यः)ट्पदार्थेभ्योऽतिरिच्यन्ते, किन्तु त एवान्योन्यविशेषणीभूता धर्मा इत्युच्यन्ते । यथाऽऽह यद्यपि धर्माः षट्पदार्थेभ्यो न व्यतिरिच्यन्ते । किन्तु त एवान्योन्यापेक्षया धर्मधर्मिणश्च भवन्ती ति । अन्यत्रापि तेषां धर्मास्त एव परस्परं विशेषणीभूताः इति । तत्कथं नियमभङ्ग इति । मैवम्, तन्निष्ठत्वादीनां षट्सु पदार्थेष्वन्तर्भावयितुमशक्यत्वात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१६३सु०- तथा हि । आश्रितत्वं चान्यत्र नित्यद्रव्येभ्यः इत्यभ्युपगतं कार्यद्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायानामवयवादिनिष्ठत्वं न तावद् द्रव्यादिकम्, गुणादिवृत्त्यनुपपत्तेः; नापि समवायः, तस्य स्ववृत्त्यनुपपत्तेः, किञ्चाधार्याधारभूतयोः सम्बन्धः समवाय इष्यते, तथा च कथं स एवाधारित्वमाधारत्वं च स्यात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१६४सु०- तथा रूपादीनामाश्रयव्यापित्वं न द्रव्यादिष्वन्तर्भवति, तेषां गुणवृत्तित्वासम्भवात् । समवायस्तूक्तरीत्या निरस्तः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१६५सु०- अपि च वृत्तित्वमात्रं समवायः, व्याप्यवृत्तित्वं त्वतिरिक्तं निर्वक्तव्य(र्वाच्य)म् । कृत्स्ने स्वाश्रये समवायस्तदिति चेन्न, द्रव्यस्यासमुदितत्वेन कृत्स्नत्वाद्यनवकाशात् । स्वाभावेन सहानवस्थानं व्याप्यवृत्तित्वमिति चेन्न, तस्याप्यन्तर्भाव्यत्वात् । अभावोऽसाविति चेन्न, निराकरिष्यमाणत्वात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१६६सु०- एवं संयोगादीनां प्रदेशवृत्तित्वं निरस्तम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१६७सु०- उद्भूतत्वं च न जातिविशेषः, रूपत्वादिना परापरभावानुपपत्तेः । यदि हि रूपत्वं परं स्यात् तदा स्पर्शस्योद्भूतत्वं न स्यात् । यदि चोद्भूतत्वं परं भवेत् तदा सर्वमपि रूपमुद्भूतमिति चक्षुरादेरपि प्रतीतिः स्यात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१६८सु०- चतुर्विंशतित्वं च न सङ्ख्या, गुणानां निर्गुणत्वाङ्गीकारात् । उपचारोऽयमिति चेन्न, निमित्ताभावात् । न तावदेकार्थसमवायो निमित्तम्, द्रव्ये चतुर्विंशतित्वनियमाभावात्, प्रत्येकं रूपादिषु तत्प्रसङ्गाच्च । अपर्यायचतुर्विंशतिशब्दवाच्यत्वमिति चेन्न, शब्देऽपि चतुर्विंशतित्वाभावात् । चतुर्विंशतिपुरुषोच्चारितापर्यायशब्दवाच्यत्वमिति चेन्न, बधिरादीनां रूपादिषु सङ्ख्याव्यवहाराभावप्रसङ्गात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१६९सु०- एवमन्येषामपि धर्माणामन्तर्भावो निरसनीयः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१७०सु०- कश्चिदाह, धर्मपदार्थोऽभावेऽन्तर्भवतीति । तदसत्, निषेधबुद्धिबोध्यत्वाभावात्, अभावेऽभावानङ्गीकारेण तद्धर्माणामभावत्वायोगाच्च । द्रव्यादिषड्लक्षणान्यतमराहित्यमभावत्वम्, न तु निषेधबुद्धिबोध्यत्वमिति चेन्न; लोकप्रतीतिमवधूय स्वकल्पनादरणे द्रव्यमेव भावः , तल्लक्षणरहितोऽभाव इत्यपि कल्पनाप्रसङ्गात् । अतस्तत्तन्निष्ठत्वादयो द्रव्यादिधर्मास्तदात्मान एवाङ्गीकार्याः । तथा चाह भावस्य स्वरूपमेवावस्थाभेदेनास्तित्वं ज्ञेयत्वमभिधेयत्वं चोच्यत इति । न च विशेषमपहाय अवस्थाभेदः शक्यनिरूपणः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१७१सु०- ननु धर्मा धर्मितो भिन्ना एव । न चोक्तदोषः, नैयायिकादिभिः परमाण्वारम्भवादिभिः षडेव पदार्था इति नियमस्यानङ्गीकृतत्वात्, धर्मपदार्थस्य पृथगङ्गीकृतत्वाच्च । तथा च भिन्नधर्मसंसर्गवशात् सर्वव्यवहारोपपत्तौ न तदन्यथाऽनुपपत्त्या विशेषसिद्धिरित्यत आह
| |
|
| |
|
| पदार्थेति ।</p>
| | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- पदार्थानियमेऽपि हि । धर्मस्य धर्मसन्तानादनवस्था(ऽऽकरो खनिर्भवेत् ॥</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- दृष्टे का साऽनवस्थितिः</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">पदार्थानां | | <p class="gr-vyakhya-para">आपादकेऽर्थे |
|
| |
|
| षडेवेति
| | दृष्टे |
|
| |
|
| नियमाभावपक्षेऽपि हि
| | सति |
|
| |
|
| यस्मात्
| | सा अनवस्थितिः का, न |
|
| |
|
| धर्मस्य धर्मसन्तानादनवस्थाया आकरो भवेत्
| | दूषणमिति यावत् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । यद्यंशतः संयोगः स्यात् तदा अनवस्था स्यात्, ततश्च संयोगाभाव एवापद्येत, न चासौ युक्तः, तस्मान्नांशतः संयोग इति हि विपर्यये पर्यवसानं कर्तव्यम्; अनवस्थायास्तर्कत्वात्, विपर्ययापर्यवसायिनश्च तर्काभासत्वनियमात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१९९सु०- अत्रांशतः संयोगो न भवतीति कोऽर्थः यद्यंशिसंयोगस्यांशसंयोगपूर्वकतानियमो नास्तीति, तर्ह्योमिति वदामः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यद्यंशिसंयोगोंऽशवृत्तिर्न भवतीति; तन्न घटाद्यंशिसंयोगस्य तदंशवृत्तितायाः प्रत्यक्षदृष्टत्वेन विपर्ययपर्यवसानस्य बाधितत्वात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">घटसंयोगो घट एव वर्तते, किन्त्वव्याप्यवृत्तित्वात्तदंशवृत्तिरिवावभासत इति</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">चेत् । केयमव्याप्यवृत्तिता नाम अन्या अंशवृत्तित्वात् । स्वाभावसमानाधिकरणत्वमिति चेन्न, विरुद्धत्वात् । दृष्टत्वादविरोध इति चेन्न, किमंशभेदेन भावाभावौ दृश्येते उत घट एवेति सन्देहात् । न ह्यविरुद्धविषयत्वे सति विरुद्धविषयताऽङ्गीकर्तुमुचिता । उपाधिभेदादविरोध इति चेत्, के त उपाधयः । अंशा एवेति चेत्, त एव सन्तु तर्हि संयोगभावाभावाश्रयाः किमं(शि)शवृत्तित्वेन विरुद्धेन अङ्गीकृतेन, अंशांशिनोरभेदेनातिप्रसङ्गस्यापास्तत्वादिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२००सु०- प्रतितर्कपराहतत्वाच्चाप्रसङ्गोऽयमित्याह |
|
| |
|
| अयं पक्षः, तस्माद्धर्मधर्माणामाश्रयाभेदेऽवश्यमङ्गीकार्ये तत्र धर्मधर्म्यादिव्यवहारान्यथाऽनुपपत्त्या विशेषोऽङ्गीकरणीय इति योज्यम् ।
| | यदीति |
| | |
| खनिः
| |
| | |
| आकरः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१७२सु०- एतदुक्तं भवति । धर्मपदार्थं द्रव्यादिभ्यो भिन्नमभ्युपगच्छन् प्रष्टव्यः अस्तित्वादिधर्मेष्वप्यस्तित्वादिकमस्ति न वा । नेति पक्षेऽनुभवविरोधः, अस्तित्वं न ज्ञेयं नाभिधेयमिति स्वक्रियाविरोधश्च; अन्यथा द्रव्यादिष्वपि तदभावापत्तिः । आद्ये तदाश्रयतो भिन्नमभिन्नं वा । आद्ये तत्राप्यस्तित्वाद्यन्तरमित्यनवस्था स्यात् । द्वितीये त्वस्ति तावत् तत्रापि धर्मधर्म्यादिव्यवहारः, स चानुपपद्यमानो विशेषं गमयतीति । किञ्च धर्मगता धर्मा यदि आश्रयाभिन्नाः तदा किं द्रव्यादिगतास्तित्वादिधर्मैरपराद्धं येन ते द्रव्यादितो भिद्येरन्, योगक्षेमसाम्यात् । ततस्तेषामेव द्रव्याद्यभेदे सति पुनर्व्यवहारान्यथाऽनुपपत्त्या द्रव्यादिष्वेव विशेषसिद्धिः (इति) ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१७३सु०- नन्वस्त्येव द्रव्यादिधर्मेष्वस्तित्वादिष्वप्यस्तित्वादिकम् । तच्चाश्रयतो भिन्नमेव । न चैवं धर्मस्यानवधिकधर्मसन्तानादनवस्थादोषः, उत्पत्तिज्ञप्तिप्रतिबन्धकत्वाभावेनादोषत्वात् । यथाऽऽहुः मूलक्षयकरीं प्राहुरनवस्थां हि दूषणमि ति । यदर्थमुत्तरोत्तरानुसरणं तन्मूलमुत्पत्तिर्ज्ञप्तिर्वा । ततो भिन्ननिमित्ततयोपपद्यमानो व्यवहारो न विशेषमाक्षेप्तुमलमित्यत आह
| |
| | |
| सामान्यस्यापीति
| |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- सामान्यस्यापि सामान्यं गुणस्यापि गुणो ह्यतः । नाङ्गीकृतः</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- यद्यंशगो न संयोगः कार्येषु प्रथिमा कथम्</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">सामान्यस्य | | <p class="gr-vyakhya-para">यदि |
|
| |
|
| गोत्वादेः,
| | कारणानां |
|
| |
|
| सामान्यं
| | संयोगः |
|
| |
|
| सत्तालक्षणम्,
| | तद् |
|
| |
|
| गुणस्य
| | अंश |
|
| |
|
| च रूपादेः, सङ्ख्यापृथक्तवादि
| | वृत्तिः |
|
| |
|
| गुणः,
| | न |
|
| |
|
| अतः
| | स्यात् तदा तदारब्धेषु |
|
| |
|
| अनवस्थाभयादेव,
| | कार्येषु |
|
| |
|
| हि नाङ्गीकृतः ।</p>
| | कारणापेक्षया परिमाणोत्कर्षो न स्यादित्यर्थः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">१७४सु०- अयमाशयः । सामान्यस्यापि सामान्यं तावत्परेण नाङ्गीकृतम्, तथा गुणस्यापि गुणो नाङ्गीकृतः; तत्कस्मादिति वक्तव्यम् ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">अयमभिसन्धिः । कारणपरिमाणापेक्षया कार्ये परिमाणोत्कर्षस्तावत् सर्वत्र प्रचयजन्यः, द्वितूलके तथा दर्शनात्, प्रचयहीनतूलद्वयजन्यरज्जुद्रव्ये तदभावोपलम्भाच्च । प्रचयश्च कारणयोः प्रशिथिलः संयोगः । प्रशिथिलता च संयोगस्य केषुचिदंशेषु वृत्तिः केषुचिदवृत्तिरेव; नान्या, अनिरूपणात् । ततः संयोगस्यांशवृत्तित्वाभावे प्रचयोऽसौ</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">न तावत्प्रतीत्यभावात्, सद्गोत्वं , चतुर्विंशतिगुणाः , रूपाद्रसः पृथगि ति प्रतिभासस्य दुरपह्नवत्वात् । न च न सद्गोत्वमि त्यादि बाधकमस्ति, येन प्रतीतस्यापि परित्यागः । गोत्वं न सत्तावदपरसामान्यशून्यत्वाद्विशेषवत् , गुणा न गुणवन्तोऽद्रव्यत्वात् क्रियावदि त्यादि बाधकमस्तीति चेन्न, विपक्षे बाधकाभावेनाप्रयोजकत्वात्, दृष्टान्तयोः(श्च) साध्यविकलत्वाच्च ॥</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">न भवतीति कारणाभावादुत्कृष्टपरिमाणोत्पादो न स्यादिति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">यदि गोत्वादौ सत्ता स्यात् तदा सत्तायामपि स्यात् तथा चात्माश्रयत्वमिति चेन्न, सत्तान्तरत्वोपपत्तेः ॥</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">२०१सु०- अस्त्वन्यत्र संयोगो यथातथा, प्रस्तुते परमाणौ संयोगस्यांशवृत्तित्वाभावे नातिप्रसङ्ग इति चेन्न; अन्वयव्यतिरेकाभ्यां कारणपरिमाणोत्कृष्टस्य कार्यपरिमाणस्य प्रचयाख्यांशवृत्तिसंयोगजत्वावधारणात्, कारणाभावे च कार्याभावनियमात्, परमाणुसंयोगस्यांशवृत्तित्वाभावे तत्कार्ये द्व्यणुके परमाणुपरिमाणादुत्कृष्टपरिमाणं नोत्पद्येतेत्यस्यैव बाधकस्य सत्त्वात् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">किञ्च प्रतीते किमात्माश्रयता करिष्यति, अन्यथा प्रमेयत्वादीनां केवलान्वयित्वं न स्यात्, आत्माश्रयभयाद्यतः प्रमेयत्वादिव्यावृत्तिः तस्यैव विपक्षत्वात् ।</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">नन्विदमिष्टापादनं परमाणुतो द्व्यणुके परिमाणोत्कर्षाभावादि त्यत आह |
| <p class="gr-vyakhya-para">उक्तं च कथं स्ववृत्तिरिष्टा चेद्यथाऽन्यत्रेति गृह्यताम् । प्रमाणं शरणं वृत्तौ न भिन्नाभिन्नतेयते इति ॥</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">गुणानामपि गुणवत्त्वे द्रव्यलक्षणयोगाद् द्रव्यतापत्तिरिति चेन्न, प्रतीतिमनुरुध्य लक्षणान्तरस्य कर्तव्यत्वात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तस्मात्सामान्ये सामान्यं गुणे च गुणः अनवस्थाभयादेव नाङ्गीक्रियत इत्येव वक्तव्यम् । यथाऽऽह व्यक्तेरभेदस्तुल्यत्वं सङ्करोऽथानवस्थितिः । रूपहानिरसम्बन्धो जातिबाधकसङ्ग्रहः इति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१७५सु०- न चानवच्छिन्ना सामान्यपरम्परा गुणपरम्परा चोत्पत्तिज्ञप्तिप्रतिबन्धे हेतुः । तथा च यथा सा दूषणं तथा प्रकृताऽपि दूषणमेव । न चेत्साऽपि न स्यात् । इति सामान्यादेरपि सामान्याद्यङ्गीकार्यं स्यात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यदि कथञ्चिज्ज्ञप्तिप्रतिबन्धकत्वं तत्र व्युत्पाद्येत, तर्हि वयमप्यत्र तद् व्युत्पादयिष्याम इति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१७६सु०- यदि कश्चिद्वैयात्याद् ब्रूयात् अस्त्येव सामान्यस्यापि सामान्यं गुणस्यापि गुणो निर्बाधप्रतीतिसिद्धत्वात्, उत्पत्तिज्ञप्त्यप्रतिबन्धहेतोरनवस्थाया दोषत्वायोगात्, अतो नैतन्न्यायेन धर्मपरम्परा अनवस्थाभयान्निवारणीये ति; तत्राह | |
|
| |
|
| स चेति
| | परमाणोरिति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- स च यदि नानवस्था क्वचिद्भवेत्</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- परमाणोरणोर्नास्ति महत्तेत्यद्भुतं वचः</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">स च | | <p class="gr-vyakhya-para">परमाणुपरिमाणात् |
|
| |
|
| गुणस्यापि गुणः । चशब्दात्सामान्यस्यापि सामान्यं,
| | अणोः |
|
| |
|
| यदि
| | द्व्यणुकस्य |
|
| |
|
| अङ्गीक्रियते, तदा ब्रूमो
| | महत्ता |
|
| |
|
| नानवस्था क्वचिद्भवेदिति
| | परिमाणोत्कर्षो |
| | |
| | नास्तीति वचोऽद्भुतं |
|
| |
|
| ।</p> | | स्वव्याहतं प्रमाणविरुद्धं चेत्यर्थः । अयमाढ्योऽयं परमाढ्य इतिवदणुपरमाणुशब्दाभ्यामेव परिमाणतारतम्यावगतेस्तदभाववचनं स्वव्याहतं भवति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">१७७सु०- अयमाशयः । एवं वदन् क्वचिदनवस्थादूषणमङ्गीकरोति न वेति वाच्यम् ॥ न चेत् दूषणान्तरमपि नाङ्गीकुर्यात्, अविशेषात् । तथा च कथायां नाधिकारी स्यात् ॥ नाद्यः, धर्मसामान्यगुणानवस्थाया अदूषणत्वे विमताया अपि दूषणत्वायोगात् । विशेषहेतोरभावात् ।</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">द्वितन्तुकपरिमाणवद(संमृदि)समुदितावयवजन्यद्रव्यपरिमाणत्वेन द्व्यणुकपरिमाणस्य परमाणुपरिमाणादुत्कर्षस्यानुमानावगतत्वाच्चेति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">१७८सु०- नन्वपर्यवसितपरम्परामात्रसाम्येऽपि यत्रोत्पत्त्यादिप्रतिबन्धकत्वं तत्र दूषणत्वम्, यत्र तदभावस्तत्रादूषणत्वमिति चेत्; किमर्थमुत्पत्त्यादिप्रतिबन्धकत्वमनुसरणीयम् । अनवस्था हि तर्कविशेषः, तर्कश्चानिष्टप्रसञ्जनम्, उत्पत्त्यादिप्रतिबन्धश्च अनिष्टः प्रामाणिकपरित्यागरूपत्वात्, उत्पत्त्यादेः प्रामाणिकत्वात्; अतस्तदप्रतिबन्धे तर्कत्वायोगात् कथं दूषणत्वम् ॥</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">२०२सु०- ननु यत् कारणपरिमाणजन्यमुत्कृष्टपरिमाणं तदेव प्रचयजन्यम् । त्र्यणुकपरिमाणवद् द्व्यणुकपरिमाणमपि कारणपरिमाणजन्यं न भवति, किन्तु कारणसङ्ख्याजन्यमेव । तत्कथं परमाणोः प्रचयाभावे द्व्यणुके परिमाणोत्कर्षानुत्पादापादनम् इत्यत आह |
| <p class="gr-vyakhya-para">एवमेव दूषणत्वेऽतिप्रसङ्ग इति चेत्, किं प्रामाणिकपरित्याग एवानिष्ट उत अप्रामाणिकस्वीकारोऽपि । नाद्यः, नियामकाभावात् । द्वितीये, कथं न प्रकृतानवस्था दूषणम्, अत्यन्तभिन्नधर्मपरम्पराया अप्यप्रामाणिकत्वात् । अथाप्रामाणिकस्वीकारो न दूषणम्, तर्हि प्रामाणिकपरित्यागोऽपि न (दूषणं) स्यादिति नानवस्था क्वचिद्दूषणं भवेत् ॥</p> | |
| <p class="gr-vyakhya-para">अथानिष्टापत्तिहेतुरनवस्थादूषणं न पुनरनिष्टरूपेति चेन्न, अनिष्टरूपैवानवस्था दूषणम्, न त्वनिष्टापत्तिहेतुरि त्यपि वक्तुं शक्यत्वेन क्वचिदङ्गीकृताऽप्यनवस्था न दूषणं भवेत् । तस्मात् प्रामाणिकपरित्यागाप्रामाणिकपरिग्रहरूपा वा तद्धेतुर्वाऽनवच्छिन्नपरम्पराऽनवस्थेति वाच्यम् । अत एव नातिप्रसङ्गः ।</p> | |
| <p class="gr-vyakhya-para">तथा च धर्मपरम्पराया अप्यनवस्थात्वेनाभेद एवाङ्गीकार्यः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">एवं चोक्तन्यायेन व्यवहारान्यथाऽनुपपत्त्या विशेषसिद्धिरिति ॥</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१७९सु०- अपि च यो धर्मधर्मिणोर्भेदं समवायं चाङ्गीकृत्याभेदं विशेषं चावजानाति तेनानवस्थातो बिभ्यता गुणसामान्ययोर्गुणसामान्यप्रतीतिरेवापलपनीया, विनैव बाधकेन भ्रान्तिर्वा वाच्या । प्रतीत्यपलापादितो वा बिभ्यतोऽनवस्था स्यादित्येकं सन्धित्सतोऽन्य(त्प्र)च्च्यवते । अभेदं विशेषं चाङ्गीकुर्वतां तु नेदं दूषणद्वयमतोऽपि तत्पक्षपातः इत्याशयवानाह
| |
|
| |
|
| अस्मत्पक्ष इति
| | अणूनामिति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अस्मत्पक्षे गुणाद्याश्च तद्वन्तो हि विशेषतः । अनन्यत्वान्नानवस्था</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अणूनां प्रथिमापेक्षां विनैव त्र्यणुकेऽपि सः । परमाणोर्महत्त्वं च विनेत्येतद्वचः कथम् ॥</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">धर्मधर्मिणोः सविशेषाभेदवादिनां पक्ष इत्यर्थः । | | <p class="gr-vyakhya-para">द्व्यणुकानां परिमाणोत्कर्षा |
|
| |
|
| गुणाद्या
| | पेक्षां विनैव |
|
| |
|
| गुणाः सामान्यानि च ।
| | सङ्ख्यामात्रेण |
|
| |
|
| तद्वन्तो
| | त्र्यणुके स |
|
| |
|
| गुणवन्तः सामान्यवन्ति च । तेन चतुर्विंशतिगुणाः , सद्गोत्वमि त्यादिप्रतीतिविरोधो नास्तीति शेषः ।
| | परिमाणोत्कर्षो जायते । तथा |
|
| |
|
| अनन्यत्वात्
| | परमाणोर्महत्त्वं |
|
| |
|
| धर्मधर्मिणोरिति शेषः । अप्रामाणिकापर्यवसितपरम्परारूपा ह्येषा । अनन्यत्वे कथं तद्वत्त्वमिति तदवस्थः प्रतीतिविरोध इत्यत उक्तं
| | परिमाणोत्कर्षं |
|
| |
|
| विशेषतो हि तद्वन्त इति
| | विना |
|
| |
|
| । भेदसम्बन्धकार्यकारी हि विशेष इति ।</p>
| | केवलसङ्ख्यया, द्व्यणुके परिमाणोत्कर्षो जायत, |
| <p class="gr-vyakhya-para">१८०सु०- एवमवयवावयव्यादीनामभेदोऽत्र निरूपितः । इदानीं क्वचिद्भेदाभेदावपि भवत इति तदपवादमाह
| |
|
| |
|
| भेद इति
| | इत्येतद्वचः कथं |
|
| |
|
| ।</p> | | घटते । महद्दीर्घवद्वे ति निरस्तत्वादिति भावः । |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- भेदो नाशे भवेत्तथा</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यद्वा यद्यवयव्यादयोऽवयवाद्यभिन्नाः, कथं तर्हि सत्स्वेवावयवादिषु विनश्यन्तीत्यत आह
| |
|
| |
|
| भेद इति
| | चापि |
|
| |
|
| ।</p> | | शब्दावितरेतरसमुच्चये ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">तथा | | <p class="gr-vyakhya-para">अत्र परिमाणमात्रग्रहणे कर्तव्ये |
|
| |
|
| शब्दः समुच्चये । अवयवादिषु सत्स्वेवावयव्यादीनां
| | प्रथिमेति महत्त्वमिति |
|
| |
|
| नाशे भेदः
| | चोक्तिर्विसदृशपरिमाणत्वस्यानपेक्षाहेतोः निराकरणं स्मारयितुमिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२०३सु०- अंशांशिनोरत्यन्ताभेदो भेदाभेदौ चे ति यदुक्तं तद्विशदयति |
|
| |
|
| अभेदश्च भवेदित्यर्थः । अत्र
| | अंशिन इति |
|
| |
|
| नाश
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अंशिनोंऽशैरभेदोऽयमंशेन तु भिदाभिदा</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यथा गगनादेर्यावदंशभाविनः |
|
| |
|
| इत्युपलक्षणम् । यत्र सत्स्वेवावयवेष्ववयविनोऽभावः सति गुणिनि गुणस्याभावस्तत्र भेदाभेदावित्यादि द्रष्टव्यम् । अन्यथा यत्रावयवावयव्यादीनां युगपद्विनाशः तत्र भेदाभेदावुक्तौ न स्याताम् ।</p>
| | अंशिनः स्वांशैः |
| <p class="gr-vyakhya-para">१८१सु०- इदमुक्तं भवति । सत्यपि तस्मिन्नसत्त्वादित्यनेन हेतुनाऽवयव्यादीनामवयवादिभ्यो भेदमात्रं वा साध्यतेऽत्यन्तभेदो वा ॥ आद्ये सिद्धसाधनता भागासिद्धिश्च । तथा हि । सत्यप्यु(त्यु)पादाने कदाचिदुपादेयमसत्, यथा पटः । एवं सत्यपि द्रव्ये केचिद्गुणा असन्तो यथा पाकजादयः । तथा सत्यप्या(त्येवा)श्रये काश्चित् क्रिया असत्यो, यथा पटचलनादयः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">जातिश्च काचित् सति जातिमत्यसती, यथा ब्राह्मण्यम् । तत्र भेदाभेदयोरङ्गीकारात् भेदसाधनं सिद्धविषयम् । गगनतद्भागयोरीश्वराद्याश्रितज्ञानादिगुणक्रियाजातिष्वभावात् भागासिद्धत्वं हेतोः इति ॥</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">न द्वितीयः, कालात्ययापदिष्टत्वात् । अभेदस्य प्रागुपपादितत्वादुपपादयिष्यमाणत्वाच्चेति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१८२सु०- स्यादेतत् । यथा भेदसाधकानां व्यपदेशभेदादीनां विशेषाश्रयेणैवान्यथासिद्धिरुक्ता, तथा सत्यपि तस्मिन्नसत्त्वस्यापि विशेषेणैव निर्वाहः क्रियताम्, किं भेदाभेदाभ्युपगमेन ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">मैवम्, विशेषस्य भेदकार्यव्यवहारमात्रनिर्वाहकत्वेन विनाशं प्रत्यनिर्वाहकत्वात्, सकलभेदकार्यकारित्वे विशेषो भेद एव न तत्प्रतिनिधिः स्यात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">किञ्चानेकाश्रितस्यावयविनो द्वित्वादेश्चाश्रयेणात्यन्ताभेदे सत्याश्रयाणामपि परस्परभेदः प्रसज्यते, तत्परिहारार्थं तावदवश्यं तत्र भेदोऽङ्गीकरणीयः । न चावच्छेदकेन विना भेदाभेदभूमेः सङ्ग्रहः स्यादित्ययावदाश्रयभावित्वमेव ग्राह्यम् । तत्रापि विशेष एव सङ्करं वारयिष्यतीति तु निरस्तम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">किञ्च प्रमाणानुसारिणी व्यवस्था न तु स्वेच्छानुसारिणी । प्रमाणं तु भेदाभेदाववगाहत इति वक्ष्यते ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">ननु अनित्यद्रव्याश्रिता एकत्वादयोऽपि गुणाः किं भेदवन्तः, तेषामपि द्रव्यकार्यतया तदुत्तरक्षणभावित्वादिति । मैवम्, उक्तोत्तरत्वात् । उक्तं ह्येतत् उपादानद्रव्यं गुणवदुपादेयतया परिणमत इति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१८३सु०- ननु भेदाभेदावेकत्र विरुद्धौ । तत्कथमयावदाश्रयभाविनामवयविगुणकर्मसामान्यानामवयवादिभिर्भेदाभेदाभ्युपगम इत्यत आह
| |
|
| |
|
| विशेषमेवेति
| | अत्यन्ता |
|
| |
|
| ।</p>
| | भेदः |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- विशेषमेव संश्रित्य</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">भेदाभेदावेकत्र भवत इति सम्बन्धः । अवधारणं कालादिभेदव्यावृत्त्यर्थम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१८४सु०- कथं विशेषाश्रयणे विरोधशान्तिरित्यत आह
| |
|
| |
|
| विशेष इति
| | तथा पटादेः |
|
| |
|
| ।</p>
| | अंशिनः |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-विशेषो बलवान्यतः</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">बलवान्
| |
|
| |
|
| भेदकार्यकरण इति शेषः । ततो
| | अपि सर्वैः |
|
| |
|
| विशेषं समाश्रित्य
| | अंशैः |
| | |
| | अत्यन्ताभेदः । |
| | |
| | एकैक ांशेन तु भिदाभिदा । |
| | |
| | अयम् |
|
| |
|
| एकत्र भेदाभैदौ भवत इत्यन्वयः ।</p>
| | इत्युत्तरवाक्येन सम्बध्यते ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">अयमर्थः । भेदो हि विरोधशान्तिहेतुः । तथा हि । क्वचिदाश्रयभेदो यथा मधुराया• देवदत्तसद्भावः, स्रुघ्ने तदभावः । क्वचित्कालभेदो यथा मधुरायामेव देवदत्तस्य भावाभावौ । क्वचित्प्रतियोगिभेदो यथा गवयो गोघटाभ्यां सदृशो विसदृशश्चेति । भेदप्रतिनिधिश्च विशेष इत्युक्तम्, अतः कथमसौ भेदाभेदावेकदैवैकत्रैव नावस्थापयेदिति ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">नन्वेतदयुक्तम् । सर्वतन्तुभावेऽपि कदाचित्पटस्याभावात्, खण्डिते भेदाभेदस्वीकारात्; अत एकेनेव सर्वैरपि तन्तुभिः पटस्य भेदाभेदावेवोचितौ । तथा चोक्तं ब्रह्मतर्के,</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">१८५सु०- एवं तर्ह्यतिप्रसङ्गः, सर्वत्र विशेषमाश्रित्य विरोधस्योत्सादयितुं शक्यत्वादि त्यत आह | | <p class="gr-vyakhya-para">तन्तुभ्योऽन्यः पटः साक्षात्कस्य दृष्टिपथं गतः । अनन्यश्चेत् तन्तुभावे पटाभावः कुतो भवेदि ति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">उच्यते । व्यतिषङ्गविशिष्टा हि तन्तवोऽवगम्यन्ते, न च तद्भावे कदाऽपि पटाभावः; तस्माद्व्यतिषङ्गविशेषविशिष्टैः सर्वतन्तुभिः पटस्यात्यन्ताभेद एव । अविवक्षितव्यतिषङ्गैः सर्वतन्तुभिस्तु भेदाभेदावेवे ति न कश्चिद्विरोधः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">नन्वेवं तर्हि व्यतिषक्ततन्तुव्यतिरेकेण पटाभावे परमाणुपुञ्जवादापत्तिरिति । मैवम् । यथा हि गुणानां द्रव्याभेदे(ऽपि) न द्रव्यं निर्गुणम्, यथा च परेषां सामान्यादावतिरिक्तसत्ताभावे(ऽपि) नासत्त्वम्; तथा व्यतिषक्ततन्तव एव पटस्तथाऽपि न पटाभावः, किन्तु सन्ति व्यतिषक्तास्तन्तवः पटश्च । स च तेभ्यो न भिद्यत इति । कथमेतदिति चेत्, विशेषशक्त्यैवेति ब्रूमः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२०४सु०- ननु व्यतिषक्तसर्वतन्तुभ्योऽपि पटस्य भेदोऽङ्गीकार्यः, तन्तुव्यतिषङ्गानन्तरं पटस्य जायमानत्वात् । कथं चैकैकतन्तुनाऽभेदः एकैकत्र पटबुद्ध्यभावादित्यत आह |
|
| |
|
| दृष्टीति
| | सर्वेति ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- सर्वप्रत्यक्षविषयः कथमेव ह्यपोद्यते</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">उक्तः |
|
| |
|
| ।</p>
| | अयमर्थः सर्वप्रत्यक्षविषयो |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- दृष्टिप्रमाणतश्चैव</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">दृष्टिश्च तत्प्रमाणं च । प्रमाणभूता दृष्टिरित्यर्थः । ततो भेदाभेदौ न विरुद्धाविति सम्बन्धः । चशब्दो विशेषेण सह दृष्टेः समुच्चये । न स्वेच्छामात्रेण भेदाभेदावित्युपेत्य विशेषेण विरोधाभावोऽभिधीयते येनातिप्रसङ्गः स्यादिति एवशब्दः । उक्तं तावदवयवावयव्याद्यभेदग्राहिणी दृष्टिरस्ति, सम्बद्धवस्तुबुद्धितो विलक्षणतयाऽनुव्यवसायात्; अस्ति च भेदग्राहिणी, सत्यपि तस्मिन्नसत्त्वादिति हेतुजनिता दृष्टिरिति । न चैते बाध्यबाधके, अन्यतराननुवृत्तिप्रसङ्गात् । नापि प्रतिपक्षभूते, प्रतिपत्तॄणामुभयोदासीनतापत्तेः । न चैवम्, अतो द्वयोरपि प्रामाण्यमेषितव्यम् । प्रमाणतश्च भेदाभेदयोरवगतयोर्न विरोधः । तदिदमुक्तं
| |
|
| |
|
| प्रमाणत इति
| | यस्मात् तस्मात् |
|
| |
|
| ।</p> | | कथमेवापोद्यते ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">१८६सु०- ननु भ(व)वेतां भेदाभेदावेकत्रैवैकदेव प्रमितौ, तथाऽपि कथं विरोधशान्तिरित्यत आह | | <p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । अस्ति तावद्व्यतिषक्तसर्वतन्तूनां पटस्य चाभेदे प्रत्यक्षम्, तत्प्रतीतेः सम्बद्धवस्तुद्वयप्रतीतिवैलक्षण्यस्य साक्षिसिद्धत्वात् । न च भेदे प्रमाण</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">मस्ति, येन सोऽपि स्वीकरिष्यते । जायतां नाम तन्तुव्यतिषङ्गानन्तरं पटस्तथाऽपि न विवक्षितार्थहानिः; न हि तन्तुव्यतिषङ्गं पटमाचक्ष्महे, किन्तु व्यतिषङ्गे सति यत्तन्तूनां विशिष्टं रूपम् । न चैकैकतन्तुपरित्यागे सर्वतन्तवो नाम सन्ति, अतस्तत्राप्य</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">स्त्येवाभेदप्रतीतिः । एकैकत्र पटबुद्ध्यभावस्तु भेदमाक्षिपति, न तु प्रत्यक्षसिद्धमभेदमपवदतीति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२०५सु०- अथापि स्यात् । अवयव्यादीनामवयवादिभिरभेदो नोपपद्यते, एको ह्यवयव्यनेके चावयवाः; तदभेदेऽवयवानामप्यभेदोऽवयविनो वा भेदः प्रसज्येत । तथा गुणाश्च केचिदनेकाश्रिताः, एकैव हि संयोगव्यक्तिर्द्वयोर्द्वयोर्वर्तते; तथा विभागव्यक्तिरपि । सङ्ख्या च द्विविधा, एकत्वानेकत्वभेदात्; तत्रैकत्वस्यैकद्रव्यगतत्वेऽपि द्वित्वादिकमनेकाश्रितम् । एवं पृथक्तवमपि द्विविधम्, एकपृथक्तवमनेकपृथक्तवं च; तत्रैकपृथक्तवस्यैकद्रव्यवृत्तित्वेऽपि द्विपृथक्तवादिकमने(कद्रव्याश्रि)काश्रितमेव । एवञ्च गुणानां गुणिनैक्ये संयोगाद्याश्रयानेकद्रव्याभेदो वा संयोगादिभेदो वाऽऽपद्येत ॥ सामान्यं चैकमनेकाश्रितम्, तस्य व्यक्त्यभेदे व्यक्तनामप्यभेदः सामान्यस्य वा भेदः प्रसज्येत इत्यतः संयोगविभागपृथक्तवानां तावदनेकाश्रितत्वं नास्तीत्याह |
|
| |
|
| विरोध इति
| | संयोगश्चेति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- विरोधो दर्शने कथम्</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- संयोगश्च विभागश्च भेदश्चैव पृथक् पृथक्</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">सह | | <p class="gr-vyakhya-para">भेद |
| | |
| | इति पृथक्तवमुच्यते । |
|
| |
|
| दर्शने
| | चशब्दा |
|
| |
|
| सति
| | इतरेतरयोगे |
|
| |
|
| कथं विरोधो
| | । पृथक्पृथगेव |
|
| |
|
| वक्तुं शक्यते । सहदृष्टौ विरुद्धौ चेति विप्रतिषिद्धमिति भावः ।</p>
| | एकैकद्रव्याश्रिता एवेत्यर्थः । ततश्चैकेन गुणेनाभिन्नत्वे द्रव्ययोरप्यभेदः स्यादित्यतिप्रसङ्गस्यापादकासिद्धिः, अनेकद्रव्याभिन्नत्वे गुणस्यापि भेदः स्यादित्यस्येष्टापत्तिर्दूषणमित्युक्तं भवति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">एतदेव विवृणोति | | <p class="gr-vyakhya-para">२०६सु०- ननु घटपटसंयोगविभागभेदा घटपटसम्बन्धितयाऽनुभूयन्ते, तत्कथमेकैकाश्रिताः, तथात्वे चैकैकस्मिन्नेव संयुक्तादिप्रत्ययप्रसङ्गः; इत्यत आह |
|
| |
|
| विरोधो हीति
| | अन्योन्येति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- विरोधो ह्यविरोधश्च यतो दर्शनमानकौ । ततो दृष्टे विरोधस्तु सदि्भरापाद्यते कथम् ॥</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अन्योन्यप्रतियोगेन ह्युभयोरपि दृश्यते</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">सर्वत्र परस्परपरिहारेणैव सत्त्वदर्शनं सहानवस्थानलक्षणविरोधे प्रमाणम्, क्वचित्सहदर्शनं चाविरोधे, अन्यस्यानिरूपणात् । अतः सहदृष्टे भेदाभेदलक्षणे वस्तुद्वये | | <p class="gr-vyakhya-para">प्रतियोगः = प्रतियोगित्वम् । अन्योन्यस्य प्रतियोगः = अन्योन्यप्रतियोगः । यत्संयोगादिः |
|
| |
|
| विरोधः कथम्
| | उभयोरपि दृश्यते तदन्योन्यप्रतियोगेन हि |
|
| |
|
| उच्येत । सहदर्शने ह्यविरोधः स्यात्, पुनर्विरोधकथने व्याघातानिवारणादिति ।
| | निमित्तेन । अत्र |
|
| |
|
| हि
| | उभयोरपि |
|
| |
|
| शब्देन शीतोष्णादौ रूपरसादौ च विरोधाविरोधयोर्दर्शनैकप्रमाणत्वं निदर्शयति ।</p>
| | इत्यनेकोपलक्षणम्, भेदस्य बहुसम्बन्धितयाऽपि प्रतीतेः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">तु | | <p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । घटप्रतियोगिकः संयोगादिः पटेऽस्ति, तथा पटप्रतियोगिको घटेऽस्ति । तस्मादुभयसम्बन्धितया प्रतिभासोऽतिप्रसङ्गाभावश्च युज्यत इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२०७सु०- स्यादेतद्यदि संयोगादीनामेकैकवृत्तित्वे प्रमाणं स्यात्, तदेव नास्तीत्यत आह |
|
| |
|
| शब्दस्य
| | अन्योन्येति |
|
| |
|
| दृष्टे तु
| | । पृथक् पृथगेवे त्यनुवर्तते । |
|
| |
|
| इति सम्बन्धः ।
| | अन्योन्यप्रतियोगेन |
|
| |
|
| सदि्भः
| | हेतुना |
|
| |
|
| विद्वदि्भरित्युपहासः । वैशेषिकादयो हि संयोगविभागशब्दात्मविशेषगुणानां तत्रैव तदैव भावाभावावुपेत्य सहदर्शनाद्विरोधो नास्तीति वदन्तः पुनरत्र सहदर्शनेऽपि विरोधमुद्भावयन्तः स्वव्याहतभाषिणः स्वोक्तविस्मरणशीलाः स्वदृष्टिपक्षपातिनः कथं सन्तः स्युः । सर्वत्रासहदृष्टयोर्यदि कश्चिदाग्रहमात्रेण सहावस्थानं मन्यते तं प्रत्येव विरोधोद्भावनं क्रियते
| | संयोगादिकमुभयोरपि पृथक् पृथगेव हि दृश्यते ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अयमर्थः । पटो, घटेन संयुक्तो, घटाद्विभक्तो, घटादि्भन्न, इति पटधर्मः संयोगादिः, घटप्रतियोगिकतया प्रतीयते । यश्च यत्प्रतियोगिको नासौ तद्धर्मः, यथा स्थविरप्रतियोगिकमपरत्वं न स्थविरधर्मः । तस्मान्नायं संयोगादिर्घटधर्मः । एवं घटधर्मः संयोगादिः पटप्रतियोगितयोपलभ्यमानो न पटधर्मो भवितुमर्हति । तथा च पृथक् पृथगेव संयोगादिरनेकधर्मोऽवगम्यत इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२०८सु०- नन्वस्तु संयोगविभागयोरियं गतिः, न तु पृथक्तवे । यद्धि घटात्पटः पृथक् , पटाच्च घटः पृथगि त्यन्योन्यप्रतियोगिकतया प्रतीयते, तदेकपृथक्तवं पृथक् पृथगेवाभ्युपगम्यते ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यत्तु भिन्नाविमौ , भिन्ना इमे इति प्रतीयते तदनेकपृथक्तवमनेकाश्रितमेव, प्रतियोग्यनिरूप्यस्यैकाश्रित(श्रय)त्वे मानाभावादि त्यत आह |
|
| |
|
| नान्यथेति
| | भिन्ना इति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">१८७सु०- धर्मधर्मिणोर्भेदाभेदौ क्वचिदिति सङ्क्षेपेणोक्तम्, तत्किं सर्वेष्वपि द्रव्येषूत केषुचिदेवेत्यपेक्षायामाह | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- भिन्ना इति तु भेदानां समुदायो हि दृश्यते । यथैव च पदार्थानाम्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">इमे |
|
| |
|
| अभिन्न इति
| | भिन्ना इति |
|
| |
|
| ।</p>
| | आदिप्रतीतौ |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अभिन्नो भगवान् स्वेन तदन्येन विभेदवान्</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">भगवान्
| |
|
| |
|
| इति चेतनामात्रोपलक्षणम् ।
| | भेदानां समुदायः |
|
| |
|
| स्वेन
| | अनेकत्वं |
|
| |
|
| स्वावयवगुणक्रियादिभिः ।
| | हि दृश्यते । |
|
| |
|
| तदन्येन
| | कथम् । |
|
| |
|
| प्रकृतिजीवजडात्मना प्रपञ्चेनेत्येवं व्यवस्थितावेव भेदाभेदौ न त्वेकविषयावित्यर्थः ।</p>
| | यथैव च पदार्थानाम् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">अ(?)यावद्द्रव्यभाविधर्मैः भेदाभेदौ कुतो न स्यातामित्यत आह | | <p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । यथा हि शुक्ला इमे पटा इत्यादिप्रतीतावनेके पटा अनेकानि च तद्विशेषणानि शौक्ल्यान्यवभासन्ते, तथा भिन्ना इमे इत्यादिप्रतीतावप्यनेके पदार्था अनेके च भेदाः प्रकाशन्ते इत्यभ्युपगन्तव्यम् । न च विशेषप्रमाणमस्ति, येनात्रान्यो विधिर्भविष्यतीति । एतेन संयुक्ताविमावि त्यादिप्रतीतिरपि व्याख्याता वेदितव्या ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२०९सु०- ननु अनयोर्भेदः , अमीषां भेदः इति प्रतीतावनेकाश्रितं पृथक्तवमुपलभ्यते, तत्कथमेतदिति चेत्; किमत्रानेकस्य धर्मितयाऽवभासं प्रमाणयसि, उत धर्मस्यैकत्वावभासम्, उतोभयावभासम् । पक्षत्रयेऽप्युत्तरमाह |
|
| |
|
| नित्या इति
| | अनयोरिति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- नित्या धर्मास्तदीयास्तु सर्वेऽस्मान्नैव भेदिनः</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अनयोर्भेद इत्यपि । इतोऽमुष्यामुतोऽमुष्य भेदो दृष्टो द्विधर्मिकः ॥</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">तु | | <p class="gr-vyakhya-para">अस्यामपि प्रतीतौ |
|
| |
|
| शब्दोऽवधारणे ।
| | इतो |
|
| |
|
| अस्मात्
| | घटात् |
|
| |
|
| कारणात् ।
| | अमुष्य |
|
| |
|
| अस्मात्
| | पटस्य |
|
| |
|
| भगवतः । द्वित्वादिसङ्ख्याव्यतिरिक्ता इति शेषः ।</p>
| | अमुतः |
| <p class="gr-vyakhya-para">१८८सु०- क्व तर्हि भेदाभेदावित्यत आह
| |
|
| |
|
| सामस्त्येति
| | पटात् |
|
| |
|
| ।</p>
| | अमुष्य |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-सामस्त्योच्छेदिनोऽन्यत्र धर्मा उभयरूपिणः । भावे</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अन्यत्र
| |
|
| |
|
| परमेश्वरात् । जडे वस्तुनी ति यावत् । सत्येव धर्मिणि
| | घटस्य |
|
| |
|
| सामस्त्येनोच्छेद
| | भेद |
|
| |
|
| वन्तो ये
| | इत्येवं |
|
| |
|
| धर्माः ते उभयरूपिणः
| | द्विधर्मिको भेदो दृष्टः । |
|
| |
|
| भिन्नाभिन्ना इत्यर्थः ।</p>
| | तथा चानेकस्य धर्मित्वेऽपि धर्मस्यैकत्वावभासासम्मतेर्नानेनाभिमतार्थसिद्धिरित्युक्तं भवति । अनेनैव अनयोः संयोग इत्यादिप्रतीतिरपि व्याख्याता द्रष्टव्या ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">अभिभवव्यावृत्त्यर्थं | | <p class="gr-vyakhya-para">२१०सु०- ननु वचनलिङ्गा हि वक्तुरभिप्रायाः । भेद इति चैकवचनं प्रयुज्यते । तेन अनुमीयतेऽस्यां प्रतीतावेक एव भेदो द्विधर्मिको दृष्ट इति । तस्मादन्योन्यप्रतियोगिकानेकधर्मिकानेकभेदविषायत्वं प्रतीतेर्न वक्तुं शक्यमि त्यत आह |
|
| |
|
| सामस्त्ये
| | तत्रेति |
|
| |
|
| त्युक्तम् । यद्वा
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तत्रैकवचनं यत्तद्विप्राणां भोजनं यथा</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तत्र |
|
| |
|
| सामस्त्ये
| | अनयोर्भेद इत्यादिवाक्ये, भेदद्वये वा । |
|
| |
|
| द्रव्यस्याविकलत्वे नाशाभावेऽपि
| | भोजनम् |
|
| |
|
| ये उच्छेदिन
| | इत्येकवचनम्, |
|
| |
|
| इति व्याख्येयम् ।</p>
| | यथा |
| <p class="gr-vyakhya-para">किं स्वसद्भाववेलायामभेदिनोऽसद्भाववेलायां भेदिन इत्येवं कालभेदेन भेदाभेदावित्यत उक्तं
| |
|
| |
|
| भाव इति
| | तथेत्यर्थः । एतेन एकवचनेन प्रतीतेरेकार्थविषयत्वानुमानेऽनैकान्तिकत्वं समुदायविषयत्वेनान्यथासिद्धिश्चेत्युक्तं भवति । अवयविनस्त्वेकत्वेऽपि न कश्चिद्दोषः, आकाशस्य स्वावयवैरभेदवदवयवानामप्यभेदस्य अङ्गीकृतत्वात् । पटस्य च यादृशेन तन्तुसमुदायेनात्यन्ताभेदोऽभिहितः स एक एव । व्यतिषाक्तानां तन्तूनां विशिष्टाकारो ह्यसौ ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">स चागन्तुकत्वात् तन्तुभ्यो भिन्नाभिन्न एव । एकैकेन तन्तुना सर्वैश्चाभेदेऽपि भेदस्यापि विद्यमानत्वान्नान्योन्याभेदप्रसक्तिरिति स्वयमेवोह्यतामिति नोक्तम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२११सु०- नन्वेवं तर्हि संयोगादेरप्येकैकाश्रितत्वं न वक्तव्यम्, अयावद्द्रव्यभावित्वेन भेदाभेदाभ्यामेवोक्ताक्षेपसमाधानादिति । सत्यम् । तथाऽपि वस्तुस्थितिरियमुक्तेत्यदोषः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२१२सु०- अपि चाजसंयोगे नायं समाधिः सम्भवति । स एव नास्ति प्रमाणाभावादिति चेन्न, परमाणोः आकाशादिसंयोगाङ्गीकारात् । सोऽपि परमाणुकर्मज इति चेन्न, प्रागसंयोगप्रसङ्गात् । अंशभेदान्नेति चेन्न, स्वाभाविकस्यानभ्युपगमात्, औपाधिकस्य च निराकरिष्यमाणत्वात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२१३सु०- किञ्चाकाशमीश्वरेण संयुज्यते द्रव्यत्वाद्घटवत् । न च मूर्तत्वमुपाधिर्विशेषणवैयर्थ्यात् । परिच्छिन्नपरिमाणवत्त्वं हि मूर्तत्वम्; तत्र परिमाणवत्त्वेनैवालम्, परिच्छिन्नत्वविशेषणं तु व्यर्थमेव ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">आकाशमीश्वरेण न संयुज्यते अमूर्तत्वाद्रूपवदिति चेन्न, अद्रव्यत्वस्योपाधित्वादिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२१४सु०- इदानीं सामान्यस्यैकैकाश्रितत्वमाह |
|
| |
|
| । स्वसद्भावदशायामेवोभयरूपका इत्यर्थः, विनष्टस्यासत्त्वेन भेदचिन्तानवकाशात्, प्रागत्यन्ताभेदे विनाशासम्भवाच्च ।</p>
| | नरत्वादिकमिति |
| <p class="gr-vyakhya-para">कुतो भिन्नाभिन्ना इत्यत आह
| |
| | |
| त एवेति
| |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- त एव चोच्छेदात्तदन्ये च समस्तशः</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- नरत्वादिकमप्येवं</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">प्रत्यक्षबलेन, | | <p class="gr-vyakhya-para">एवं |
|
| |
|
| त एव
| | संयोगादिवदेकैकवृत्तीत्यर्थः । सामान्यमपी ति वक्तव्ये ब्राह्मणत्वादेरयावद्द्रव्यभावित्वेनापि तत्र परिहारः सम्भवतीति ज्ञापयितुं |
|
| |
|
| धर्मिस्वरूपभूता एव,
| | नरत्वादिकम् |
| | |
| | इत्युक्तम् । उपपादनं च नैकप्रकारमिति योगविभागः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">कुतो नरत्वादिकं प्रतिव्यक्ति भिन्नमित्यत आह |
| | |
| | तत्तदिति |
| | |
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तत्तद्धर्मतयेयते</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यथा हि नरेषूपलभ्यमानेषु तदीयं रूपादिकं प्रतिनियतमुपलभ्यते । तथा नरत्वादिकमपि |
|
| |
|
| उच्छेदात्
| | तत्तत् |
|
| |
|
| सत्येव धर्मिण्यसत्त्वाद्धेतोः,
| | नियत |
|
| |
|
| तदन्ये । चशब्दौ
| | धर्मतया |
|
| |
|
| मिथः समुच्चयार्थौ ।
| | एव |
|
| |
|
| समस्तश
| | ईयते |
|
| |
|
| इत्ययावद्द्रव्यभाविविवक्षयोक्तम् ।</p>
| | दृश्यते, इति प्रत्यक्षमुक्तम् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">१८९सु०- यदुक्तं यावदवयवभाविनोऽवयविनोऽवयवैरत्यन्ताभेदः, अयावदवयवभाविनस्तु भेदाभेदाविति, तेनान्यदपि चोद्यं परिहृतमित्याह | | <p class="gr-vyakhya-para">१५० असु०- यद्वा योऽनेकाश्रितो धर्मो नासावेकैकप्रतीतौ प्रतीयते, यथा द्वित्वादि; प्रतीयते च नरत्वादिकमेकैकप्रतीतावतो नानुगतमि त्यनुमानमनेन सूचयति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१५१सु०- किञ्च नरत्वादिकं नानेकानुवृत्तं धर्मत्वाद्रूपादिवत् अस्याभासोद्धारं करोति |
|
| |
|
| अंशांशिनोरिति ।</p>
| | नेति |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अंशांशिनोरभेदेन त्वंशसंयोग एव हि । अंशिनो नानवस्थाऽतो यद्यप्यंशेष्वविश्रमः ॥</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तथा हि । सर्वदिक्ष्वपि सम्बन्धादि ति यदंशतः संयोग इत्युक्तं तदयुक्तम्, अनवस्थापत्तेः । घटसंयोगो हि घटांशसंयोगपूर्वकः, सोऽपि तदंशसंयोगपूर्वकः । न चेयं निरंशे परम्परा विश्राम्यतीति वाच्यम्, अंशपरम्पराया अविश्रमस्याप्यङ्गीकृतत्वात् । अतः पूर्वपूर्वसंयोगानुत्पत्तावुत्तरोत्तरानुत्पत्तिप्रसङ्गादंशतः संयोग इति नियमो नोपपद्यत इति । तदिदमसङ्गतम् । यद्यप्यंशत एव संयोगो यद्यपि चांशेष्वंशपरम्पराया अविश्रमः; तथाऽपि
| |
|
| |
|
| अंशांशिनोरभेदेनैवांशसंयोग एव हि
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न सर्वधर्म एकोऽस्ति</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">सर्वधर्मः |
|
| |
|
| यस्मात्
| | ।अनेकवृत्तिधर्मः । तेन धर्मत्वं न भग्नव्याप्तिकमिति शेषः । पक्षधर्मता तु स्फुटैवेति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१५२सु०- नन्वनेकत्वसङ्ख्या तावदनेकाश्रिता, एकैकस्मिन्द्वित्वादेः शङ्कितुमप्यशक्यत्वात् । न हि द्वित्वादिकमेकैकप्रतीतौ प्रतीयते, न च प्रतियोगिनिरूप्यम्, धर्मितयैवानेकेषामनुभवात् । अतो धर्मत्वहेतोस्तत्रानैकान्त्यमि त्यत आह |
|
| |
|
| अंशिनः संयोगः
| | समुदायस्त्विति ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- समुदायस्तु भिन्नगः</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">समुदायः |
|
| |
|
| अतो नानवस्थेति ।</p>
| | अनेकत्वं |
| <p class="gr-vyakhya-para">१९०सु०- अयमभिसन्धिः । स्यादियमनवस्था यदि सर्वत्रांशत एव संयोग इति वदतामस्माकमंशिनः संयोगः अंशसंयोगेनैव जायत इत्यभिप्रायः स्यात् । न चैवम्, किन्तु यो यस्य अंशिनः संयोगः स तदंशे वर्तते, निरंशस्य तु संयोगः क्व नाम वर्तताम् । अतः परमाण्वोः संयोगे सति तद्वृत्त्यर्थमंशोऽङ्गीकरणीय इति । न ह्येवं सति काचिदनवस्थाऽस्ति, अनवस्थितकार्यकारणभूतासिद्धसंयोगपरम्पराश्रयणाभावात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">एतावत्तु भवेत् । घटसंयोगो घटांशवृत्तिरित्यप्ययुक्तम्, अतिप्रसङ्गात् । तथा सति हि पटवृत्तिरपि घटसंयोगः स्यात्, प्रमाणविरोधाच्च । घटसंयोगो घटवृत्तिस्तद्गुणत्वात् तद्रूपवदिति, घटांशवृत्तिः संयोगो न घटसंयोगः तदन्यवृत्तित्वात् पटसंयोगवदिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">एतदप्यनवकाशम्, अंशांशिनोरभेदस्य साधितत्वात् । अतिप्रसङ्गो हि तदा स्याद्यदि पटवद्घटांशोऽपि घटादत्यन्तभिन्नः स्यात्, अभेदे तु क्वातिप्रसङ्गः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अनुमानस्याप्याद्यस्य सिद्धसाधनता, अंशवृत्तेरेव घटवृत्तित्वात्, अंशावृत्तित्वे सति घटवृत्तित्वसाधने दृष्टान्तः साध्यविकलः स्यात् । द्वितीयस्तु हेतुः स्वरूपासिद्धोऽन्यथासिद्धो वेति । यदि घटसंयोगो घटांशे वर्तते तर्हि घटांशसंयोगः क्व वर्तत इति चेत्, अनेन (एव) न्यायेन तदंशे सोऽपि तदंश इति ब्रूमः । न चैवमनवस्था, सर्वेऽप्यंशिसंयोगास्तत्तदंशवृत्तय इत्यत्रेतरेतरापेक्षाया अभावात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">एवं तर्हि परमाणुवृत्तिरपि संयोगो घटसंयोगः स्यादिति चेत् । को नेत्याहेति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१९१ सु०- अंशसंयोग एव ह्यंशिनः संयोगः, अतो नानवस्थे त्युक्तमनवस्थापरिहारं विवृणोति
| |
|
| |
|
| एकस्मिन्निति ।</p>
| | भिन्नगः |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- एकस्मिञ्जात एवान्यः संयोगो जायते यदि । अनवस्था तदैव स्यात्संयोगैक्ये भवेत्क्व सा ॥</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अवयवपरम्पराया अविश्रममभ्युपगम्य
| |
|
| |
|
| एकैकस्मिन्
| | अनेकाश्रितः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">सत्यमनेकत्वसङ्ख्याऽनेकाश्रिता, तथाऽपि तदन्यत्वेन हेतुविशेषणाददोष इति भावः । सा चापोक्षाबुद्धिजन्यत्वादयावद्द्रव्यभाविनी भिन्नाभिन्नेति नाश्रययोरभेदापत्तिः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१५३सु०- प्राभाकरास्त्वाहुः सादृश्यं तावदेकमनेकानुगतं, तत्र धर्मत्वहेतोर्व्यभिचारः ॥ न च वाच्यं सामान्यमेव सादृश्यमतः पक्षे व्यभिचारचोदनेयमनुपपन्नेति, जातिसङ्करप्रसङ्गात् । अस्ति हि कयोश्चिदश्वरासभव्यक्त्योः सादृश्यं; तत्र यदि सादृश्यमश्वत्वात्परं तदा सर्वेषामप्यश्वानां रासभसादृश्यं स्यात्, यदि चापरं तदा रासभव्यक्तावप्यश्वत्वं स्यात् । एवं रासभत्वेऽपि वाच्यम् ॥ न सादृश्यमश्वरासभवृत्ति ब्रूमः, किन्तु तदवयववृत्ति, द्रव्यगुणावयवकर्मवृत्तीनि सामान्यान्येव हि सादृश्यनामान्यभ्युपगच्छामोऽतो न जातिसङ्करदोष इति चेन्न; गौर्गवयेन सदृशी त्यादिव्यवहाराणाममुख्यत्वप्रसङ्गात् । न च सामान्यं प्रतियोगिनिरूप्यम्, तन्निरूप्यं च सादृश्यमि ति स्फुटोऽनयोर्भेद इति । अत आह |
|
| |
|
| अवयवसंयोगे जात
| | एतादृशं चेति |
|
| |
|
| एवान्यः
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- एतादृशं च सादृश्यं पदार्थेषु पृथक् पृथक्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">भवतु सादृश्यं सामान्यतो भिन्नं तथाऽपि |
|
| |
|
| अवयव
| | तत्पदार्थेषु पृथक् पृथक् |
|
| |
|
| संयोगः
| | एवेति न तेन धर्मत्वहेतोर्व्यभिचारः । |
|
| |
|
| जायत इति
| | एतादृशम् |
|
| |
|
| यदि
| | इति तत्रोक्तहेत्वतिदेशः । न हि सादृश्यस्यानेकवृत्तित्वे प्रमाणमस्ति, सदृशाविमावि त्यादेः शुक्लाविमावि त्यादिवदुपपत्तेः, अनयोः सादृश्यमि त्यादेश्च अस्य अनेन सादृश्यम् , अस्य अनेन सादृश्यमि त्युपपत्तेः । एकवचनस्य (च) विप्राणां भोजनमि त्यादिवदुपपन्नत्वात्, प्रतियोगिनो धर्मित्वासम्भवाच्च । एकाश्रितत्वेऽपि प्रतियोगिनिरूप्यत्वेनैकैकप्रतीतावपि अप्रतीतिसम्भवाच्चेति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१५४सु०- नरत्वादिसामान्यस्य प्रतिव्यक्ति भिन्नत्वेऽनुमानान्तरमाह |
|
| |
|
| अङ्गीकुर्मः
| | एकस्मिन्निति ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- एकस्मिन्स विनष्टेऽपि यतोऽन्यत्रैव दृश्यते</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एकस्मिन् |
|
| |
|
| तदैव अनवस्था स्यात् । संयोगैक्ये
| | नरे नष्टे तदाश्रितं तावन्नष्टम्, तथा |
|
| |
|
| अवयविसंयोगः क्रियातो जातः तदवयवे वर्तते, अवयववृत्तेः संयोगादपरोऽवयविनः संयोगो नास्ती ति वादे तु,
| | अपि स |
|
| |
|
| क्व सा
| | नरत्वलक्षणो धर्मः |
|
| |
|
| अनवस्थेति ।</p>
| | अन्यत्र |
| <p class="gr-vyakhya-para">१९२सु०- एतेनैतदपि निरस्तम् ।</p>
| | |
| <p class="gr-vyakhya-para">यदाहुः, संयोगस्त्रिविधोऽन्यतरकर्मजोभयकर्मजसंयोगजभेदात् । तत्रान्यतरकर्मजो यः क्रियावता निष्क्रियस्य, यथा स्थाणोः श्येनेन । उभयकर्मजस्तु विरुद्धदिक्क्रिययोः सन्निपातो, यथा मल्लयोः । संयोगजस्तु संयोगः कारणाकारणसंयोगात् कार्याकार्यसंयोगो, यथा हस्ततरुसंयोगात् कायतरुसंयोग इति ।</p>
| | नरान्तरे |
| <p class="gr-vyakhya-para">न हि हस्ततरुसंयोगातिरिक्तः कायतरुसंयोगोऽस्ति येनासौ तज्जन्यः स्यात्, प्रमाणाभावात् । किन्तु हस्तकर्मणा जनितो हस्तवृत्तिः संयोग एव हस्तकाययोरभेदात् कायसंयोगो भवति ।</p>
| | |
| <p class="gr-vyakhya-para">अत एव हस्तस्याशुचिसंयोगे कायक्षालनादिविधयोऽप्युपपद्यन्ते ।</p>
| | दृश्यत एव यतः |
| <p class="gr-vyakhya-para">१९३सु०- अत एव विभागजोऽपि विभागो निरस्तः ।</p>
| | |
| <p class="gr-vyakhya-para">द्विविधं हि तमाचक्षते, कारणाकारणविभागात् करणविभागाच्चेति । तत्राद्यो यथा हस्ततरुविभागात् कायतरुविभागः । द्वितीयो यथा द्वितन्तुकावयवे तन्तौ कर्मोत्पन्नं तस्य तन्त्वन्तराद्विभागं करोति । विभागात्तन्त्वोः संयोगो नश्यति । ततो द्वितन्तुकविनाशः । तत इदानीं तन्त्वोर्वर्तमानो विभागः सक्रियस्यावयवस्य द्वितन्तुकसंयुक्ताकाशादिदेशाद्विभागं करोती ति ।</p>
| | अतोऽपि नरत्वादिकमि त्युक्तेन सम्बन्धः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">१९४सु०- तत्राद्यस्तावदनुपपन्नः, हस्ततरुविभागातिरिक्तस्य कायतरुविभागस्यानुपलम्भात् । हस्तकर्मणा जनितो हि विभागो हस्तकाययोरभेदाद्धस्तकायगुणो भवति । अत एव विवादाध्यासितो विभागो न कर्मासमवायिकारणकः कर्मैकार्थासमवेतत्वात् शब्दवदित्यसिद्धतया निरस्तम् ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">यद्वा विनष्टं विनाशः, सह विनष्टेन वर्तत इति सविनष्टं, तस्मिन्विनाशवतीति यावत् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">१९५सु०- द्वितीयस्त्वनुपपन्नतरः, तन्तुकर्मणैव तन्तोस्तन्त्वन्तरादाकाशादिदेशाच्च विभागोत्पत्त्युपपत्तौ क्रमकल्पनानुपपत्तेः । अन्यथाङ्गुलिकर्मणाङ्गुलेरङ्गुल्यन्तरादेव विभागो भवति आकाशादिदेशात्तु विभागादेवेति स्यात् ।</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">अथवा आश्रयेण सह विनष्टं सविनष्टं तस्मिन्निति योजना ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">नन्वङ्गुलिकर्म अङ्गुलिविभागमाकाशादिविभागं च करोति, तयोर्विभागयोरविरुद्धत्वात्; तन्तुकर्म तु तन्त्वन्तरविभागमाकाशादिविभागं (च) न कर्तुमर्हति, तयोर्विभागयोः द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधित्वाविरोधित्वरूपविरोधात् । न ह्यविरुद्धात्कारणाद्विरुद्धकार्योत्पत्तिः सम्भवतीति । मैवम् । एकस्मादेव कर्मणः संयोगविभागजननाभ्युपगमात्, तन्तुकर्मणा द्रव्यारम्भकानारम्भकतन्त्वराकाशसंयोगजन्माङ्गीकाराच्च । अन्यथा कारणाकारणसंयोगजसंयोगवत् कारणमात्रसंयोगजोऽपि संयोगः स्वीकार्यः स्यात् ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">अयमत्र प्रयोगः । नष्टानष्टवर्ति नरत्वं भेदवत् विरुद्धधर्माश्रयत्वाच्छायाऽऽतपवत् । न चासिद्धो हेतुः; नष्टाश्रयस्य नरत्वस्य नष्टत्वात्, अन्यस्य तु दृश्यमानत्वेन अविनष्टत्वात् ॥ यद्वेदं नरत्वं विनष्टान्नरत्वादि्भद्यतेऽविनष्टत्वाद्घटवत् ॥ यदि वा तन्नरत्वमविनष्टान्नरत्वादि्भद्यते विनष्टत्वाद्घटवदिति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">१९६सु०- ननु संयोगस्य न स्वरूपतो विरोधोऽस्ति, यतो द्रव्यानारम्भकद्रव्यसमवेत एव संयोगो द्रव्यानारम्भकः । द्रव्यानारम्भकं च द्रव्यं सप्तविधम् । आरब्धद्रव्यम्, अन्त्यावयवि, स्पर्शरहितं, विनश्यदवस्थं, विनश्यदवस्थसंयोगं, निष्फलारम्भं विजातीयं चेति । ततः कर्मणैव संयोगद्वयजन्मोपपत्तिरिति ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">१५५सु०- भवेदेतद्यदि विनष्टनराश्रितमपि नरत्व• विनश्येत् । न चैतदस्ति तस्य नित्यत्वादित्यत आह |
| <p class="gr-vyakhya-para">एवं तर्हि विभागयोरपि को विरोधः, द्रव्यारम्भानारम्भप्रयुक्तत्वाद्विरोधप्रतीतेः । तन्तुद्वयविभागजनकं तन्तुकर्म न तन्त्वाकाशविभागजनकं द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधिविभागजनककर्मत्वात् द्रव्यान्तरारम्भकसंयोगविरोधिविभागजनककर्मवत् इत्याभाससमानयोगक्षेमम् । तन्तुकर्म न तन्त्वन्तरविभागजनकं कर्मत्वात् सम्प्रतिपन्नकर्मवदित्यपि प्रयोगसम्भवात् । तत्र प्रमाणबाध इति चेत्, सममन्यत्रापि; विभागद्वययौगपद्यानुभवात्, तन्तुकर्म आकाशविभागजनकं कर्मत्वादिति प्रतिपक्षश्च ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">आकाशविभागे विभागेन कर्तव्ये कर्मणो निमित्तत्वाभ्युपगमात्सिद्धसाधनमिति चेन्न, जनकशब्दस्यासमवाय्यर्थ</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">त्वात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१९७सु०- एतेन विमतं कर्म द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधितदविरोधिविभागजनकं</p> | |
| <p class="gr-vyakhya-para">न भवति कर्मत्वादि ति निरस्तम्, विमतं कर्म द्रव्यारम्भकानारम्भकसंयोगारम्भकं न भवति कर्मत्वात् श्येनकर्मवदि त्याभासतुल्यत्वात्, सत्प्रतिपक्षत्वाच्च । यदाकाशविभागजनकं कर्म न तद्द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधिविभागजनकं यथाङ्गुलिकर्मेति व्याप्तेस्तन्तुकर्मणो गगनविभागजनकत्वे तन्त्वन्तरविभागजनकत्वं न स्यादिति चेन्न, यद्यत्प्रदेशविभागजनकं न भवति न तत्तत्प्रदेशस्थद्रव्यविभागजनकमिति व्याप्तेराकाशदेशविभागाजनकत्वे तन्त्वन्तरादपि विभागजनकं न स्यादिति प्रतिप्रसङ्गसम्भवात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">किञ्च तन्तोराकाशविभागो यदि विभागजो न तु कर्मजः तदा सकर्मकस्येवाकर्मकस्यापि कुतो न स्यात्, विभागस्योभयत्रापि साम्यात् । उत्तरविभागे कर्म निमित्तकारणमित्यतो नेति चेन्न । आद्यविभागजननेनैवोपक्षीणस्य कारणत्वानवधारणात् । अवधारणे वाऽसमवायित्वस्य अनिवारणात् । अन्यथा तल्लक्षणस्यातिव्याप्तेरित्यलं विस्तरेण ॥</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१९८सु०- एवं छलत्वेनानवस्थाप्रसङ्गं निराकृत्य प्रकारान्तरेण निराकरोति
| |
|
| |
|
| अंश इति
| | कुत इति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अंशे संयोगदृष्टेश्च</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-कुतो भस्मत्वमाप्तस्य नरत्वं पुनरिष्यते</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">अंशि | | <p class="gr-vyakhya-para">भस्मत्वमाप्तस्य |
| | |
| | नरस्येति शेषः । |
|
| |
|
| संयोग
| | पुनः |
|
| |
|
| स्यांशवृत्तित्व
| | आश्रयनाशोत्तरकालम् । |
|
| |
|
| दृष्टेश्च
| | इष्यते |
|
| |
|
| नानवस्थादोष इत्यर्थः ।</p>
| | अस्तित्वेनेति शेषः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">दृष्टत्वे कथमदोषत्वमित्यत आह | | <p class="gr-vyakhya-para">नष्टस्ये ति वक्तव्ये भस्मत्वमाप्तस्ये ति वचनमवस्थान्तरापत्तिरेव विनाशो न तु तार्किकादीनामिव सर्वथा नास्तित्वमि ति सूचयितुम् । आश्रयनाशोत्तरकालं सामान्यसत्त्वं; विमतं विनाशवत् विनाशवदाश्रयसमवेतत्वाद्रूपादिवत् इत्यादिप्रमाणविरुद्धम्, अप्रामाणिकं चेत्यर्थः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१५६सु०- नष्टनराश्रितस्यापि नरत्वस्य पुनः सत्त्वं न निष्प्रमाणकं प्रत्यक्षसिद्धत्वात् । नष्टानष्टनराश्रितं नरत्वं तावदेकम्, तच्चाविनष्टे नरे पुनरुपलभ्यते । अत एवानुमानमपि बाधितविषयमि त्यत आह |
|
| |
|
| दृष्ट इति
| | एकत्व इति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- दृष्टे का साऽनवस्थितिः</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- एकत्वे नास्ति मानं च</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">आपादकेऽर्थे | | <p class="gr-vyakhya-para">स्यादेतद्यद्येतयोः |
| | |
| | एकत्वे मानं |
| | |
| | स्यात्, |
|
| |
|
| दृष्टे
| | न च |
|
| |
|
| सति
| | तद् |
|
| |
|
| सा अनवस्थितिः का, न
| | अस्ति |
|
| |
|
| दूषणमिति यावत् ।</p>
| | इत्यर्थः । न च प्रत्यभिज्ञानं प्रमाणम्, तस्य स्वरूपतः प्रमाणत्वेन च सन्दिग्धत्वात् । चशब्देनान्योन्याश्रयत्वं समुच्चिनोति, एकत्वे हि पुनः (तस्य) सत्त्वसिद्धिस्तत्सिद्धौ चैकत्वसिद्धिरि ति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । यद्यंशतः संयोगः स्यात् तदा अनवस्था स्यात्, ततश्च संयोगाभाव एवापद्येत, न चासौ युक्तः, तस्मान्नांशतः संयोग इति हि विपर्यये पर्यवसानं कर्तव्यम्; अनवस्थायास्तर्कत्वात्, विपर्ययापर्यवसायिनश्च तर्काभासत्वनियमात् ।</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">१५७सु०- एवं सामान्यादीनां प्रत्याश्रयं भेदे प्रत्यक्षानुमानान्युक्तवा श्रुतिमप्याह |
| <p class="gr-vyakhya-para">१९९सु०- अत्रांशतः संयोगो न भवतीति कोऽर्थः यद्यंशिसंयोगस्यांशसंयोगपूर्वकतानियमो नास्तीति, तर्ह्योमिति वदामः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यद्यंशिसंयोगोंऽशवृत्तिर्न भवतीति; तन्न घटाद्यंशिसंयोगस्य तदंशवृत्तितायाः प्रत्यक्षदृष्टत्वेन विपर्ययपर्यवसानस्य बाधितत्वात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">घटसंयोगो घट एव वर्तते, किन्त्वव्याप्यवृत्तित्वात्तदंशवृत्तिरिवावभासत इति</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">चेत् । केयमव्याप्यवृत्तिता नाम अन्या अंशवृत्तित्वात् । स्वाभावसमानाधिकरणत्वमिति चेन्न, विरुद्धत्वात् । दृष्टत्वादविरोध इति चेन्न, किमंशभेदेन भावाभावौ दृश्येते उत घट एवेति सन्देहात् । न ह्यविरुद्धविषयत्वे सति विरुद्धविषयताऽङ्गीकर्तुमुचिता । उपाधिभेदादविरोध इति चेत्, के त उपाधयः । अंशा एवेति चेत्, त एव सन्तु तर्हि संयोगभावाभावाश्रयाः किमं(शि)शवृत्तित्वेन विरुद्धेन अङ्गीकृतेन, अंशांशिनोरभेदेनातिप्रसङ्गस्यापास्तत्वादिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">२००सु०- प्रतितर्कपराहतत्वाच्चाप्रसङ्गोऽयमित्याह | |
|
| |
|
| यदीति
| | श्रुतिरपीति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- यद्यंशगो न संयोगः कार्येषु प्रथिमा कथम्</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- श्रुतिरप्याह सादरम् । भिन्नाश्च भिन्नधर्माश्च पदार्था निखिला अपि ॥ स्वैः स्वैर्धर्मैरभिन्नाश्च स्वरूपैरपि सर्वशः । अनिवृत्तविनाशास्तु धर्मा उभयरूपकाः ॥ न केनचिदभिन्नोऽतो भगवान् स्वगुणैर्विना । इति</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">यदि | | <p class="gr-vyakhya-para">आह |
|
| |
|
| कारणानां
| | सामान्यादीनां प्रत्याश्रयं भेदमि ति शेषः । |
|
| |
|
| संयोगः
| | भिन्नाः |
|
| |
|
| तद्
| | परस्परतो भेदवन्तः । अन्योन्यं भिन्ना धर्मा येषां ते |
|
| |
|
| अंश
| | भिन्नधर्माः । |
|
| |
|
| वृत्तिः
| | भिन्नधर्मा इत्यनेनाश्रयतोऽपि भेदोऽभिहित इति शङ्कानिरासार्थमुक्तं |
|
| |
|
| न
| | स्वैरिति |
|
| |
|
| स्यात् तदा तदारब्धेषु
| | । |
|
| |
|
| कार्येषु
| | स्वरूपैरपि |
|
| |
|
| कारणापेक्षया परिमाणोत्कर्षो न स्यादित्यर्थः ।</p>
| | यथा भगवान् मत्स्यादिभिः । स्वैः स्वैर्धर्मैरभिन्नाश्च इत्यस्यापवादः अनिवृत्ते ति । अनिवृत्तेऽप्याश्रये विनाशो येषां ते तथोक्ताः । यथाऽऽमघटश्यामतादयः । |
| <p class="gr-vyakhya-para">अयमभिसन्धिः । कारणपरिमाणापेक्षया कार्ये परिमाणोत्कर्षस्तावत् सर्वत्र प्रचयजन्यः, द्वितूलके तथा दर्शनात्, प्रचयहीनतूलद्वयजन्यरज्जुद्रव्ये तदभावोपलम्भाच्च । प्रचयश्च कारणयोः प्रशिथिलः संयोगः । प्रशिथिलता च संयोगस्य केषुचिदंशेषु वृत्तिः केषुचिदवृत्तिरेव; नान्या, अनिरूपणात् । ततः संयोगस्यांशवृत्तित्वाभावे प्रचयोऽसौ</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">न भवतीति कारणाभावादुत्कृष्टपरिमाणोत्पादो न स्यादिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">२०१सु०- अस्त्वन्यत्र संयोगो यथातथा, प्रस्तुते परमाणौ संयोगस्यांशवृत्तित्वाभावे नातिप्रसङ्ग इति चेन्न; अन्वयव्यतिरेकाभ्यां कारणपरिमाणोत्कृष्टस्य कार्यपरिमाणस्य प्रचयाख्यांशवृत्तिसंयोगजत्वावधारणात्, कारणाभावे च कार्याभावनियमात्, परमाणुसंयोगस्यांशवृत्तित्वाभावे तत्कार्ये द्व्यणुके परमाणुपरिमाणादुत्कृष्टपरिमाणं नोत्पद्येतेत्यस्यैव बाधकस्य सत्त्वात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">नन्विदमिष्टापादनं परमाणुतो द्व्यणुके परिमाणोत्कर्षाभावादि त्यत आह
| |
|
| |
|
| परमाणोरिति
| | उभयरूपका |
|
| |
|
| ।</p> | | भिन्नाभिन्नाः । न केनचिदिति श्रुतिः स्वप्रकृतमुपसंहरति । अत्र |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- परमाणोरणोर्नास्ति महत्तेत्यद्भुतं वचः</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">परमाणुपरिमाणात्
| |
|
| |
|
| अणोः
| | सर्वश |
|
| |
|
| द्व्यणुकस्य
| | इत्यादिवचनादुक्तविवरणाच्चादरः प्रतीयते ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१५८सु०- ननु घटादेरामद्रव्यस्याग्निना सम्बद्धस्य, अग्न्यभिघातान्नोदनाद्वा तदारम्भकेषु परमाणुषु, कर्माण्युत्पद्यन्ते । तेभ्यो विभागाः, विभागेभ्यस्संयोगविनाशाः । संयोगविनाशेभ्यः कार्यद्रव्यं विनश्यति । तस्मिन्विनष्टे परमाणुष्वग्निसंयोगादौष्ण्यापेक्षाच्छ््यामादीनां विनाशः । पुनरन्यस्मादग्निसंयोगादौष्ण्यापेक्षात् पाकजा जायन्ते । तदनन्तरं भोगिनामदृष्टापेक्षादात्माणुसंयोगादुत्पन्नपाकजेष्वणुषु कर्मोत्पत्तौ तेषां परस्परसंयोगाद् द्व्यणुकादिप्रक्रमेण कार्यद्रव्यमुत्पद्यते । तत्र च कारणगुणप्रक्रमेण रूपाद्युत्पत्तिर्भवति । तत्कथमामाघटश्यामत्वादीनामयावद्द्रव्यभावित्वमुच्यते ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">मैवम् । अत्र प्रमाणाभावात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१५९सु०- नोदनाद्युत्पत्तौ कर्मोत्पत्तिः प्रमाणाम्, कर्मसु विभागाः, तेषु पूर्वसंयोगनिवृत्तिः, तत्र कार्यद्रव्यविनाशः, तत्र च पूर्वरूपादिपरावृत्तिः । तथा रूपाद्यन्तरोत्पत्तिः स्थूलद्रव्योत्पत्तौ प्रमाणम्, सा तदवयवपरम्परायाम्, सा द्व्यणुके, तदुत्पत्तिः परमाणुसंयोगे, स च तत्क्रियायाम्, साऽदृष्टवदात्मसंयोगे इति चेन्न, परमाणुष्विव कार्यद्रव्येषु पूर्वरूपादिनिवृत्तेरपूर्वरूपाद्युत्पत्तेरुपपत्तेः । पार्थिवावयविरूपादयः, स्वाश्रयविनाशादेव विनश्यन्ति, अवयविरूपादित्वात् दग्धपटरूपादिवत्; कारणगुणेभ्य एवोत्पद्यन्ते तत एव तद्वदेवे ति चेन्न । क्वचित्सत्याश्रयेऽपि रूपा(दीनां वि)दिविनाशेऽग्निसंयोगजत्वे च विरोधाभावात् । अन्यथा कार्यद्रव्यं संयोगविनाशादेव विनश्यति कार्यद्रव्यत्वात् द्व्यणुकवदि त्यादिकमपि स्यात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१६०सु०- नन्वग्निसंयोगः सर्वावयवेष्वस्ति न वा । न चेत्तत्र रूपादिविनाशोत्पादासम्भवः, तथा चावयवावयविनोर्विलक्षणरूपादिमत्त्वं स्यात् । आद्येऽग्न्यवयवानां सर्वत्र प्रवेशेन अवयविनाशस्यावर्जनीयत्वमिति चेन्न, अवयविद्रव्याणां सच्छिद्रत्वेन प्रवेशोपपत्तेः, संस्थानापगमाभावेनावयविविनाशायोगात्, तथाविधस्यैवोदाहृतत्वादित्यलम् ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१६१सु०- एवं सामान्यस्यानेकवृत्तित्वं प्रमाणैरपाकृतम् । तदयुक्तम् । तस्यानेकवृत्तित्वाभावे बाधकसद्भावात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तथा हि । सर्वेषु गोपिण्डेषु यद्यनुगतमेकं गोत्वसामान्यं न स्यात् तदा तत्र गोशब्दसङ्गतिग्रहणलक्षणा व्युत्पत्तिर्न स्यात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१६१असु०- वृद्धव्यवहारोपदेशादिना हि व्युत्पत्तिर्भवति । न च प्रतिपिण्डं व्यवहारादिकमस्ति, तेषामानन्त्येन व्युत्पत्तावेव पुरुषायुषपर्यवसानप्रसङ्गात्; अतो यत्रोपदेशादिकं तत्रैव व्युत्पत्तिर्व्यवहारश्चेति स्यात् । अथ विनैवैकेन निमित्तेनोपदेशाद्यभावेऽपि गोपिण्डान्तरे गोशब्द(सङ्गतिं) सङ्केतं गृह्णीयात्; तदाऽश्वपिण्डेऽपि किन्न गृह्णीयात्, अविशेषात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अनुगतगोत्वे तु गोशब्दवृत्तिनिमित्ततयोपदेशादिनाऽवगते नायं दोषः प्रादुष्यात् । तस्मादनेकेष्वेकशब्दसङ्गतिग्रहणान्यथाऽनुपपत्त्याऽनुगतमेकमभ्युपगन्तव्यमेव ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१६२सु०- ननु कथं तर्हि सामान्यरहितेषु पृथिव्यादिषु भूतमूर्तादिशब्दसङ्गति</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ग्रहणम् । उच्यते । तत्रापि बाह्यैकेन्द्रियग्राह्यगुणाश्रयत्वेयत्तावच्छिन्नपरिमाणत्वाद्युपाधिनिबन्धनैव व्युत्पत्तिः, उपाधीनां व्यावृत्तत्वेऽप्यनुगतसामान्याश्रयत्वेन दोषाभावात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१६३सु०- किञ्चानुगततन्तुत्वपटत्वादिसामान्याभावे कार्यकारणभावावधारणं न स्यात्; ततश्च कार्यार्थिनः कारणे प्रवृत्तिर्न स्यात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">कार्यकारणभावे ह्यन्वयव्यतिरेकौ वोपदेशो वा प्रमाणम् । न च व्यावृत्तेषु वस्तुष्वन्वयव्यतिरेकग्रहणमुपपद्यते, नियमव्यभिचारयोर्दुर्ज्ञानत्वात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१६५सु०- उपदेशश्चानन्तेषु न सम्भवत्येवेत्युक्तम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१६६सु०- अपि च व्याप्तिज्ञानमप्यनुगतसामान्याभावेऽनुपपन्नं स्यात्, व्यावृत्तवस्तूनामन्वयव्यतिरेकावगमानुपपत्तेः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१६७सु०- सामान्यापवादन्यायश्चानुगतसामान्याभावे न भवेत् । द्वयोः प्रमाणयोरेकस्वरूपविषयत्वे (ह्य)त्वन्यतरस्याप्रामाण्यमेव स्यात् । भिन्नविषयत्वे नापवादविषयोऽस्ति । अस्ति च तावद्गौरयमित्यनुगताकारप्रत्ययः । न चासौ व्यावृत्तेषु सम्भवति, भ्रान्तत्वप्रसङ्गात् । न चैतत्सर्वमन्यापोहनिबन्धनम्, तस्यापि प्रतिपिण्डं व्यावृत्तत्वात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अनुगतत्वे वा किमपराद्धं सामान्येन । तथा च विधिरूपः प्रत्ययोऽपि समाहितः स्यात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१६८सु०- एवञ्चाङ्गीकार्ये गोत्वादेरनुगमे नित्यत्वमप्यनिवार्यम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१६८असु०- इत्यत आह |
|
| |
|
| महत्ता
| | व्युत्पत्तिरपीति |
|
| |
|
| परिमाणोत्कर्षो
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- व्युत्पत्तिरपि हि सादृश्येनैव गम्यते</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अपि |
|
| |
|
| नास्तीति वचोऽद्भुतं
| | पदं कार्यकारणभावावधारणादिसमुच्चयार्थम् । |
|
| |
|
| स्वव्याहतं प्रमाणविरुद्धं चेत्यर्थः । अयमाढ्योऽयं परमाढ्य इतिवदणुपरमाणुशब्दाभ्यामेव परिमाणतारतम्यावगतेस्तदभाववचनं स्वव्याहतं भवति ।</p>
| | हि |
| <p class="gr-vyakhya-para">द्वितन्तुकपरिमाणवद(संमृदि)समुदितावयवजन्यद्रव्यपरिमाणत्वेन द्व्यणुकपरिमाणस्य परमाणुपरिमाणादुत्कर्षस्यानुमानावगतत्वाच्चेति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">२०२सु०- ननु यत् कारणपरिमाणजन्यमुत्कृष्टपरिमाणं तदेव प्रचयजन्यम् । त्र्यणुकपरिमाणवद् द्व्यणुकपरिमाणमपि कारणपरिमाणजन्यं न भवति, किन्तु कारणसङ्ख्याजन्यमेव । तत्कथं परमाणोः प्रचयाभावे द्व्यणुके परिमाणोत्कर्षानुत्पादापादनम् इत्यत आह
| |
|
| |
|
| अणूनामिति
| | शब्दो यस्मादित्यर्थे । |
|
| |
|
| ।</p>
| | गम्यते |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अणूनां प्रथिमापेक्षां विनैव त्र्यणुकेऽपि सः । परमाणोर्महत्त्वं च विनेत्येतद्वचः कथम् ॥</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">द्व्यणुकानां परिमाणोत्कर्षा
| |
|
| |
|
| पेक्षां विनैव
| | अभ्युपगम्यतेऽवगम्यत इति वा ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अस्ति तावत्सादृश्यं नाम पदार्थान्तरम्, गोसदृशो गवय इत्याद्यध्यक्षसिद्धत्वात् । तेनैव चोपपद्यते व्युत्पत्त्यादिकम् । तस्मान्न तदर्थं गोत्वादेरनुगतत्वं कल्पनीयम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१६९सु०- सादृश्येन तावत् शब्दव्युत्पत्तिप्रकारं दर्शयितुमुपक्रमते |
|
| |
|
| सङ्ख्यामात्रेण
| | सर्वेष्विति ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- सर्वेषु युगपच्छब्दः सदृशेषु प्रवर्तते</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">बहवो हि शब्दसङ्गतिग्रहणोपायाः । तत्र यदोपदेशतो व्युत्पद्यते तदाऽयं गौरित्युपदेशवाक्यं व्याप्तिग्राहकतयोपयुज्यते । कथम् । सादृश्योपधानेन |
|
| |
|
| त्र्यणुके स
| | सर्वेषु |
|
| |
|
| परिमाणोत्कर्षो जायते । तथा
| | गोपिण्डेषु, |
|
| |
|
| परमाणोर्महत्त्वं
| | युगपद् |
|
| |
|
| परिमाणोत्कर्षं
| | एककालम्, अयमित्यादि |
|
| |
|
| विना
| | शब्दः, प्रवर्तते । |
|
| |
|
| केवलसङ्ख्यया, द्व्यणुके परिमाणोत्कर्षो जायत,
| | अयं गौरि त्यस्यायमेतत्सदृशाः सर्वेऽपि गोशब्दवाच्या इत्यर्थो वक्त्रा अभिप्रेयते, श्रोत्रा चावधार्यत इति यावत् । द्वयोरपि सार्वत्रिकव्युत्पत्तिकामत्वेन वाक्यस्यैकपिण्डविषय(क)त्वकल्पनानुपपत्तेरिति भावः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१७०सु०- यदि अयं गौः इत्यादिवाक्यं नैकपिण्डमात्रविषयम्, किन्तु अयं चैतत्सदृशाश्च सर्वे गोशब्दवाच्याः इति व्याप्तिपरं तदा सङ्गतिग्रहणोत्तरकालं गामानय इत्युक्ते गोशब्दात्सर्वगोप्रतिपत्तिः स्यात् । अभीष्टगोप्रतिपत्तिस्तु जायते सा कथमि ति तटस्थस्य चोद्यं परिहरति |
|
| |
|
| इत्येतद्वचः कथं
| | तथाऽपीति |
|
| |
|
| घटते । महद्दीर्घवद्वे ति निरस्तत्वादिति भावः ।
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तथाऽपि प्राप्तितस्त्वेकवचनाच्च विशेषतः । अभीष्टावगतिश्च स्यात्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यद्यप्युपदेशो नैकपिण्डविशेषगोचरः |
|
| |
|
| चापि
| | तथाऽपि |
|
| |
|
| शब्दावितरेतरसमुच्चये ।</p>
| | गामानयेत्युक्ते |
| <p class="gr-vyakhya-para">अत्र परिमाणमात्रग्रहणे कर्तव्ये
| |
|
| |
|
| प्रथिमेति महत्त्वमिति
| | अभीष्ट |
|
| |
|
| चोक्तिर्विसदृशपरिमाणत्वस्यानपेक्षाहेतोः निराकरणं स्मारयितुमिति ।</p>
| | गोपिण्ड |
| <p class="gr-vyakhya-para">२०३सु०- अंशांशिनोरत्यन्ताभेदो भेदाभेदौ चे ति यदुक्तं तद्विशदयति
| |
|
| |
|
| अंशिन इति
| | ावगतिः स्यात् |
|
| |
|
| ।</p> | | एव । कथम् । |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अंशिनोंऽशैरभेदोऽयमंशेन तु भिदाभिदा</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यथा गगनादेर्यावदंशभाविनः
| |
|
| |
|
| अंशिनः स्वांशैः
| | प्राप्तितः |
|
| |
|
| अत्यन्ता
| | योग्यत्वात् । अतीतानागतानाम् अत्यन्तविप्रकृष्टदेशस्थानां गवाम् आनयनयोग्यताऽभावमालोच्य तत्परित्याग इत्यर्थः । तर्हि सन्निहितसर्वगोप्रतिपत्तिः कुतो न भवतीति चेन्न, गामिति |
|
| |
|
| भेदः
| | एकवचनात् । |
|
| |
|
| तथा पटादेः
| | तथापि यस्य कस्यचिदेकस्य गोपिण्डस्य प्रतिपत्तिः स्यात्, नाभीष्टस्यैवे ति चेन्न, शबलां बहुलां कालाक्षीमित्यादि |
|
| |
|
| अंशिनः
| | विशेषणात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । गोशब्दाद्भवत्येव सर्वगोप्रतिपत्तिः, किन्तु लिङ्गप्रकरणादिबलात्पिण्डविशेषे कार्यप्रतिपत्तिरिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१७१सु०- अस्तु अयं गौः इत्यादिवाक्यं व्याप्तिपरम् । ततः किमित्यत आह |
|
| |
|
| अपि सर्वैः
| | शक्तिरिति |
|
| |
|
| अंशैः
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- शक्तिः सादृश्यगा यतः । तादृशोऽयं च तच्छब्द इति ज्ञापयति स्फुटम् ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यतः |
|
| |
|
| अत्यन्ताभेदः ।
| | वाचकत्व |
|
| |
|
| एकैक ांशेन तु भिदाभिदा ।
| | शक्तिः |
|
| |
|
| अयम्
| | शब्दस्य |
|
| |
|
| इत्युत्तरवाक्येन सम्बध्यते ।</p>
| | सादृश्यगा |
| <p class="gr-vyakhya-para">नन्वेतदयुक्तम् । सर्वतन्तुभावेऽपि कदाचित्पटस्याभावात्, खण्डिते भेदाभेदस्वीकारात्; अत एकेनेव सर्वैरपि तन्तुभिः पटस्य भेदाभेदावेवोचितौ । तथा चोक्तं ब्रह्मतर्के,</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तन्तुभ्योऽन्यः पटः साक्षात्कस्य दृष्टिपथं गतः । अनन्यश्चेत् तन्तुभावे पटाभावः कुतो भवेदि ति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">उच्यते । व्यतिषङ्गविशिष्टा हि तन्तवोऽवगम्यन्ते, न च तद्भावे कदाऽपि पटाभावः; तस्माद्व्यतिषङ्गविशेषविशिष्टैः सर्वतन्तुभिः पटस्यात्यन्ताभेद एव । अविवक्षितव्यतिषङ्गैः सर्वतन्तुभिस्तु भेदाभेदावेवे ति न कश्चिद्विरोधः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">नन्वेवं तर्हि व्यतिषक्ततन्तुव्यतिरेकेण पटाभावे परमाणुपुञ्जवादापत्तिरिति । मैवम् । यथा हि गुणानां द्रव्याभेदे(ऽपि) न द्रव्यं निर्गुणम्, यथा च परेषां सामान्यादावतिरिक्तसत्ताभावे(ऽपि) नासत्त्वम्; तथा व्यतिषक्ततन्तव एव पटस्तथाऽपि न पटाभावः, किन्तु सन्ति व्यतिषक्तास्तन्तवः पटश्च । स च तेभ्यो न भिद्यत इति । कथमेतदिति चेत्, विशेषशक्त्यैवेति ब्रूमः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">२०४सु०- ननु व्यतिषक्तसर्वतन्तुभ्योऽपि पटस्य भेदोऽङ्गीकार्यः, तन्तुव्यतिषङ्गानन्तरं पटस्य जायमानत्वात् । कथं चैकैकतन्तुनाऽभेदः एकैकत्र पटबुद्ध्यभावादित्यत आह
| |
|
| |
|
| सर्वेति ।</p>
| | सादृश्यसम्बन्धिनी सादृश्य(स्य) व्यापिकेति यावत् । अस्माद्वाक्यादवधारितेति शेषः । अतस्तां शक्तिं तत्तद्विषयतया सादृश्यं |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- सर्वप्रत्यक्षविषयः कथमेव ह्यपोद्यते</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">उक्तः
| |
|
| |
|
| अयमर्थः सर्वप्रत्यक्षविषयो
| | स्फुटं ज्ञापयति ॥ |
|
| |
|
| यस्मात् तस्मात्
| | कथमित्यतः प्रयोगप्रकारं दर्शयति |
|
| |
|
| कथमेवापोद्यते ।</p>
| | तादृश इति |
| <p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । अस्ति तावद्व्यतिषक्तसर्वतन्तूनां पटस्य चाभेदे प्रत्यक्षम्, तत्प्रतीतेः सम्बद्धवस्तुद्वयप्रतीतिवैलक्षण्यस्य साक्षिसिद्धत्वात् । न च भेदे प्रमाण</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">मस्ति, येन सोऽपि स्वीकरिष्यते । जायतां नाम तन्तुव्यतिषङ्गानन्तरं पटस्तथाऽपि न विवक्षितार्थहानिः; न हि तन्तुव्यतिषङ्गं पटमाचक्ष्महे, किन्तु व्यतिषङ्गे सति यत्तन्तूनां विशिष्टं रूपम् । न चैकैकतन्तुपरित्यागे सर्वतन्तवो नाम सन्ति, अतस्तत्राप्य</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">स्त्येवाभेदप्रतीतिः । एकैकत्र पटबुद्ध्यभावस्तु भेदमाक्षिपति, न तु प्रत्यक्षसिद्धमभेदमपवदतीति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">२०५सु०- अथापि स्यात् । अवयव्यादीनामवयवादिभिरभेदो नोपपद्यते, एको ह्यवयव्यनेके चावयवाः; तदभेदेऽवयवानामप्यभेदोऽवयविनो वा भेदः प्रसज्येत । तथा गुणाश्च केचिदनेकाश्रिताः, एकैव हि संयोगव्यक्तिर्द्वयोर्द्वयोर्वर्तते; तथा विभागव्यक्तिरपि । सङ्ख्या च द्विविधा, एकत्वानेकत्वभेदात्; तत्रैकत्वस्यैकद्रव्यगतत्वेऽपि द्वित्वादिकमनेकाश्रितम् । एवं पृथक्तवमपि द्विविधम्, एकपृथक्तवमनेकपृथक्तवं च; तत्रैकपृथक्तवस्यैकद्रव्यवृत्तित्वेऽपि द्विपृथक्तवादिकमने(कद्रव्याश्रि)काश्रितमेव । एवञ्च गुणानां गुणिनैक्ये संयोगाद्याश्रयानेकद्रव्याभेदो वा संयोगादिभेदो वाऽऽपद्येत ॥ सामान्यं चैकमनेकाश्रितम्, तस्य व्यक्त्यभेदे व्यक्तनामप्यभेदः सामान्यस्य वा भेदः प्रसज्येत इत्यतः संयोगविभागपृथक्तवानां तावदनेकाश्रितत्वं नास्तीत्याह
| |
| | |
| संयोगश्चेति
| |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- संयोगश्च विभागश्च भेदश्चैव पृथक् पृथक्</div>
| | <p class="gr-vyakhya-para">चः |
| <p class="gr-vyakhya-para">भेद | |
|
| |
|
| इति पृथक्तवमुच्यते ।
| | यस्मादित्यर्थे । |
|
| |
|
| चशब्दा
| | अयं |
|
| |
|
| इतरेतरयोगे
| | परिदृश्यमानो यस्मात् |
|
| |
|
| । पृथक्पृथगेव
| | तादृश |
|
| |
|
| एकैकद्रव्याश्रिता एवेत्यर्थः । ततश्चैकेन गुणेनाभिन्नत्वे द्रव्ययोरप्यभेदः स्यादित्यतिप्रसङ्गस्यापादकासिद्धिः, अनेकद्रव्याभिन्नत्वे गुणस्यापि भेदः स्यादित्यस्येष्टापत्तिर्दूषणमित्युक्तं भवति ।</p>
| | उपदेशकाले सन्निहितेन पिण्डेन सदृशस्तस्मात् । तच्छब्दः स शब्दो यस्य वाचकोऽसौ तथोक्तः । |
| <p class="gr-vyakhya-para">२०६सु०- ननु घटपटसंयोगविभागभेदा घटपटसम्बन्धितयाऽनुभूयन्ते, तत्कथमेकैकाश्रिताः, तथात्वे चैकैकस्मिन्नेव संयुक्तादिप्रत्ययप्रसङ्गः; इत्यत आह
| |
|
| |
|
| अन्योन्येति
| | इति |
|
| |
|
| ।</p> | | शब्दः प्रकारवाची ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अन्योन्यप्रतियोगेन ह्युभयोरपि दृश्यते</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">१७२सु०- अयमत्र समुदायार्थः । व्युत्पत्त्यर्थं तावन्नानुगतं किमप्यङ्गीकरणीयम्, सादृश्येनैव तदुपपत्तेः । न च वाच्यं सादृश्यमप्यनुगतं चेत्किं सामान्येनापराद्धम्, व्यावृत्तत्वे कथं सार्वत्रिकव्युत्पत्त्यङ्गमिति । न हि सादृश्यं शब्दशक्तिविषयतया प्रवृत्तिनिमित्ततया वा अभ्युपगम्यते, किन्नाम लिङ्गतया । यथा हि गन्धवत्त्वं न पृथिवीशब्दवाच्यम्, नापि तत्प्रवृत्तिनिमित्तम्, किन्तु पृथिवीत्ववत्या व्यक्तेः पृथिवीशब्दवाच्यत्वे लिङ्गमेव; तथा ते ते व्यावृत्ताकारा एव तैस्तैर्व्यावृत्तैर्द्रव्यगुणकर्मसामान्यादिभिर्निमित्तैस्तत्तच्छब्दवाच्याः । सादृश्यं तु व्यावृत्तमपि तदवबोधे लिङ्गतयोपयुज्यते । तथा हि । यदा अयं गौः इत्युपदेशपूर्विका व्युत्पत्तिस्तदा तद्वाक्यं व्याप्तिग्राहकम्, अयं चैतत्सदृशाश्च सर्वे गोशब्दवाच्याः इत्येवम्परत्वात् । व्यवहारादिपूर्विकायां तु व्युत्पत्तौ भूयोव्यवहारादिदर्शनेन सादृश्यव्याप्यताऽवगमो भवति । ततश्चैतद्वाक्यादिनाऽवगतव्याप्तिरनुमिमीते अयं गोशब्दवाच्यो भवितुमर्हति, तत्सदृशात्वात्, यस्तत्सदृशस्स गोशब्दवाच्यः, तथा चायं तत्सदृशः, तस्माद्गोेशब्दवाच्यः इति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">प्रतियोगः = प्रतियोगित्वम् । अन्योन्यस्य प्रतियोगः = अन्योन्यप्रतियोगः । यत्संयोगादिः | | <p class="gr-vyakhya-para">१७३सु०- नन्वत्र को दृष्टान्तः । उपदेशकाले सन्निहितो गोपिण्ड इति चेन्न, तस्य तत्सदृशत्वाभावात् । मैवम् । दृष्टान्तनियमस्य निरस्तत्वात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">न च सास्नादिमत्त्वमेव लिङ्गमस्तु किं सादृश्येनेति वाच्यम्; तस्य गोत्ववत्प्रतिव्यक्तिव्यावृत्तत्वात्, सादृश्यस्य तु व्यावृत्तत्वेऽपि प्रतियोगिनिरूप्यत्वेनानुगतफलसाधकत्वानुभवात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">सास्नादिमत्त्वस्यापि सादृश्योपहितस्य लिङ्गत्वमभ्युपगच्छामः । न च वाच्यं गोसादृश्यमश्वेऽप्यस्तीति तत्रापि गोशब्दवाच्यतानुमानप्रसङ्गः इति, जातिनिमित्तत्वेऽप्येवं प्रसङ्गस्य समानत्वात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">जातिविशेषो निमित्ततयाऽङ्गीक्रियते योऽव्यभिचारीति चेत्, तर्हि सादृश्यविशेष एव लिङ्गं यो लक्षणभूत इति वदामः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१७४सु०- एतेन कार्यकारणभावावधारणादिकमपि समाहितं वेदितव्यम्, सादृश्येनैव तदुपपत्तेः । अन्त्यविशेषे हि न किञ्चिदनुगतमस्ति, नाप्यनुगताश्रय उपाधिः, तद्भावे द्रव्यगुणकर्मवदत्यन्तव्यावर्तकत्वस्वरूपहानिप्रसङ्गात् । तथाऽप्यस्ति तत्र विशेषशब्दव्युत्पत्तिः अत्यन्तव्यावृ(त्ति)त्तबुद्धिं प्रति कारणत्वावधारणमित्यादि । तत्र परेणापि लक्षणरूपं सादृश्यमेवादरणीयमिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१७५सु०- एवमनुगतसामान्यानभ्युपगमेनैव व्युत्पत्त्यादिकं समर्थितम् । यस्तु मन्यते अनुगतसामान्येनैव व्युत्पत्त्यादिकं नान्यथेति तस्य बाधकमाह |
|
| |
|
| उभयोरपि दृश्यते तदन्योन्यप्रतियोगेन हि
| | जातितश्चेदिति |
|
| |
|
| निमित्तेन । अत्र
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- जातितश्चेत्कथं तासु</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यद्यनुगतजातिनिमित्तैव सर्वत्र व्युत्पत्तिः कार्यकारणभावावधारणादिकं च स्यात् तदा |
|
| |
|
| उभयोरपि
| | तासु |
|
| |
|
| इत्यनेकोपलक्षणम्, भेदस्य बहुसम्बन्धितयाऽपि प्रतीतेः ।</p>
| | जातिषु |
| <p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । घटप्रतियोगिकः संयोगादिः पटेऽस्ति, तथा पटप्रतियोगिको घटेऽस्ति । तस्मादुभयसम्बन्धितया प्रतिभासोऽतिप्रसङ्गाभावश्च युज्यत इति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">२०७सु०- स्यादेतद्यदि संयोगादीनामेकैकवृत्तित्वे प्रमाणं स्यात्, तदेव नास्तीत्यत आह
| |
|
| |
|
| अन्योन्येति
| | कथं |
|
| |
|
| । पृथक् पृथगेवे त्यनुवर्तते । | | जात्यादिशब्दव्युत्पत्तिरनुगतबुद्धिकारणत्वावधारणं, गोत्वं नित्यं जातित्वादि त्यादिव्याप्तिज्ञानमित्यादिकं स्यात् । जातिषु जात्यभावेन तत्र व्युत्पत्त्यादिकं न स्यादित्यर्थः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१७६सु०- यदि वैयात्यात् कश्चिद् ब्रूयात् अस्ति जातिष्वपि जातित्वं नाम जातिः तद्वशात् तत्र सर्वमुपपद्यते इति; तं प्रत्याह |
|
| |
|
| अन्योन्यप्रतियोगेन
| | तत्र चेदिति |
|
| |
|
| हेतुना
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तत्र चेदनवस्थितिः</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यदि |
|
| |
|
| संयोगादिकमुभयोरपि पृथक् पृथगेव हि दृश्यते ।</p>
| | तत्र |
| <p class="gr-vyakhya-para">अयमर्थः । पटो, घटेन संयुक्तो, घटाद्विभक्तो, घटादि्भन्न, इति पटधर्मः संयोगादिः, घटप्रतियोगिकतया प्रतीयते । यश्च यत्प्रतियोगिको नासौ तद्धर्मः, यथा स्थविरप्रतियोगिकमपरत्वं न स्थविरधर्मः । तस्मान्नायं संयोगादिर्घटधर्मः । एवं घटधर्मः संयोगादिः पटप्रतियोगितयोपलभ्यमानो न पटधर्मो भवितुमर्हति । तथा च पृथक् पृथगेव संयोगादिरनेकधर्मोऽवगम्यत इति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">२०८सु०- नन्वस्तु संयोगविभागयोरियं गतिः, न तु पृथक्तवे । यद्धि घटात्पटः पृथक् , पटाच्च घटः पृथगि त्यन्योन्यप्रतियोगिकतया प्रतीयते, तदेकपृथक्तवं पृथक् पृथगेवाभ्युपगम्यते ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यत्तु भिन्नाविमौ , भिन्ना इमे इति प्रतीयते तदनेकपृथक्तवमनेकाश्रितमेव, प्रतियोग्यनिरूप्यस्यैकाश्रित(श्रय)त्वे मानाभावादि त्यत आह
| |
|
| |
|
| भिन्ना इति
| | जातिष्वपि जातित्वं नाम जातिरङ्गीक्रियते तदा |
|
| |
|
| ।</p>
| | अनवस्थितिः |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- भिन्ना इति तु भेदानां समुदायो हि दृश्यते । यथैव च पदार्थानाम्</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">इमे
| |
|
| |
|
| भिन्ना इति
| | स्यात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तथा हि; गोत्वादिजातिषु जातिशब्दप्रवृत्तिनिमित्तं या जातित्वं नाम जातिः सा न तावत्स्वरूपे वर्तते, स्ववृत्तेरप्रामाणिकत्वात्; अतः स्वव्यतिरिक्तास्वेव जातिषु वर्तत इति वाच्यम् । तथा च स्वव्यतिरिक्तजातिषु जातिशब्दप्रवृत्तावियं निमित्तं स्यान्न तु स्वरूपेऽपि । अतस्तस्यां तद्व्यतिरिक्तासु जातिष्वेकस्य जातिशब्दस्य प्रवृत्तौ निमित्तं जात्यन्तरमङ्गीकरणीयम् । तत्राप्येवमेवेत्यनवस्थेति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१७७सु०- ननु गोत्वादिजातिषु जातित्वप्रयुक्तो जातिशब्दः, जातित्वे तूपदेशाधीनो भवतु तस्या एकत्वादिति । मैवम् । न ह्यस्माभिः सादृश्यमिव भवता जातिः (जाति)शब्दवृत्तौ ज्ञापकतयोपेयते, येन क्वचिदुपदेशो निवेश्यते; किन्तु निमित्ततया । तत्रोपदेशोपन्यासस्य क्वोपयोगः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१७८सु०- स्थानान्तरेऽपि बाधकमाह |
|
| |
|
| आदिप्रतीतौ
| | तथैवेति |
|
| |
|
| भेदानां समुदायः
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तथैव व्यक्तिविज्ञानं व्यक्तित्वाभावदूषितम्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यथा जातिविज्ञानं जातित्वाभावेन दूषितं, |
|
| |
|
| अनेकत्वं
| | तथैव व्यक्तिविज्ञानं |
|
| |
|
| हि दृश्यते ।
| | व्यक्तनां व्यक्तिशब्दवाच्यत्वविज्ञानं तन्निमित्त |
|
| |
|
| कथम् ।
| | व्यक्तित्वजात्यभावेन दूषितम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">द्रव्यगुणकर्माणि खलु व्यक्तय उच्यन्ते । न च तत्र व्यक्तित्वं नाम सामान्यमस्ति, सत्तया परापरभावाभावात् । तस्मात् तत्र व्यक्तिशब्दवाच्यत्वज्ञानं न स्यात् । मा भूद्व्यतिरिक्तं व्यक्तित्वं, सत्तैव व्यक्तिशब्दप्रवृत्तौ निमित्तं भविष्यती ति चेन्न; सामान्यस्य पर्यायप्रवृत्तौ निमित्तत्वात्, सद्व्यक्तिशब्दयोरपर्यायत्वात्, अन्यथा संयोग्यादिशब्दानामपि द्रव्यादिशब्दपर्यायत्वं स्यात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१७९सु०- ननु शब्दमात्रस्य जातिनिमित्तत्वात् सत्तया परापरभावशून्यमपि द्रव्यगुणकर्मसु व्यक्तित्वमस्त्येवेत्यतो नोक्तदोष इत्यत आह |
|
| |
|
| यथैव च पदार्थानाम् ।</p>
| | यदीति |
| <p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । यथा हि शुक्ला इमे पटा इत्यादिप्रतीतावनेके पटा अनेकानि च तद्विशेषणानि शौक्ल्यान्यवभासन्ते, तथा भिन्ना इमे इत्यादिप्रतीतावप्यनेके पदार्था अनेके च भेदाः प्रकाशन्ते इत्यभ्युपगन्तव्यम् । न च विशेषप्रमाणमस्ति, येनात्रान्यो विधिर्भविष्यतीति । एतेन संयुक्ताविमावि त्यादिप्रतीतिरपि व्याख्याता वेदितव्या ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">२०९सु०- ननु अनयोर्भेदः , अमीषां भेदः इति प्रतीतावनेकाश्रितं पृथक्तवमुपलभ्यते, तत्कथमेतदिति चेत्; किमत्रानेकस्य धर्मितयाऽवभासं प्रमाणयसि, उत धर्मस्यैकत्वावभासम्, उतोभयावभासम् । पक्षत्रयेऽप्युत्तरमाह
| |
| | |
| अनयोरिति
| |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अनयोर्भेद इत्यपि । इतोऽमुष्यामुतोऽमुष्य भेदो दृष्टो द्विधर्मिकः ॥</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- यदि तच्चास्ति तस्यापि विशेषेष्वनवस्थितिः</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">अस्यामपि प्रतीतौ | | <p class="gr-vyakhya-para">तर्हि |
|
| |
|
| इतो
| | तस्य |
|
| |
|
| घटात्
| | व्यक्तित्वस्य |
|
| |
|
| अमुष्य
| | अपि विशेषेषु |
|
| |
|
| पटस्य
| | व्यक्तिषु प्रवेशः स्यात् । तथा |
|
| |
|
| अमुतः
| | चानवस्थितिः |
|
| |
|
| पटात्
| | इति योजना ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तथा हि । यः शब्दोऽनेकवाचकः स सर्वो जातिनिमित्तक इति स्वीकृत्य द्रव्यगुणकर्मसु व्यक्तित्वं नाम जातिर्यद्यङ्गीक्रियते, तर्हि तस्यामन्यासु च जातिषु जातिशब्दप्रवृत्तये जातित्वं नाम जातिरङ्गीकर्तव्या स्यात् । ओमिति चेत् । तर्हि सा व्यक्तित्वजातिरपि जातित्वजातिं प्रति व्यक्तिः स्यात्, न च सा स्वरूपे वर्तते; ततो द्रव्यादित्रये तस्यां च व्यक्तिशब्दप्रवृत्त्यर्थमपरं व्यक्तित्वमङ्गीकरणीयम् । तत्र पुनर्जातिशब्दप्रवृत्तये जातित्वमभ्युपगन्तव्यमिति साऽपि तदाश्रयतया व्यक्तिः स्यात् । तस्यां पुनर्व्यक्तित्वान्तरमित्येवमनवस्थेति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१८०सु०- स्थलान्तरे बाधकमाह |
|
| |
|
| अमुष्य
| | कथमिति |
|
| |
|
| घटस्य
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- कथं स्वरूपत्वमपि ज्ञायतेऽनुगतं यदि । एकव्युत्पत्तिपर्यन्तमनवस्थादिदूषितम् ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अत्र स्वरूपमि त्यध्याहर्तव्यम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ततश्चायमर्थः । यद्यनुगतसामान्यनिबन्धनैव सर्वत्र व्युत्पत्तिः तदा सकलपदार्थस्वरूपं स्वरूपशब्दवाच्यतया कथं ज्ञायते, अनुगतस्य स्वरूपत्वसामान्यस्याभावात् । स्वरूपेषु स्वरूपशब्दव्युत्पत्तिर्न स्यादिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ननु च सर्वस्वरूपेष्वनुगतं स्वरूपत्वमङ्गीक्रियते मयाऽतो नोक्तदोष इत्यत उक्तं |
|
| |
|
| भेद
| | स्वरूपत्वमपि यद्यनुगतमङ्गीक्रियते |
|
| |
|
| इत्येवं
| | तदा |
|
| |
|
| द्विधर्मिको भेदो दृष्टः ।
| | अनवस्थादिदूषितं |
| | |
| | भवती ति । तथा हि । सर्वेषु स्वरूपेषु यत्स्वरूपशब्दप्रवृत्तिनिमित्तं स्वरूपत्वं नाम सामान्यमभ्युपगम्यते, तदपि तावत्स्वरूपमेव । न च तत्र स्वयमेव वर्तते, आत्माश्रयत्वस्यालौकिकत्वात्; अतस्तस्मिन्नन्येषु च स्वरूपेषु स्वरूपशब्दप्रवृत्तयेऽन्यत्स्वरूपत्वं नाम सामान्यमङ्गीकार्यम्, तदपि स्वरूपमेवेत्यनवस्था ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">आदि |
|
| |
|
| तथा चानेकस्य धर्मित्वेऽपि धर्मस्यैकत्वावभासासम्मतेर्नानेनाभिमतार्थसिद्धिरित्युक्तं भवति । अनेनैव अनयोः संयोग इत्यादिप्रतीतिरपि व्याख्याता द्रष्टव्या ।</p>
| | पदेनान्त्यविशेषस्वरूपेषु स्वरूपत्वसामान्याङ्गीकारेऽत्यन्तव्यावृत्तिधीहेतुत्वं न स्यात् । समवायाभावस्वरूपे च सम्बन्धाभाव इति ज्ञातव्यम् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">२१०सु०- ननु वचनलिङ्गा हि वक्तुरभिप्रायाः । भेद इति चैकवचनं प्रयुज्यते । तेन अनुमीयतेऽस्यां प्रतीतावेक एव भेदो द्विधर्मिको दृष्ट इति । तस्मादन्योन्यप्रतियोगिकानेकधर्मिकानेकभेदविषायत्वं प्रतीतेर्न वक्तुं शक्यमि त्यत आह | | <p class="gr-vyakhya-para">अनवस्थाद्यनिष्टप्रसङ्गस्य विपर्यये पर्यवसानं सूचयति |
|
| |
|
| तत्रेति
| | एकव्युत्पत्तिपर्यन्तमिति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तत्रैकवचनं यत्तद्विप्राणां भोजनं यथा</div>
| | <p class="gr-vyakhya-para">एकं |
| <p class="gr-vyakhya-para">तत्र | |
|
| |
|
| अनयोर्भेद इत्यादिवाक्ये, भेदद्वये वा ।
| | केवलमनुगतसामान्यहीनमिति यावत् । तस्मिन्व्युत्पत्तिरेकव्युत्पत्तिः, तत्पर्यन्तं, तावदिदं दूषणमुपप्लवत एव । यावदनुगतसामान्यनिबन्धनैव सर्वत्र व्युत्पत्तिरिति पक्षं परित्यज्य सामान्यहीनेऽपि व्युत्पत्तिमङ्गीकुर्यादित्यर्थः । अनवस्थादिपरिहारायानुगतसामान्येन विनाऽपि व्युत्पत्तिरङ्गीकरणीयेति भावः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१८१सु०- नन्विदं सकलमप्यसङ्गतम् ॥ तथा हि । यदुक्तं जातितश्चेत् कथं तास्वि ति; तत्तावदसत् । जातिषु जात्यन्तराभावेऽपि नित्यत्वे सत्यनेकानुगतत्वेनोपाधिना जातिशब्दव्युत्पत्त्युपपत्तेः । अस्तु वा जातिषु जातित्वं नाम जातिः; न चानवस्था, जातित्वे जातिशब्दस्य स्वरूपनिबन्धनत्वोपपत्तेः ॥ तथैव व्यक्तिविज्ञानमि त्येतदप्यसत् । व्यक्तित्वाभावेऽपि जातिव्यञ्जकत्वेपाधिना द्रव्यादिषु व्यक्तिशब्दप्रवृत्त्युपपत्तेः । व्यक्तित्वजात्यङ्गीकारेऽपि नानवस्था, व्यक्तित्वे व्यक्तिशब्दस्य स्वरूपनिमित्तत्वसम्भवात् ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यदपि कथमि त्यादि तदयुक्तम्, प्रमाणगम्यत्वोपाधिनैव स्वरूपशब्दव्युत्पत्त्युपपत्तेः । स्वरूपत्वाभ्युपगमेऽपि नानवस्था, तत्र स्वरूपशब्दस्य स्वरूपमात्रनिबन्धनत्वात् । अन्त्यविशेषेषूपाधिनिबन्धन एवेति न रूपहानिः । समवायादौ स्वरूपमेव सम्बन्धः ॥ इत्यतो न कश्चिद्दोषः इत्याशङ्कां परिहरन्ननुगतसामान्यदूषणमुपसंहरति |
|
| |
|
| भोजनम्
| | कल्पनेति |
|
| |
|
| इत्येकवचनम्,
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- कल्पनागौरवात्तेन युक्ता नानुगकल्पना</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">सर्वत्र व्यावृत्तमेव वाच्यं, शब्दप्रवृत्तौ निमित्तं च । व्युत्पत्तिस्तु सादृश्यनिबन्धने त्येकरूपकल्पनेन सर्वसामञ्जस्ये, क्वचिदनुगतं सामान्यं निमित्तं, क्वचिदुपाधिः, क्वचित्स्वरूपमेवेत्यनेककल्पने कल्पनागौरवं स्यादित्यर्थः । |
|
| |
|
| यथा
| | तेन |
|
| |
|
| तथेत्यर्थः । एतेन एकवचनेन प्रतीतेरेकार्थविषयत्वानुमानेऽनैकान्तिकत्वं समुदायविषयत्वेनान्यथासिद्धिश्चेत्युक्तं भवति । अवयविनस्त्वेकत्वेऽपि न कश्चिद्दोषः, आकाशस्य स्वावयवैरभेदवदवयवानामप्यभेदस्य अङ्गीकृतत्वात् । पटस्य च यादृशेन तन्तुसमुदायेनात्यन्ताभेदोऽभिहितः स एक एव । व्यतिषाक्तानां तन्तूनां विशिष्टाकारो ह्यसौ ।</p>
| | बाधकसद्भावेन साधकाभावेन च ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">स चागन्तुकत्वात् तन्तुभ्यो भिन्नाभिन्न एव । एकैकेन तन्तुना सर्वैश्चाभेदेऽपि भेदस्यापि विद्यमानत्वान्नान्योन्याभेदप्रसक्तिरिति स्वयमेवोह्यतामिति नोक्तम् ।</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">नन्वनुगतत्वाभावे कथं गोत्वादिकं सामान्यम् । अननुगतत्वेऽपि गुणकर्मवदवान्तरभेदस्य कल्पनीयत्वादिति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">२११सु०- नन्वेवं तर्हि संयोगादेरप्येकैकाश्रितत्वं न वक्तव्यम्, अयावद्द्रव्यभावित्वेन भेदाभेदाभ्यामेवोक्ताक्षेपसमाधानादिति । सत्यम् । तथाऽपि वस्तुस्थितिरियमुक्तेत्यदोषः ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">१८२सु०- एवं समवायं स्वरूपतो निराकृत्येदानीं यत्समवायस्य सर्वत्रैकत्वं नित्यत्वं च तत्त्वं भावेने ति सूत्रेणोक्तम्, |
| <p class="gr-vyakhya-para">२१२सु०- अपि चाजसंयोगे नायं समाधिः सम्भवति । स एव नास्ति प्रमाणाभावादिति चेन्न, परमाणोः आकाशादिसंयोगाङ्गीकारात् । सोऽपि परमाणुकर्मज इति चेन्न, प्रागसंयोगप्रसङ्गात् । अंशभेदान्नेति चेन्न, स्वाभाविकस्यानभ्युपगमात्, औपाधिकस्य च निराकरिष्यमाणत्वात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">२१३सु०- किञ्चाकाशमीश्वरेण संयुज्यते द्रव्यत्वाद्घटवत् । न च मूर्तत्वमुपाधिर्विशेषणवैयर्थ्यात् । परिच्छिन्नपरिमाणवत्त्वं हि मूर्तत्वम्; तत्र परिमाणवत्त्वेनैवालम्, परिच्छिन्नत्वविशेषणं तु व्यर्थमेव ।</p> | |
| <p class="gr-vyakhya-para">आकाशमीश्वरेण न संयुज्यते अमूर्तत्वाद्रूपवदिति चेन्न, अद्रव्यत्वस्योपाधित्वादिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">२१४सु०- इदानीं सामान्यस्यैकैकाश्रितत्वमाह
| |
|
| |
|
| नरत्वादिकमिति
| | तत्त्वं, |
|
| |
|
| ।</p>
| | समवायस्य सर्वत्रैकत्वं नित्यत्वं च, |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- नरत्वादिकमप्येवं</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">एवं
| |
|
| |
|
| संयोगादिवदेकैकवृत्तीत्यर्थः । सामान्यमपी ति वक्तव्ये ब्राह्मणत्वादेरयावद्द्रव्यभावित्वेनापि तत्र परिहारः सम्भवतीति ज्ञापयितुं
| | भावेन, |
|
| |
|
| नरत्वादिकम्
| | सत्तया, व्याख्यातमि ति । तदपि निराचिकर्षुरादौ तावदेकत्वं निराकर्तुं पीठमारचयति |
|
| |
|
| इत्युक्तम् । उपपादनं च नैकप्रकारमिति योगविभागः ।</p>
| | औपाधिकेति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">कुतो नरत्वादिकं प्रतिव्यक्ति भिन्नमित्यत आह | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- औपाधिकविशिष्टाद्यमपि तद्वस्तु किं ततः । अन्यत्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">औपाधिकः |
|
| |
|
| तत्तदिति
| | पाचकयाजकादिः, |
|
| |
|
| ।</p>
| | विशिष्टः |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तत्तद्धर्मतयेयते</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यथा हि नरेषूपलभ्यमानेषु तदीयं रूपादिकं प्रतिनियतमुपलभ्यते । तथा नरत्वादिकमपि
| |
|
| |
|
| तत्तत्
| | नीलाग्निमदादिः । |
|
| |
|
| नियत
| | आद्य |
|
| |
|
| धर्मतया
| | ग्रहणादुपलक्षितग्रहणम् । |
|
| |
|
| एव
| | अपि |
|
| |
|
| ईयते
| | शब्दो दूषणान्तरसमुच्चयार्थः । |
|
| |
|
| दृश्यते, इति प्रत्यक्षमुक्तम् ।</p>
| | तद्वस्तु |
| <p class="gr-vyakhya-para">१५० असु०- यद्वा योऽनेकाश्रितो धर्मो नासावेकैकप्रतीतौ प्रतीयते, यथा द्वित्वादि; प्रतीयते च नरत्वादिकमेकैकप्रतीतावतो नानुगतमि त्यनुमानमनेन सूचयति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१५१सु०- किञ्च नरत्वादिकं नानेकानुवृत्तं धर्मत्वाद्रूपादिवत् अस्याभासोद्धारं करोति
| |
|
| |
|
| नेति
| | उपाध्यादित्रयम् । |
|
| |
|
| ।</p>
| | कि ं |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न सर्वधर्म एकोऽस्ति</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">सर्वधर्मः
| |
|
| |
|
| ।अनेकवृत्तिधर्मः । तेन धर्मत्वं न भग्नव्याप्तिकमिति शेषः । पक्षधर्मता तु स्फुटैवेति ।</p>
| | शब्दस्योभयतः सम्बन्धः । |
| <p class="gr-vyakhya-para">१५२सु०- नन्वनेकत्वसङ्ख्या तावदनेकाश्रिता, एकैकस्मिन्द्वित्वादेः शङ्कितुमप्यशक्यत्वात् । न हि द्वित्वादिकमेकैकप्रतीतौ प्रतीयते, न च प्रतियोगिनिरूप्यम्, धर्मितयैवानेकेषामनुभवात् । अतो धर्मत्वहेतोस्तत्रानैकान्त्यमि त्यत आह
| |
|
| |
|
| समुदायस्त्विति ।</p>
| | तत |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- समुदायस्तु भिन्नगः</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">समुदायः
| |
|
| |
|
| अनेकत्वं
| | उपाध्यादित्रयात् । वस्तु इत्येतद् औपाधिकविशिष्टाद्यमि त्यनेनापि सम्बध्यते ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१८३सु०- अयमर्थः । समवायस्य सर्वत्रैकत्वं वदतेदं तावद्विविच्यताम् । एक एव पुरुषः पचनयजनादिभिरुपाधिभिरवच्छेदकैर्धर्मैः पाचको याजकश्चेत्याद्यभिधीयते । स पाचकयाजकादिरौपाधिकोऽर्थः किं पचनाद्युपाधिपुरुषतत्सम्बन्धेभ्योऽनन्य उतान्य इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तथा समानाधिकरणं व्यावर्तकं विशेषणम्, यथोत्पलस्य नीलं रूपं पर्वतस्य चाग्निः; व्यधिकरणं तु व्यावर्तकमुपलक्षणम्, यथा नीलरूपगतं नीलत्वमुत्पलस्य ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अन्ये तु कार्यप्रवेशाप्रवेशाभ्यां विशेषणोपलक्षणयोर्भेदमाचक्षते, यथा लम्बकर्ण आनीयताम् , चित्रगुरानीयताम् इति । अपरे तु शाब्दसामानाधिकरण्यवैयधिकरण्याभ्याम्, यथा दण्डी देवदत्तः , जटाभिस्तापसः इति । केचित्पुनर्व्यवच्छित्तिसमये सत्त्वासत्त्वाभ्याम् । तत्र विशिष्टं नीलमग्निमान् वा, विशेषणविशेष्यतत्सम्बन्धेभ्योऽनन्यत् अन्यद्वा ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">उपलक्षितं चोपलक्षणोपलक्ष्यतत्सम्बन्धेभ्योऽनन्यत् अन्यद्वेति ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१८३असु०- तत्रान्यत्वपक्षस्तावदनुभवाभ्युपगमोपपत्तिविरुद्धत्वादसम्भावित एव । न हि पाचकादिः पचनादित्रयातिरिक्तोऽनुभूयते; न च योग्यस्याननुभवे सत्त्वं सिद्ध्यति, नाप्यग्निमदादिः पर्वताद्यतिरिक्तोऽनुभूयते; अतिरिक्तत्वे चौपाधिकविशिष्टादेः द्रव्याद्यन्तर्भावासम्भवात् षट्पदार्थातिरेकप्रसङ्गेनाभ्युपगमविरोधः स्यात् ॥ यदि चौपाधिकविशिष्टाद्यमतिरिक्तं स्यात् तदा पाचकमानये त्युक्ते पुरुषाद्यानयनं न क्रियेत, इत्याद्युपपत्तिविरोधः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१८४सु०- नन्ववच्छित्तिरौपाधिकत्वं, व्यवच्छित्तिश्च वैशिष्ट्यं त्रितयादि्भन्नमेवेति चेन्न ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अवच्छित्तेरनिरूपणात् । सा किमुपाधिसम्बन्धो वा, पुरुषस्यैकत्वं वा, स्वगतो भेदो वा । आद्ये न त्रयातिरेकः, द्वितीये त्वनौपाधिकादविशेषः, तृतीये त्वसत्त्वप्रसङ्गः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">व्यवच्छित्तिर्वैशिष्ट्यमिति चायुक्तम्, तस्या नीलादिपदार्थत्वाभावात् । सा हि वैशिष्ट्यप्रतीतिफलविषयतया अनुभूयते ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१८५सु०- विशेषणविशेष्यसम्बन्धावगाह्येकं वा विज्ञानमविरलमनेकं वा विशिष्टमिति कश्चित् । यथाऽऽह विशेषणं विशेष्यं च तत्सम्बन्धफलार्पकम् । ज्ञानरूपं स्वसामर्थ्याद्विशिष्टमिति कर्तितमि ति । तन्न, विशिष्टस्य बाह्यार्थतयाऽनुभवात् । अन्यथा साध्यधर्मविशिष्टः पक्षः, सोऽनुमानेन प्रज्ञापनीय इत्याद्ययुक्तं स्यात् । तस्मादतिरेकपक्षोऽनुपपन्न एव ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१८६सु०- अस्तु तर्ह्यौपाधिकविशिष्टाद्यं त्रितयानन्यदित्यत आह |
|
| |
|
| भिन्नगः
| | तदेवेति |
|
| |
|
| अनेकाश्रितः ।</p>
| | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">सत्यमनेकत्वसङ्ख्याऽनेकाश्रिता, तथाऽपि तदन्यत्वेन हेतुविशेषणाददोष इति भावः । सा चापोक्षाबुद्धिजन्यत्वादयावद्द्रव्यभाविनी भिन्नाभिन्नेति नाश्रययोरभेदापत्तिः ।</p> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तदेव चेदग्निमत्त्वं किं तत्र भण्यते</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">१५३सु०- प्राभाकरास्त्वाहुः सादृश्यं तावदेकमनेकानुगतं, तत्र धर्मत्वहेतोर्व्यभिचारः ॥ न च वाच्यं सामान्यमेव सादृश्यमतः पक्षे व्यभिचारचोदनेयमनुपपन्नेति, जातिसङ्करप्रसङ्गात् । अस्ति हि कयोश्चिदश्वरासभव्यक्त्योः सादृश्यं; तत्र यदि सादृश्यमश्वत्वात्परं तदा सर्वेषामप्यश्वानां रासभसादृश्यं स्यात्, यदि चापरं तदा रासभव्यक्तावप्यश्वत्वं स्यात् । एवं रासभत्वेऽपि वाच्यम् ॥ न सादृश्यमश्वरासभवृत्ति ब्रूमः, किन्तु तदवयववृत्ति, द्रव्यगुणावयवकर्मवृत्तीनि सामान्यान्येव हि सादृश्यनामान्यभ्युपगच्छामोऽतो न जातिसङ्करदोष इति चेन्न; गौर्गवयेन सदृशी त्यादिव्यवहाराणाममुख्यत्वप्रसङ्गात् । न च सामान्यं प्रतियोगिनिरूप्यम्, तन्निरूप्यं च सादृश्यमि ति स्फुटोऽनयोर्भेद इति । अत आह | | <p class="gr-vyakhya-para">प्रतिपत्तिसौकर्यायोदाहरणनिष्ठतया मतुपा प्रश्नः कृतः अऽग्निमत्त्वमि ति । धूमाद्यनुमानसाध्यं विशिष्टमित्यर्थः । औपाधिकादेरप्युपलक्षणमेतत् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अयमर्थः । अग्निमदादिविशिष्टं च यदि विशेषणविशेष्यतत्सम्बन्धेभ्योऽनन्यदङ्गीक्रियते तदाऽपि वक्तव्यम्, किं तत्त्रितयमपि प्रत्येकं विशिष्टमुत(तत्र•न्यतमम् । द्वितीयेऽपि किं विशेषणभूतोऽग्निरेवाग्निमच्छब्दार्थः, उत विशेष्यरूपः पर्वतः, अथ सम्बन्धः संयोगलक्षणः । संयोगपक्षेऽपि किं निर्विशेषणसंयोगः किंवाऽग्निना संयोगः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">उत्तरत्रापि किमग्निसंयोगमात्रम्, उत पर्वतस्याग्निसंयोग इति ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एवं पाचकादेरपि पचनादित्रयानन्यत्वे विकल्पो द्रष्टव्यः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१८७सु०- अन्त्यपक्षातिरिक्तान्सर्वपक्षानपाकरोति |
|
| |
|
| एतादृशं चेति
| | अग्नीति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- एतादृशं च सादृश्यं पदार्थेषु पृथक् पृथक्</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अग्निसंयोगमात्रं चेद्भवेत्तत्सिद्धसाधनम्</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">भवतु सादृश्यं सामान्यतो भिन्नं तथाऽपि | | <p class="gr-vyakhya-para">अग्निसंयोगमात्रम् |
| | |
| | इति सर्वपक्षोपलक्षणम् । |
|
| |
|
| तत्पदार्थेषु पृथक् पृथक्
| | चेत् |
|
| |
|
| एवेति न तेन धर्मत्वहेतोर्व्यभिचारः ।
| | अग्निमच्छब्दार्थ इति शेषः । |
|
| |
|
| एतादृशम्
| | तत् |
|
| |
|
| इति तत्रोक्तहेत्वतिदेशः । न हि सादृश्यस्यानेकवृत्तित्वे प्रमाणमस्ति, सदृशाविमावि त्यादेः शुक्लाविमावि त्यादिवदुपपत्तेः, अनयोः सादृश्यमि त्यादेश्च अस्य अनेन सादृश्यम् , अस्य अनेन सादृश्यमि त्युपपत्तेः । एकवचनस्य (च) विप्राणां भोजनमि त्यादिवदुपपन्नत्वात्, प्रतियोगिनो धर्मित्वासम्भवाच्च । एकाश्रितत्वेऽपि प्रतियोगिनिरूप्यत्वेनैकैकप्रतीतावपि अप्रतीतिसम्भवाच्चेति ।</p>
| | धूमवत्त्वाद्यनुमानम् । अग्निपर्वतसंयोगानां समस्तानां व्यस्तानामग्निना संयोगस्य चाग्निमच्छब्दवाच्यविशिष्टत्वे, धूमानुमानं |
| <p class="gr-vyakhya-para">१५४सु०- नरत्वादिसामान्यस्य प्रतिव्यक्ति भिन्नत्वेऽनुमानान्तरमाह
| |
|
| |
|
| एकस्मिन्निति ।</p>
| | सिद्धसाधनं |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- एकस्मिन्स विनष्टेऽपि यतोऽन्यत्रैव दृश्यते</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">एकस्मिन्
| |
|
| |
|
| नरे नष्टे तदाश्रितं तावन्नष्टम्, तथा
| | स्यात् । विशिष्टस्यानुमानसाध्यत्वात्, अग्न्यादेर्विशिष्टस्य मानान्तरत एव सिद्धत्वादिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१८८सु०- अस्तु तर्हि पर्वतस्याग्निना संयोगो विशिष्टरूपोऽग्निमच्छब्दार्थोऽनुमानसाध्य इत्यन्तिमः पक्षः, तत्रोक्तदोषाभावात्, पर्वताग्निसंयोगानां समस्तानां व्यस्तानामग्निसंयोगस्य च सिद्धत्वेऽपि पर्वतस्याग्निना यः संयोगस्तस्यानुमानतः प्रागसिद्धेरि ति शङ्कते |
|
| |
|
| अपि स
| | भूधरस्येति |
|
| |
|
| नरत्वलक्षणो धर्मः
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- भूधरस्याग्निसंयोगो यदि षष्ठ्यर्थ एव कः</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अग्निमच्छब्दार्थो विशिष्टोऽनुमानसाध्य इति शेषः । दूषयितुं पृच्छति |
|
| |
|
| अन्यत्र
| | षष्ठ्यर्थ इति |
|
| |
|
| नरान्तरे
| | । पर्वतस्याग्निसंयोगस्य च सिद्धत्वेऽपि पर्वतस्य योऽग्निसंयोगः स न सिद्ध इत्यतः, स एव विशिष्टोऽग्निमच्छब्दार्थोऽनुमानवेद्य इति वदता, पर्वतस्येति षष्ठ्या निर्दिष्टः सम्बन्ध एव विशिष्टोऽग्निमच्छब्दार्थोऽनुमानवेद्य इत्युक्तं भवति; अन्यस्य सर्वस्य सिद्धत्वात् । षष्ठ्यर्थाश्च सम्बन्धा वैयाकरणैरनेके गणिताः, अतः कोऽत्र सम्बन्धो विवक्षित इति प्रश्नार्थः । |
|
| |
|
| दृश्यत एव यतः
| | एव |
|
| |
|
| अतोऽपि नरत्वादिकमि त्युक्तेन सम्बन्धः ।</p>
| | शब्दः तस्यैव प्राधान्यद्योतनार्थः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">यद्वा विनष्टं विनाशः, सह विनष्टेन वर्तत इति सविनष्टं, तस्मिन्विनाशवतीति यावत् ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">१८९सु०- उत्तरं शङ्कते |
| <p class="gr-vyakhya-para">अथवा आश्रयेण सह विनष्टं सविनष्टं तस्मिन्निति योजना ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अयमत्र प्रयोगः । नष्टानष्टवर्ति नरत्वं भेदवत् विरुद्धधर्माश्रयत्वाच्छायाऽऽतपवत् । न चासिद्धो हेतुः; नष्टाश्रयस्य नरत्वस्य नष्टत्वात्, अन्यस्य तु दृश्यमानत्वेन अविनष्टत्वात् ॥ यद्वेदं नरत्वं विनष्टान्नरत्वादि्भद्यतेऽविनष्टत्वाद्घटवत् ॥ यदि वा तन्नरत्वमविनष्टान्नरत्वादि्भद्यते विनष्टत्वाद्घटवदिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१५५सु०- भवेदेतद्यदि विनष्टनराश्रितमपि नरत्व• विनश्येत् । न चैतदस्ति तस्य नित्यत्वादित्यत आह
| |
|
| |
|
| कुत इति
| | समवाय इति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-कुतो भस्मत्वमाप्तस्य नरत्वं पुनरिष्यते</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-समवायो यदि हि</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">भस्मत्वमाप्तस्य | | <p class="gr-vyakhya-para">संयोगो हि गुणः, पर्वतश्च गुणी, गुणगुणिनोश्च समवायः सम्बन्धः, इति प्रसिद्धमिति |
|
| |
|
| नरस्येति शेषः ।
| | हि |
|
| |
|
| पुनः
| | शब्दार्थः । षष्ठ्यर्थ इति वर्तते ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">निराकरोति |
|
| |
|
| आश्रयनाशोत्तरकालम् ।
| | अस्य चेति |
|
| |
|
| इष्यते
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अस्य चैकत्वात्सिद्धसाधनम्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">पर्वतादेरिव |
|
| |
|
| अस्तित्वेनेति शेषः ।</p>
| | अस्य |
| <p class="gr-vyakhya-para">नष्टस्ये ति वक्तव्ये भस्मत्वमाप्तस्ये ति वचनमवस्थान्तरापत्तिरेव विनाशो न तु तार्किकादीनामिव सर्वथा नास्तित्वमि ति सूचयितुम् । आश्रयनाशोत्तरकालं सामान्यसत्त्वं; विमतं विनाशवत् विनाशवदाश्रयसमवेतत्वाद्रूपादिवत् इत्यादिप्रमाणविरुद्धम्, अप्रामाणिकं चेत्यर्थः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१५६सु०- नष्टनराश्रितस्यापि नरत्वस्य पुनः सत्त्वं न निष्प्रमाणकं प्रत्यक्षसिद्धत्वात् । नष्टानष्टनराश्रितं नरत्वं तावदेकम्, तच्चाविनष्टे नरे पुनरुपलभ्यते । अत एवानुमानमपि बाधितविषयमि त्यत आह
| |
|
| |
|
| एकत्व इति
| | समवायस्य च सिद्धत्वादिति शेषः । |
| | |
| | सिद्धसाधनं |
| | |
| | धूमाद्यनुमानमिति शेषः । कथं समवायस्य सिद्धत्वमित्यत उक्तम् |
| | |
| | एकत्वादिति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- एकत्वे नास्ति मानं च</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">यस्तन्तुपटयोः समवायः, स एव हि पर्वताग्निसंयोगयोः समवायः परेणाङ्गीकृतः । तन्तुपटयोः समवायश्च प्रत्यक्षेण वाऽनुमानेन वा सिद्ध एवेति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">स्यादेतद्यद्येतयोः | | <p class="gr-vyakhya-para">१९०सु०- अयमत्र समुदायार्थः । यद्येक एव सर्वत्र समवायः स्यात् तदा सर्वानुमानानां सिद्धसाधनता स्यात् । यद्यपि याथार्थ्यमेव प्रामाण्यं तथाऽपि शब्दवत्परार्थानुमानस्य परापेक्षया प्रवृत्तत्वात्सिद्धसाधनता दोष एव ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तथा हि । सर्वमप्यनुमानं न वस्तुस्वरूपमात्रपरम्, तस्यासिद्धावाश्रयासिद्धेः, सिद्धौ च सिद्धसाधनत्वात्; किन्तु केनचिदुपहितं वा विशिष्टं वोपलक्षितं वेति वक्तव्यम् । तच्च विशिष्टादिकं न विशेषणादित्रयादन्यदेवेति युक्तम्, अनुपलम्भादिबाधात् । त्रयानन्यत्वेऽपि न विशेषणमात्रम्, तस्य अनुमानात्प्राक् सिद्धत्वात्; असिद्धौ चाप्रसिद्धविशेषणत्वापत्तेः, अग्नेरेवाग्निमच्छब्दार्थत्वे मतुपो वैयर्थ्यापत्तेश्च ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">नापि धर्मिस्वरूपमात्रम्, उक्तदोषात्, पर्वतोऽग्निमानि त्येतयोरेकार्थत्वापत्तेश्च । न च सम्बन्धमात्रम्; संयोगो हि क्वचित्सम्बन्धः स्यात् यथाऽग्निपर्वतयोः, क्वचित्समवायः यथा रसाद्रूपानुमाने, द्वावपि स्वरूपतः सिद्धाविति सिद्धसाधनमेव । संयोगमात्रस्य सिद्धत्वेऽप्यग्न्यादिसंयोगः साध्य इत्यपि न वाच्यम्, तस्यापि महानसादौ सिद्धत्वात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अथ पर्वतादेरग्न्यादिसंयोगः साध्यः । अत्रापि विवेक्तव्यम्, कस्यात्रासिद्ध्या साध्यत्वमिति । अन्यस्यासम्भवात्, षष्ठ्यर्थस्य समवायस्येति वक्तव्यम् । स च सर्वत्रैक एव चेत् पुनः सिद्धसाधनतैव स्यात् । अतः सर्वानुमानोच्छेदप्रसङ्गात् सर्वत्र समवायैक्यमयुक्तमिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१९१सु०- ननु तन्तुषु पटादिसमवायः पर्वताग्निसंयोगादिसमवायश्च यद्यपि स्वरूपेणैक एव, तथापि तन्तुपटादिपर्वताग्निसंयोगाद्युपाधिनिमित्तः समवायस्य भेदोऽप्यस्ति; ततः सिद्धत्वेऽपि साध्यत्वमुपपद्यत इत्यत आह |
|
| |
|
| एकत्वे मानं
| | यदीति |
|
| |
|
| स्यात्,
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यद्यस्यौपाधिको भेदः कुत एकत्वमिष्यते</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यदि अस्य |
|
| |
|
| न च
| | समवायस्य साध्यत्वसिद्ध्यर्थम् |
|
| |
|
| तद्
| | औपाधिको भेद इष्यते |
|
| |
|
| अस्ति
| | तदा |
|
| |
|
| इत्यर्थः । न च प्रत्यभिज्ञानं प्रमाणम्, तस्य स्वरूपतः प्रमाणत्वेन च सन्दिग्धत्वात् । चशब्देनान्योन्याश्रयत्वं समुच्चिनोति, एकत्वे हि पुनः (तस्य) सत्त्वसिद्धिस्तत्सिद्धौ चैकत्वसिद्धिरि ति ।</p>
| | एकत्वं कुत इष्यते ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">१५७सु०- एवं सामान्यादीनां प्रत्याश्रयं भेदे प्रत्यक्षानुमानान्युक्तवा श्रुतिमप्याह | | <p class="gr-vyakhya-para">समवायस्यैकत्वं हि न सङ्ख्याविशेषः, निर्गुणत्वात्; किन्त्वभेदः । न च भेदाभेदौ क्वापि परेणाङ्गीकृतौ । तस्मात् समवाये भेदस्याङ्गीकृतौ तद्विरुद्धोऽभेदो नाङ्गीकर्तुमुचित इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१९१असु०- ननु स्वाभाविकमेकत्वं स्वाभाविकेनैव भेदेन विरुद्ध्यते न पुनरौपाधिकेन, स्वभावतः अभिन्नेऽपि गगनादावौपाधिकभेददर्शनात् । समवाये चौपाधिक एव भेदोऽभ्युपगतः । तत्कथं स्वाभाविकैकत्वाङ्गीकारोऽनुचित इति । अत आह |
|
| |
|
| श्रुतिरपीति
| | नेति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- श्रुतिरप्याह सादरम् । भिन्नाश्च भिन्नधर्माश्च पदार्था निखिला अपि ॥ स्वैः स्वैर्धर्मैरभिन्नाश्च स्वरूपैरपि सर्वशः । अनिवृत्तविनाशास्तु धर्मा उभयरूपकाः ॥ न केनचिदभिन्नोऽतो भगवान् स्वगुणैर्विना । इति</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-नानिर्वाच्यं हि तेनेष्टमत औपाधिकान्ययोः । सत्यत्वात् को विशेषः स्यात्</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">आह | | <p class="gr-vyakhya-para">विरुद्धाभिमतयोरविरोधो हि कालभेदेन भवति, यथा तत्रैव भूतले तस्यैव घटस्य भावाभावयोः । देशभेदेन वा, यथा तदैव तस्यैव घटस्यास्तित्वनास्तित्वयोः । व्यक्तिभेदेन वा, यथा तत्रैव भूतले यदैकस्य घटस्य भावस्तदैव घटान्तरस्याभावः । पारमार्थिकत्वापारमार्थिकत्वाभ्यां वा, यथा गगने रूपतदभावयोः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तत्र तावत् समवायेऽभेदभेदयोर्नाद्यं विधात्रयं सम्भवतीति परस्यापि सम्प्रतिपन्नम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">नापि चतुर्थी विधा सम्भवति । समवायभेदस्यापारमार्थिकत्वमसत्त्वमनिर्वाच्यत्वं वा । आद्ये सिद्धसाधनत्वं तदवस्थमेव । द्वितीये त्विदमुपतिष्ठते । |
|
| |
|
| सामान्यादीनां प्रत्याश्रयं भेदमि ति शेषः ।
| | हि |
|
| |
|
| भिन्नाः
| | यस्मात् |
|
| |
|
| परस्परतो भेदवन्तः । अन्योन्यं भिन्ना धर्मा येषां ते
| | तेन |
|
| |
|
| भिन्नधर्माः ।
| | वैशेषिकादिना |
|
| |
|
| भिन्नधर्मा इत्यनेनाश्रयतोऽपि भेदोऽभिहित इति शङ्कानिरासार्थमुक्तं
| | अनिर्वाच्यं |
|
| |
|
| स्वैरिति
| | वस्तु |
|
| |
|
| ।
| | नेष्टमतः |
|
| |
|
| स्वरूपैरपि
| | असत्त्वानिर्वाच्यत्वाभावाद् |
|
| |
|
| यथा भगवान् मत्स्यादिभिः । स्वैः स्वैर्धर्मैरभिन्नाश्च इत्यस्यापवादः अनिवृत्ते ति । अनिवृत्तेऽप्याश्रये विनाशो येषां ते तथोक्ताः । यथाऽऽमघटश्यामतादयः ।
| | औपाधिकस्य |
|
| |
|
| उभयरूपका
| | स्वाभाविकस्य च |
|
| |
|
| भिन्नाभिन्नाः । न केनचिदिति श्रुतिः स्वप्रकृतमुपसंहरति । अत्र
| | सत्यत्वात् को विशेषः स्यात् । |
|
| |
|
| सर्वश
| | औपाधिकस्यापि स्वाभाविकवत् सत्यत्वात् पारमार्थिकत्वापारमार्थिकत्वलक्षणस्य विरोधशान्तिहेतोः अभावादौपाधिकत्वाद्युक्त्या न किञ्चित् कृतं स्यादिति भावः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१९२सु०- इष्यते समवायभेदस्यानिर्वाच्यत्वं मया चेत् तदा को दोष इति चेदपसिद्धान्त इत्याह |
|
| |
|
| इत्यादिवचनादुक्तविवरणाच्चादरः प्रतीयते ।</p>
| | मायेति |
| <p class="gr-vyakhya-para">१५८सु०- ननु घटादेरामद्रव्यस्याग्निना सम्बद्धस्य, अग्न्यभिघातान्नोदनाद्वा तदारम्भकेषु परमाणुषु, कर्माण्युत्पद्यन्ते । तेभ्यो विभागाः, विभागेभ्यस्संयोगविनाशाः । संयोगविनाशेभ्यः कार्यद्रव्यं विनश्यति । तस्मिन्विनष्टे परमाणुष्वग्निसंयोगादौष्ण्यापेक्षाच्छ््यामादीनां विनाशः । पुनरन्यस्मादग्निसंयोगादौष्ण्यापेक्षात् पाकजा जायन्ते । तदनन्तरं भोगिनामदृष्टापेक्षादात्माणुसंयोगादुत्पन्नपाकजेष्वणुषु कर्मोत्पत्तौ तेषां परस्परसंयोगाद् द्व्यणुकादिप्रक्रमेण कार्यद्रव्यमुत्पद्यते । तत्र च कारणगुणप्रक्रमेण रूपाद्युत्पत्तिर्भवति । तत्कथमामाघटश्यामत्वादीनामयावद्द्रव्यभावित्वमुच्यते ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">मैवम् । अत्र प्रमाणाभावात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१५९सु०- नोदनाद्युत्पत्तौ कर्मोत्पत्तिः प्रमाणाम्, कर्मसु विभागाः, तेषु पूर्वसंयोगनिवृत्तिः, तत्र कार्यद्रव्यविनाशः, तत्र च पूर्वरूपादिपरावृत्तिः । तथा रूपाद्यन्तरोत्पत्तिः स्थूलद्रव्योत्पत्तौ प्रमाणम्, सा तदवयवपरम्परायाम्, सा द्व्यणुके, तदुत्पत्तिः परमाणुसंयोगे, स च तत्क्रियायाम्, साऽदृष्टवदात्मसंयोगे इति चेन्न, परमाणुष्विव कार्यद्रव्येषु पूर्वरूपादिनिवृत्तेरपूर्वरूपाद्युत्पत्तेरुपपत्तेः । पार्थिवावयविरूपादयः, स्वाश्रयविनाशादेव विनश्यन्ति, अवयविरूपादित्वात् दग्धपटरूपादिवत्; कारणगुणेभ्य एवोत्पद्यन्ते तत एव तद्वदेवे ति चेन्न । क्वचित्सत्याश्रयेऽपि रूपा(दीनां वि)दिविनाशेऽग्निसंयोगजत्वे च विरोधाभावात् । अन्यथा कार्यद्रव्यं संयोगविनाशादेव विनश्यति कार्यद्रव्यत्वात् द्व्यणुकवदि त्यादिकमपि स्यात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१६०सु०- नन्वग्निसंयोगः सर्वावयवेष्वस्ति न वा । न चेत्तत्र रूपादिविनाशोत्पादासम्भवः, तथा चावयवावयविनोर्विलक्षणरूपादिमत्त्वं स्यात् । आद्येऽग्न्यवयवानां सर्वत्र प्रवेशेन अवयविनाशस्यावर्जनीयत्वमिति चेन्न, अवयविद्रव्याणां सच्छिद्रत्वेन प्रवेशोपपत्तेः, संस्थानापगमाभावेनावयविविनाशायोगात्, तथाविधस्यैवोदाहृतत्वादित्यलम् ॥</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१६१सु०- एवं सामान्यस्यानेकवृत्तित्वं प्रमाणैरपाकृतम् । तदयुक्तम् । तस्यानेकवृत्तित्वाभावे बाधकसद्भावात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तथा हि । सर्वेषु गोपिण्डेषु यद्यनुगतमेकं गोत्वसामान्यं न स्यात् तदा तत्र गोशब्दसङ्गतिग्रहणलक्षणा व्युत्पत्तिर्न स्यात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१६१असु०- वृद्धव्यवहारोपदेशादिना हि व्युत्पत्तिर्भवति । न च प्रतिपिण्डं व्यवहारादिकमस्ति, तेषामानन्त्येन व्युत्पत्तावेव पुरुषायुषपर्यवसानप्रसङ्गात्; अतो यत्रोपदेशादिकं तत्रैव व्युत्पत्तिर्व्यवहारश्चेति स्यात् । अथ विनैवैकेन निमित्तेनोपदेशाद्यभावेऽपि गोपिण्डान्तरे गोशब्द(सङ्गतिं) सङ्केतं गृह्णीयात्; तदाऽश्वपिण्डेऽपि किन्न गृह्णीयात्, अविशेषात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अनुगतगोत्वे तु गोशब्दवृत्तिनिमित्ततयोपदेशादिनाऽवगते नायं दोषः प्रादुष्यात् । तस्मादनेकेष्वेकशब्दसङ्गतिग्रहणान्यथाऽनुपपत्त्याऽनुगतमेकमभ्युपगन्तव्यमेव ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१६२सु०- ननु कथं तर्हि सामान्यरहितेषु पृथिव्यादिषु भूतमूर्तादिशब्दसङ्गति</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">ग्रहणम् । उच्यते । तत्रापि बाह्यैकेन्द्रियग्राह्यगुणाश्रयत्वेयत्तावच्छिन्नपरिमाणत्वाद्युपाधिनिबन्धनैव व्युत्पत्तिः, उपाधीनां व्यावृत्तत्वेऽप्यनुगतसामान्याश्रयत्वेन दोषाभावात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१६३सु०- किञ्चानुगततन्तुत्वपटत्वादिसामान्याभावे कार्यकारणभावावधारणं न स्यात्; ततश्च कार्यार्थिनः कारणे प्रवृत्तिर्न स्यात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">कार्यकारणभावे ह्यन्वयव्यतिरेकौ वोपदेशो वा प्रमाणम् । न च व्यावृत्तेषु वस्तुष्वन्वयव्यतिरेकग्रहणमुपपद्यते, नियमव्यभिचारयोर्दुर्ज्ञानत्वात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१६५सु०- उपदेशश्चानन्तेषु न सम्भवत्येवेत्युक्तम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१६६सु०- अपि च व्याप्तिज्ञानमप्यनुगतसामान्याभावेऽनुपपन्नं स्यात्, व्यावृत्तवस्तूनामन्वयव्यतिरेकावगमानुपपत्तेः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१६७सु०- सामान्यापवादन्यायश्चानुगतसामान्याभावे न भवेत् । द्वयोः प्रमाणयोरेकस्वरूपविषयत्वे (ह्य)त्वन्यतरस्याप्रामाण्यमेव स्यात् । भिन्नविषयत्वे नापवादविषयोऽस्ति । अस्ति च तावद्गौरयमित्यनुगताकारप्रत्ययः । न चासौ व्यावृत्तेषु सम्भवति, भ्रान्तत्वप्रसङ्गात् । न चैतत्सर्वमन्यापोहनिबन्धनम्, तस्यापि प्रतिपिण्डं व्यावृत्तत्वात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अनुगतत्वे वा किमपराद्धं सामान्येन । तथा च विधिरूपः प्रत्ययोऽपि समाहितः स्यात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१६८सु०- एवञ्चाङ्गीकार्ये गोत्वादेरनुगमे नित्यत्वमप्यनिवार्यम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१६८असु०- इत्यत आह
| |
| | |
| व्युत्पत्तिरपीति
| |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- व्युत्पत्तिरपि हि सादृश्येनैव गम्यते</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- मायावाद्यन्यथा वदेत्</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">अपि | | <p class="gr-vyakhya-para">अनिर्वाच्यवस्त्वङ्गीकारे वैशेषिकादिरपि मायावादी भवेदित्यर्थः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१९२असु०- ननु प्रकारभेदेनापि विरोधशान्तिर्भव(विष्य)ति, यथा तत्रैव तदैव नीलपटसद्भावेऽपि पीतपटाभावः, तथा समवायेऽप्यौपाधिको भेदो न स्वाभाविकमभेदं विरुणद्धी त्यत आह |
|
| |
|
| पदं कार्यकारणभावावधारणादिसमुच्चयार्थम् ।
| | उपाधीति |
|
| |
|
| हि
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-उपाधिजन्यं तद्गम्यमिति चौपाधिकं भवेत्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">उपाधिशब्दात्तृतीयासमर्थाज्जन्यगम्ययोः शेषिके ठकि कृते सति |
|
| |
|
| शब्दो यस्मादित्यर्थे ।
| | औपाधिकम् |
|
| |
|
| गम्यते
| | इति भवति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ततः किमित्यत आह |
|
| |
|
| अभ्युपगम्यतेऽवगम्यत इति वा ।</p>
| | उभयत्रेति |
| <p class="gr-vyakhya-para">अस्ति तावत्सादृश्यं नाम पदार्थान्तरम्, गोसदृशो गवय इत्याद्यध्यक्षसिद्धत्वात् । तेनैव चोपपद्यते व्युत्पत्त्यादिकम् । तस्मान्न तदर्थं गोत्वादेरनुगतत्वं कल्पनीयम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१६९सु०- सादृश्येन तावत् शब्दव्युत्पत्तिप्रकारं दर्शयितुमुपक्रमते
| |
|
| |
|
| सर्वेष्विति ।</p>
| | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- सर्वेषु युगपच्छब्दः सदृशेषु प्रवर्तते</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-उभयत्राप्यनन्ताः स्युः समवाया इतस्ततः</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">बहवो हि शब्दसङ्गतिग्रहणोपायाः । तत्र यदोपदेशतो व्युत्पद्यते तदाऽयं गौरित्युपदेशवाक्यं व्याप्तिग्राहकतयोपयुज्यते । कथम् । सादृश्योपधानेन | | <p class="gr-vyakhya-para">एवं सति समवायभेदस्यौपाधिकत्वं नामोपाधिजन्यत्वं वोपाधिगम्यत्वं वा वक्तव्यम्, तथा च पक्षद्वये |
|
| |
|
| सर्वेषु
| | अपि अनन्ताः समवायाः स्युः । |
|
| |
|
| गोपिण्डेषु,
| | तत्कथमि त्यत आह |
|
| |
|
| युगपद्
| | इतस्तत इति |
|
| |
|
| एककालम्, अयमित्यादि
| | । सर्वदेशकालगतानामवयवावयव्याद्युपाधीनामनन्तत्वादि ति शेषः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१९२ सु०- उपाधीनामनन्तत्वेऽपि समवायानन्त्यं कुत इत्यत आह |
|
| |
|
| शब्दः, प्रवर्तते ।
| | भिन्नत्वमिति |
| | |
| अयं गौरि त्यस्यायमेतत्सदृशाः सर्वेऽपि गोशब्दवाच्या इत्यर्थो वक्त्रा अभिप्रेयते, श्रोत्रा चावधार्यत इति यावत् । द्वयोरपि सार्वत्रिकव्युत्पत्तिकामत्वेन वाक्यस्यैकपिण्डविषय(क)त्वकल्पनानुपपत्तेरिति भावः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१७०सु०- यदि अयं गौः इत्यादिवाक्यं नैकपिण्डमात्रविषयम्, किन्तु अयं चैतत्सदृशाश्च सर्वे गोशब्दवाच्याः इति व्याप्तिपरं तदा सङ्गतिग्रहणोत्तरकालं गामानय इत्युक्ते गोशब्दात्सर्वगोप्रतिपत्तिः स्यात् । अभीष्टगोप्रतिपत्तिस्तु जायते सा कथमि ति तटस्थस्य चोद्यं परिहरति
| |
| | |
| तथाऽपीति
| |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तथाऽपि प्राप्तितस्त्वेकवचनाच्च विशेषतः । अभीष्टावगतिश्च स्यात्</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-भिन्नत्वं चैव तेष्वस्ति</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">यद्यप्युपदेशो नैकपिण्डविशेषगोचरः | | <p class="gr-vyakhya-para">चः यस्मादित्यर्थे । न ह्यौपाधिको भेदो नामोपाधीनामेव भेदः, तथा सति समवायस्येति न स्यात्, उक्तदोषपरिहारश्च न भवेत्; किन्तु |
|
| |
|
| तथाऽपि
| | तेषु |
|
| |
|
| गामानयेत्युक्ते
| | समवायेष्वेवोपाधिजन्यं तदवगम्यं वा |
|
| |
|
| अभीष्ट
| | भिन्नत्वमस्ति । |
|
| |
|
| गोपिण्ड
| | भेदहेतवश्चोपाधयोऽनन्ता इति कथं न समवायानन्त्यम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१९२सु०- तथाऽप्यौपाधिकमेव तदानन्त्यमित्युक्तस्य किमायातमित्यत आह |
|
| |
|
| ावगतिः स्यात्
| | क इति |
|
| |
|
| एव । कथम् ।
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- को विशेष उपाधिगे</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">उपाधिगः |
|
| |
|
| प्राप्तितः
| | तत्सम्बन्धी औपाधिक इति यावत् । औपाधिकभेदे |
|
| |
|
| योग्यत्वात् । अतीतानागतानाम् अत्यन्तविप्रकृष्टदेशस्थानां गवाम् आनयनयोग्यताऽभावमालोच्य तत्परित्याग इत्यर्थः । तर्हि सन्निहितसर्वगोप्रतिपत्तिः कुतो न भवतीति चेन्न, गामिति
| | को विशेषो |
|
| |
|
| एकवचनात् ।
| | येनासावभेदं न विरुणद्धीत्यर्थः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१९३सु०- एतदुक्तं भवति । नीलपटसद्भावेऽपि पीतपटाभावः इत्यत्र हि यदि विशिष्टविषयौ विधिनिषेधौ, तदा भिन्नविषयत्वेन विरोधाभावः, नीलपीतपटयोर्भिन्नत्वात् । न चैवं प्रकृते, भेदविशेषाभावेऽपि भेदान्तराभ्युपगमापत्तेः । तथा चैकत्वोक्तिरयुक्तैव । न हि पार्थिवपरमाणौ रूपादयोऽग्निसंयोगजा न त्वाप्यपरमाणुरूपादय इव स्वाभाविका इत्येतावता रूपादिरहितोऽसौ भवति ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यदि च विशेषणविषयौ, तदा समवाये भेदोऽस्त्येव । स तु सम्बन्धिभिरुपाधिभिः कृतो न त्वकृत्रिम इत्युक्तं स्यात् । तथा च घटादिभेदेन तुल्य इति रिक्तैवाभेदोक्तिः । उपाधीनां च सर्वदाऽनपायान्न भेदस्यागन्तुकत्वं युक्तमिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१९४सु०- उपाधिगम्यमौपाधिकमिति पक्षमङ्गीकृत्योक्तदोषाभावं शङ्कते |
|
| |
|
| तथापि यस्य कस्यचिदेकस्य गोपिण्डस्य प्रतिपत्तिः स्यात्, नाभीष्टस्यैवे ति चेन्न, शबलां बहुलां कालाक्षीमित्यादि
| | अविद्यमान एवेति |
| | |
| विशेषणात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । गोशब्दाद्भवत्येव सर्वगोप्रतिपत्तिः, किन्तु लिङ्गप्रकरणादिबलात्पिण्डविशेषे कार्यप्रतिपत्तिरिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१७१सु०- अस्तु अयं गौः इत्यादिवाक्यं व्याप्तिपरम् । ततः किमित्यत आह
| |
| | |
| शक्तिरिति
| |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- शक्तिः सादृश्यगा यतः । तादृशोऽयं च तच्छब्द इति ज्ञापयति स्फुटम् ॥</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अविद्यमान एवान्यः समवायोऽधिगम्यते । उपाधिना</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">यतः | | <p class="gr-vyakhya-para">सत्यमुपाधिगम्यत्वादौपाधिकः समवायभेदोऽधिगमश्च न प्रमा, येनासौ भेदः पारमार्थिकः स्यात्; किन्तु विभ्रम एव । न चैवं भेदस्यासत्त्वप्राप्त्या सिद्धसाधनतातादवस्थ्यमिति वाच्यम्, यतः |
|
| |
|
| वाचकत्व
| | अविद्यमान एवान्यः समवायोऽधिगम्यते |
|
| |
|
| शक्तिः
| | तत्तद् |
|
| |
|
| शब्दस्य
| | उपाधिना |
|
| |
|
| सादृश्यगा
| | इति ब्रूमः । यथा अङ्गुल्यवष्टब्धनयनाद्युपाधिवशादविद्यमान एव द्वितीयश्चन्द्रोऽधिगम्यते, तथा तैस्तैः सम्बन्धिलक्षणोपाधिभिरविद्यमाना एवानेके समवायाः प्रतीयन्ते । त एते समवाया औपाधिकभेदभिन्ना इत्युच्यन्ते । त एव चाग्निमदादिशब्दवाच्या अनुमानसाध्या विशिष्टाकाराः । तथा च न समवायैकत्वहानिः, चन्द्रवदारोपितानामनेकत्वेऽप्यनारोपितस्यैकत्वाविरोधात् । नाप्यनुमानानां सिद्धसाधनता, तथाविधसमवायानां प्रागसिद्धत्वादिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१९४असु०-परिहरति |
| | |
| | तद्गमकमिति |
|
| |
|
| सादृश्यसम्बन्धिनी सादृश्य(स्य) व्यापिकेति यावत् । अस्माद्वाक्यादवधारितेति शेषः । अतस्तां शक्तिं तत्तद्विषयतया सादृश्यं
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तद्गमकमनुमानं न मा भवेत्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यद्यप्यस्मिन्पक्षे न सिद्धसाधनं धूमाद्यनुमानं तथाऽपि |
|
| |
|
| स्फुटं ज्ञापयति ॥
| | तद्गमकम् |
|
| |
|
| कथमित्यतः प्रयोगप्रकारं दर्शयति
| | अविद्यमानसमवायसत्तां प्रतिपादयद् |
|
| |
|
| तादृश इति
| | अनुमान |
|
| |
|
| ।</p>
| | जातं दहनशैत्यानुमानमिव बाधितविषयतया |
| <p class="gr-vyakhya-para">चः
| |
|
| |
|
| यस्मादित्यर्थे ।
| | न प्रमाणं |
|
| |
|
| अयं
| | भवेत् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">उपलक्षणं चैतत् । उपाधीन्विना समवायावभासस्य क्वाप्यभावात्, सर्वत्रापि तस्याविद्यमानतैव स्यादित्यपि द्रष्टव्यम् ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१९४ सु०- तदेवं सर्वानु(धूमाद्यनु)मानानां सिद्धसाधनत्वादिप्रसङ्गान्न समवायैक्यमुपपन्नमिति ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एतच्चोपलक्षणम् । आगमापह्नवश्च समवायैक्ये स्यात्, पदार्थानां तत्संसर्गाणां च सिकतावद्विशकलितानां सिद्धत्वात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१९५सु०- इदानीं समवायस्य नित्यत्वं निराकरोति |
|
| |
|
| परिदृश्यमानो यस्मात्
| | एवमेवेति |
|
| |
|
| तादृश
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- एवमेवासतः सत्तासमवायो जनिर्मता</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यथा समवायस्य सर्वत्रैकत्वाङ्गीकारे सर्वानुमानानां सिद्धसाधनत्वादिदुष्टत्वमुक्तम्, |
|
| |
|
| उपदेशकाले सन्निहितेन पिण्डेन सदृशस्तस्मात् । तच्छब्दः स शब्दो यस्य वाचकोऽसौ तथोक्तः ।
| | एवमेव |
|
| |
|
| इति
| | तन्नित्यत्वाभ्युपगमे, प्राक् |
|
| |
|
| शब्दः प्रकारवाची ।</p>
| | असतः सत्तासमवायो जनिः |
| <p class="gr-vyakhya-para">१७२सु०- अयमत्र समुदायार्थः । व्युत्पत्त्यर्थं तावन्नानुगतं किमप्यङ्गीकरणीयम्, सादृश्येनैव तदुपपत्तेः । न च वाच्यं सादृश्यमप्यनुगतं चेत्किं सामान्येनापराद्धम्, व्यावृत्तत्वे कथं सार्वत्रिकव्युत्पत्त्यङ्गमिति । न हि सादृश्यं शब्दशक्तिविषयतया प्रवृत्तिनिमित्ततया वा अभ्युपगम्यते, किन्नाम लिङ्गतया । यथा हि गन्धवत्त्वं न पृथिवीशब्दवाच्यम्, नापि तत्प्रवृत्तिनिमित्तम्, किन्तु पृथिवीत्ववत्या व्यक्तेः पृथिवीशब्दवाच्यत्वे लिङ्गमेव; तथा ते ते व्यावृत्ताकारा एव तैस्तैर्व्यावृत्तैर्द्रव्यगुणकर्मसामान्यादिभिर्निमित्तैस्तत्तच्छब्दवाच्याः । सादृश्यं तु व्यावृत्तमपि तदवबोधे लिङ्गतयोपयुज्यते । तथा हि । यदा अयं गौः इत्युपदेशपूर्विका व्युत्पत्तिस्तदा तद्वाक्यं व्याप्तिग्राहकम्, अयं चैतत्सदृशाश्च सर्वे गोशब्दवाच्याः इत्येवम्परत्वात् । व्यवहारादिपूर्विकायां तु व्युत्पत्तौ भूयोव्यवहारादिदर्शनेन सादृश्यव्याप्यताऽवगमो भवति । ततश्चैतद्वाक्यादिनाऽवगतव्याप्तिरनुमिमीते अयं गोशब्दवाच्यो भवितुमर्हति, तत्सदृशात्वात्, यस्तत्सदृशस्स गोशब्दवाच्यः, तथा चायं तत्सदृशः, तस्माद्गोेशब्दवाच्यः इति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१७३सु०- नन्वत्र को दृष्टान्तः । उपदेशकाले सन्निहितो गोपिण्ड इति चेन्न, तस्य तत्सदृशत्वाभावात् । मैवम् । दृष्टान्तनियमस्य निरस्तत्वात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">न च सास्नादिमत्त्वमेव लिङ्गमस्तु किं सादृश्येनेति वाच्यम्; तस्य गोत्ववत्प्रतिव्यक्तिव्यावृत्तत्वात्, सादृश्यस्य तु व्यावृत्तत्वेऽपि प्रतियोगिनिरूप्यत्वेनानुगतफलसाधकत्वानुभवात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">सास्नादिमत्त्वस्यापि सादृश्योपहितस्य लिङ्गत्वमभ्युपगच्छामः । न च वाच्यं गोसादृश्यमश्वेऽप्यस्तीति तत्रापि गोशब्दवाच्यतानुमानप्रसङ्गः इति, जातिनिमित्तत्वेऽप्येवं प्रसङ्गस्य समानत्वात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">जातिविशेषो निमित्ततयाऽङ्गीक्रियते योऽव्यभिचारीति चेत्, तर्हि सादृश्यविशेष एव लिङ्गं यो लक्षणभूत इति वदामः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१७४सु०- एतेन कार्यकारणभावावधारणादिकमपि समाहितं वेदितव्यम्, सादृश्येनैव तदुपपत्तेः । अन्त्यविशेषे हि न किञ्चिदनुगतमस्ति, नाप्यनुगताश्रय उपाधिः, तद्भावे द्रव्यगुणकर्मवदत्यन्तव्यावर्तकत्वस्वरूपहानिप्रसङ्गात् । तथाऽप्यस्ति तत्र विशेषशब्दव्युत्पत्तिः अत्यन्तव्यावृ(त्ति)त्तबुद्धिं प्रति कारणत्वावधारणमित्यादि । तत्र परेणापि लक्षणरूपं सादृश्यमेवादरणीयमिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१७५सु०- एवमनुगतसामान्यानभ्युपगमेनैव व्युत्पत्त्यादिकं समर्थितम् । यस्तु मन्यते अनुगतसामान्येनैव व्युत्पत्त्यादिकं नान्यथेति तस्य बाधकमाह
| |
|
| |
|
| जातितश्चेदिति
| | दुष्टा |
|
| |
|
| ।</p> | | मता । |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- जातितश्चेत्कथं तासु</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यद्यनुगतजातिनिमित्तैव सर्वत्र व्युत्पत्तिः कार्यकारणभावावधारणादिकं च स्यात् तदा
| |
|
| |
|
| तासु
| | समवायनित्यत्वे न कस्यापि जनिः स्यादित्यर्थः । तत्कथमित्यत आह |
|
| |
|
| जातिषु
| | तत्रापीति |
|
| |
|
| कथं
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तत्रापि ह्युक्तदोषाणां नैव किञ्चिन्निवारकम्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">उक्तदोषाणां |
|
| |
|
| जात्यादिशब्दव्युत्पत्तिरनुगतबुद्धिकारणत्वावधारणं, गोत्वं नित्यं जातित्वादि त्यादिव्याप्तिज्ञानमित्यादिकं स्यात् । जातिषु जात्यभावेन तत्र व्युत्पत्त्यादिकं न स्यादित्यर्थः ।</p>
| | सिद्धसाधनत्वादीनाम् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">१७६सु०- यदि वैयात्यात् कश्चिद् ब्रूयात् अस्ति जातिष्वपि जातित्वं नाम जातिः तद्वशात् तत्र सर्वमुपपद्यते इति; तं प्रत्याह | | <p class="gr-vyakhya-para">तथा हि । प्रागसतः सत्तासमवायो जनिरि ति परेण जनिलक्षणमभिहितम् । तत्र यदि समवायो नित्यः स्यात् तदा तल्लक्षणा घटजनिः प्राक्कुलालादिव्यापारादस्तीति तदर्थस्य तस्य सिद्धसाधनता स्यात् । ज्ञप्तौ हि सिद्धस्यापि साधनं घटते, किन्तु क्वचिदनपेक्षत्वमित्येव । कृतौ तु प्राक्सिद्धस्य साधनमेवाशक्यमिति कुलालादिव्यापारस्य निष्फलत्वं स्यात् ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अथ समवायस्य नित्यत्वेऽपि प्रागसतः सत्तासमवायः साध्यः अस्तु को दोष इति चेन्न, समवायैक्यव्याघातात् । औपाधिकः समवायस्य भेद इति चेत्, यथासम्भवं सर्वमुक्तमनुसन्धेयम् । न हि प्रागसद्विषयो व्यापारः सम्भवति, तस्य सत्करणातिरिक्तकर्तव्याभावात्, सत्करणस्य सत्तासमवायानतिरेकात् । स्वरूपलाभः कुलालादिव्यापारसाध्य इति चेत्, एवं तर्हि किमपरेण सत्तासमवायेन ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१९५सु०- तदेवं समवायस्यैकत्वनित्यत्वे सर्वथाऽप्ययुक्ते इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यद्वा समवायनिराकरणप्रसङ्गात् परोक्तं विशिष्टादेर्जनेश्च स्वरूपं तन्मतासामञ्जस्यप्रदर्शनाय औपाधिके त्यादिना निराकृतं (च) वेदितव्यम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१९६सु०- नन्वेतत्सर्वं व्याहतम्, युष्माभिरपि लोकवेदव्यवहारं परिपालयदि्भर्विशिष्टादेः अङ्गीकरणीयत्वात् । तत्राप्युक्तदोषानुषङ्गादि त्यतो विशिष्टादिनिरूपणे तावद्दोषाभावं स्वमते दर्शयति |
|
| |
|
| तत्र चेदिति
| | अस्मदिति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तत्र चेदनवस्थितिः</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अस्मत्पक्षे विशेषस्य सर्वत्राङ्गीकृतत्वतः । नास्ति दोषः क्वचित्</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">यदि | | <p class="gr-vyakhya-para">विशिष्टाकारो न विशेषणं नापि सम्बन्धः, किन्नाम विशेष्यम् । न च तन्मात्रम् । द्विविधो हि विशिष्टाकारः, यावद्विशेष्यभाव्ययावद्विशेष्यभावी च ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तत्राद्यो विशेष्येणात्यन्ताभिन्नः, यथेश्वरः स्वरूपेण सर्वज्ञः । एवं यत्र यत्र विशेषणसम्बन्धो यावद्विशेष्यभावी तत्र तत्र विशिष्टाकारोऽपि तथाभूतो विशेष्येणात्यन्ताभिन्नो द्रष्टव्यः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तथाऽपि विशेषस्य भेदप्रतिनिधेः सर्वपदार्थेष्वङ्गीकृतत्वेनेश्वरः सर्वज्ञ इत्यपर्यायशब्दप्रवृत्त्याद्यनुपपत्तिदोषो नास्ति । ईश्वर एव सर्वज्ञ इत्यभेदस्तावत्प्रमितः, भेदे तु न निरवकाशं प्रमाणमस्तीति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">द्वितीयस्तु विशेष्येण भिन्नाभिन्नः, यथा पर्वतेनाग्निमान् । यथा हि संयोगविशेषसचिवास्तन्तवः पटाकारेण परिणमन्ते तथा आगन्तुकविशेषणसम्बन्धाद्विशेष्यस्वरूपं विशिष्टाकारेण परिणमते । तत्र यद्यपि भेदाभेदौ वस्तुनः स्वरूपभूतौ, तथाऽपि |
|
| |
|
| तत्र
| | अस्मत्पक्षे विशेषस्य सर्वत्राङ्गीकृतत्वतो न सङ्करदोषः । |
|
| |
|
| जातिष्वपि जातित्वं नाम जातिरङ्गीक्रियते तदा
| | तदिदमुक्तं |
|
| |
|
| अनवस्थितिः
| | क्वचिदिति |
|
| |
|
| स्यात् ।</p>
| | । अत्यन्ताभेदस्थले भेदाभेदस्थले चेत्यर्थः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">तथा हि; गोत्वादिजातिषु जातिशब्दप्रवृत्तिनिमित्तं या जातित्वं नाम जातिः सा न तावत्स्वरूपे वर्तते, स्ववृत्तेरप्रामाणिकत्वात्; अतः स्वव्यतिरिक्तास्वेव जातिषु वर्तत इति वाच्यम् । तथा च स्वव्यतिरिक्तजातिषु जातिशब्दप्रवृत्तावियं निमित्तं स्यान्न तु स्वरूपेऽपि । अतस्तस्यां तद्व्यतिरिक्तासु जातिष्वेकस्य जातिशब्दस्य प्रवृत्तौ निमित्तं जात्यन्तरमङ्गीकरणीयम् । तत्राप्येवमेवेत्यनवस्थेति ।</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">१९७सु०- यद्वा |
| <p class="gr-vyakhya-para">१७७सु०- ननु गोत्वादिजातिषु जातित्वप्रयुक्तो जातिशब्दः, जातित्वे तूपदेशाधीनो भवतु तस्या एकत्वादिति । मैवम् । न ह्यस्माभिः सादृश्यमिव भवता जातिः (जाति)शब्दवृत्तौ ज्ञापकतयोपेयते, येन क्वचिदुपदेशो निवेश्यते; किन्तु निमित्ततया । तत्रोपदेशोपन्यासस्य क्वोपयोगः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१७८सु०- स्थानान्तरेऽपि बाधकमाह | |
|
| |
|
| तथैवेति
| | क्वचिद् |
|
| |
|
| ।</p> | | इति औपाधिकादित्रय इत्यर्थः, तस्याप्युक्तप्रकारत्वात् ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तथैव व्यक्तिविज्ञानं व्यक्तित्वाभावदूषितम्</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">एतेन भेदहीनेऽप्याकाशादावौपाधिको भेदो दृष्ट इत्य(प्य)पास्तम्, विशेषनिबन्धनानामेवाकाशाद्यंशानां घटाद्युपाधिभिः स्फुटीकरणादिति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">यथा जातिविज्ञानं जातित्वाभावेन दूषितं, | | <p class="gr-vyakhya-para">जनिनिरूपणे दोषाभावं स्वमते दर्शयति |
|
| |
|
| तथैव व्यक्तिविज्ञानं
| | अस्मदिति |
|
| |
|
| व्यक्तनां व्यक्तिशब्दवाच्यत्वविज्ञानं तन्निमित्त
| | । |
|
| |
|
| व्यक्तित्वजात्यभावेन दूषितम् ।</p>
| | विशेषस्य |
| <p class="gr-vyakhya-para">द्रव्यगुणकर्माणि खलु व्यक्तय उच्यन्ते । न च तत्र व्यक्तित्वं नाम सामान्यमस्ति, सत्तया परापरभावाभावात् । तस्मात् तत्र व्यक्तिशब्दवाच्यत्वज्ञानं न स्यात् । मा भूद्व्यतिरिक्तं व्यक्तित्वं, सत्तैव व्यक्तिशब्दप्रवृत्तौ निमित्तं भविष्यती ति चेन्न; सामान्यस्य पर्यायप्रवृत्तौ निमित्तत्वात्, सद्व्यक्तिशब्दयोरपर्यायत्वात्, अन्यथा संयोग्यादिशब्दानामपि द्रव्यादिशब्दपर्यायत्वं स्यात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१७९सु०- ननु शब्दमात्रस्य जातिनिमित्तत्वात् सत्तया परापरभावशून्यमपि द्रव्यगुणकर्मसु व्यक्तित्वमस्त्येवेत्यतो नोक्तदोष इत्यत आह
| |
|
| |
|
| यदीति
| | परिणामस्य, जनित्वेन |
|
| |
|
| ।</p>
| | अङ्गीकृतत्वतो न |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- यदि तच्चास्ति तस्यापि विशेषेष्वनवस्थितिः</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तर्हि
| |
|
| |
|
| तस्य
| | कश्चिद् |
|
| |
|
| व्यक्तित्वस्य
| | दोषोऽस्ति |
|
| |
|
| अपि विशेषेषु
| | इति योजना । मृदादीनां घटाद्याकारापत्तिरेव घदादिजनिर्न तु समवाय इत्यर्थः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१९८सु०- स्यादेतत् । क्वचिद्भावो विशेष्यो विशिष्टाकारश्चाभावो दृश्यते, यथा घटो न जानाति, प्रकृतिर्न कर्त्री ति । क्वचिच्चाभावो विशेष्यो विशिष्टाकारश्च भावः प्रतीयते, अभावोऽस्ति, अभावः प्रमेय इति । न च विधिनिषेधात्मनोर्भावाभावयोरभेदो युज्यते । तत्कथं विशेष्याभिन्नं विशिष्टमुच्यत इत्यत आह |
|
| |
|
| व्यक्तिषु प्रवेशः स्यात् । तथा
| | भावो हीति |
|
| |
|
| चानवस्थितिः
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- भावो ह्यभावश्च स एव हि</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">क्वचिदि त्यनुवर्तते । यो |
|
| |
|
| इति योजना ।</p>
| | भावः स एव |
| <p class="gr-vyakhya-para">तथा हि । यः शब्दोऽनेकवाचकः स सर्वो जातिनिमित्तक इति स्वीकृत्य द्रव्यगुणकर्मसु व्यक्तित्वं नाम जातिर्यद्यङ्गीक्रियते, तर्हि तस्यामन्यासु च जातिषु जातिशब्दप्रवृत्तये जातित्वं नाम जातिरङ्गीकर्तव्या स्यात् । ओमिति चेत् । तर्हि सा व्यक्तित्वजातिरपि जातित्वजातिं प्रति व्यक्तिः स्यात्, न च सा स्वरूपे वर्तते; ततो द्रव्यादित्रये तस्यां च व्यक्तिशब्दप्रवृत्त्यर्थमपरं व्यक्तित्वमङ्गीकरणीयम् । तत्र पुनर्जातिशब्दप्रवृत्तये जातित्वमभ्युपगन्तव्यमिति साऽपि तदाश्रयतया व्यक्तिः स्यात् । तस्यां पुनर्व्यक्तित्वान्तरमित्येवमनवस्थेति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१८०सु०- स्थलान्तरे बाधकमाह
| |
|
| |
|
| कथमिति
| | क्वचिद् |
|
| |
|
| ।</p>
| | अभावो |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- कथं स्वरूपत्वमपि ज्ञायतेऽनुगतं यदि । एकव्युत्पत्तिपर्यन्तमनवस्थादिदूषितम् ॥</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अत्र स्वरूपमि त्यध्याहर्तव्यम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">ततश्चायमर्थः । यद्यनुगतसामान्यनिबन्धनैव सर्वत्र व्युत्पत्तिः तदा सकलपदार्थस्वरूपं स्वरूपशब्दवाच्यतया कथं ज्ञायते, अनुगतस्य स्वरूपत्वसामान्यस्याभावात् । स्वरूपेषु स्वरूपशब्दव्युत्पत्तिर्न स्यादिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">ननु च सर्वस्वरूपेष्वनुगतं स्वरूपत्वमङ्गीक्रियते मयाऽतो नोक्तदोष इत्यत उक्तं
| |
|
| |
|
| स्वरूपत्वमपि यद्यनुगतमङ्गीक्रियते
| | भवति, यश्च |
|
| |
|
| तदा
| | अभावः स एव |
|
| |
|
| अनवस्थादिदूषितं
| | क्वचिद् |
|
| |
|
| भवती ति । तथा हि । सर्वेषु स्वरूपेषु यत्स्वरूपशब्दप्रवृत्तिनिमित्तं स्वरूपत्वं नाम सामान्यमभ्युपगम्यते, तदपि तावत्स्वरूपमेव । न च तत्र स्वयमेव वर्तते, आत्माश्रयत्वस्यालौकिकत्वात्; अतस्तस्मिन्नन्येषु च स्वरूपेषु स्वरूपशब्दप्रवृत्तयेऽन्यत्स्वरूपत्वं नाम सामान्यमङ्गीकार्यम्, तदपि स्वरूपमेवेत्यनवस्था ।</p>
| | भावो |
| <p class="gr-vyakhya-para">आदि
| |
|
| |
|
| पदेनान्त्यविशेषस्वरूपेषु स्वरूपत्वसामान्याङ्गीकारेऽत्यन्तव्यावृत्तिधीहेतुत्वं न स्यात् । समवायाभावस्वरूपे च सम्बन्धाभाव इति ज्ञातव्यम् ।</p>
| | भवतीत्येतदुभयं प्रसिद्धमेवेत्यर्थः । वाक्यार्थद्वयप्रसिद्धिद्योतनार्थं |
| <p class="gr-vyakhya-para">अनवस्थाद्यनिष्टप्रसङ्गस्य विपर्यये पर्यवसानं सूचयति
| |
|
| |
|
| एकव्युत्पत्तिपर्यन्तमिति
| | हि |
|
| |
|
| ।</p> | | शब्दद्वयम् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">एकं | | <p class="gr-vyakhya-para">तत्कथमित्यत आह |
|
| |
|
| केवलमनुगतसामान्यहीनमिति यावत् । तस्मिन्व्युत्पत्तिरेकव्युत्पत्तिः, तत्पर्यन्तं, तावदिदं दूषणमुपप्लवत एव । यावदनुगतसामान्यनिबन्धनैव सर्वत्र व्युत्पत्तिरिति पक्षं परित्यज्य सामान्यहीनेऽपि व्युत्पत्तिमङ्गीकुर्यादित्यर्थः । अनवस्थादिपरिहारायानुगतसामान्येन विनाऽपि व्युत्पत्तिरङ्गीकरणीयेति भावः ।</p>
| | अभावस्य चेति |
| <p class="gr-vyakhya-para">१८१सु०- नन्विदं सकलमप्यसङ्गतम् ॥ तथा हि । यदुक्तं जातितश्चेत् कथं तास्वि ति; तत्तावदसत् । जातिषु जात्यन्तराभावेऽपि नित्यत्वे सत्यनेकानुगतत्वेनोपाधिना जातिशब्दव्युत्पत्त्युपपत्तेः । अस्तु वा जातिषु जातित्वं नाम जातिः; न चानवस्था, जातित्वे जातिशब्दस्य स्वरूपनिबन्धनत्वोपपत्तेः ॥ तथैव व्यक्तिविज्ञानमि त्येतदप्यसत् । व्यक्तित्वाभावेऽपि जातिव्यञ्जकत्वेपाधिना द्रव्यादिषु व्यक्तिशब्दप्रवृत्त्युपपत्तेः । व्यक्तित्वजात्यङ्गीकारेऽपि नानवस्था, व्यक्तित्वे व्यक्तिशब्दस्य स्वरूपनिमित्तत्वसम्भवात् ॥</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यदपि कथमि त्यादि तदयुक्तम्, प्रमाणगम्यत्वोपाधिनैव स्वरूपशब्दव्युत्पत्त्युपपत्तेः । स्वरूपत्वाभ्युपगमेऽपि नानवस्था, तत्र स्वरूपशब्दस्य स्वरूपमात्रनिबन्धनत्वात् । अन्त्यविशेषेषूपाधिनिबन्धन एवेति न रूपहानिः । समवायादौ स्वरूपमेव सम्बन्धः ॥ इत्यतो न कश्चिद्दोषः इत्याशङ्कां परिहरन्ननुगतसामान्यदूषणमुपसंहरति
| |
| | |
| कल्पनेति
| |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- कल्पनागौरवात्तेन युक्ता नानुगकल्पना</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अभावस्य च धर्माः स्युर्भावास्तेषां च तेऽखिलाः</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">सर्वत्र व्यावृत्तमेव वाच्यं, शब्दप्रवृत्तौ निमित्तं च । व्युत्पत्तिस्तु सादृश्यनिबन्धने त्येकरूपकल्पनेन सर्वसामञ्जस्ये, क्वचिदनुगतं सामान्यं निमित्तं, क्वचिदुपाधिः, क्वचित्स्वरूपमेवेत्यनेककल्पने कल्पनागौरवं स्यादित्यर्थः । | | <p class="gr-vyakhya-para">अस्ति तावदिदं यद् |
|
| |
|
| तेन
| | अभावस्य |
|
| |
|
| बाधकसद्भावेन साधकाभावेन च ।</p>
| | अपि |
| <p class="gr-vyakhya-para">नन्वनुगतत्वाभावे कथं गोत्वादिकं सामान्यम् । अननुगतत्वेऽपि गुणकर्मवदवान्तरभेदस्य कल्पनीयत्वादिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१८२सु०- एवं समवायं स्वरूपतो निराकृत्येदानीं यत्समवायस्य सर्वत्रैकत्वं नित्यत्वं च तत्त्वं भावेने ति सूत्रेणोक्तम्,
| |
|
| |
|
| तत्त्वं,
| | भावा धर्माः स्युः |
|
| |
|
| समवायस्य सर्वत्रैकत्वं नित्यत्वं च,
| | तथा |
|
| |
|
| भावेन,
| | तेषां च |
|
| |
|
| सत्तया, व्याख्यातमि ति । तदपि निराचिकर्षुरादौ तावदेकत्वं निराकर्तुं पीठमारचयति
| | भावानां च |
|
| |
|
| औपाधिकेति ।</p>
| | ते |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- औपाधिकविशिष्टाद्यमपि तद्वस्तु किं ततः । अन्यत्</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">औपाधिकः
| |
|
| |
|
| पाचकयाजकादिः,
| | अभावा धर्माः |
|
| |
|
| विशिष्टः
| | स्युः |
|
| |
|
| नीलाग्निमदादिः ।
| | इति । |
|
| |
|
| आद्य
| | अखिला |
|
| |
|
| ग्रहणादुपलक्षितग्रहणम् ।
| | इति बहुत्वोपलक्षणम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एतदपि नाङ्गीकरोमीत्यत आह |
|
| |
|
| अपि
| | प्रत्यक्षेति |
|
| |
|
| शब्दो दूषणान्तरसमुच्चयार्थः ।
| | ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">प्रत्यक्षमानतः सर्वमेतन्नो वारणक्षमम्</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">प्रत्यक्ष |
|
| |
|
| तद्वस्तु
| | ग्रहणमुपलक्षणार्थम् । यस्मादभावस्यापि भावा धर्माः सन्ति भावस्य चाभावा इति |
|
| |
|
| उपाध्यादित्रयम् ।
| | एतत्सर्वं प्रत्यक्षादिप्रमाणतः |
|
| |
|
| कि ं
| | सिद्धम् । अतो न वारयितुं शक्यम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१९९सु०- अस्त्वभावभावयोर्भावाभावधर्मवत्त्वम्, तथाऽपि भावस्याभावत्वमभावस्य च भावत्वं क्वचिदस्ती त्यत्र किमायातमित्यत आह |
|
| |
|
| शब्दस्योभयतः सम्बन्धः ।
| | सर्व इति |
|
| |
|
| तत
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-सर्वे भावा अभावाश्च पदार्थास्तेन सर्वदा</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यतोऽभावाभावयोर्भावाभावधर्मवत्त्वं सिद्धम्, सिद्धश्च धर्मधर्मिणोरभेदः, |
|
| |
|
| उपाध्यादित्रयात् । वस्तु इत्येतद् औपाधिकविशिष्टाद्यमि त्यनेनापि सम्बध्यते ।</p>
| | तेन |
| <p class="gr-vyakhya-para">१८३सु०- अयमर्थः । समवायस्य सर्वत्रैकत्वं वदतेदं तावद्विविच्यताम् । एक एव पुरुषः पचनयजनादिभिरुपाधिभिरवच्छेदकैर्धर्मैः पाचको याजकश्चेत्याद्यभिधीयते । स पाचकयाजकादिरौपाधिकोऽर्थः किं पचनाद्युपाधिपुरुषतत्सम्बन्धेभ्योऽनन्य उतान्य इति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तथा समानाधिकरणं व्यावर्तकं विशेषणम्, यथोत्पलस्य नीलं रूपं पर्वतस्य चाग्निः; व्यधिकरणं तु व्यावर्तकमुपलक्षणम्, यथा नीलरूपगतं नीलत्वमुत्पलस्य ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अन्ये तु कार्यप्रवेशाप्रवेशाभ्यां विशेषणोपलक्षणयोर्भेदमाचक्षते, यथा लम्बकर्ण आनीयताम् , चित्रगुरानीयताम् इति । अपरे तु शाब्दसामानाधिकरण्यवैयधिकरण्याभ्याम्, यथा दण्डी देवदत्तः , जटाभिस्तापसः इति । केचित्पुनर्व्यवच्छित्तिसमये सत्त्वासत्त्वाभ्याम् । तत्र विशिष्टं नीलमग्निमान् वा, विशेषणविशेष्यतत्सम्बन्धेभ्योऽनन्यत् अन्यद्वा ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">उपलक्षितं चोपलक्षणोपलक्ष्यतत्सम्बन्धेभ्योऽनन्यत् अन्यद्वेति ॥</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१८३असु०- तत्रान्यत्वपक्षस्तावदनुभवाभ्युपगमोपपत्तिविरुद्धत्वादसम्भावित एव । न हि पाचकादिः पचनादित्रयातिरिक्तोऽनुभूयते; न च योग्यस्याननुभवे सत्त्वं सिद्ध्यति, नाप्यग्निमदादिः पर्वताद्यतिरिक्तोऽनुभूयते; अतिरिक्तत्वे चौपाधिकविशिष्टादेः द्रव्याद्यन्तर्भावासम्भवात् षट्पदार्थातिरेकप्रसङ्गेनाभ्युपगमविरोधः स्यात् ॥ यदि चौपाधिकविशिष्टाद्यमतिरिक्तं स्यात् तदा पाचकमानये त्युक्ते पुरुषाद्यानयनं न क्रियेत, इत्याद्युपपत्तिविरोधः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१८४सु०- नन्ववच्छित्तिरौपाधिकत्वं, व्यवच्छित्तिश्च वैशिष्ट्यं त्रितयादि्भन्नमेवेति चेन्न ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अवच्छित्तेरनिरूपणात् । सा किमुपाधिसम्बन्धो वा, पुरुषस्यैकत्वं वा, स्वगतो भेदो वा । आद्ये न त्रयातिरेकः, द्वितीये त्वनौपाधिकादविशेषः, तृतीये त्वसत्त्वप्रसङ्गः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">व्यवच्छित्तिर्वैशिष्ट्यमिति चायुक्तम्, तस्या नीलादिपदार्थत्वाभावात् । सा हि वैशिष्ट्यप्रतीतिफलविषयतया अनुभूयते ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१८५सु०- विशेषणविशेष्यसम्बन्धावगाह्येकं वा विज्ञानमविरलमनेकं वा विशिष्टमिति कश्चित् । यथाऽऽह विशेषणं विशेष्यं च तत्सम्बन्धफलार्पकम् । ज्ञानरूपं स्वसामर्थ्याद्विशिष्टमिति कर्तितमि ति । तन्न, विशिष्टस्य बाह्यार्थतयाऽनुभवात् । अन्यथा साध्यधर्मविशिष्टः पक्षः, सोऽनुमानेन प्रज्ञापनीय इत्याद्ययुक्तं स्यात् । तस्मादतिरेकपक्षोऽनुपपन्न एव ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१८६सु०- अस्तु तर्ह्यौपाधिकविशिष्टाद्यं त्रितयानन्यदित्यत आह
| |
|
| |
|
| तदेवेति
| | कारणेन |
|
| |
|
| ।</p>
| | सर्वे भावाः पदार्था अभावाश्च |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तदेव चेदग्निमत्त्वं किं तत्र भण्यते</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">प्रतिपत्तिसौकर्यायोदाहरणनिष्ठतया मतुपा प्रश्नः कृतः अऽग्निमत्त्वमि ति । धूमाद्यनुमानसाध्यं विशिष्टमित्यर्थः । औपाधिकादेरप्युपलक्षणमेतत् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अयमर्थः । अग्निमदादिविशिष्टं च यदि विशेषणविशेष्यतत्सम्बन्धेभ्योऽनन्यदङ्गीक्रियते तदाऽपि वक्तव्यम्, किं तत्त्रितयमपि प्रत्येकं विशिष्टमुत(तत्र•न्यतमम् । द्वितीयेऽपि किं विशेषणभूतोऽग्निरेवाग्निमच्छब्दार्थः, उत विशेष्यरूपः पर्वतः, अथ सम्बन्धः संयोगलक्षणः । संयोगपक्षेऽपि किं निर्विशेषणसंयोगः किंवाऽग्निना संयोगः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">उत्तरत्रापि किमग्निसंयोगमात्रम्, उत पर्वतस्याग्निसंयोग इति ॥</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">एवं पाचकादेरपि पचनादित्रयानन्यत्वे विकल्पो द्रष्टव्यः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१८७सु०- अन्त्यपक्षातिरिक्तान्सर्वपक्षानपाकरोति
| |
|
| |
|
| अग्नीति
| | भवन्ति, |
|
| |
|
| ।</p>
| | अभावाश्च सर्वे पदार्था भावा |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अग्निसंयोगमात्रं चेद्भवेत्तत्सिद्धसाधनम्</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अग्निसंयोगमात्रम्
| |
|
| |
|
| इति सर्वपक्षोपलक्षणम् ।
| | भवन्ति, इत्युक्तमुपपन्नमित्यर्थः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१९९असु०- यद्येवं भावस्याप्यभावत्वमभावस्य च भावत्वं, तर्हि द्रव्यादयो भावा एव प्रागभावादयस्त्वभावा एवेति सर्वत्र प्रसिद्धो भावाभावविभागः कथमि त्यत आह |
|
| |
|
| चेत्
| | तथाऽपीति |
|
| |
|
| अग्निमच्छब्दार्थ इति शेषः ।
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तथाऽपि प्रथमं बुद्धेर्यो निषेधस्य गोचरः । सोऽभावो विधिबुद्धेस्तु गोचरः प्रथमं परः ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">निषेधस्य बुद्धेः |
|
| |
|
| तत्
| | इति सामानाधिकरण्यम् । |
|
| |
|
| धूमवत्त्वाद्यनुमानम् । अग्निपर्वतसंयोगानां समस्तानां व्यस्तानामग्निना संयोगस्य चाग्निमच्छब्दवाच्यविशिष्टत्वे, धूमानुमानं
| | परो |
|
| |
|
| सिद्धसाधनं
| | भावः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यद्यप्येषोऽर्थः प्रागेवोक्तः तथाऽपि प्रसङ्गात् पुनः स्मारित इत्यदोषः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२००सु०- अभावभावयोर्भावाभावधर्मवत्त्वं प्रत्यक्षादिसिद्धमित्युक्तम्, तत्कथमि त्यत आह |
|
| |
|
| स्यात् । विशिष्टस्यानुमानसाध्यत्वात्, अग्न्यादेर्विशिष्टस्य मानान्तरत एव सिद्धत्वादिति ।</p>
| | तस्मादिति |
| <p class="gr-vyakhya-para">१८८सु०- अस्तु तर्हि पर्वतस्याग्निना संयोगो विशिष्टरूपोऽग्निमच्छब्दार्थोऽनुमानसाध्य इत्यन्तिमः पक्षः, तत्रोक्तदोषाभावात्, पर्वताग्निसंयोगानां समस्तानां व्यस्तानामग्निसंयोगस्य च सिद्धत्वेऽपि पर्वतस्याग्निना यः संयोगस्तस्यानुमानतः प्रागसिद्धेरि ति शङ्कते
| |
| | |
| भूधरस्येति
| |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- भूधरस्याग्निसंयोगो यदि षष्ठ्यर्थ एव कः</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तस्मात्प्रध्वस्तभेदादि सदित्येवावगम्यते</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">अग्निमच्छब्दार्थो विशिष्टोऽनुमानसाध्य इति शेषः । दूषयितुं पृच्छति | | <p class="gr-vyakhya-para">प्रध्वस्तं |
|
| |
|
| षष्ठ्यर्थ इति
| | प्रध्वंसो |
|
| |
|
| । पर्वतस्याग्निसंयोगस्य च सिद्धत्वेऽपि पर्वतस्य योऽग्निसंयोगः स न सिद्ध इत्यतः, स एव विशिष्टोऽग्निमच्छब्दार्थोऽनुमानवेद्य इति वदता, पर्वतस्येति षष्ठ्या निर्दिष्टः सम्बन्ध एव विशिष्टोऽग्निमच्छब्दार्थोऽनुमानवेद्य इत्युक्तं भवति; अन्यस्य सर्वस्य सिद्धत्वात् । षष्ठ्यर्थाश्च सम्बन्धा वैयाकरणैरनेके गणिताः, अतः कोऽत्र सम्बन्धो विवक्षित इति प्रश्नार्थः ।
| | भेदः |
|
| |
|
| एव
| | पृथक्तवम् । आदिपदेन प्रमेयत्वादिग्रहणम् । यस्मादभावस्य भावधर्मत्वमस्ति, |
|
| |
|
| शब्दः तस्यैव प्राधान्यद्योतनार्थः ।</p>
| | तस्मादेव |
| <p class="gr-vyakhya-para">१८९सु०- उत्तरं शङ्कते
| |
|
| |
|
| समवाय इति
| | हि प्रध्वंसाभावादेः पृथक्तवप्रमेयत्वादिभावधर्मजातमस्त्येवेति |
|
| |
|
| ।</p> | | अवगम्यते । |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-समवायो यदि हि</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">संयोगो हि गुणः, पर्वतश्च गुणी, गुणगुणिनोश्च समवायः सम्बन्धः, इति प्रसिद्धमिति
| |
|
| |
|
| हि
| | प्रत्यक्षादिने ति योजना । प्रध्वंसः प्रागभावाद्वा घटाद्वा पृथक् प्रमेयोऽभिधेयश्चेत्यवगम्यते । अभावस्य (च) भावधर्मानभ्युपगमे तद्विरोधः स्यादिति भावः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">घटः पटो न भवतीति भावस्यान्योन्याभावधर्मत्वं स्फुटत्वान्न प्रदर्शितम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२०१सु०- एवमभावभावयोर्भावाभावात्मकत्वं सामान्यतः प्रसाध्य प्रकृते योजयति |
|
| |
|
| शब्दार्थः । षष्ठ्यर्थ इति वर्तते ।</p>
| | अस्तीति |
| <p class="gr-vyakhya-para">निराकरोति
| |
| | |
| अस्य चेति
| |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अस्य चैकत्वात्सिद्धसाधनम्</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अस्त्यभावोऽस्ति च ध्वंसो देहाभावश्च भस्मता । इत्यादि युज्यते सर्वं</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">पर्वतादेरिव | | <p class="gr-vyakhya-para">तस्मादि त्यनुवर्तते । यत एवमभावस्य भावत्वं भावस्य चाभावत्वमुपपादितम्, तस्माद् |
|
| |
|
| अस्य
| | अभावोऽस्ति, प्रध्वंसोऽस्ति; देहाभावो, भस्मता |
|
| |
|
| समवायस्य च सिद्धत्वादिति शेषः ।
| | इत्यभावस्य विशेष्यत्वं भावस्य च विशिष्टत्वं तयोश्चाभेदः, तथा घटो न जानाती ति भावो विशेष्योऽभावश्च विशिष्टाकारः तयोश्चाभेद इत्युक्तं |
|
| |
|
| सिद्धसाधनं
| | युज्यत |
|
| |
|
| धूमाद्यनुमानमिति शेषः । कथं समवायस्य सिद्धत्वमित्यत उक्तम्
| | इत्यर्थः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२०२सु०- यदि भावाभावयोरेकत्वं न विरुद्धं तदा घटोऽपि स्वाभावात्मा किन्न स्यादित्यत आह |
|
| |
|
| एकत्वादिति
| | प्रत्यक्षादीति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">यस्तन्तुपटयोः समवायः, स एव हि पर्वताग्निसंयोगयोः समवायः परेणाङ्गीकृतः । तन्तुपटयोः समवायश्च प्रत्यक्षेण वाऽनुमानेन वा सिद्ध एवेति ।</p> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- प्रत्यक्षादिप्रमाणतः</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">१९०सु०- अयमत्र समुदायार्थः । यद्येक एव सर्वत्र समवायः स्यात् तदा सर्वानुमानानां सिद्धसाधनता स्यात् । यद्यपि याथार्थ्यमेव प्रामाण्यं तथाऽपि शब्दवत्परार्थानुमानस्य परापेक्षया प्रवृत्तत्वात्सिद्धसाधनता दोष एव ।</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">सिद्धमिति शेषः । भावाभावयोर्विशेष्यविशिष्टयोरैक्यं प्रत्यक्षादिप्रमाणसिद्धं न तु घटतदभावयोः, अतो नातिप्रसङ्ग इत्यर्थः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">तथा हि । सर्वमप्यनुमानं न वस्तुस्वरूपमात्रपरम्, तस्यासिद्धावाश्रयासिद्धेः, सिद्धौ च सिद्धसाधनत्वात्; किन्तु केनचिदुपहितं वा विशिष्टं वोपलक्षितं वेति वक्तव्यम् । तच्च विशिष्टादिकं न विशेषणादित्रयादन्यदेवेति युक्तम्, अनुपलम्भादिबाधात् । त्रयानन्यत्वेऽपि न विशेषणमात्रम्, तस्य अनुमानात्प्राक् सिद्धत्वात्; असिद्धौ चाप्रसिद्धविशेषणत्वापत्तेः, अग्नेरेवाग्निमच्छब्दार्थत्वे मतुपो वैयर्थ्यापत्तेश्च ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">यद्वा भावाभावयोर्धर्मधर्मिभावो, धर्मधर्मिणोश्च अभेदः प्रामाणिक इत्येतत् किं भावाभावयोर्विशेष्यविशिष्टयोरैक्यस्योपपादकं किंवा सम्भावनाहेतुः । आद्ये तूक्तोऽतिप्रसङ्गः । द्वितीये साधकं वाच्यम् इत्यत्र इदमुक्तम् । अनेन क्वचिदि त्युक्तं विवृतं भवति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">नापि धर्मिस्वरूपमात्रम्, उक्तदोषात्, पर्वतोऽग्निमानि त्येतयोरेकार्थत्वापत्तेश्च । न च सम्बन्धमात्रम्; संयोगो हि क्वचित्सम्बन्धः स्यात् यथाऽग्निपर्वतयोः, क्वचित्समवायः यथा रसाद्रूपानुमाने, द्वावपि स्वरूपतः सिद्धाविति सिद्धसाधनमेव । संयोगमात्रस्य सिद्धत्वेऽप्यग्न्यादिसंयोगः साध्य इत्यपि न वाच्यम्, तस्यापि महानसादौ सिद्धत्वात् ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">२०३सु०- अथवा भावो ही त्यादिना परिणामवादः प्रपञ्च्यते । तथा हि । केचित्परिणामवादिनः सत एवाभिव्यक्तिं जनिमाहुः, तद्व्युदासार्थमाह |
| <p class="gr-vyakhya-para">अथ पर्वतादेरग्न्यादिसंयोगः साध्यः । अत्रापि विवेक्तव्यम्, कस्यात्रासिद्ध्या साध्यत्वमिति । अन्यस्यासम्भवात्, षष्ठ्यर्थस्य समवायस्येति वक्तव्यम् । स च सर्वत्रैक एव चेत् पुनः सिद्धसाधनतैव स्यात् । अतः सर्वानुमानोच्छेदप्रसङ्गात् सर्वत्र समवायैक्यमयुक्तमिति ।</p> | |
| <p class="gr-vyakhya-para">१९१सु०- ननु तन्तुषु पटादिसमवायः पर्वताग्निसंयोगादिसमवायश्च यद्यपि स्वरूपेणैक एव, तथापि तन्तुपटादिपर्वताग्निसंयोगाद्युपाधिनिमित्तः समवायस्य भेदोऽप्यस्ति; ततः सिद्धत्वेऽपि साध्यत्वमुपपद्यत इत्यत आह
| |
|
| |
|
| यदीति
| | भावो हीति |
|
| |
|
| ।</p> | | । अत्र |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यद्यस्यौपाधिको भेदः कुत एकत्वमिष्यते</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यदि अस्य
| |
|
| |
|
| समवायस्य साध्यत्वसिद्ध्यर्थम्
| | भावाभाव |
|
| |
|
| औपाधिको भेद इष्यते
| | शब्दौ सदसत्परौ । यः कारणत्वाभिमतो मृत्पिण्डः स कार्यघटात्मना |
|
| |
|
| तदा
| | अभावः, |
|
| |
|
| एकत्वं कुत इष्यते ।</p>
| | स |
| <p class="gr-vyakhya-para">समवायस्यैकत्वं हि न सङ्ख्याविशेषः, निर्गुणत्वात्; किन्त्वभेदः । न च भेदाभेदौ क्वापि परेणाङ्गीकृतौ । तस्मात् समवाये भेदस्याङ्गीकृतौ तद्विरुद्धोऽभेदो नाङ्गीकर्तुमुचित इति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१९१असु०- ननु स्वाभाविकमेकत्वं स्वाभाविकेनैव भेदेन विरुद्ध्यते न पुनरौपाधिकेन, स्वभावतः अभिन्नेऽपि गगनादावौपाधिकभेददर्शनात् । समवाये चौपाधिक एव भेदोऽभ्युपगतः । तत्कथं स्वाभाविकैकत्वाङ्गीकारोऽनुचित इति । अत आह
| |
|
| |
|
| नेति
| | एव तदात्मना |
|
| |
|
| ।</p>
| | भावश्च ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-नानिर्वाच्यं हि तेनेष्टमत औपाधिकान्ययोः । सत्यत्वात् को विशेषः स्यात्</div>
| | <p class="gr-vyakhya-para">यद्वा स घटः प्रागुत्पत्तेः |
| <p class="gr-vyakhya-para">विरुद्धाभिमतयोरविरोधो हि कालभेदेन भवति, यथा तत्रैव भूतले तस्यैव घटस्य भावाभावयोः । देशभेदेन वा, यथा तदैव तस्यैव घटस्यास्तित्वनास्तित्वयोः । व्यक्तिभेदेन वा, यथा तत्रैव भूतले यदैकस्य घटस्य भावस्तदैव घटान्तरस्याभावः । पारमार्थिकत्वापारमार्थिकत्वाभ्यां वा, यथा गगने रूपतदभावयोः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तत्र तावत् समवायेऽभेदभेदयोर्नाद्यं विधात्रयं सम्भवतीति परस्यापि सम्प्रतिपन्नम् ।</p> | |
| <p class="gr-vyakhya-para">नापि चतुर्थी विधा सम्भवति । समवायभेदस्यापारमार्थिकत्वमसत्त्वमनिर्वाच्यत्वं वा । आद्ये सिद्धसाधनत्वं तदवस्थमेव । द्वितीये त्विदमुपतिष्ठते ।
| |
|
| |
|
| हि
| | भावः |
|
| |
|
| यस्मात्
| | सन्, |
|
| |
|
| तेन
| | स एव |
|
| |
|
| वैशेषिकादिना
| | तद् |
|
| |
|
| अनिर्वाच्यं
| | अभावः |
|
| |
|
| वस्तु
| | असंश्च ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अथवा यः कुलालादिव्यापारात्प्राक् |
|
| |
|
| नेष्टमतः
| | अभावः |
|
| |
|
| असत्त्वानिर्वाच्यत्वाभावाद्
| | घटात्मनाऽसन्मृत्पिण्डः, स एव तदनन्तरं |
|
| |
|
| औपाधिकस्य
| | भावः |
|
| |
|
| स्वाभाविकस्य च
| | घटात्मना सन् भवतीति ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । कार्यं कारणेन भिन्नाभिन्नम् । तत एव प्रागुत्पत्तेः सदसत् । अतः कारणं प्राक्कारकव्यापारादकार्यात्मकं सत्कार्यरूपतामापद्यते यत्सा जनिरिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">नन्वेकस्यैव भिन्नत्वमभिन्नत्वं च सत्त्वमसत्त्वं च विरुद्धमित्यतो यथैकस्यैव भावत्वमभावत्वं च न विरुद्धं तथैतदपी त्यादौ सम्भावनां तावदुपदर्शयन्नेकैकस्य भावत्वमभावत्वं च उपपादयति |
|
| |
|
| सत्यत्वात् को विशेषः स्यात् ।
| | अभावस्ये |
|
| |
|
| औपाधिकस्यापि स्वाभाविकवत् सत्यत्वात् पारमार्थिकत्वापारमार्थिकत्वलक्षणस्य विरोधशान्तिहेतोः अभावादौपाधिकत्वाद्युक्त्या न किञ्चित् कृतं स्यादिति भावः ।</p>
| | ति सार्धश्लोकद्वयेन । पूर्ववदेव व्याख्यानम् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">१९२सु०- इष्यते समवायभेदस्यानिर्वाच्यत्वं मया चेत् तदा को दोष इति चेदपसिद्धान्त इत्याह | | <p class="gr-vyakhya-para">अस्त्वियं सम्भावना, निश्चायकं तु किमि त्यतो भेदासत्त्वयोः परेणाप्यङ्गीकृतत्वादभेदसत्त्वे प्रमाणेन साधयति |
|
| |
|
| मायेति
| | तस्मादिति |
|
| |
|
| ।</p> | | । प्रध्वस्तस्य घटादेर्भेदः |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- मायावाद्यन्यथा वदेत्</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अनिर्वाच्यवस्त्वङ्गीकारे वैशेषिकादिरपि मायावादी भवेदित्यर्थः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१९२असु०- ननु प्रकारभेदेनापि विरोधशान्तिर्भव(विष्य)ति, यथा तत्रैव तदैव नीलपटसद्भावेऽपि पीतपटाभावः, तथा समवायेऽप्यौपाधिको भेदो न स्वाभाविकमभेदं विरुणद्धी त्यत आह
| |
|
| |
|
| उपाधीति
| | प्रध्वस्तभेदः । आदि |
|
| |
|
| ।</p> | | पदेनानुत्पन्नस्य कारकत्वं गृह्यते । नष्टानामपि वस्तूनां भेदो नैव विनश्यती ति यत्प्रध्वस्तभेदस्य सत्त्वमवगम्यते यच्च घटो जायते घटं जनयतीत्यनुत्पन्नस्यापि कर्तृत्वं कर्मत्वं (च) वा, तत् |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-उपाधिजन्यं तद्गम्यमिति चौपाधिकं भवेत्</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">उपाधिशब्दात्तृतीयासमर्थाज्जन्यगम्ययोः शेषिके ठकि कृते सति
| |
|
| |
|
| औपाधिकम्
| | तस्मात् |
|
| |
|
| इति भवति ।</p>
| | कार्यस्य कारणाभेदात्, प्रागुत्पत्तेर्विनाशोत्तरं च सत्त्वादेव हि युज्यते । न ह्यत्यन्तासत्त्वमापन्नस्य स्वरूपभेदः सन्निति युज्यते, नाप्यत्यन्तासतः कारकत्वम् । न च कार्यस्य पृथगेव सत्त्वमस्ति, अनुपलम्भात्; अतः सत्त्वं कारणाभेदश्चाङ्गीकरणीयः । न च विनैव बाधकेनोपचारत्वकल्पना युक्ता, अतिप्रसङ्गात् । तदिदमुक्तम् |
| <p class="gr-vyakhya-para">ततः किमित्यत आह
| |
|
| |
|
| उभयत्रेति
| | अवगम्यत एव |
|
| |
|
| ।</p> | | इति । न केवलं व्यवह्रियत इत्यर्थः ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-उभयत्राप्यनन्ताः स्युः समवाया इतस्ततः</div>
| | <p class="gr-vyakhya-para">अभावस्य च भावाः स्युर्धर्माः, ते च प्रत्यक्षादिप्रमाणसिद्धत्वाद्युज्यन्त एव न तु निराकरणार्हा इत्युक्तम्, तद्विशदयति |
| <p class="gr-vyakhya-para">एवं सति समवायभेदस्यौपाधिकत्वं नामोपाधिजन्यत्वं वोपाधिगम्यत्वं वा वक्तव्यम्, तथा च पक्षद्वये | |
|
| |
|
| अपि अनन्ताः समवायाः स्युः ।
| | अस्तीति |
|
| |
|
| तत्कथमि त्यत आह
| | । |
|
| |
|
| इतस्तत इति
| | आदि |
|
| |
|
| । सर्वदेशकालगतानामवयवावयव्याद्युपाधीनामनन्तत्वादि ति शेषः ।</p>
| | पदेन घटादेर्भावस्य पटान्योन्याभावधर्मत्वं गृह्यते ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">१९२ सु०- उपाधीनामनन्तत्वेऽपि समवायानन्त्यं कुत इत्यत आह | | <p class="gr-vyakhya-para">२०४सु०- स्यादेतत् । अन्योन्याभावस्य भावधर्मत्वेऽपि तस्य भावात् पृथक्तवेन कथं भावस्याप्यभावत्वमुच्यते । अन्योन्याभावस्य भेदत्वाद्भेदस्य च स्वरूपत्वाङ्गीकारादिति चेन्न, स्वरूपभेदस्यान्योन्याभावातिरिक्तत्वात् ॥ यच्चोक्तमभावेऽपि पृथक्तवमस्तीति तदसत्, प्रमाणाभावात्, स्वरूपभेदेनैवासङ्करोपपत्तेः । पृथक्तवस्य च स्वरूपभेदातिरिक्तत्वादि त्यत आह |
|
| |
|
| भिन्नत्वमिति
| | अन्योन्येति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-भिन्नत्वं चैव तेष्वस्ति</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अन्योन्याभावभेदौ च पृथक्तवं च पृथक् पृथक् । यत्कल्पयन्ति तच्चैव कल्पनागौरवाद्गतम् ॥</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">चः यस्मादित्यर्थे । न ह्यौपाधिको भेदो नामोपाधीनामेव भेदः, तथा सति समवायस्येति न स्यात्, उक्तदोषपरिहारश्च न भवेत्; किन्तु | | <p class="gr-vyakhya-para">पृथक् पृथक् |
| | |
| | विभिन्नानीत्यर्थः । |
|
| |
|
| तेषु
| | च |
|
| |
|
| समवायेष्वेवोपाधिजन्यं तदवगम्यं वा
| | शब्दो दूषणान्तरसमुच्चयार्थः । |
|
| |
|
| भिन्नत्वमस्ति ।
| | गतं |
|
| |
|
| भेदहेतवश्चोपाधयोऽनन्ता इति कथं न समवायानन्त्यम् ।</p>
| | प्रागेव निराकृतम्, अनेन पुनरुक्तिदोषः परिहृतो भवति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">१९२सु०- तथाऽप्यौपाधिकमेव तदानन्त्यमित्युक्तस्य किमायातमित्यत आह | | <p class="gr-vyakhya-para">२०५सु०- कथं कल्पनागौरवादिकमित्यत आह |
|
| |
|
| क इति
| | पर्यायत्वेनेति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- को विशेष उपाधिगे</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-पर्यायत्वेन ते शब्दा ज्ञायन्ते सर्व एव हि</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">उपाधिगः | | <p class="gr-vyakhya-para">क्रमप्रयोज्यत्वेनेत्यर्थः । |
|
| |
|
| तत्सम्बन्धी औपाधिक इति यावत् । औपाधिकभेदे
| | सर्व एव |
|
| |
|
| को विशेषो
| | लौकिका वैदिकाश्च ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२०६सु०- अत्र मायावादिनश्चोदयन्ति । स्वरूपभेदानतिरिक्तयोरन्योन्याभावपृथाक्तवयोर्भावाभावधर्मत्वोपलम्भात् सर्वपदार्थानामपि भावाभावात्मतासिद्धिरिति यदुक्तं तदयुक्तम्, भेदस्य वस्तुस्वरूपत्वानुपपत्तेः । तथा हि । भेदस्तावद्विदारणात्मा, भिदिर्विदारण इति विदारणार्थभिदिधातुरूपत्वाद्भेदशब्दस्य । तस्य च विदारणात्मनो भावस्वभावत्वे तस्यापि विदारणं स्यात्, तथा तदेकदेशानामपि भेदः स्वभाव इति तत्रापि विदारणं भवेत्, इत्यनेन क्रमेण सर्वशून्यता स्यात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">किञ्च भेदस्य वस्तुस्वरूपत्वे न तत्रैकता समवेयात्, अभेदैकार्थसमवायिन्या एकताया भेदेन विरोधात् । एकत्वाभावेऽनेकत्वमपि न स्यात्, तत्समाहाररूपत्वात्, तत्कार्यत्वाद्वा तस्य । एकत्वानेकत्वविकलं च शून्यमेवापद्यते ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अपि च यदि भेदो वस्तुस्वरूपं स्यात् तदा प्रतियोग्यनपेक्षः प्रसज्येत, स्वरूपस्यानपेक्षत्वात् । न हि घटात्पटस्य भेद इतिवत् घटात्पट इति प्रतीतिरस्ति । घटो भिन्नः, घटस्य भेदः इति विशेषणविशेष्यभावसम्बन्धप्रतिभासोऽपि भेदस्य वस्तुस्वरूपत्वे दुर्घटः स्यात्, न हि स्वयमेव स्वस्य विशेषणं सम्बन्धि वा भवति । संशयविपर्ययौ चैवमुच्छिद्येयाताम्; भेदाग्रहनिमित्तौ हि तौ भवतः; तत्र यदि धर्मिणमवगाह्य तौ भवतस्तदा तत्स्वभावभूतो भेदोऽपि गृहीत इति क्व तयोरवकाशः, न चेन्निर्विषयत्वात् सुतराम् । यदि चास्मादयं भिन्न इति प्रतियोगिघटिततया प्रतीयमानो भेदो वस्तुनः स्वरूपं स्यात् तदा तस्य सपरिकरस्य भेदस्य स्वरूपेऽन्तर्भावात् प्रतियोगिनोऽपि स्वरूपतया निमज्जनादद्वैतमतमेव पर्यवस्येदिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२०६असु०- तानपाकरोति |
|
| |
|
| येनासावभेदं न विरुणद्धीत्यर्थः ।</p>
| | भेदस्येति |
| <p class="gr-vyakhya-para">१९३सु०- एतदुक्तं भवति । नीलपटसद्भावेऽपि पीतपटाभावः इत्यत्र हि यदि विशिष्टविषयौ विधिनिषेधौ, तदा भिन्नविषयत्वेन विरोधाभावः, नीलपीतपटयोर्भिन्नत्वात् । न चैवं प्रकृते, भेदविशेषाभावेऽपि भेदान्तराभ्युपगमापत्तेः । तथा चैकत्वोक्तिरयुक्तैव । न हि पार्थिवपरमाणौ रूपादयोऽग्निसंयोगजा न त्वाप्यपरमाणुरूपादय इव स्वाभाविका इत्येतावता रूपादिरहितोऽसौ भवति ॥</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यदि च विशेषणविषयौ, तदा समवाये भेदोऽस्त्येव । स तु सम्बन्धिभिरुपाधिभिः कृतो न त्वकृत्रिम इत्युक्तं स्यात् । तथा च घटादिभेदेन तुल्य इति रिक्तैवाभेदोक्तिः । उपाधीनां च सर्वदाऽनपायान्न भेदस्यागन्तुकत्वं युक्तमिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१९४सु०- उपाधिगम्यमौपाधिकमिति पक्षमङ्गीकृत्योक्तदोषाभावं शङ्कते
| |
| | |
| अविद्यमान एवेति
| |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अविद्यमान एवान्यः समवायोऽधिगम्यते । उपाधिना</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- भेदस्य तु स्वरूपत्वे ये वदन्ति च शून्यताम् । अद्भुतास्ते यतोऽन्यस्य प्रतियोगित्वमिष्यते ॥</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">सत्यमुपाधिगम्यत्वादौपाधिकः समवायभेदोऽधिगमश्च न प्रमा, येनासौ भेदः पारमार्थिकः स्यात्; किन्तु विभ्रम एव । न चैवं भेदस्यासत्त्वप्राप्त्या सिद्धसाधनतातादवस्थ्यमिति वाच्यम्, यतः | | <p class="gr-vyakhya-para">तु शब्दः प्रकृताद्वैशेषिकादेर्व्यवच्छिन्दन् ये त्वि ति सम्बध्यते । |
|
| |
|
| अविद्यमान एवान्यः समवायोऽधिगम्यते
| | स्वरूपत्वे |
|
| |
|
| तत्तद्
| | भेद्यवस्तुस्वरूपत्वे । |
|
| |
|
| उपाधिना
| | शून्यतां |
|
| |
|
| इति ब्रूमः । यथा अङ्गुल्यवष्टब्धनयनाद्युपाधिवशादविद्यमान एव द्वितीयश्चन्द्रोऽधिगम्यते, तथा तैस्तैः सम्बन्धिलक्षणोपाधिभिरविद्यमाना एवानेके समवायाः प्रतीयन्ते । त एते समवाया औपाधिकभेदभिन्ना इत्युच्यन्ते । त एव चाग्निमदादिशब्दवाच्या अनुमानसाध्या विशिष्टाकाराः । तथा च न समवायैकत्वहानिः, चन्द्रवदारोपितानामनेकत्वेऽप्यनारोपितस्यैकत्वाविरोधात् । नाप्यनुमानानां सिद्धसाधनता, तथाविधसमवायानां प्रागसिद्धत्वादिति ।</p>
| | सर्वस्यापीति शेषः । |
| <p class="gr-vyakhya-para">१९४असु०-परिहरति
| |
|
| |
|
| तद्गमकमिति
| | च |
|
| |
|
| ।</p> | | शब्दः पूर्वोक्तदूषणसमुच्चयार्थः । |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तद्गमकमनुमानं न मा भवेत्</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यद्यप्यस्मिन्पक्षे न सिद्धसाधनं धूमाद्यनुमानं तथाऽपि
| |
|
| |
|
| तद्गमकम्
| | अद्भुता |
|
| |
|
| अविद्यमानसमवायसत्तां प्रतिपादयद्
| | आश्चर्याः, न लौकिकेष्वेवंविधा दृश्यन्ते नापि परीक्षकेष्विति यावत् । तत्कथमित्यतः शून्यतापत्तिं तावन्निराकरोति |
|
| |
|
| अनुमान
| | यत इति |
|
| |
|
| जातं दहनशैत्यानुमानमिव बाधितविषयतया
| | । यो भेदो यस्य स्वरूपमिष्यते तं भेदं प्रति ततः |
|
| |
|
| न प्रमाणं
| | अन्यस्यैव |
|
| |
|
| भवेत् ।</p>
| | वस्तुनः |
| <p class="gr-vyakhya-para">उपलक्षणं चैतत् । उपाधीन्विना समवायावभासस्य क्वाप्यभावात्, सर्वत्रापि तस्याविद्यमानतैव स्यादित्यपि द्रष्टव्यम् ॥</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१९४ सु०- तदेवं सर्वानु(धूमाद्यनु)मानानां सिद्धसाधनत्वादिप्रसङ्गान्न समवायैक्यमुपपन्नमिति ॥</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">एतच्चोपलक्षणम् । आगमापह्नवश्च समवायैक्ये स्यात्, पदार्थानां तत्संसर्गाणां च सिकतावद्विशकलितानां सिद्धत्वात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१९५सु०- इदानीं समवायस्य नित्यत्वं निराकरोति
| |
|
| |
|
| एवमेवेति
| | प्रतियोगित्वमिष्यते |
|
| |
|
| ।</p>
| | यतः तस्माद् |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- एवमेवासतः सत्तासमवायो जनिर्मता</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यथा समवायस्य सर्वत्रैकत्वाङ्गीकारे सर्वानुमानानां सिद्धसाधनत्वादिदुष्टत्वमुक्तम्,
| |
|
| |
|
| एवमेव
| | अद्भुतास्त |
|
| |
|
| तन्नित्यत्वाभ्युपगमे, प्राक्
| | इति सम्बन्धः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२०७सु०- अन्यस्य प्रतियोगित्वेऽपि कथमुक्तदोषपरिहार इत्यत आह |
|
| |
|
| असतः सत्तासमवायो जनिः
| | प्रतियोगिनो हीति |
|
| |
|
| दुष्टा
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- प्रतियोगिनो हि भेदोऽयं न तु स्वस्मात्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">हि |
|
| |
|
| मता ।
| | शब्दः पूर्ववद्धेतौ । |
|
| |
|
| समवायनित्यत्वे न कस्यापि जनिः स्यादित्यर्थः । तत्कथमित्यत आह
| | अयमि |
|
| |
|
| तत्रापीति
| | त्येवम्भावस्य प्रत्यक्षादिसिद्धतां सूचयति । |
|
| |
|
| ।</p>
| | स्वस्मात् |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तत्रापि ह्युक्तदोषाणां नैव किञ्चिन्निवारकम्</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">उक्तदोषाणां
| |
|
| |
|
| सिद्धसाधनत्वादीनाम् ।</p>
| | धर्मिस्वरूपात् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">तथा हि । प्रागसतः सत्तासमवायो जनिरि ति परेण जनिलक्षणमभिहितम् । तत्र यदि समवायो नित्यः स्यात् तदा तल्लक्षणा घटजनिः प्राक्कुलालादिव्यापारादस्तीति तदर्थस्य तस्य सिद्धसाधनता स्यात् । ज्ञप्तौ हि सिद्धस्यापि साधनं घटते, किन्तु क्वचिदनपेक्षत्वमित्येव । कृतौ तु प्राक्सिद्धस्य साधनमेवाशक्यमिति कुलालादिव्यापारस्य निष्फलत्वं स्यात् ॥</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">इदमुक्तं भवति । विदारणात्मा हि भेदो यस्य यतस्तं विदारयेत् । न तु यं कमपि यतः कुतश्चित् । न (हि) च घटस्वरूपस्य भेदस्य घट एव प्रतियोगी, येन स्वस्मिन्विदारणं स्यात्; किन्तु घटादन्य एव । ततो विदारणं तु नानिष्टम्, तस्य शून्यतानापादकत्वादिति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">अथ समवायस्य नित्यत्वेऽपि प्रागसतः सत्तासमवायः साध्यः अस्तु को दोष इति चेन्न, समवायैक्यव्याघातात् । औपाधिकः समवायस्य भेद इति चेत्, यथासम्भवं सर्वमुक्तमनुसन्धेयम् । न हि प्रागसद्विषयो व्यापारः सम्भवति, तस्य सत्करणातिरिक्तकर्तव्याभावात्, सत्करणस्य सत्तासमवायानतिरेकात् । स्वरूपलाभः कुलालादिव्यापारसाध्य इति चेत्, एवं तर्हि किमपरेण सत्तासमवायेन ।</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">२०७असु०- किञ्च भिद्यतेऽनेनेति यदि भेदशब्दः करणसाधनो भवेत् तदा भेदः कमपि विदारयेत् । न चैवम्, भावसाधनत्वाङ्गीकारात् । अतोऽभ्युपगम्यैव करणसाधनतामयं परिहारः अभिहित इत्याशयवानाह |
| <p class="gr-vyakhya-para">१९५सु०- तदेवं समवायस्यैकत्वनित्यत्वे सर्वथाऽप्ययुक्ते इति ।</p> | |
| <p class="gr-vyakhya-para">यद्वा समवायनिराकरणप्रसङ्गात् परोक्तं विशिष्टादेर्जनेश्च स्वरूपं तन्मतासामञ्जस्यप्रदर्शनाय औपाधिके त्यादिना निराकृतं (च) वेदितव्यम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१९६सु०- नन्वेतत्सर्वं व्याहतम्, युष्माभिरपि लोकवेदव्यवहारं परिपालयदि्भर्विशिष्टादेः अङ्गीकरणीयत्वात् । तत्राप्युक्तदोषानुषङ्गादि त्यतो विशिष्टादिनिरूपणे तावद्दोषाभावं स्वमते दर्शयति
| |
|
| |
|
| अस्मदिति
| | कथञ्चनेति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अस्मत्पक्षे विशेषस्य सर्वत्राङ्गीकृतत्वतः । नास्ति दोषः क्वचित्</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- कथञ्चन</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">विशिष्टाकारो न विशेषणं नापि सम्बन्धः, किन्नाम विशेष्यम् । न च तन्मात्रम् । द्विविधो हि विशिष्टाकारः, यावद्विशेष्यभाव्ययावद्विशेष्यभावी च ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">इदमुदितमिति शेषः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">तत्राद्यो विशेष्येणात्यन्ताभिन्नः, यथेश्वरः स्वरूपेण सर्वज्ञः । एवं यत्र यत्र विशेषणसम्बन्धो यावद्विशेष्यभावी तत्र तत्र विशिष्टाकारोऽपि तथाभूतो विशेष्येणात्यन्ताभिन्नो द्रष्टव्यः ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">२०८सु०- किञ्च विदारणमपि लवित्रादि, यत्सम्बन्धि तद्विदारयति न तु स्वात्मानम् । अतो धर्मभेदवादे कथञ्चिदिदं वक्तव्यम्, स्वरूपभेदवादे तु क्वास्यावकाशः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">तथाऽपि विशेषस्य भेदप्रतिनिधेः सर्वपदार्थेष्वङ्गीकृतत्वेनेश्वरः सर्वज्ञ इत्यपर्यायशब्दप्रवृत्त्याद्यनुपपत्तिदोषो नास्ति । ईश्वर एव सर्वज्ञ इत्यभेदस्तावत्प्रमितः, भेदे तु न निरवकाशं प्रमाणमस्तीति ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">२०८सु०- भेदस्य वस्तुस्वरूपत्वे न तत्रैकता समवेयादित्यप्यनेनैव निरस्तम् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">द्वितीयस्तु विशेष्येण भिन्नाभिन्नः, यथा पर्वतेनाग्निमान् । यथा हि संयोगविशेषसचिवास्तन्तवः पटाकारेण परिणमन्ते तथा आगन्तुकविशेषणसम्बन्धाद्विशेष्यस्वरूपं विशिष्टाकारेण परिणमते । तत्र यद्यपि भेदाभेदौ वस्तुनः स्वरूपभूतौ, तथाऽपि | | <p class="gr-vyakhya-para">न ह्येकताऽनेकते स्वरूपेण विरुद्धे, एकस्यैव घटस्यान्यापेक्षयाऽनेकत्वदर्शनात्; किन्तु यदपेक्षयाऽनेकस्तदपेक्षयैवैक इति विरुद्धम् । तत्र घटस्य परस्मात्प्रतियोगिन एव भेद इति तदपेक्षयैवानेकत्वं स्वापेक्षया त्वेकत्वमिति को विरोधः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अपि चैकत्वानेकत्वयोः सामानाधिकरण्यं वा विरुद्धं धर्मधर्मिभावो वा । आद्ये नैकताया भेदेन विरोधः, भेदस्य स्वरूपत्वेनैकतासामानाधिकरण्याभावात् । न द्वितीयः, एकं द्वित्वमिति दर्शनात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एकत्वानेकत्वाभावेऽपि शून्यत्वं कुतः, वैशेषिकादीनां गुणादिवन्मायावादिनां ब्रह्मवदगुणस्यापि सत्त्वोपपत्तेरिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२०९सु०- ननु भेदो वस्तुस्वरूपं चेत् प्रतियोगिनिरूप्य एव न स्यात्, स्वरूपस्य तदभावात् । अतो नायं परिहारो युज्यते । तथा च स्वस्मिन्नेव विदारणे पुनः शून्यतैवे ति चेन्न, स्वतः परतोऽपि व्याप्त्यसिद्धेः । यथा (हि) परनिरूप्यमपि ब्रह्मणो जीवैक्यं ब्रह्मस्वरूपं मायावादिनाऽङ्गीकृतम्, अस्माभिश्च परत्वादिकं द्रव्यस्वरूपम्; तथा प्रतियोगिनिरूप्यस्यापि भेदस्य वस्तुस्वरूपत्वे को विरोधः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२१०सु०- किञ्च भेदो वस्तुस्वरूपमिति ब्रुवाणो वस्तुस्वरूपस्यापरनिरूप्यत्वं कथमभ्युपेयात् । एतावत्तु स्यात्, एकस्यैव वस्तुनः प्रतियोगिप्रतीतिमपेक्ष्यानपेक्ष्य च प्रतीतिः कथम् । तत्रापि न सैव प्रतीतिरुभयीं गतिमश्नुते, किन्तु प्रतीतिद्वयमेतत् । तच्चैकस्मिन्नपि वस्तुनि विशेषबलमवलम्ब्य समञ्जसं भविष्यतीति भेदस्य परप्रतियोगितोपपत्तेः कुतः स्वस्मिन्विदारणापत्तिः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२११सु०- अस्तु वा स्वरूपविदारणम्, तथाऽपि शून्यतापादनमयुक्तमेवे त्याशयवानाह |
|
| |
|
| अस्मत्पक्षे विशेषस्य सर्वत्राङ्गीकृतत्वतो न सङ्करदोषः ।
| | विभागेनेति |
|
| |
|
| तदिदमुक्तं
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- विभागेनाल्पतैव स्यात्कुत एव तु शून्यता</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">लोष्ठादेः खलु, अवयवविभागेन लोष्ठादिविनाशे सति, अल्पपरिमाणावयवावशेषोऽवगतो, न तु सर्वशून्यता । तथा सर्वत्रापि |
|
| |
|
| क्वचिदिति
| | विभागेनाल्पता |
|
| |
|
| । अत्यन्ताभेदस्थले भेदाभेदस्थले चेत्यर्थः ।</p>
| | अल्पावयवावशेषता |
| <p class="gr-vyakhya-para">१९७सु०- यद्वा
| |
|
| |
|
| क्वचिद्
| | एव स्याच्छून्यता तु कुत एव |
|
| |
|
| इति औपाधिकादित्रय इत्यर्थः, तस्याप्युक्तप्रकारत्वात् ।</p>
| | स्यात् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">एतेन भेदहीनेऽप्याकाशादावौपाधिको भेदो दृष्ट इत्य(प्य)पास्तम्, विशेषनिबन्धनानामेवाकाशाद्यंशानां घटाद्युपाधिभिः स्फुटीकरणादिति ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">२१२सु०- ननु च पञ्चषेषु स्थलेषु विदारणेनाल्पाल्पतराल्पतमवस्त्ववशेषेऽप्यन्ततः कस्यचिदवयवजातस्य शून्यतायां सर्वशून्यता स्यादित्यत आह |
| <p class="gr-vyakhya-para">जनिनिरूपणे दोषाभावं स्वमते दर्शयति
| |
|
| |
|
| अस्मदिति
| | नेति |
|
| |
|
| । | | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न शून्यानां हि संयोगाद्भावो वस्तुन इष्यते</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यत्संयोगेन हि यद्वस्तूत्पन्नं तस्मिन्विदारणे सति संयोगनाशाद्वस्तुनाशानन्तरं तदवशेषो भवति, यथा तन्तुसंयोगेनोत्पन्ने पटे तन्तुविदारणसंयोगनाशक्रमेण विनष्टे तन्त्ववशेषः । एवञ्च यदि केषाञ्चित्परमाल्पानां वस्तूनां शून्यसंयोगादुत्पत्तिः स्यात् तदा विदारणे सति संयोगनाशेन कार्यनाशे शून्यावशेषः स्यात् । |
|
| |
|
| विशेषस्य
| | न |
|
| |
|
| परिणामस्य, जनित्वेन
| | चैवं प्रामाणिकैः |
|
| |
|
| अङ्गीकृतत्वतो न
| | इष्यते । |
|
| |
|
| कश्चिद्
| | अतोऽसङ्गतं सर्वशून्यतापादनमिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">भावो |
|
| |
|
| दोषोऽस्ति
| | जन्म ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२१३सु०- ननु शून्यत्वं नाम नात्यन्तासत्त्वमापाद्यत्वेन विवक्षितम्, किन्तु सूक्ष्मतमत्वमेव; तच्चानिष्टमि त्यत आह |
|
| |
|
| इति योजना । मृदादीनां घटाद्याकारापत्तिरेव घदादिजनिर्न तु समवाय इत्यर्थः ।</p>
| | विदारणेति |
| <p class="gr-vyakhya-para">१९८सु०- स्यादेतत् । क्वचिद्भावो विशेष्यो विशिष्टाकारश्चाभावो दृश्यते, यथा घटो न जानाति, प्रकृतिर्न कर्त्री ति । क्वचिच्चाभावो विशेष्यो विशिष्टाकारश्च भावः प्रतीयते, अभावोऽस्ति, अभावः प्रमेय इति । न च विधिनिषेधात्मनोर्भावाभावयोरभेदो युज्यते । तत्कथं विशेष्याभिन्नं विशिष्टमुच्यत इत्यत आह
| |
| | |
| भावो हीति
| |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- भावो ह्यभावश्च स एव हि</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- विदारणार्थो धातुश्च विभागगुणवाचकः</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">क्वचिदि त्यनुवर्तते । यो | | <p class="gr-vyakhya-para">स्यादेतद्यदि भेदो विदारणात्मा भवेत् । न चैवम्, प्रमाणाभावात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अङ्गीकृत्यैव तु पूर्वः परिहारोऽभिहितः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ननूक्तमत्र भेदशब्दादेव भेदस्य विदारणात्मकत्वमवगम्यते, स हि भिदेर्धातो रूपम्, स च विदारणार्थतया व्याख्यात इति । अत्रोत्तरम् । यदा भिदि |
|
| |
|
| भावः स एव
| | धातुर्विदारणार्थो |
|
| |
|
| क्वचिद्
| | विवक्षितः तदा भेदशब्दो |
|
| |
|
| अभावो
| | विभागाख्यगुणवाचको न |
|
| |
|
| भवति, यश्च | | तु अन्योन्याभावलक्षणभेदवाचक इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । क्रियावाचित्वमाख्यातुमेकैकोऽर्थः प्रदर्शितः । प्रयोगतोऽनुगन्तव्या अनेकार्था हि धातवः इति वचनादि्भदिर्विभागवचनोऽन्यत्ववचनश्च । भिन्नो घट इत्युक्ते स्फुटित इति गम्यते । भिन्नं गगनं घटादित्यन्यदिति विज्ञायते । तत्र विभागो विदारणात्मा नान्यत्वम् । तदेव चात्र प्रकृतं न विभाग इत्यन्यतालक्षणस्य भेदस्य वस्तुस्वरूपत्वे विदारणप्रसङ्गेनात्यल्पतापादनमप्यसङ्गतमेव, छलत्वादिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ननु विभागस्यान्यत्वस्य च को विशेषो येनैवमुच्यत इति चेन्न, गुणग्रहणेनैव परिहृतत्वात् । विभागो हि गुणतया वैशेषिकादिभिरुपात्तः, अन्यता चान्योन्याभावः; इति स्फुटो भेदः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२१४सु०- यस्तु गुणादिप्रक्रियां न मायावादी मन्यते । तं बोधयितुमाह |
|
| |
|
| अभावः स एव
| | अविदारणेऽपीति |
|
| |
|
| क्वचिद्
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अविदारणेऽपि ह्यास्यस्य भिन्नावोष्ठौ च तस्य च</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">आस्यस्ये |
|
| |
|
| भावो
| | त्यास्यसम्बन्धिनोरोष्ठयोर्ग्रहणम् । |
|
| |
|
| भवतीत्येतदुभयं प्रसिद्धमेवेत्यर्थः । वाक्यार्थद्वयप्रसिद्धिद्योतनार्थं
| | तस्य च |
|
| |
|
| हि | | मायावादिन एव । यदा हि मायावादी निरुत्तरतया तूष्णीमास्ते तदा तदीययोरोष्ठयोर्विदारणलक्षणविभागाभावेऽपि |
|
| |
|
| शब्दद्वयम् ।</p>
| | ओष्ठौ भिन्नौ |
| <p class="gr-vyakhya-para">तत्कथमित्यत आह
| |
|
| |
|
| अभावस्य चेति
| | अन्योन्याभावलक्षणभेदवन्तौ भवत एव । यदभावे च यदस्ति तत्ततोऽन्यदिति च प्रसिद्धमेव, अतो विभागाद्भेदोऽर्थान्तरमेवेति ज्ञायते । |
|
| |
|
| ।</p>
| | तस्य च |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अभावस्य च धर्माः स्युर्भावास्तेषां च तेऽखिलाः</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अस्ति तावदिदं यद्
| |
|
| |
|
| अभावस्य
| | इत्यनेन नातःपरं स्वरूपभेदे काचिदनुपपत्तिः सम्भाविताऽस्तीति सूचितम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ननु कथं नास्ति, विशेषणविशेष्यभावानुपपत्त्यादेरपरिहृतत्वादिति चेन्न; स्वरूपत्वेऽपि विशेषबलेन विशेषणविशेष्यभावसम्बन्धावभासोपपत्तेः, अन्यथा आनन्दं ब्रह्म , आनन्दं ब्रह्मणः इत्यादेरनुपपत्तिप्रसङ्गात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">संशयविपर्ययानुपपत्तिरपि नास्ति, सविशेषत्वेन ज्ञाताज्ञातत्वोपपत्तेः । अन्यथाऽऽत्मस्वरूपे स्वयम्प्रकाशमाने तत्स्वरूपमात्राणामद्वितीयत्वानन्दत्वादीनामपि प्रकाशनियमान्न जातु कस्यचित्संशयविपर्ययौ स्याताम् । अविद्यावशात् तत्र तथेति चेत्, अत्रापि सादृ(श्यादिव)श्यवशात् तथेति सन्तोष्टव्यम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२१५सु०- यच्चाद्वैतपर्यवसानमुक्तम्, तत्कुत इति वक्तव्यम् । यदि मन्येत यथा हि लम्बकर्ण आगतः , नीलमानीयतामि त्यादौ परिकरवतो यद्भवति तत्परिकरस्यापि, तथा प्रतियोगिघटितस्य भेदस्य धर्मिस्वरूपत्वे प्रतियोगिनोऽपि त(त्र निम)न्निमज्जनं स्यादि ति तत्र किं सम्भावनयेदमुच्यते उत व्याप्त्या; नाद्यः प्रशिथिलमूलत्वात्, न द्वितीयः चित्रगुरानीयताम्, काशीनिवासी समागत इत्यादौ तदभावात् । पारमार्थिकं दृष्टिमवलम्बमानस्य तदप्यसिद्धमिति चेत्; अहो पक्षपातोऽस्य यत्परस्यानिष्टं प्रसञ्जयन् व्याप्तिग्रहणाय लौकिकं दृष्टान्तं बहुमन्यते, व्यभिचारे तु तत्रोदास्ते । परसिद्धेन परस्यैवानिष्टापादनमिति चेत्, तर्हि मूलशैथिल्यमपि परः स्वसिद्धेन प्रतिपत्स्यते । वैचित्र्यं किन्निमित्तमिति चेत्, व्यावर्तकत्वमात्रेण प्रतियोगिनामुपयोगादिति ब्रूमः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२१६सु०- तदेवं स्वपरमतावलोकानपेक्षयैव दोषोद्भावनादुपेक्षणमेवोन्मत्तवाक्यवन्मायावादस्योचितम्, किं निराकरणेने त्याशयवानुपसंहरति |
|
| |
|
| अपि
| | अत इति |
|
| |
|
| भावा धर्माः स्युः
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अत उन्मत्तवाक्यत्वान्मायावादो ह्युपेक्षितः</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">नन्वेवंविधं मतं सिद्धान्तविरुद्धत्वात् सूत्रकृता कुतोऽत्र न निराकृतमि त्येतदनेन परिह्रियते । |
|
| |
|
| तथा
| | उपेक्षितः |
|
| |
|
| तेषां च
| | सूत्रकारेणेति शेषः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२१७सु०- एवं समवायं निराकृत्येदानीं सम्बन्धप्रसङ्गेन सम्बन्धिनामपि गुणादीनां प्रसक्तत्वादीश्वरगुणसङ्ख्याविप्रतिपत्तिं निराकरोति |
|
| |
|
| भावानां च
| | न चेति |
|
| |
|
| ते
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-न चामन्दसदानन्दस्यन्द्यनन्तगुणार्णवः । ईश्वरोऽष्टगुणत्वेन प्रमेयोऽप्रमितत्वतः ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ईश्वरोऽष्टगुणत्वेन |
|
| |
|
| अभावा धर्माः
| | अष्टावेव गुणा अस्य सन्तीत्येवंरूपेण, |
|
| |
|
| स्युः
| | न प्रमेयो |
|
| |
|
| इति ।
| | न प्रतिपत्तव्यः । कुतः, अप्रमितत्वतः, अष्टगुणत्वे प्रमाणाभावात् । किन्त्वमन्दसदानन्दस्यन्द्यनन्तगुणार्णवः प्रमेयः । अर्णव इवार्णवः; क्षीरार्णवः सुधास्यन्दी भवति, अयञ्चानल्पविदोषानन्दसुधास्यन्दी । सः, अनन्ता गुणाः शुभपदार्थाश्चिन्तामणिप्रभृतयोऽस्मिन्नित्यनन्तगुणः, अयमप्यानन्दादयोऽनन्ता गुणा अस्मिन्नित्यनन्तगुणः । अमन्दसदानन्दस्यन्दी चासौ अनन्तगुणश्चासौ अर्णवश्चेति विग्रहः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२१८सु०- अष्टगुणत्ववदनन्तगुणत्वेऽपीश्वरस्य प्रमाणं नास्तीत्यत आह |
|
| |
|
| अखिला
| | मयीति |
| | |
| इति बहुत्वोपलक्षणम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">एतदपि नाङ्गीकरोमीत्यत आह
| |
| | |
| प्रत्यक्षेति
| |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">प्रत्यक्षमानतः सर्वमेतन्नो वारणक्षमम्</p> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-मय्यनन्तगुणेऽनन्ते गुणतोऽनन्तविग्रहे । अनन्तगुणमाहात्म्यशक्तिज्ञानमहार्णवः । नारायणः परोऽशेषचेतनेभ्यः परं पदम् । इत्यादिवेदतद्वाक्यैरनन्तैश्चावसीयते । अनन्तगुणता विष्णोः</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">प्रत्यक्ष | | <p class="gr-vyakhya-para">अनन्ता |
|
| |
|
| ग्रहणमुपलक्षणार्थम् । यस्मादभावस्यापि भावा धर्माः सन्ति भावस्य चाभावा इति
| | असङ्ख्याता गुणा यस्यासौ |
|
| |
|
| एतत्सर्वं प्रत्यक्षादिप्रमाणतः
| | अनन्तगुणः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">गुणतोऽनन्त |
|
| |
|
| सिद्धम् । अतो न वारयितुं शक्यम् ।</p>
| | इति गुणानां प्रत्येकमनवधिकत्वमनन्तावान्तरविशेषवत्त्वं चाभिप्रेयते । अनन्तविग्रह इत्यन्तं भगवद्वाक्यम् । उत्तरं वेदवाक्यम् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">१९९सु०- अस्त्वभावभावयोर्भावाभावधर्मवत्त्वम्, तथाऽपि भावस्याभावत्वमभावस्य च भावत्वं क्वचिदस्ती त्यत्र किमायातमित्यत आह | | <p class="gr-vyakhya-para">गुणमाहात्म्येति |
|
| |
|
| सर्व इति
| | सामान्यविशेषाभ्यामुक्तम् । |
|
| |
|
| ।</p>
| | माहात्म्यं |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-सर्वे भावा अभावाश्च पदार्थास्तेन सर्वदा</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यतोऽभावाभावयोर्भावाभावधर्मवत्त्वं सिद्धम्, सिद्धश्च धर्मधर्मिणोरभेदः,
| |
|
| |
|
| तेन
| | परिमाणातिशयः । परं पदमि त्युद्दिश्य अन्यदुच्यत इति न लिङ्गव्यत्ययदोषः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">नन्वेतानि वचनान्युपचरितार्थानि किन्न स्युरित्यत आह |
|
| |
|
| कारणेन
| | कथमेवेति |
|
| |
|
| सर्वे भावाः पदार्था अभावाश्च
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- कथमेव ह्यपोद्यते</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">बाधकवशात् |
|
| |
|
| भवन्ति,
| | हि |
|
| |
|
| अभावाश्च सर्वे पदार्था भावा
| | मुख्यार्थोऽपोद्यते, न चात्र तदस्ति; इत्यतोऽनन्तगुणता विष्णोः |
|
| |
|
| भवन्ति, इत्युक्तमुपपन्नमित्यर्थः ।</p>
| | कथमेवापोद्यते ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">१९९असु०- यद्येवं भावस्याप्यभावत्वमभावस्य च भावत्वं, तर्हि द्रव्यादयो भावा एव प्रागभावादयस्त्वभावा एवेति सर्वत्र प्रसिद्धो भावाभावविभागः कथमि त्यत आह | | <p class="gr-vyakhya-para">२१९सु०- यच्च वैशेषिकादिभिरीश्वरज्ञानेच्छाप्रयत्नानामखण्डत्वमुक्तं तदप्यसत्, अनन्तं गुणत इति प्रत्येकं गुणानामनन्तविशेषवत्त्वस्यागमसिद्धत्वात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२१९असु०- तदनङ्गीकारे चाह |
|
| |
|
| तथाऽपीति
| | यदीति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तथाऽपि प्रथमं बुद्धेर्यो निषेधस्य गोचरः । सोऽभावो विधिबुद्धेस्तु गोचरः प्रथमं परः ॥</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- यद्यनन्तविशेषाश्च तज्ज्ञानादेर्निवारिताः । कथं तत्तद्विषयता सार्वज्ञार्थं विधीयते</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">निषेधस्य बुद्धेः | | <p class="gr-vyakhya-para">तत्तद्विषयता |
| | |
| | घटादिविषयता, |
|
| |
|
| इति सामानाधिकरण्यम् ।
| | विधीयते |
|
| |
|
| परो
| | अस्तित्वेनाङ्गीक्रियते । मा भूत् तत्तद्विषयत्वमित्यत उक्तं |
|
| |
|
| भावः ।</p>
| | सार्वज्ञार्थमिति |
| <p class="gr-vyakhya-para">यद्यप्येषोऽर्थः प्रागेवोक्तः तथाऽपि प्रसङ्गात् पुनः स्मारित इत्यदोषः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">२००सु०- अभावभावयोर्भावाभावधर्मवत्त्वं प्रत्यक्षादिसिद्धमित्युक्तम्, तत्कथमि त्यत आह
| |
|
| |
|
| तस्मादिति
| | । उपलक्षणं चैतत्, सर्वकर्तृत्वाद्यर्थं चे त्यपि द्रष्टव्यम् । अत्र |
|
| |
|
| ।</p>
| | अनन्तविशेषा |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तस्मात्प्रध्वस्तभेदादि सदित्येवावगम्यते</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">प्रध्वस्तं
| |
|
| |
|
| प्रध्वंसो
| | इति यथागमसिद्धोक्तिः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">वस्तुतस्तु यदि ईश्वरज्ञानादि निर्विशेषं स्यात्, तदा तत्तद्विषयत्वं न स्यात् । तदा च तस्य सार्वज्ञादिकं न स्यात् । सर्वविषयज्ञानवान् हि सर्वज्ञो नाम, तथा सर्वकार्योत्पत्तिविषयेच्छाप्रयत्नवान् सर्वकर्ता, सर्वकार्यविनाशविषयेच्छादिमांश्च सर्वसंहर्ता । अङ्गीकृतं च सार्वज्ञादि परेण परमेश्वरस्य, अतस्तदर्थं ज्ञानादेस्तत्तद्विषयतया भाव्यम्, कथं च तथा सति निर्विशेषत्वमिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२२०सु०- एतेनैतदपि निरस्तम् । यदाहुः, अनित्यं हि ज्ञानादि कर्मकारकतया विषयसहितत्वमपेक्षेत, नित्यस्य तु किं विषयेणे ति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">विषयाणां चानन्त्यादनन्तविशेषतासिद्धिः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२२१सु०- स्यादेतत् । निर्विशेषमेवेश्वरज्ञानं ज्ञप्तिरूपम्, तत्तु तैस्तैर्घटाद्युपाधिभिस्तत्तद्विषयमिति व्यपदिश्यते; एवमखण्डैव तस्येच्छा अस्तु इत्येवमाकारा । तथाऽपि तैस्तैः सृष्ट्याद्युपाधिभिः सिसृक्षा सञ्जिहीर्षेत्याद्युच्यते, तथा प्रयत्नोऽपि । अतः स्वतो विशेषाभावेऽप्यौपाधिकविशेषवशात् तत्तद्विषयता सार्वज्ञादिकं च युक्तमित्यत आह |
|
| |
|
| भेदः
| | औपाधिकेति ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- औपाधिकविशेषस्तु पूर्वमेव निराकृतः ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">औपाधिकोऽपि विशेषोऽस्ति न वा । अस्ति चेत् कथं निर्विशेषत्वम् । न चेत् पुनः सार्वज्ञाद्यभावः इत्यादिपूर्वोक्तन्यायेनैव निरस्तमित्यर्थः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">किञ्चोपाधिर्ज्ञानादिसम्बद्धो विशेषमापादयेदसम्बद्धो वा । आद्ये सम्बन्धो विषयविषयिभावातिरिक्तो नास्तीति पूर्वमेव तद्विषयतैष्टव्या । द्वितीयेऽतिप्रसङ्गः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अपि च अस्तु इत्येवमाकारेणैवेच्छादिना सृष्ट्यादिकं भवति, उत सृष्ट्यादिकं भवतु इत्येवमाकारेण । नाद्यः, अतिप्रसङ्गात् । द्वितीये स्वतः सविशेषत्वमित्येषा दिक् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२२२सु०- वैशेषिकादयः केचिदीश्वरज्ञानं स्वप्रकाशं न भवतीत्याहुः, तानपाकरोति |
|
| |
|
| पृथक्तवम् । आदिपदेन प्रमेयत्वादिग्रहणम् । यस्मादभावस्य भावधर्मत्वमस्ति,
| | स्वप्रकाशत्वमपीति |
|
| |
|
| तस्मादेव
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- स्वप्रकाशत्वमपि तु यैर्ज्ञानस्य निवारितम् । कथं सर्वज्ञता तस्य</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यैस्तु |
|
| |
|
| हि प्रध्वंसाभावादेः पृथक्तवप्रमेयत्वादिभावधर्मजातमस्त्येवेति
| | इति सम्बन्धः । केचिद्वैशेषिकादयः स्वप्रकाशतामङ्गीकुर्वन्तीत्येतत्सूचयितुं |
|
| |
|
| अवगम्यते ।
| | तु |
|
| |
|
| प्रत्यक्षादिने ति योजना । प्रध्वंसः प्रागभावाद्वा घटाद्वा पृथक् प्रमेयोऽभिधेयश्चेत्यवगम्यते । अभावस्य (च) भावधर्मानभ्युपगमे तद्विरोधः स्यादिति भावः ।</p>
| | शब्दः । |
| <p class="gr-vyakhya-para">घटः पटो न भवतीति भावस्यान्योन्याभावधर्मत्वं स्फुटत्वान्न प्रदर्शितम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">२०१सु०- एवमभावभावयोर्भावाभावात्मकत्वं सामान्यतः प्रसाध्य प्रकृते योजयति
| |
|
| |
|
| अस्तीति
| | ज्ञानस्य |
|
| |
|
| ।</p> | | ईश्वरज्ञानस्य । तेषां पक्ष इति शेषः । |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अस्त्यभावोऽस्ति च ध्वंसो देहाभावश्च भस्मता । इत्यादि युज्यते सर्वं</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तस्मादि त्यनुवर्तते । यत एवमभावस्य भावत्वं भावस्य चाभावत्वमुपपादितम्, तस्माद्
| |
|
| |
|
| अभावोऽस्ति, प्रध्वंसोऽस्ति; देहाभावो, भस्मता
| | तस्य |
|
| |
|
| इत्यभावस्य विशेष्यत्वं भावस्य च विशिष्टत्वं तयोश्चाभेदः, तथा घटो न जानाती ति भावो विशेष्योऽभावश्च विशिष्टाकारः तयोश्चाभेद इत्युक्तं
| | ईश्वरस्य ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">कथं स्वप्रकाशत्वाभावे सर्वज्ञताऽभाव इत्यत आह |
|
| |
|
| युज्यत
| | स्वेति |
|
| |
|
| इत्यर्थः ।</p>
| | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">२०२सु०- यदि भावाभावयोरेकत्वं न विरुद्धं तदा घटोऽपि स्वाभावात्मा किन्न स्यादित्यत आह | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- स्वज्ञानाधिगमं विना</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">स्वज्ञानाधिगमाभावादित्यर्थः । एकमेव हीश्वरज्ञानं तच्च स्वव्यतिरिक्तमेव विषयीकरोति, न तु स्वरूपम्, इति कथमीश्वरः सर्वज्ञः स्यादिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२२३सु०- स्वप्रकाशज्ञानाभावेऽपीश्वरस्य सार्वज्ञसम्भवं शङ्कते |
|
| |
|
| प्रत्यक्षादीति
| | ज्ञानमिति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- प्रत्यक्षादिप्रमाणतः</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- ज्ञानं विश्वाधिगं त्वेकं तज्ज्ञानविषयं परम् । इति ज्ञानद्वयेनैव सर्ववित्परमेश्वरः । इति चेत्</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">सिद्धमिति शेषः । भावाभावयोर्विशेष्यविशिष्टयोरैक्यं प्रत्यक्षादिप्रमाणसिद्धं न तु घटतदभावयोः, अतो नातिप्रसङ्ग इत्यर्थः ।</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">विश्वाधिगं |
| <p class="gr-vyakhya-para">यद्वा भावाभावयोर्धर्मधर्मिभावो, धर्मधर्मिणोश्च अभेदः प्रामाणिक इत्येतत् किं भावाभावयोर्विशेष्यविशिष्टयोरैक्यस्योपपादकं किंवा सम्भावनाहेतुः । आद्ये तूक्तोऽतिप्रसङ्गः । द्वितीये साधकं वाच्यम् इत्यत्र इदमुक्तम् । अनेन क्वचिदि त्युक्तं विवृतं भवति ।</p> | |
| <p class="gr-vyakhya-para">२०३सु०- अथवा भावो ही त्यादिना परिणामवादः प्रपञ्च्यते । तथा हि । केचित्परिणामवादिनः सत एवाभिव्यक्तिं जनिमाहुः, तद्व्युदासार्थमाह
| |
|
| |
|
| भावो हीति
| | स्वव्यतिरिक्तसमस्तविषयम् । तज्ज्ञानं विषयो यस्य तत् तथोक्तम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">स्यादयं दोषो यदीश्वरस्यैकमेव ज्ञानं स्यान्न चैवम् । द्वे खल्वीश्वरज्ञाने; तत्रैकं स्वव्यतिरिक्तद्वितीयज्ञानसहितसर्वविषयम्, द्वितीयं तु तज्ज्ञानविषयीकारि । एवञ्च ज्ञानस्य स्वविषयत्वाभावेऽपीश्वरस्यैवंविधज्ञानद्वयेनैव सर्ववित्त्वमुपपद्यत इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तथाऽपीश्वरस्य असार्वज्ञं तज्ज्ञानस्य वा स्वप्रकाशत्वं दुष्परिहरमित्याशवान् उत्तरमाह |
|
| |
|
| । अत्र
| | एष एवेति |
|
| |
|
| भावाभाव
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- एष एवार्थस्तज्ज्ञानावसितो यदि । स्वप्रकाशत्वमेव स्यात्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">आस्तां तावत्सजातीयात्मविशेषगुणयौगपद्यानुपपत्तिः । ज्ञानद्वयवानहं, ज्ञानद्वयेन सर्वज्ञोऽस्मि, इदं मे ज्ञानमेतज्ज्ञानविषयं एतच्चैतद्विषयमित्यादिः |
|
| |
|
| शब्दौ सदसत्परौ । यः कारणत्वाभिमतो मृत्पिण्डः स कार्यघटात्मना
| | एष एवार्थः |
|
| |
|
| अभावः,
| | ईश्वरेण ज्ञायते न वा । नेति पक्षे तस्य सार्वज्ञं न स्यात् । आद्ये किमेतयोरन्यतरेणोत ज्ञानान्तरेण ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">प्रथमस्येदमुत्तरम् ॥ |
|
| |
|
| स
| | एष एवार्थः |
|
| |
|
| एव तदात्मना
| | तयोरन्यतरेण ज्ञानेन |
|
| |
|
| भावश्च ।</p>
| | अवसितो |
| <p class="gr-vyakhya-para">यद्वा स घटः प्रागुत्पत्तेः
| |
|
| |
|
| भावः
| | विषयीकृतो |
|
| |
|
| सन्,
| | यदि, |
|
| |
|
| स एव
| | तदा तस्य ज्ञानस्य |
|
| |
|
| तद्
| | स्वप्रकाशत्वं स्यादेव इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तत्कथमित्यत आह |
|
| |
|
| अभावः
| | ज्ञानं हीति |
|
| |
|
| असंश्च ।</p>
| | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">अथवा यः कुलालादिव्यापारात्प्राक् | | <p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानं ह्येतद्विशेषणम्</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यद्यप्येतज्ज्ञानं निष्कृष्टं स्वस्य स्वविषयतामापद्यते, तथाऽपि ज्ञानविषयस्यैतस्य ज्ञानद्वयवानहमित्यादेरर्थस्य विशेषणं भवत्येव । तथा च विशिष्टार्थविषयत्वे विशेषणभूतस्वविषयत्वमवर्जनीयमेव, न हि दण्डिसाक्षात्कारे दण्डो न स्फुरतीति युक्तमिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">द्वितीये दोषमाह |
|
| |
|
| अभावः
| | ज्ञानान्तरेणेति |
|
| |
|
| घटात्मनाऽसन्मृत्पिण्डः, स एव तदनन्तरं
| | ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानान्तरेण चेदत्र भवेदेवानवस्थितिः</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानान्तरेण |
|
| |
|
| भावः
| | तृतीयेन ज्ञानेन, यद्येषोऽर्थो विषयीक्रियते । |
|
| |
|
| घटात्मना सन् भवतीति ॥</p>
| | अत्र |
| <p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । कार्यं कारणेन भिन्नाभिन्नम् । तत एव प्रागुत्पत्तेः सदसत् । अतः कारणं प्राक्कारकव्यापारादकार्यात्मकं सत्कार्यरूपतामापद्यते यत्सा जनिरिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">नन्वेकस्यैव भिन्नत्वमभिन्नत्वं च सत्त्वमसत्त्वं च विरुद्धमित्यतो यथैकस्यैव भावत्वमभावत्वं च न विरुद्धं तथैतदपी त्यादौ सम्भावनां तावदुपदर्शयन्नेकैकस्य भावत्वमभावत्वं च उपपादयति
| |
|
| |
|
| अभावस्ये
| | अस्मिन्पक्षे |
|
| |
|
| ति सार्धश्लोकद्वयेन । पूर्ववदेव व्याख्यानम् ।</p>
| | अनवस्थितिः |
| <p class="gr-vyakhya-para">अस्त्वियं सम्भावना, निश्चायकं तु किमि त्यतो भेदासत्त्वयोः परेणाप्यङ्गीकृतत्वादभेदसत्त्वे प्रमाणेन साधयति
| |
|
| |
|
| तस्मादिति
| | ज्ञानद्वयवानीश्वर इति नियमाभावो |
|
| |
|
| । प्रध्वस्तस्य घटादेर्भेदः | | भवेत् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यस्तु ज्ञानत्रयवानिति नियमं मन्यते स प्रष्टव्यः, किं ज्ञानत्रयवानहमस्मीत्यादिकमर्थमीश्वरो वेत्ति न वेति । द्वितीये तु पुनरसार्वज्ञम् । आद्ये किमेतत्त्रयान्यतमेन, उत चतुर्थेन । नाद्यः स्वप्रकाशतापत्तेः । द्वितीये पुनरनवस्थैव । एवं ज्ञानान्तरपरम्पराभ्युपगमव्यसनं दुर्वारं स्यात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२२४सु०- नन्वनन्तानीश्वरज्ञानान्यभ्युपगच्छामि को दोष इति चेन्न, कल्पनागौरवाद्वरं एकस्यैव ज्ञानस्य स्वप्रकाशत्वाभ्युपगम इत्याशयवानुपसंहरति |
|
| |
|
| प्रध्वस्तभेदः । आदि
| | स्वप्रकाशत्वमिति ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- स्वप्रकाशत्वमेतस्माद् दुर्निवारं समापतेत्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ननु ज्ञानं न स्वप्रकाशं वस्तुत्वादित्यादेः(दि )विरुद्धं स्वप्रकाशत्वं कथमङ्गीकर्तुमुचितमिति चेत् (न) । यत् वस्तु, न तत्स्वप्रकाशमिति व्याप्तिज्ञानं स्वात्मानं न विषयीकरोति चेन्न सर्वोपसंहारवद्व्याप्तिसिद्धिः, विषयीकरणे तु स्वप्रकाशत्वं दुर्निवारमि त्याशयवतो वोपसंहारः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२२५सु०- यदुक्तमीश्वरोऽनन्तगुण इति तदनुपपन्नम्, चतुर्विंशतेरधिकानां गुणानामभावात्, तत्रापि केषाञ्चिदीश्वरेऽनुपपत्तेः । तस्मादुपपन्नैरष्टभिरेव गुणैरुपपन्नो भगवानिति । मैवम् । शौर्यौदार्यप्रागल्भ्यप्रभृतीनां गुणानां भावात्, परेण स्वीकृतेष्वपि केषाञ्चिदनुपपत्त्यभावाच्च ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तथा हि । सुखं तावदीश्वरस्य कुतो नाङ्गीकर्तव्यम् । ईश्वरः सुखरहितो दुःखरहितत्वात् घटवत् । सुखवांश्चेद् दुःखवान् प्रसज्यते देवदत्तवदि ति विपक्षे बाधकोपपन्नादनुमानादिति चेत्, तत्रानुग्राहकस्य तर्कस्य तावद्दूषणमाह |
|
| |
|
| पदेनानुत्पन्नस्य कारकत्वं गृह्यते । नष्टानामपि वस्तूनां भेदो नैव विनश्यती ति यत्प्रध्वस्तभेदस्य सत्त्वमवगम्यते यच्च घटो जायते घटं जनयतीत्यनुत्पन्नस्यापि कर्तृत्वं कर्मत्वं (च) वा, तत्
| | सुखवानिति ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-सुखवान्दुःखवांश्चेत्स्यादिति व्याप्तिश्च नो भवेत्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यदीश्वरः सुखी स्यात्, तदा दुःखी प्रसज्येतेत्येतत्त कर्ममूलभूता यः सुखवान् स दुःखवांश्च स्यादिति व्याप्तिर्नो भवेत् । चशब्देन वक्ष्यमाणरीत्या विपर्ययावसानं समुच्चिनोति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२२६सु०- कथं व्याप्त्यभाव इत्यत आह |
|
| |
|
| तस्मात्
| | निर्दुःखत्वमिति |
|
| |
|
| कार्यस्य कारणाभेदात्, प्रागुत्पत्तेर्विनाशोत्तरं च सत्त्वादेव हि युज्यते । न ह्यत्यन्तासत्त्वमापन्नस्य स्वरूपभेदः सन्निति युज्यते, नाप्यत्यन्तासतः कारकत्वम् । न च कार्यस्य पृथगेव सत्त्वमस्ति, अनुपलम्भात्; अतः सत्त्वं कारणाभेदश्चाङ्गीकरणीयः । न च विनैव बाधकेनोपचारत्वकल्पना युक्ता, अतिप्रसङ्गात् । तदिदमुक्तम्
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- निर्दुःखत्वं महानन्दः श्रुत्यैवेशस्य भण्यते</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यद्यपि सुखित्वं दुःखित्वेन सहचरितं देवदत्तादावुपलब्धम्, तथाऽपीश्वरे निर्दुःखेऽपि वर्तमानं व्याभिचारित्वाद्व्याप्तिविकलं भवति । व्याप्त्या विना प्रसञ्जने चातिप्रसङ्गः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">नन्विदमयुक्तम्, आपादनस्थले व्याप्तिभङ्गाङ्गीकारे प्रसङ्गमात्रोच्छेदापत्तेः । न च वाच्यं प्राक् प्रसञ्जनाद्व्याप्तिग्रहणवेलायामेवेदं व्याप्तिभङ्गोद्भावनमिति, सर्वत्राप्येवं वक्तुं शक्यत्वेनोक्तदोषानिस्तारादि ति । मैवम् । स्वाभ्युपगममात्रेणापादनस्थले व्याप्तिभङ्गाभिधाने सत्येवमेतत् । न चैवं प्रकृते, श्रुतिबलेनैवेश्वरे सुखित्वस्य दुःखित्व(स्य )व्यभिचारोपपादनात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तदिदमुक्तं |
|
| |
|
| अवगम्यत एव
| | श्रुत्यैव भण्यत इति |
|
| |
|
| इति । न केवलं व्यवह्रियत इत्यर्थः ।</p>
| | । प्रत्येकं सम्बन्धादेकवचनम् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">अभावस्य च भावाः स्युर्धर्माः, ते च प्रत्यक्षादिप्रमाणसिद्धत्वाद्युज्यन्त एव न तु निराकरणार्हा इत्युक्तम्, तद्विशदयति | | <p class="gr-vyakhya-para">२२६असु०- काऽसौ श्रुतिरित्यतोऽर्थतस्तामुदाहरति |
|
| |
|
| अस्तीति
| | य इति |
|
| |
|
| । | | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- योऽशनायापिपासे च शोकादींश्चातिवर्तते । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्विपाप्मेत्यादिका च सा</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अनेन योऽशनायापिपासे शोकं मोहं जरां मृत्युमत्येती ति श्रुतिमुपादत्ते । विपाप्मेत्यनेन य आत्माऽपहतपाप्मे त्यादिश्रुतिम् । |
|
| |
|
| आदि
| | सा |
|
| |
|
| पदेन घटादेर्भावस्य पटान्योन्याभावधर्मत्वं गृह्यते ।</p>
| | निर्दुःखत्वाद्यभिधात्री ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">२०४सु०- स्यादेतत् । अन्योन्याभावस्य भावधर्मत्वेऽपि तस्य भावात् पृथक्तवेन कथं भावस्याप्यभावत्वमुच्यते । अन्योन्याभावस्य भेदत्वाद्भेदस्य च स्वरूपत्वाङ्गीकारादिति चेन्न, स्वरूपभेदस्यान्योन्याभावातिरिक्तत्वात् ॥ यच्चोक्तमभावेऽपि पृथक्तवमस्तीति तदसत्, प्रमाणाभावात्, स्वरूपभेदेनैवासङ्करोपपत्तेः । पृथक्तवस्य च स्वरूपभेदातिरिक्तत्वादि त्यत आह | | <p class="gr-vyakhya-para">२२७सु०- नन्वानन्दश्रुतेर्दुःखाभावविषयत्वोपपत्तेर्न श्रुत्यवष्टम्भेन प्रसङ्गमूलभूतव्याप्तिभङ्गो वक्तुं शक्यते इत्यतोऽङ्गीकृत्य तावत्सोपाधिकत्वमाह |
|
| |
|
| अन्योन्येति
| | ईश्वरस्येति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अन्योन्याभावभेदौ च पृथक्तवं च पृथक् पृथक् । यत्कल्पयन्ति तच्चैव कल्पनागौरवाद्गतम् ॥</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- ईश्वरस्य तथेष्टत्वं दुःखित्वोपाधिरित्यपि । उक्ते किमुत्तरं ब्रूयात् श्रुत्यनादरतत्परः ॥</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">पृथक् पृथक् | | <p class="gr-vyakhya-para">तथेष्टत्वं |
|
| |
|
| विभिन्नानीत्यर्थः ।
| | दुःखी भवत्वि तीष्टत्वम् । |
|
| |
|
| च
| | दुःखित्वोपाधिः |
|
| |
|
| शब्दो दूषणान्तरसमुच्चयार्थः ।
| | दुःखित्वप्रयोजकम् । |
|
| |
|
| गतं
| | अपि |
|
| |
|
| प्रागेव निराकृतम्, अनेन पुनरुक्तिदोषः परिहृतो भवति ।</p>
| | पदेनाधर्मादिमत्त्वं समुच्चिनोति । |
| <p class="gr-vyakhya-para">२०५सु०- कथं कल्पनागौरवादिकमित्यत आह
| |
|
| |
|
| पर्यायत्वेनेति
| | अनादरो |
|
| |
|
| ।</p> | | विना बाधकेन प्रतीतार्थपरित्यागः, मा भूत् तावत् श्रुत्यवष्टम्भेन व्याप्तिभङ्गः, सोपाधिकतया तु भविष्यति; सोपाधिकसम्बन्धस्य व्यभिचारनियमादि ति ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-पर्यायत्वेन ते शब्दा ज्ञायन्ते सर्व एव हि</div>
| | <p class="gr-vyakhya-para">२२८सु०- यः सुखी स दुःखी भवत्वि तीश्वरेच्छाविषय एवेति नियमान्नायमुपाधिरित्यत आह |
| <p class="gr-vyakhya-para">क्रमप्रयोज्यत्वेनेत्यर्थः । | |
|
| |
|
| सर्व एव
| | न चेति |
| | |
| लौकिका वैदिकाश्च ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">२०६सु०- अत्र मायावादिनश्चोदयन्ति । स्वरूपभेदानतिरिक्तयोरन्योन्याभावपृथाक्तवयोर्भावाभावधर्मत्वोपलम्भात् सर्वपदार्थानामपि भावाभावात्मतासिद्धिरिति यदुक्तं तदयुक्तम्, भेदस्य वस्तुस्वरूपत्वानुपपत्तेः । तथा हि । भेदस्तावद्विदारणात्मा, भिदिर्विदारण इति विदारणार्थभिदिधातुरूपत्वाद्भेदशब्दस्य । तस्य च विदारणात्मनो भावस्वभावत्वे तस्यापि विदारणं स्यात्, तथा तदेकदेशानामपि भेदः स्वभाव इति तत्रापि विदारणं भवेत्, इत्यनेन क्रमेण सर्वशून्यता स्यात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">किञ्च भेदस्य वस्तुस्वरूपत्वे न तत्रैकता समवेयात्, अभेदैकार्थसमवायिन्या एकताया भेदेन विरोधात् । एकत्वाभावेऽनेकत्वमपि न स्यात्, तत्समाहाररूपत्वात्, तत्कार्यत्वाद्वा तस्य । एकत्वानेकत्वविकलं च शून्यमेवापद्यते ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अपि च यदि भेदो वस्तुस्वरूपं स्यात् तदा प्रतियोग्यनपेक्षः प्रसज्येत, स्वरूपस्यानपेक्षत्वात् । न हि घटात्पटस्य भेद इतिवत् घटात्पट इति प्रतीतिरस्ति । घटो भिन्नः, घटस्य भेदः इति विशेषणविशेष्यभावसम्बन्धप्रतिभासोऽपि भेदस्य वस्तुस्वरूपत्वे दुर्घटः स्यात्, न हि स्वयमेव स्वस्य विशेषणं सम्बन्धि वा भवति । संशयविपर्ययौ चैवमुच्छिद्येयाताम्; भेदाग्रहनिमित्तौ हि तौ भवतः; तत्र यदि धर्मिणमवगाह्य तौ भवतस्तदा तत्स्वभावभूतो भेदोऽपि गृहीत इति क्व तयोरवकाशः, न चेन्निर्विषयत्वात् सुतराम् । यदि चास्मादयं भिन्न इति प्रतियोगिघटिततया प्रतीयमानो भेदो वस्तुनः स्वरूपं स्यात् तदा तस्य सपरिकरस्य भेदस्य स्वरूपेऽन्तर्भावात् प्रतियोगिनोऽपि स्वरूपतया निमज्जनादद्वैतमतमेव पर्यवस्येदिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">२०६असु०- तानपाकरोति
| |
| | |
| भेदस्येति
| |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- भेदस्य तु स्वरूपत्वे ये वदन्ति च शून्यताम् । अद्भुतास्ते यतोऽन्यस्य प्रतियोगित्वमिष्यते ॥</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न चात्मदुःखितेच्छा स्यादत एतन्निवार्यते</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">तु शब्दः प्रकृताद्वैशेषिकादेर्व्यवच्छिन्दन् ये त्वि ति सम्बध्यते । | | <p class="gr-vyakhya-para">ईश्वरस्य हि आनन्दं ब्रह्मणो विद्वानि त्यादिश्रुतेः सुखित्वेऽपि नोपाधिमत्त्वम्, कस्यापि |
|
| |
|
| स्वरूपत्वे
| | आत्मदुःखितेच्छा |
|
| |
|
| भेद्यवस्तुस्वरूपत्वे ।
| | ऽभावाद् |
|
| |
|
| शून्यतां
| | अत एतद् |
|
| |
|
| सर्वस्यापीति शेषः ।
| | उपाधेर्व्याप्याभिमतव्यापकत्वं |
|
| |
|
| च | | निवार्यते ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यद्यप्ययं नियमो न दर्शनमात्रेण सिद्ध्यति, अतिप्रसङ्गात्; नियामकं तु नास्तीति वक्तुं शक्यते; तथाऽपि श्रुत्यर्थपरित्यागं वारयितुं प्रसङ्गापादनायेदमुदितमिति द्रष्टव्यम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२२८असु०- भवेदेतद्यद्यानान्दश्रुतिः सुखवादिनी स्यान्न चैतदस्ति, तस्या दुःखाभावपरत्वादिति चेत्; किं बाधकादियं श्रुतिः स्वार्थात्प्रच्याव्यते उतैवमेव ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">न तावद् द्वितीयः, दुःखाभावश्रुतेरप्यन्यथयितुं शक्यत्वेन तर्कस्येष्टापत्तितापत्तेः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">आद्ये, न तावत् प्रत्यक्षमागमो वा बाधकोऽस्ति, ततः सुखित्वे दुःखित्वप्रसङ्गो वा निर्दुःखत्वानुमानं वा बाधकमिति वाच्यम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तदुभयमपि व्याप्तिबलप्रवृत्तं वा स्यात् सहदर्शनमात्रबलप्रवृत्तं वा ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२२८आसु०- नाद्यः इतरेतराश्रयत्वप्रसङ्गात्, सिद्धे हि श्रुतेः स्वार्थप्रच्यावने तर्कानुमानयोर्व्याप्तिसिद्धिः, तत्सिद्धौ च श्रुतेः स्वार्थात्प्रच्यावनसिद्धिरि ति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२२९सु०- नन्वेतद्भवतामपि समानम्, श्रुतेः स्वार्थपरत्वे तर्कानुमानयोर्व्याप्तिभङ्गः, सति च तस्मिन् श्रुतेः स्वार्थपरत्वमि ति । मैवम् । यतः प्रतीतार्थपरित्याग एव बाधकमपेक्षते, न स्वार्थपरत्वे बाधकाभावम्, तस्य प्रतीत्यैव सिद्धत्वात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२२९ सु०- द्वितीये त्वतिप्रसङ्गः स्यादित्याह |
|
| |
|
| शब्दः पूर्वोक्तदूषणसमुच्चयार्थः ।
| | सहेति |
|
| |
|
| अद्भुता
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- सहदर्शनमात्रेण श्रुतीनामपलापकः । यज्ञादेरपि पापस्य हेतुत्वं हिंसया युतेः । नानुमाति कथं</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">आपाद्येन साध्येन वा सहदर्शनं यस्यापादकस्य वा तत् |
|
| |
|
| आश्चर्याः, न लौकिकेष्वेवंविधा दृश्यन्ते नापि परीक्षकेष्विति यावत् । तत्कथमित्यतः शून्यतापत्तिं तावन्निराकरोति
| | सहदर्शनम्, तन्मात्रेण, श्रुतीनाम् |
|
| |
|
| यत इति
| | ईश्वरस्यानन्दवादिनीनाम्, |
|
| |
|
| । यो भेदो यस्य स्वरूपमिष्यते तं भेदं प्रति ततः
| | अपलापकः |
|
| |
|
| अन्यस्यैव
| | स्वार्थप्रच्यावकः । |
|
| |
|
| वस्तुनः
| | यज्ञादे |
|
| |
|
| प्रतियोगित्वमिष्यते
| | रित्यादिपदेन गोभ्यो यवसदानं गृह्यते । |
|
| |
|
| यतः तस्माद्
| | युतेः |
|
| |
|
| अद्भुतास्त
| | योगात् । यदि सहदर्शनमात्रेणानन्दश्रुत्यर्थापलापः क्रियेत तदा या हिंसा सा पापहेतुरि ति सहदर्शनेन ज्योतिष्टोमादिश्रुत्यर्थापलापोऽपि क्रियतामविशेषादिति भावः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२३०सु०- नन्वविशेषोऽसिद्धः, हिंसात्वपापसाधनत्वयोः साहचर्ये निषिद्धत्वस्योपाधेः विद्यमानत्वात् । न च सुखित्वदुःखित्वसम्बन्धे कश्चिदुपाधिरस्ति । ईश्वरस्य तथेष्टत्वमुपाधिस्त्विदानीमपि गह(नं प्रवि)ननिविष्ट इत्याशङ्कते |
|
| |
|
| इति सम्बन्धः ।</p>
| | तत्रेति |
| <p class="gr-vyakhya-para">२०७सु०- अन्यस्य प्रतियोगित्वेऽपि कथमुक्तदोषपरिहार इत्यत आह
| |
| | |
| प्रतियोगिनो हीति
| |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- प्रतियोगिनो हि भेदोऽयं न तु स्वस्मात्</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तत्र यद्युपाधिर्निषिद्धता</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">हि | | <p class="gr-vyakhya-para">अस्तीत्युच्यते इति शेषः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२३१सु०- केयं निषिद्धता नाम । अकर्तव्यतया श्रुत्युक्तत्वमिति चेत् । केयमकर्तव्यताऽपि । करणानर्हता वा कर्तुरनिष्टहेतुता वा । नाद्यः, ब्रह्महिंसाया अपि क्रियमाणत्वात् । द्वितीयेऽपि किं साक्षादनिष्टसाधनत्वं परम्परया वा । नाद्यः, हिंसानन्तरमेव दुःखोत्पादादर्शनात् । द्वितीये तु पापसाधनतयोक्तत्वमुपाधिरि त्युक्तं स्यात्, एवञ्चात्राप्युपाधिसद्भावादविशेष एवे ति परिहरति |
|
| |
|
| शब्दः पूर्ववद्धेतौ ।
| | अदुःखित्वेनेति |
|
| |
|
| अयमि
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अदुःखित्वेन चानुक्तिः कथं नोपाधितां व्रजेत्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अदुःखित्वेनानुक्तिरिति |
|
| |
|
| त्येवम्भावस्य प्रत्यक्षादिसिद्धतां सूचयति ।
| | दुःखित्वेनोक्तिरित्यर्थः । काऽसौ देवदत्तादीनां श्रौती दुःखित्वोक्तिरित्यत आह |
|
| |
|
| स्वस्मात्
| | अदुःखमिति |
|
| |
|
| धर्मिस्वरूपात् ।</p>
| | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">इदमुक्तं भवति । विदारणात्मा हि भेदो यस्य यतस्तं विदारयेत् । न तु यं कमपि यतः कुतश्चित् । न (हि) च घटस्वरूपस्य भेदस्य घट एव प्रतियोगी, येन स्वस्मिन्विदारणं स्यात्; किन्तु घटादन्य एव । ततो विदारणं तु नानिष्टम्, तस्य शून्यतानापादकत्वादिति ।</p> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अदुःखमितरत्सर्वं जीवा एव तु दुःखिनः । तेषां दुःखप्रहाणाय श्रुतिरेषा प्रवर्तते । इति श्रुतिर्हि परमा</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">२०७असु०- किञ्च भिद्यतेऽनेनेति यदि भेदशब्दः करणसाधनो भवेत् तदा भेदः कमपि विदारयेत् । न चैवम्, भावसाधनत्वाङ्गीकारात् । अतोऽभ्युपगम्यैव करणसाधनतामयं परिहारः अभिहित इत्याशयवानाह | | <p class="gr-vyakhya-para">प्रवर्तते |
| | |
| | दुःखप्रहाणसाधनं परमात्मानं प्रतिपादयतीत्यर्थः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२३२सु०- एवमनुमानानुग्राहकं तर्कं निराकृत्येदानीम् ईश्वरो न सुखी निर्दुःखत्वात् घटवदि त्यनुमानमपि दूषयति |
|
| |
|
| कथञ्चनेति
| | श्रुत्युक्तिरिति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- कथञ्चन</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- श्रुत्युक्तिर्यदि कारणम् । किं कार्यमनुमानेन गलस्तनसमेन हि ॥</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">इदमुदितमिति शेषः ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">कारणं |
| <p class="gr-vyakhya-para">२०८सु०- किञ्च विदारणमपि लवित्रादि, यत्सम्बन्धि तद्विदारयति न तु स्वात्मानम् । अतो धर्मभेदवादे कथञ्चिदिदं वक्तव्यम्, स्वरूपभेदवादे तु क्वास्यावकाशः ।</p>
| | |
| <p class="gr-vyakhya-para">२०८सु०- भेदस्य वस्तुस्वरूपत्वे न तत्रैकता समवेयादित्यप्यनेनैव निरस्तम् ।</p>
| | प्रमायाः । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वानि त्यादिश्रुतिः प्रमाणं न वा । नेति पक्षे अपसिद्धान्तः । आद्ये तद्बाधितत्वेनाजागलस्तन इव विवक्षितार्थासाधकमनुमानमुपेक्षणीयमिति भावः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">न ह्येकताऽनेकते स्वरूपेण विरुद्धे, एकस्यैव घटस्यान्यापेक्षयाऽनेकत्वदर्शनात्; किन्तु यदपेक्षयाऽनेकस्तदपेक्षयैवैक इति विरुद्धम् । तत्र घटस्य परस्मात्प्रतियोगिन एव भेद इति तदपेक्षयैवानेकत्वं स्वापेक्षया त्वेकत्वमिति को विरोधः ।</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">२३३सु०- ननु श्रुतिः प्रमाणमेव, किन्त्वनुमानविरुद्धत्वात् प्रतीतार्थं परित्यज्य दुःखाभावपरतया व्याख्यातव्ये त्याशङ्क्य; नैवम्, अनुमानस्य श्रुतिबाधकत्वादर्शनात् । क्वचिदुपजीव्यत्वादिनैव बाधकत्वात् । एवमेव बाधकत्वाभ्युपगमे त्वतिप्रसङ्गः स्यादि त्याह |
| <p class="gr-vyakhya-para">अपि चैकत्वानेकत्वयोः सामानाधिकरण्यं वा विरुद्धं धर्मधर्मिभावो वा । आद्ये नैकताया भेदेन विरोधः, भेदस्य स्वरूपत्वेनैकतासामानाधिकरण्याभावात् । न द्वितीयः, एकं द्वित्वमिति दर्शनात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">एकत्वानेकत्वाभावेऽपि शून्यत्वं कुतः, वैशेषिकादीनां गुणादिवन्मायावादिनां ब्रह्मवदगुणस्यापि सत्त्वोपपत्तेरिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">२०९सु०- ननु भेदो वस्तुस्वरूपं चेत् प्रतियोगिनिरूप्य एव न स्यात्, स्वरूपस्य तदभावात् । अतो नायं परिहारो युज्यते । तथा च स्वस्मिन्नेव विदारणे पुनः शून्यतैवे ति चेन्न, स्वतः परतोऽपि व्याप्त्यसिद्धेः । यथा (हि) परनिरूप्यमपि ब्रह्मणो जीवैक्यं ब्रह्मस्वरूपं मायावादिनाऽङ्गीकृतम्, अस्माभिश्च परत्वादिकं द्रव्यस्वरूपम्; तथा प्रतियोगिनिरूप्यस्यापि भेदस्य वस्तुस्वरूपत्वे को विरोधः ।</p> | |
| <p class="gr-vyakhya-para">२१०सु०- किञ्च भेदो वस्तुस्वरूपमिति ब्रुवाणो वस्तुस्वरूपस्यापरनिरूप्यत्वं कथमभ्युपेयात् । एतावत्तु स्यात्, एकस्यैव वस्तुनः प्रतियोगिप्रतीतिमपेक्ष्यानपेक्ष्य च प्रतीतिः कथम् । तत्रापि न सैव प्रतीतिरुभयीं गतिमश्नुते, किन्तु प्रतीतिद्वयमेतत् । तच्चैकस्मिन्नपि वस्तुनि विशेषबलमवलम्ब्य समञ्जसं भविष्यतीति भेदस्य परप्रतियोगितोपपत्तेः कुतः स्वस्मिन्विदारणापत्तिः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">२११सु०- अस्तु वा स्वरूपविदारणम्, तथाऽपि शून्यतापादनमयुक्तमेवे त्याशयवानाह
| |
|
| |
|
| विभागेनेति
| | अनुमानेनेति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- विभागेनाल्पतैव स्यात्कुत एव तु शून्यता</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अनुमानेन यद्यर्थः श्रुतिदृष्टोऽप्यपोद्यते ।</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">लोष्ठादेः खलु, अवयवविभागेन लोष्ठादिविनाशे सति, अल्पपरिमाणावयवावशेषोऽवगतो, न तु सर्वशून्यता । तथा सर्वत्रापि | | <p class="gr-vyakhya-para">पूर्वोक्तेन प्रकारेण नेश्वरो धर्म एव च । |
| | |
| | स्यात्तत्फलं च</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">पूर्वोक्तेन |
| | |
| | शास्त्रयोनिसूत्रोक्तेन । |
|
| |
|
| विभागेनाल्पता
| | नेश्वरः स्यात् |
|
| |
|
| अल्पावयवावशेषता
| | श्रुतिदृष्टोऽपीश्वरोऽनुमानविरोधात् त्याज्यः स्यादिति यावत् । |
|
| |
|
| एव स्याच्छून्यता तु कुत एव
| | धर्मश्च नैव स्यात् , तत्फलं च नैव स्यात् |
|
| |
|
| स्यात् ।</p>
| | इत्यत्राप्येवमेव तात्पर्यम् । यज्ञक्रिया नादृष्टफलहेतुः क्रियात्वान्निष्ठीवनादिक्रियावत् , धर्मो वा न सुखसाधनमादृष्टत्वादधर्मवदि त्याद्यनुमानसम्भवात् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">२१२सु०- ननु च पञ्चषेषु स्थलेषु विदारणेनाल्पाल्पतराल्पतमवस्त्ववशेषेऽप्यन्ततः कस्यचिदवयवजातस्य शून्यतायां सर्वशून्यता स्यादित्यत आह | | <p class="gr-vyakhya-para">अतिप्रसङ्गस्य विपर्यये पर्यवसानमाह |
|
| |
|
| नेति
| | तेनेति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न शून्यानां हि संयोगाद्भावो वस्तुन इष्यते</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तेनात्र श्रुतिरेव प्रमा भवेत्</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">यत्संयोगेन हि यद्वस्तूत्पन्नं तस्मिन्विदारणे सति संयोगनाशाद्वस्तुनाशानन्तरं तदवशेषो भवति, यथा तन्तुसंयोगेनोत्पन्ने पटे तन्तुविदारणसंयोगनाशक्रमेण विनष्टे तन्त्ववशेषः । एवञ्च यदि केषाञ्चित्परमाल्पानां वस्तूनां शून्यसंयोगादुत्पत्तिः स्यात् तदा विदारणे सति संयोगनाशेन कार्यनाशे शून्यावशेषः स्यात् । | | <p class="gr-vyakhya-para">यस्मादुपजीव्यत्वादिरहितेनानुमानेन आनन्दश्रुतेर्बाधाभ्युपगमेऽनिष्टप्रसङ्गः, तेन कारणेन एषा |
| | |
| | श्रुतिरत्र |
|
| |
|
| न
| | ईश्वरस्यानन्दवत्त्व |
|
| |
|
| चैवं प्रामाणिकैः
| | एव प्रमा |
|
| |
|
| इष्यते ।
| | प्रमाणं |
|
| |
|
| अतोऽसङ्गतं सर्वशून्यतापादनमिति ।</p>
| | भवेत् |
| <p class="gr-vyakhya-para">भावो
| |
|
| |
|
| जन्म ।</p>
| | न पुनरन्यथा योज्येति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">२१३सु०- ननु शून्यत्वं नाम नात्यन्तासत्त्वमापाद्यत्वेन विवक्षितम्, किन्तु सूक्ष्मतमत्वमेव; तच्चानिष्टमि त्यत आह | | <p class="gr-vyakhya-para">२३४सु०- मा भूत् श्रुतिरप्रमाणं, मा च भूदनुमानबाधयाऽर्थान्तरपरा, तथाऽप्यनुमानस्य बाधिका कुतः, प्रतिरोधिका तु भवेदि त्यत आह |
|
| |
|
| विदारणेति
| | ईशस्येति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- विदारणार्थो धातुश्च विभागगुणवाचकः</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- ईशस्यानुमयाऽसिद्धेः श्रुतिर्धर्मिप्रमा भवेत् । तया सर्वगुणैः पूर्ण ईश उक्तो यतस्ततः । अनानन्दानुमानस्य धर्मिग्राहिविरोधतः । न प्रमाणं भवेत्</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">स्यादेतद्यदि भेदो विदारणात्मा भवेत् । न चैवम्, प्रमाणाभावात् ।</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">अनुमया |
| <p class="gr-vyakhya-para">अङ्गीकृत्यैव तु पूर्वः परिहारोऽभिहितः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">ननूक्तमत्र भेदशब्दादेव भेदस्य विदारणात्मकत्वमवगम्यते, स हि भिदेर्धातो रूपम्, स च विदारणार्थतया व्याख्यात इति । अत्रोत्तरम् । यदा भिदि | |
|
| |
|
| धातुर्विदारणार्थो
| | इति श्रुतिव्यतिरिक्तप्रमाणोपलक्षणम् । |
|
| |
|
| विवक्षितः तदा भेदशब्दो
| | धर्मिप्रमा |
|
| |
|
| विभागाख्यगुणवाचको न
| | धर्मिग्राहकं प्रमाणम् । अनुमानं हि प्रमाणान्तरेण सिद्धे धर्मिणि प्रवर्तते नान्यथा । अत्र चेश्वरो धर्मी, न चासावनुमानेन सिद्ध्यती ति समर्थितं प्राक्, प्रत्यक्षाद्यविषयत्वं तु परस्यापि सम्मतम्, ततः परिशेषात् श्रुतिरेव धर्मिणः परमेश्वरस्य ग्राहिकेत्येष्टव्यम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तथा चानेनानुमानेन श्रुतिप्रामाण्यमनुमतम्, अन्यथा स्वस्यानुत्थानप्रसङ्गात् । सा चोपजीव्या श्रुतिरीश्वरमानन्दवन्तमाचष्टे । |
|
| |
|
| तु अन्योन्याभावलक्षणभेदवाचक इति ।</p>
| | ततः |
| <p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । क्रियावाचित्वमाख्यातुमेकैकोऽर्थः प्रदर्शितः । प्रयोगतोऽनुगन्तव्या अनेकार्था हि धातवः इति वचनादि्भदिर्विभागवचनोऽन्यत्ववचनश्च । भिन्नो घट इत्युक्ते स्फुटित इति गम्यते । भिन्नं गगनं घटादित्यन्यदिति विज्ञायते । तत्र विभागो विदारणात्मा नान्यत्वम् । तदेव चात्र प्रकृतं न विभाग इत्यन्यतालक्षणस्य भेदस्य वस्तुस्वरूपत्वे विदारणप्रसङ्गेनात्यल्पतापादनमप्यसङ्गतमेव, छलत्वादिति ।</p>
| | |
| <p class="gr-vyakhya-para">ननु विभागस्यान्यत्वस्य च को विशेषो येनैवमुच्यत इति चेन्न, गुणग्रहणेनैव परिहृतत्वात् । विभागो हि गुणतया वैशेषिकादिभिरुपात्तः, अन्यता चान्योन्याभावः; इति स्फुटो भेदः ।</p>
| | तद्विरोधादनुमानमप्रमाणमेव अग्निस्वरूपग्राहकप्रत्यक्षविरुद्धतच्छैत्यानुमानवदिति । न च वाच्यं यः सर्वज्ञः इत्यादिवाक्यमनुमानस्योपजीव्यं नानन्दवादीति सर्वस्यापि वेदस्यैकवाक्यत्वेनार्ध(ज)चरतीयायोगात् । अन्यथा अग्नि ग्राहकमेवोपजीव्यम्, न तु तदौष्ण्यग्राहकम् इत्यपि स्यात् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">२१४सु०- यस्तु गुणादिप्रक्रियां न मायावादी मन्यते । तं बोधयितुमाह | | <p class="gr-vyakhya-para">२३५सु०- अनेनैव न्यायेनेश्वरस्य विग्रहराहित्याद्यनुमानमपि सर्वं श्रुतिविरुद्धत्वादप्रमाणमेवेत्याशयवानुपसंहरति |
|
| |
|
| अविदारणेऽपीति
| | तस्मादिति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अविदारणेऽपि ह्यास्यस्य भिन्नावोष्ठौ च तस्य च</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तस्मान्नानुमाऽत्रोपयोगिनी</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">आस्यस्ये | | <p class="gr-vyakhya-para">अत्र |
|
| |
|
| त्यास्यसम्बन्धिनोरोष्ठयोर्ग्रहणम् ।
| | ईश्वरविषये । अत एव सर्वगुणैः पूर्ण इत्युक्तम् । अन्यथा आनन्दवानित्यवक्ष्यत् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२३६सु०- अनुपपत्त्यन्तरं वैशेषिकादिदर्शने दर्शयन् |
|
| |
|
| तस्य च
| | नित्यमेव च भावात् |
|
| |
|
| मायावादिन एव । यदा हि मायावादी निरुत्तरतया तूष्णीमास्ते तदा तदीययोरोष्ठयोर्विदारणलक्षणविभागाभावेऽपि
| | इति सूत्रं व्याख्याति |
|
| |
|
| ओष्ठौ भिन्नौ
| | नित्येच्छत्वादिति |
|
| |
|
| अन्योन्याभावलक्षणभेदवन्तौ भवत एव । यदभावे च यदस्ति तत्ततोऽन्यदिति च प्रसिद्धमेव, अतो विभागाद्भेदोऽर्थान्तरमेवेति ज्ञायते ।
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- नित्येच्छत्वात्परेशस्य परमाणुसदात्वतः । अदृष्टकालयोश्चैव भावात्कार्यं सदा भवेत् ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">वैशेषिकादयो हि कालविशेषे द्व्यणुकादिप्रक्रमेण महाभूतसृष्टिमभ्युपगच्छन्ति, तत् तदीयप्रक्रियापर्यालोचनायां नोपपद्यते; किन्तु तत्पक्षे |
|
| |
|
| तस्य च
| | कार्यं सदा भवेत्, |
|
| |
|
| इत्यनेन नातःपरं स्वरूपभेदे काचिदनुपपत्तिः सम्भाविताऽस्तीति सूचितम् ।</p>
| | यदाऽभिलष्यते ततः प्रागपि भवेत् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">ननु कथं नास्ति, विशेषणविशेष्यभावानुपपत्त्यादेरपरिहृतत्वादिति चेन्न; स्वरूपत्वेऽपि विशेषबलेन विशेषणविशेष्यभावसम्बन्धावभासोपपत्तेः, अन्यथा आनन्दं ब्रह्म , आनन्दं ब्रह्मणः इत्यादेरनुपपत्तिप्रसङ्गात् ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">कुतः । कारणसामग्रीसम्पत्तिनिबन्धनो हि कार्योत्पत्तेः कालनियमः । तत्रादिसृष्टौ परमाणवः समवायिकारणभूतास्तावत् सदा विद्यन्ते । निमित्तकारणं चेश्वरेच्छा नित्यैव । तथा कालो दि(क्च)क् । यद्यप्यदृष्टं धर्माधर्मसमाख्यातं न नित्यं तथाऽपि प्रलयेऽस्तीत्यङ्गीक्रियत एव । वृत्तिलाभस्तदा नास्तीति चेन्न, तस्यापीश्वरेच्छादिकारणकस्य, तद्भावेऽभावानुपपत्तेः । अत एव परमाणुसंयोगस्यासमवायिकारणस्याभावान्न सदा सृ(सदादिसृ)(महदादिसृ)ष्टिरिति निरस्तम्, संयोगानुत्पादस्याप्यनुपपत्तेः । तत् असमवायिकारणकर्माभावादिति चेन्न, तदनुत्पादस्याप्ययोगात् । न चातोऽन्यद् द्व्यणुकादेः कारणमस्ति, यद्वैकल्यात् अभिलषितसमयात्प्राक् कार्याभावो भवेत् । सत्यां चाभिमतसामग्रयां कार्यानुदये पश्चादपि नोत्पद्येत, नियामकाभावादिति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">संशयविपर्ययानुपपत्तिरपि नास्ति, सविशेषत्वेन ज्ञाताज्ञातत्वोपपत्तेः । अन्यथाऽऽत्मस्वरूपे स्वयम्प्रकाशमाने तत्स्वरूपमात्राणामद्वितीयत्वानन्दत्वादीनामपि प्रकाशनियमान्न जातु कस्यचित्संशयविपर्ययौ स्याताम् । अविद्यावशात् तत्र तथेति चेत्, अत्रापि सादृ(श्यादिव)श्यवशात् तथेति सन्तोष्टव्यम् ।</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">सदात्वं |
| <p class="gr-vyakhya-para">२१५सु०- यच्चाद्वैतपर्यवसानमुक्तम्, तत्कुत इति वक्तव्यम् । यदि मन्येत यथा हि लम्बकर्ण आगतः , नीलमानीयतामि त्यादौ परिकरवतो यद्भवति तत्परिकरस्यापि, तथा प्रतियोगिघटितस्य भेदस्य धर्मिस्वरूपत्वे प्रतियोगिनोऽपि त(त्र निम)न्निमज्जनं स्यादि ति तत्र किं सम्भावनयेदमुच्यते उत व्याप्त्या; नाद्यः प्रशिथिलमूलत्वात्, न द्वितीयः चित्रगुरानीयताम्, काशीनिवासी समागत इत्यादौ तदभावात् । पारमार्थिकं दृष्टिमवलम्बमानस्य तदप्यसिद्धमिति चेत्; अहो पक्षपातोऽस्य यत्परस्यानिष्टं प्रसञ्जयन् व्याप्तिग्रहणाय लौकिकं दृष्टान्तं बहुमन्यते, व्यभिचारे तु तत्रोदास्ते । परसिद्धेन परस्यैवानिष्टापादनमिति चेत्, तर्हि मूलशैथिल्यमपि परः स्वसिद्धेन प्रतिपत्स्यते । वैचित्र्यं किन्निमित्तमिति चेत्, व्यावर्तकत्वमात्रेण प्रतियोगिनामुपयोगादिति ब्रूमः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">२१६सु०- तदेवं स्वपरमतावलोकानपेक्षयैव दोषोद्भावनादुपेक्षणमेवोन्मत्तवाक्यवन्मायावादस्योचितम्, किं निराकरणेने त्याशयवानुपसंहरति | |
|
| |
|
| अत इति
| | सदातनत्वम् । |
|
| |
|
| ।</p>
| | भावात् |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अत उन्मत्तवाक्यत्वान्मायावादो ह्युपेक्षितः</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">नन्वेवंविधं मतं सिद्धान्तविरुद्धत्वात् सूत्रकृता कुतोऽत्र न निराकृतमि त्येतदनेन परिह्रियते ।
| |
|
| |
|
| उपेक्षितः
| | प्रलयेऽपी ति शेषः । |
|
| |
|
| सूत्रकारेणेति शेषः ।</p>
| | एव |
| <p class="gr-vyakhya-para">२१७सु०- एवं समवायं निराकृत्येदानीं सम्बन्धप्रसङ्गेन सम्बन्धिनामपि गुणादीनां प्रसक्तत्वादीश्वरगुणसङ्ख्याविप्रतिपत्तिं निराकरोति
| |
|
| |
|
| न चेति
| | शब्दस्य |
|
| |
|
| ।</p>
| | सदैव |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-न चामन्दसदानन्दस्यन्द्यनन्तगुणार्णवः । ईश्वरोऽष्टगुणत्वेन प्रमेयोऽप्रमितत्वतः ॥</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">ईश्वरोऽष्टगुणत्वेन
| |
|
| |
|
| अष्टावेव गुणा अस्य सन्तीत्येवंरूपेण,
| | इति सम्बन्धः । कार्यं भवेदि ति चाभ्युपगम्योक्तम् । वस्तुतस्तु तत्पक्षे कदाऽपि द्व्यणुकाद्युत्पत्तिर्न सम्भवति, विनाशकारणस्येश्वरेच्छादेः सदातनत्वेन सत्प्रतिपक्षत्वात् । कार्योत्पत्तिसहकृतमेवेश्वरेच्छादिकं विनाशकारणमित्यङ्गीकारेऽप्युत्पत्त्यनन्तरमेव विनाशः प्रसज्येतेति । अत एव सृष्ट्यादीति वक्ष्यति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२३७सु०- स्यादेवं यदि कालमात्रं सृष्टेर्वा संहारस्य वा कारणं स्यात् । न चैवम् । किन्तु कालविशेष एवातस्तद्भावाभावाभ्यां सृष्टिसंहारनियमो घटते । तथा नेश्वरेच्छामात्रं सृष्ट्यादिहेतुः किन्तु तद्विशेष एव ततस्तद्भावाभावप्रयुक्ता सृष्ट्यादिव्यवस्था स्यादिति चेन्न । किं कालदेशादेरौपाधिको भेदः, किंवा स्वाभाविकः । नाद्यः निरस्तत्वात् । द्वितीये त्वपसिद्धान्तः इत्याह |
|
| |
|
| न प्रमेयो | | न हीति |
|
| |
|
| न प्रतिपत्तव्यः । कुतः, अप्रमितत्वतः, अष्टगुणत्वे प्रमाणाभावात् । किन्त्वमन्दसदानन्दस्यन्द्यनन्तगुणार्णवः प्रमेयः । अर्णव इवार्णवः; क्षीरार्णवः सुधास्यन्दी भवति, अयञ्चानल्पविदोषानन्दसुधास्यन्दी । सः, अनन्ता गुणाः शुभपदार्थाश्चिन्तामणिप्रभृतयोऽस्मिन्नित्यनन्तगुणः, अयमप्यानन्दादयोऽनन्ता गुणा अस्मिन्नित्यनन्तगुणः । अमन्दसदानन्दस्यन्दी चासौ अनन्तगुणश्चासौ अर्णवश्चेति विग्रहः ।</p> | | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">२१८सु०- अष्टगुणत्ववदनन्तगुणत्वेऽपीश्वरस्य प्रमाणं नास्तीत्यत आह | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-न हि कालविभेदोऽस्ति तत्पक्षे</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">हि शब्देन आकाशकालदिशामेकैकत्वादि त्यादि तद्वाक्यं स्मारयति । कालेतीश्वरेच्छाया अप्युपलक्षणम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२३८सु०- नन्विदं दूषणं भवतामपि समानम् । तथा हि । महदाद्युपादानकारणं प्रकृतिर्नित्यैव । तथा निमित्तकारणमीश्वरेच्छाकालादिकमपि । तदेव च प्रलयकारणम् । अतः सृष्टिप्रलयसमयनियमो भवतामपि दुर्घटः इत्यत आह |
|
| |
|
| मयीति
| | अस्मन्मत इति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-मय्यनन्तगुणेऽनन्ते गुणतोऽनन्तविग्रहे । अनन्तगुणमाहात्म्यशक्तिज्ञानमहार्णवः । नारायणः परोऽशेषचेतनेभ्यः परं पदम् । इत्यादिवेदतद्वाक्यैरनन्तैश्चावसीयते । अनन्तगुणता विष्णोः</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अस्मन्मते हरेः । विशेषकाल एवैतत्सृष्ट्यादीच्छा सदातना ॥</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">अनन्ता | | <p class="gr-vyakhya-para">यद्यपि |
|
| |
|
| असङ्ख्याता गुणा यस्यासौ
| | अस्मन्मते हरेरिच्छा सदातना । |
|
| |
|
| अनन्तगुणः ।</p>
| | प्रकृत्याद्युपलक्षणमेतत् । तथाऽपि |
| <p class="gr-vyakhya-para">गुणतोऽनन्त
| |
|
| |
|
| इति गुणानां प्रत्येकमनवधिकत्वमनन्तावान्तरविशेषवत्त्वं चाभिप्रेयते । अनन्तविग्रह इत्यन्तं भगवद्वाक्यम् । उत्तरं वेदवाक्यम् ।</p>
| | विशेषकाल एवैतस्य |
| <p class="gr-vyakhya-para">गुणमाहात्म्येति
| |
|
| |
|
| सामान्यविशेषाभ्यामुक्तम् ।
| | महदादेः |
|
| |
|
| माहात्म्यं
| | सृष्ट्यादि |
|
| |
|
| परिमाणातिशयः । परं पदमि त्युद्दिश्य अन्यदुच्यत इति न लिङ्गव्यत्ययदोषः ।</p>
| | भवतीति योजना ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">नन्वेतानि वचनान्युपचरितार्थानि किन्न स्युरित्यत आह | | <p class="gr-vyakhya-para">अस्माभिः काले स्वभावत एव भेदोऽभ्युपगम्यते । तथा च कालविशेषस्यैव सृष्टिं संहारं च प्रति कारणत्वात् तद्भावाभावाभ्यां सत्स्वपीतरकारणेषु सृष्ट्यादिसमयनियमो युज्यत इति भावः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२३८असु०- ननु कालविशेष इति वाच्यम् । मैवम् । विशिष्यत इति विशेषः, स चासौ कालश्चेति विग्रहग्रहणात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ननु सदातनीति भवितव्यम् । मैवम् । नायं ट्युट्युलोरन्यतरः प्रत्ययः, किन्तु भ•)वार्थे तनप्रत्ययोऽयम् । अथवा तनोति तनोते रूपमेतत् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२३९सु०- ननु ते कालभेदा यदि नित्यास्तदा स प्रसङ्गस्तदवस्थः, व्यर्थश्च कालभेदाभ्युपगमः । अनित्यत्वे तत्कारणं वाच्यमिति चेत् सत्यम् । उपादानं तु प्रकृतिरेव । निमित्तमाह |
|
| |
|
| कथमेवेति
| | विशेषाश्चेति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- कथमेव ह्यपोद्यते</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- विशेषाश्चैव कालस्य हरेरिच्छावशाः सदा</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">बाधकवशात् | | <p class="gr-vyakhya-para">न केवलं महदादि किन्तु |
| | |
| | कालस्य विशेषाश्च |
|
| |
|
| हि
| | क्षणलवादयः । |
|
| |
|
| मुख्यार्थोऽपोद्यते, न चात्र तदस्ति; इत्यतोऽनन्तगुणता विष्णोः
| | एव |
|
| |
|
| कथमेवापोद्यते ।</p>
| | शब्दस्य हरेरेवे ति सम्बन्धः । |
| <p class="gr-vyakhya-para">२१९सु०- यच्च वैशेषिकादिभिरीश्वरज्ञानेच्छाप्रयत्नानामखण्डत्वमुक्तं तदप्यसत्, अनन्तं गुणत इति प्रत्येकं गुणानामनन्तविशेषवत्त्वस्यागमसिद्धत्वात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">२१९असु०- तदनङ्गीकारे चाह
| |
|
| |
|
| यदीति
| | सदेत्यनेन |
|
| |
|
| ।</p> | | न युगपत्सर्वक्षणसृष्टिर्येन तेषामपि क्षणिकत्वं स्यात्, किन्तु निरन्तरप्रवाहतयेत्युक्तं भवति ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- यद्यनन्तविशेषाश्च तज्ज्ञानादेर्निवारिताः । कथं तत्तद्विषयता सार्वज्ञार्थं विधीयते</div>
| | <p class="gr-vyakhya-para">२४०सु०- ननु कालविशेषाणां परमेश्वराज्जन्म कुतः प्रमाणात्सिद्धमित्यत आह |
| <p class="gr-vyakhya-para">तत्तद्विषयता | |
|
| |
|
| घटादिविषयता,
| | सर्व इति |
|
| |
|
| विधीयते
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-सर्वे निमेषा इति हि श्रुतिरेवाह सादरम्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">सर्वे निमेषा जज्ञिरे विद्युतः पुरुषादधि |
|
| |
|
| अस्तित्वेनाङ्गीक्रियते । मा भूत् तत्तद्विषयत्वमित्यत उक्तं
| | इति श्रुतिरेव |
|
| |
|
| सार्वज्ञार्थमिति
| | कालविशेषाणामीश्वराज्जनिम् |
|
| |
|
| । उपलक्षणं चैतत्, सर्वकर्तृत्वाद्यर्थं चे त्यपि द्रष्टव्यम् । अत्र
| | आह हि |
|
| |
|
| अनन्तविशेषा
| | इत्यर्थः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">विशेषेण द्योतत इति विद्युत्तस्मात्परमपुरुषात्सर्वे निमेषाः = कालभेदा अधिजज्ञिरे = यथास्वं जायन्त इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ननु एषा श्रुतिः कालोपाधीनामीश्वराज्जननमाह, न तु कालस्य; तथा सति काष्ठाकलामुहूर्ताश्चेत्युत्तरवाक्यस्य पौनरुक्त्यप्रसङ्गात् । न हि सर्वनिमेषातिरिक्तं काष्ठाकलादिकमस्ति, उपाधयस्तु निमेषादिरूपाः पृथगेव, इति न तत्र पुनरुक्तिदोष इति अत उक्तं |
|
| |
|
| इति यथागमसिद्धोक्तिः ।</p>
| | सादरमिति |
| <p class="gr-vyakhya-para">वस्तुतस्तु यदि ईश्वरज्ञानादि निर्विशेषं स्यात्, तदा तत्तद्विषयत्वं न स्यात् । तदा च तस्य सार्वज्ञादिकं न स्यात् । सर्वविषयज्ञानवान् हि सर्वज्ञो नाम, तथा सर्वकार्योत्पत्तिविषयेच्छाप्रयत्नवान् सर्वकर्ता, सर्वकार्यविनाशविषयेच्छादिमांश्च सर्वसंहर्ता । अङ्गीकृतं च सार्वज्ञादि परेण परमेश्वरस्य, अतस्तदर्थं ज्ञानादेस्तत्तद्विषयतया भाव्यम्, कथं च तथा सति निर्विशेषत्वमिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">२२०सु०- एतेनैतदपि निरस्तम् । यदाहुः, अनित्यं हि ज्ञानादि कर्मकारकतया विषयसहितत्वमपेक्षेत, नित्यस्य तु किं विषयेणे ति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">विषयाणां चानन्त्यादनन्तविशेषतासिद्धिः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">२२१सु०- स्यादेतत् । निर्विशेषमेवेश्वरज्ञानं ज्ञप्तिरूपम्, तत्तु तैस्तैर्घटाद्युपाधिभिस्तत्तद्विषयमिति व्यपदिश्यते; एवमखण्डैव तस्येच्छा अस्तु इत्येवमाकारा । तथाऽपि तैस्तैः सृष्ट्याद्युपाधिभिः सिसृक्षा सञ्जिहीर्षेत्याद्युच्यते, तथा प्रयत्नोऽपि । अतः स्वतो विशेषाभावेऽप्यौपाधिकविशेषवशात् तत्तद्विषयता सार्वज्ञादिकं च युक्तमित्यत आह
| |
|
| |
|
| औपाधिकेति ।</p>
| | । यत्सर्वनिमेषजन्माभिधाय पुनः काष्ठादिजन्माभिधत्ते तदादरार्थमित्यतो न पुनरुक्तिदोषः । उपाधिभेदस्तु नोपपद्यत इत्युक्तमेवेति ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- औपाधिकविशेषस्तु पूर्वमेव निराकृतः ॥</div>
| | <p class="gr-vyakhya-para">२४१सु०- ननु निमेषादिशब्दा अक्षिपक्ष्मसंयोगादिवाचिनो न साक्षात्कालाभिधायिनः । अतो नेयं श्रुतिर्व्यक्तं कालस्यैवेश्वराज्जन्म प्रतिपादयितुमलमि त्यतोऽत्र स्पष्टां श्रुतिं चाह |
| <p class="gr-vyakhya-para">औपाधिकोऽपि विशेषोऽस्ति न वा । अस्ति चेत् कथं निर्विशेषत्वम् । न चेत् पुनः सार्वज्ञाद्यभावः इत्यादिपूर्वोक्तन्यायेनैव निरस्तमित्यर्थः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">किञ्चोपाधिर्ज्ञानादिसम्बद्धो विशेषमापादयेदसम्बद्धो वा । आद्ये सम्बन्धो विषयविषयिभावातिरिक्तो नास्तीति पूर्वमेव तद्विषयतैष्टव्या । द्वितीयेऽतिप्रसङ्गः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अपि च अस्तु इत्येवमाकारेणैवेच्छादिना सृष्ट्यादिकं भवति, उत सृष्ट्यादिकं भवतु इत्येवमाकारेण । नाद्यः, अतिप्रसङ्गात् । द्वितीये स्वतः सविशेषत्वमित्येषा दिक् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">२२२सु०- वैशेषिकादयः केचिदीश्वरज्ञानं स्वप्रकाशं न भवतीत्याहुः, तानपाकरोति | |
|
| |
|
| स्वप्रकाशत्वमपीति
| | उदीरयतीति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- स्वप्रकाशत्वमपि तु यैर्ज्ञानस्य निवारितम् । कथं सर्वज्ञता तस्य</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- उदीरयति कालाख्यां शक्तिमित्यस्य वागपि</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">यैस्तु | | <p class="gr-vyakhya-para">सोऽन्तःशरीरेऽर्पितभूतसूक्ष्मः कालात्मिकां शक्तिमुदीरयाण |
| | |
| | इति |
|
| |
|
| इति सम्बन्धः । केचिद्वैशेषिकादयः स्वप्रकाशतामङ्गीकुर्वन्तीत्येतत्सूचयितुं
| | अस्य |
|
| |
|
| तु
| | ईश्वरस्य |
|
| |
|
| शब्दः ।
| | वागपि |
|
| |
|
| ज्ञानस्य
| | कालस्येश्वरादुत्पत्तिमाहे त्यर्थः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">कालात्मिकां |
|
| |
|
| ईश्वरज्ञानस्य । तेषां पक्ष इति शेषः ।
| | कालाख्यां सहकारिशक्तिम्, |
|
| |
|
| तस्य
| | उदीरयाणः |
|
| |
|
| ईश्वरस्य ।</p> | | जनयन्नित्यर्थः । अत्र कालशब्दात्, ईश्वरस्य जगत्सृष्टौ शक्तित्वाभिधानाच्च, नार्थान्तरकल्पनावकाशः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">कथं स्वप्रकाशत्वाभावे सर्वज्ञताऽभाव इत्यत आह | | <p class="gr-vyakhya-para">२४२सु०- स्यादेतत् । कालस्तावत्सर्वोत्पत्तिमतां निमित्तम् । न च कालस्योत्पत्तौ कालान्तरमस्ति । तत्कथं तस्योत्पत्तिः ॥ पूर्वकालः परकालस्य निमित्तमिति चेन्न, इदानीं जातः , तदानीं जातः इत्यधिकरणतया कालस्य कारणतावधारणात् । अधिकरणस्य कार्योत्पत्तिसमानकालीनताया गेहे जातः , गोष्ठे जातः इत्यादौ निश्चितत्वात् इत्यत आह |
|
| |
|
| स्वेति
| | कालस्येति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- स्वज्ञानाधिगमं विना</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- कालस्य कालगत्वेन न विरोधोऽपि कश्चन</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">स्वज्ञानाधिगमाभावादित्यर्थः । एकमेव हीश्वरज्ञानं तच्च स्वव्यतिरिक्तमेव विषयीकरोति, न तु स्वरूपम्, इति कथमीश्वरः सर्वज्ञः स्यादिति ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">कालस्य |
| <p class="gr-vyakhya-para">२२३सु०- स्वप्रकाशज्ञानाभावेऽपीश्वरस्य सार्वज्ञसम्भवं शङ्कते
| |
|
| |
|
| ज्ञानमिति
| | उत्पत्त्यङ्गीकारे न केवलं साधकसद्भावः, किन्तु |
|
| |
|
| ।</p>
| | कश्चन विरोधोऽपि न |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- ज्ञानं विश्वाधिगं त्वेकं तज्ज्ञानविषयं परम् । इति ज्ञानद्वयेनैव सर्ववित्परमेश्वरः । इति चेत्</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">विश्वाधिगं
| |
|
| |
|
| स्वव्यतिरिक्तसमस्तविषयम् । तज्ज्ञानं विषयो यस्य तत् तथोक्तम् ।</p>
| | अस्तीति योजना । एतच्च प्रपञ्चयिष्यते ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">स्यादयं दोषो यदीश्वरस्यैकमेव ज्ञानं स्यान्न चैवम् । द्वे खल्वीश्वरज्ञाने; तत्रैकं स्वव्यतिरिक्तद्वितीयज्ञानसहितसर्वविषयम्, द्वितीयं तु तज्ज्ञानविषयीकारि । एवञ्च ज्ञानस्य स्वविषयत्वाभावेऽपीश्वरस्यैवंविधज्ञानद्वयेनैव सर्ववित्त्वमुपपद्यत इति ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">२४३सु०- एवं स्वमते कालविशेषभावाभावप्रयुक्तः सृष्ट्यादेः समयनियम इति समर्थितम् । प्रकारान्तरेण तं समर्थयते |
| <p class="gr-vyakhya-para">तथाऽपीश्वरस्य असार्वज्ञं तज्ज्ञानस्य वा स्वप्रकाशत्वं दुष्परिहरमित्याशवान् उत्तरमाह
| |
|
| |
|
| एष एवेति
| | असङ्ख्यातेति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- एष एवार्थस्तज्ज्ञानावसितो यदि । स्वप्रकाशत्वमेव स्यात्</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- असङ्ख्यातविशेषत्वादिच्छाया अपि सर्वदा</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">आस्तां तावत्सजातीयात्मविशेषगुणयौगपद्यानुपपत्तिः । ज्ञानद्वयवानहं, ज्ञानद्वयेन सर्वज्ञोऽस्मि, इदं मे ज्ञानमेतज्ज्ञानविषयं एतच्चैतद्विषयमित्यादिः | | <p class="gr-vyakhya-para">सर्वदा |
|
| |
|
| एष एवार्थः
| | विद्यमानाया इति शेषः । |
|
| |
|
| ईश्वरेण ज्ञायते न वा । नेति पक्षे तस्य सार्वज्ञं न स्यात् । आद्ये किमेतयोरन्यतरेणोत ज्ञानान्तरेण ।</p>
| | सर्वदा |
| <p class="gr-vyakhya-para">प्रथमस्येदमुत्तरम् ॥
| |
|
| |
|
| एष एवार्थः
| | विद्यमानाया |
|
| |
|
| तयोरन्यतरेण ज्ञानेन
| | अपि ईश्वरेच्छायाः |
|
| |
|
| अवसितो
| | शक्तिव्यक्तिरूपावस्थितसिसृक्षात्वा |
|
| |
|
| विषयीकृतो
| | द्यसङ्ख्यातविशेष(वत्त्वा)त्वात् |
|
| |
|
| यदि,
| | तद्व्यक्त्यव्यक्तिप्रयुक्तः सृष्ट्यादेः समनियमो युज्यत इत्यर्थः । यद्यपि कालभेदमात्रेण कृतसमाधानमेतत् । कालविशेषे स्रक्ष्यामीत्येवंरूपत्वाद्भगवदिच्छाया न मोघत्वमापद्यते, तथाऽपि वस्तुस्थितिरियं दर्शिता वेदितव्या ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२४४सु०- कालस्य कालगत्वेने त्युक्तं, तत्र किं कालः स्वगतः किं वा कालान्तरगतः । नाद्यः, स्वस्कन्धारोहणवद्विरुद्धत्वात् । न द्वितीयः, तदभावात्; भावे वा कालान्तरसृष्टिवैयर्थ्यात्, तस्याप्युत्पत्तौ कालान्तराङ्गीकारप्रसङ्गात् इत्यतः सप्रमाणकमुक्तं विवृणोति |
|
| |
|
| तदा तस्य ज्ञानस्य
| | ईश इति |
| | |
| स्वप्रकाशत्वं स्यादेव इति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तत्कथमित्यत आह
| |
| | |
| ज्ञानं हीति
| |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानं ह्येतद्विशेषणम्</p> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- ईशो देशश्च कालश्च स्वगता एव सर्वदा</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">यद्यप्येतज्ज्ञानं निष्कृष्टं स्वस्य स्वविषयतामापद्यते, तथाऽपि ज्ञानविषयस्यैतस्य ज्ञानद्वयवानहमित्यादेरर्थस्य विशेषणं भवत्येव । तथा च विशिष्टार्थविषयत्वे विशेषणभूतस्वविषयत्वमवर्जनीयमेव, न हि दण्डिसाक्षात्कारे दण्डो न स्फुरतीति युक्तमिति ।</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">देश इति |
| <p class="gr-vyakhya-para">द्वितीये दोषमाह | |
|
| |
|
| ज्ञानान्तरेणेति
| | अव्याकृताकाशाभिधानम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२४५सु०- स्वगताः इत्युक्त्या प्राप्तां देशकालयोः स्वातन्त्र्यशङ्कां वारयति |
|
| |
|
| ।</p> | | ईशाधीनाविति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानान्तरेण चेदत्र भवेदेवानवस्थितिः</p> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- ईशाधीनौ च तौ नित्यं तदाधारौ च तद्गतौ । इति श्रुतिरपि प्राह काले स्वोद्दिष्ट एव तु । तत्कालसृष्टिमेवातो वाञ्छतीशः सदैव हि । स्यात्कालः स तदैवेति कालस्य स्वगतत्वतः ॥</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानान्तरेण | | <p class="gr-vyakhya-para">विशेषणत्रयेण सत्ताप्रतीतिप्रवृत्तीनां परमेश्वरायत्तत्वमुच्यते । |
|
| |
|
| तृतीयेन ज्ञानेन, यद्येषोऽर्थो विषयीक्रियते ।
| | श्रुतिरपीति |
|
| |
|
| अत्र
| | साक्षिणं समुच्चिनोति । यतः कालस्य स्वगतत्वं श्रुतिः प्राह साक्षिणा च सिद्धम्, |
|
| |
|
| अस्मिन्पक्षे
| | अतः कालस्य स्वगतत्वतः स कालस्तदैव स्यादितीशः सदैव स्वोद्दिष्ट एव काले तत्तत्कालसृष्टिमेव वाञ्छति |
|
| |
|
| अनवस्थितिः
| | इत्यन्वयः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२४६सु०- एतदुक्तं भवति । कालातिरिक्तकार्याणामेव कालोऽधिकरणतया कारणं, न कालस्य । केवलं, श्वो घटं स्रष्टाऽस्मी तिवत् कालसृष्टिं वाञ्छतः परमेश्वरस्याधिकरणतयोद्देश्यः कालः क इति प्रश्नोऽवशिष्यते । तत्र यः सृज्यः स एवेत्युत्तरम् । न हि सृज्यस्य प्राक् सत्त्वमस्ति, येनोद्देश्यत्वं सत्त्वमपेक्षेत । अधिकरणाधिकर्तव्यता चैकस्यैव श्रुत्यादिसिद्धा विशेषबलाच्चोपपद्यते । अतो न कालस्योत्पत्तौ काचिदनुपपत्तिरिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२४७सु०- यदुक्तं यदेश्वरेच्छा सिसृक्षाकारा व्यज्यते तदा महदादिसृष्टिर्भवति । यदा तु सञ्जिहीर्षारूपा सम्पद्यते तदा संहारो भवती ति, तत्रेदं वैचित्र्यं किन्निमित्तमिति वाच्यम्; न च कालविशेषो निमित्तमिति युक्तम्, तस्येश्वरेच्छायत्तत्वात्; नापि पुरुषार्थायत्तम्, पारतन्त्र्यापत्तेरि त्यत आह |
|
| |
|
| ज्ञानद्वयवानीश्वर इति नियमाभावो
| | स्वभावादेवेति |
|
| |
|
| भवेत् ।</p>
| | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">यस्तु ज्ञानत्रयवानिति नियमं मन्यते स प्रष्टव्यः, किं ज्ञानत्रयवानहमस्मीत्यादिकमर्थमीश्वरो वेत्ति न वेति । द्वितीये तु पुनरसार्वज्ञम् । आद्ये किमेतत्त्रयान्यतमेन, उत चतुर्थेन । नाद्यः स्वप्रकाशतापत्तेः । द्वितीये पुनरनवस्थैव । एवं ज्ञानान्तरपरम्पराभ्युपगमव्यसनं दुर्वारं स्यात् ।</p> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- स्वभावादेव हीच्छैषा</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">२२४सु०- नन्वनन्तानीश्वरज्ञानान्यभ्युपगच्छामि को दोष इति चेन्न, कल्पनागौरवाद्वरं एकस्यैव ज्ञानस्य स्वप्रकाशत्वाभ्युपगम इत्याशयवानुपसंहरति | | <p class="gr-vyakhya-para">एषा |
|
| |
|
| स्वप्रकाशत्वमिति ।</p>
| | विचित्रा । तस्मात्कालविशेषाणामीश्वराधीनत्वे नेतरेतराश्रयदोषापत्तिरिति हिशब्दार्थः ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- स्वप्रकाशत्वमेतस्माद् दुर्निवारं समापतेत्</div>
| | <p class="gr-vyakhya-para">कुत एतदित्यत आह |
| <p class="gr-vyakhya-para">ननु ज्ञानं न स्वप्रकाशं वस्तुत्वादित्यादेः(दि )विरुद्धं स्वप्रकाशत्वं कथमङ्गीकर्तुमुचितमिति चेत् (न) । यत् वस्तु, न तत्स्वप्रकाशमिति व्याप्तिज्ञानं स्वात्मानं न विषयीकरोति चेन्न सर्वोपसंहारवद्व्याप्तिसिद्धिः, विषयीकरणे तु स्वप्रकाशत्वं दुर्निवारमि त्याशयवतो वोपसंहारः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">२२५सु०- यदुक्तमीश्वरोऽनन्तगुण इति तदनुपपन्नम्, चतुर्विंशतेरधिकानां गुणानामभावात्, तत्रापि केषाञ्चिदीश्वरेऽनुपपत्तेः । तस्मादुपपन्नैरष्टभिरेव गुणैरुपपन्नो भगवानिति । मैवम् । शौर्यौदार्यप्रागल्भ्यप्रभृतीनां गुणानां भावात्, परेण स्वीकृतेष्वपि केषाञ्चिदनुपपत्त्यभावाच्च ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तथा हि । सुखं तावदीश्वरस्य कुतो नाङ्गीकर्तव्यम् । ईश्वरः सुखरहितो दुःखरहितत्वात् घटवत् । सुखवांश्चेद् दुःखवान् प्रसज्यते देवदत्तवदि ति विपक्षे बाधकोपपन्नादनुमानादिति चेत्, तत्रानुग्राहकस्य तर्कस्य तावद्दूषणमाह | |
|
| |
|
| सुखवानिति ।</p>
| | देवस्येति |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-सुखवान्दुःखवांश्चेत्स्यादिति व्याप्तिश्च नो भवेत्</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यदीश्वरः सुखी स्यात्, तदा दुःखी प्रसज्येतेत्येतत्त कर्ममूलभूता यः सुखवान् स दुःखवांश्च स्यादिति व्याप्तिर्नो भवेत् । चशब्देन वक्ष्यमाणरीत्या विपर्ययावसानं समुच्चिनोति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">२२६सु०- कथं व्याप्त्यभाव इत्यत आह
| |
|
| |
|
| निर्दुःखत्वमिति
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-देवस्यैष इति श्रुतेः</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एतदवगम्यत इति शेषः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२४८सु०- अपर आह किमानया कालादिवैचित्र्यकल्पनया, यावता कारणानां कार्याणां च स्वभावादेव समयनियमोपपत्तेः । अन्ततोऽपि हि स्वभाववादोऽभ्युपगन्तव्यः, ततो वरमादावेव स्वभाववादाभ्युपगमः इति । अत आह |
|
| |
|
| ।</p>
| | स्वभावोऽपीति |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- निर्दुःखत्वं महानन्दः श्रुत्यैवेशस्य भण्यते</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यद्यपि सुखित्वं दुःखित्वेन सहचरितं देवदत्तादावुपलब्धम्, तथाऽपीश्वरे निर्दुःखेऽपि वर्तमानं व्याभिचारित्वाद्व्याप्तिविकलं भवति । व्याप्त्या विना प्रसञ्जने चातिप्रसङ्गः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">नन्विदमयुक्तम्, आपादनस्थले व्याप्तिभङ्गाङ्गीकारे प्रसङ्गमात्रोच्छेदापत्तेः । न च वाच्यं प्राक् प्रसञ्जनाद्व्याप्तिग्रहणवेलायामेवेदं व्याप्तिभङ्गोद्भावनमिति, सर्वत्राप्येवं वक्तुं शक्यत्वेनोक्तदोषानिस्तारादि ति । मैवम् । स्वाभ्युपगममात्रेणापादनस्थले व्याप्तिभङ्गाभिधाने सत्येवमेतत् । न चैवं प्रकृते, श्रुतिबलेनैवेश्वरे सुखित्वस्य दुःखित्व(स्य )व्यभिचारोपपादनात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तदिदमुक्तं
| |
|
| |
|
| श्रुत्यैव भण्यत इति
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- स्वभावोऽपि परेशेच्छावश इत्युदितः पुरा</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">पुरा |
|
| |
|
| । प्रत्येकं सम्बन्धादेकवचनम् ।</p> | | चेतनानां विशेषो य इत्यादौ । स्वभाववादमभ्युपगच्छताऽपि तन्नियामकतयेश्वरः अङ्गीकार्यः, ततस्तत्रैकत्रैव स्वभावानुसरणे प्रमाणायत्तेऽङ्गीकार्ये किमनेकत्र तदभ्युपगमेनेति भावः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">२२६असु०- काऽसौ श्रुतिरित्यतोऽर्थतस्तामुदाहरति | | <p class="gr-vyakhya-para">२४९सु०- न केवलं पूर्वोक्तमेव प्रमाणं स्मर्तव्यम्, किन्तु प्रमाणान्तरमप्यस्तीत्याह |
|
| |
|
| य इति
| | नित्या इति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- योऽशनायापिपासे च शोकादींश्चातिवर्तते । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्विपाप्मेत्यादिका च सा</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-नित्या अनित्याश्च ततस्तदधीना इति श्रुतिः ॥</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">अनेन योऽशनायापिपासे शोकं मोहं जरां मृत्युमत्येती ति श्रुतिमुपादत्ते । विपाप्मेत्यनेन य आत्माऽपहतपाप्मे त्यादिश्रुतिम् । | | <p class="gr-vyakhya-para">तत |
|
| |
|
| सा
| | इत्यस्य श्रुतावेव परामर्शविषयो द्रष्टव्यः । |
|
| |
|
| निर्दुःखत्वाद्यभिधात्री ।</p>
| | श्रुतिः |
| <p class="gr-vyakhya-para">२२७सु०- नन्वानन्दश्रुतेर्दुःखाभावविषयत्वोपपत्तेर्न श्रुत्यवष्टम्भेन प्रसङ्गमूलभूतव्याप्तिभङ्गो वक्तुं शक्यते इत्यतोऽङ्गीकृत्य तावत्सोपाधिकत्वमाह
| |
|
| |
|
| ईश्वरस्येति
| | सर्वस्येश्वराधीनतामाहेति शेषः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२५०सु०- अनुपपत्त्यन्तरं वैशेषिकादिमते दर्शयत् |
|
| |
|
| ।</p>
| | ॐ रूपादिमत्त्वाच्च विपर्ययो दर्शनात् ॐ , |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- ईश्वरस्य तथेष्टत्वं दुःखित्वोपाधिरित्यपि । उक्ते किमुत्तरं ब्रूयात् श्रुत्यनादरतत्परः ॥</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तथेष्टत्वं
| |
|
| |
|
| दुःखी भवत्वि तीष्टत्वम् ।
| | ॐ उभयथा च दोषात् ॐ |
|
| |
|
| दुःखित्वोपाधिः
| | इति सूत्रद्वयं व्याचष्टे |
|
| |
|
| दुःखित्वप्रयोजकम् ।
| | रूपेति |
|
| |
|
| अपि
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- रूपस्पर्शादिहेतुभ्यः परमाणोरनित्यता ।अनुमेया</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">परमाणोः |
|
| |
|
| पदेनाधर्मादिमत्त्वं समुच्चिनोति ।
| | इति जात्यपेक्षमेकवचनम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">पार्थिवादीनां चतुर्विधानां परमाणूनां नित्यतामुपयन्ति वैशेषिकादयः । तदनुपपन्नम्; पार्थिवाः पाथसीयास्तैजसाश्च परमाणवोऽनित्या रूपवत्त्वात् पटवत् , यद्वा चतुर्विधा अप्यनित्याः स्पर्शवत्त्वात्पटवत् , एवं पार्थिवा आप्याश्चानित्या रसवत्त्वात्पटवत् , पार्थिवा अनित्या गन्धवत्त्वात् तद्वदेवे त्याद्यनुमानविरुद्धत्वात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">न च सावयवत्वमुपाधिः, गुणादौ साध्याव्याप्तेः । न च द्रव्यत्वावच्छिन्ने साध्येऽस्योपाधित्वम्, यद्रूपादिमत्तत्सावयवमिति साधनव्यापकत्वात् । न च धर्मिग्राहकविरोधः, साक्षिणैव परमाणुसिद्धेरुक्तत्वात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अनित्यत्वे च परमाणूनां न मूलकारणत्वसिद्धिः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यदि च रूपादिमन्तोऽपि परमाणवो नानित्यास्तदा घटादयोऽप्यनित्या न स्युरविशेषात्, तथा(च)ऽपि न परमाणूनां मूलकारणत्वम् । न चेश्वरे हेतूनां व्यभिचारः, भौतिकत्वेन विशेषणात् । तथाच वक्ष्यति भौतिकं त्वेव रूपादि व्याप्तं नाशेन नो मत इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२५१सु०- नन्वस्माभिर्भूतसूक्ष्माणां नित्यताऽङ्गीक्रियते, तत्कथमेवमनुमीयते । मैवम् । न हि परमाणवो भूतसूक्ष्माणि, किन्नामाहं(कारो)मात्रोपचितानि, विकृताकाराश्च अनित्या एवेति ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२५२सु०- |
|
| |
|
| अनादरो
| | ॐ अपरिग्रहाच्चात्यन्तमनपेक्षा ॐ |
|
| |
|
| विना बाधकेन प्रतीतार्थपरित्यागः, मा भूत् तावत् श्रुत्यवष्टम्भेन व्याप्तिभङ्गः, सोपाधिकतया तु भविष्यति; सोपाधिकसम्बन्धस्य व्यभिचारनियमादि ति ।</p>
| | इति सूत्रं व्याचष्टे |
| <p class="gr-vyakhya-para">२२८सु०- यः सुखी स दुःखी भवत्वि तीश्वरेच्छाविषय एवेति नियमान्नायमुपाधिरित्यत आह
| |
|
| |
|
| न चेति
| | श्रुतीनां चेति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न चात्मदुःखितेच्छा स्यादत एतन्निवार्यते</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- श्रुतीनां च विरुद्धत्वान्न तन्मतम् ।</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">ईश्वरस्य हि आनन्दं ब्रह्मणो विद्वानि त्यादिश्रुतेः सुखित्वेऽपि नोपाधिमत्त्वम्, कस्यापि | | <p class="gr-vyakhya-para">उपादेयमतश्चायमविरुद्धः समन्वयः ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">सम्बन्धमात्रे षष्ठी, अन्यथा तृतीया स्यात् । श्रुतयश्च आत्मन आकाश इत्याद्यास्तत्र तत्रोदाहृता ज्ञातव्याः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२५२असु०- वैशेषिकादिमतस्यानुपादेयत्वे सिद्धे किं लब्धमित्यत आह |
|
| |
|
| आत्मदुःखितेच्छा
| | अतश्चेति |
|
| |
|
| ऽभावाद्
| | । |
|
| |
|
| अत एतद्
| | अयं |
|
| |
|
| उपाधेर्व्याप्याभिमतव्यापकत्वं
| | सकलगुणपरिपूर्णपरब्रह्मविषयः । |
|
| |
|
| निवार्यते ।</p>
| | अविरुद्ध इति |
| <p class="gr-vyakhya-para">यद्यप्ययं नियमो न दर्शनमात्रेण सिद्ध्यति, अतिप्रसङ्गात्; नियामकं तु नास्तीति वक्तुं शक्यते; तथाऽपि श्रुत्यर्थपरित्यागं वारयितुं प्रसङ्गापादनायेदमुदितमिति द्रष्टव्यम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">२२८असु०- भवेदेतद्यद्यानान्दश्रुतिः सुखवादिनी स्यान्न चैतदस्ति, तस्या दुःखाभावपरत्वादिति चेत्; किं बाधकादियं श्रुतिः स्वार्थात्प्रच्याव्यते उतैवमेव ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">न तावद् द्वितीयः, दुःखाभावश्रुतेरप्यन्यथयितुं शक्यत्वेन तर्कस्येष्टापत्तितापत्तेः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">आद्ये, न तावत् प्रत्यक्षमागमो वा बाधकोऽस्ति, ततः सुखित्वे दुःखित्वप्रसङ्गो वा निर्दुःखत्वानुमानं वा बाधकमिति वाच्यम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तदुभयमपि व्याप्तिबलप्रवृत्तं वा स्यात् सहदर्शनमात्रबलप्रवृत्तं वा ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">२२८आसु०- नाद्यः इतरेतराश्रयत्वप्रसङ्गात्, सिद्धे हि श्रुतेः स्वार्थप्रच्यावने तर्कानुमानयोर्व्याप्तिसिद्धिः, तत्सिद्धौ च श्रुतेः स्वार्थात्प्रच्यावनसिद्धिरि ति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">२२९सु०- नन्वेतद्भवतामपि समानम्, श्रुतेः स्वार्थपरत्वे तर्कानुमानयोर्व्याप्तिभङ्गः, सति च तस्मिन् श्रुतेः स्वार्थपरत्वमि ति । मैवम् । यतः प्रतीतार्थपरित्याग एव बाधकमपेक्षते, न स्वार्थपरत्वे बाधकाभावम्, तस्य प्रतीत्यैव सिद्धत्वात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">२२९ सु०- द्वितीये त्वतिप्रसङ्गः स्यादित्याह
| |
|
| |
|
| सहेति
| | न वैशेषिकादिमतविरोधेनासमञ्जसो मन्तव्य इति भावः ॥</p></div></div> |
| | </div> |
| | </div> |
| | </div> |
|
| |
|
| ।</p>
| | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_A007"> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- सहदर्शनमात्रेण श्रुतीनामपलापकः । यज्ञादेरपि पापस्य हेतुत्वं हिंसया युतेः । नानुमाति कथं</div> | | <div class="teeka-block"> |
| <p class="gr-vyakhya-para">आपाद्येन साध्येन वा सहदर्शनं यस्यापादकस्य वा तत् | | <div class="teeka-body"> |
| | <div class="gr-moola-ref" data-verse="AV_C02_S02_A007"></div> |
| | <div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S02_A007" data-id="AV_C02_S02_A007_Nyayasudha" data-name="nyayasudha"><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">॥ अथ समुदायाधिकरणम् ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-ॐ समुदाय उभयहेतुकेऽपि तदप्राप्तिः ॐ ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१सु०- अथेदानीं सौगतमतमपाक्रियते । ते च चतुर्विधाः । वैभाषिकाः सौत्रान्तिका माध्यमिका योगाचाराश्चेति । तत्र जगत्सत्यमेव परमाणुमयमाचक्षाणानां वैशेषिकादीनां निरसनप्रसङ्गादनतिभेदं वैभाषिकसौत्रान्तिकमतमादौ तावन्निराक्रियते ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१असु०- विप्रतिपत्तिं दर्शयंस्तन्मतमुपन्यस्यति |
|
| |
|
| सहदर्शनम्, तन्मात्रेण, श्रुतीनाम्
| | वैभाषिकाश्चेति |
|
| |
|
| ईश्वरस्यानन्दवादिनीनाम्,
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-वैभाषिकाश्च सौत्रान्ताः स्वरसक्षणिकं जगत्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">आहुः इति वक्ष्यमाणेन सम्बन्धः । |
|
| |
|
| अपलापकः
| | क्षणिकं |
|
| |
|
| स्वार्थप्रच्यावकः ।
| | क्षणमात्रावस्थायि । मुद्गराभिघातादीनां विनाशहेतूनां प्रतिक्षणमनुपलम्भात् कथं क्षणभङ्गित्वमित्यत उक्तं |
|
| |
|
| यज्ञादे
| | स्वरसेति |
|
| |
|
| रित्यादिपदेन गोभ्यो यवसदानं गृह्यते ।
| | । स्वभावेनैव क्षणिकम् । स्वभाव एवायं वस्तुनो यद्विनाशित्वं, तत्र का कारणापेक्षा; मुद्गरादयोऽपि न वस्तुविनाशहेतवः, किन्नाम घटादितः कपालादेर्विसदृशकार्यस्योत्पत्तौ निमित्तभूता एवेति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२सु०- ननु च कारणानां क्रियया संयोगे सति तत्समवेततया तत्परिणामतया वा कार्येणोत्पत्तव्यम्, तत्कार्येणाप्येवम्; इति कथं क्षणिकत्वं जगतः इत्यत आह |
|
| |
|
| युतेः
| | अणूनामिति |
| | |
| योगात् । यदि सहदर्शनमात्रेणानन्दश्रुत्यर्थापलापः क्रियेत तदा या हिंसा सा पापहेतुरि ति सहदर्शनेन ज्योतिष्टोमादिश्रुत्यर्थापलापोऽपि क्रियतामविशेषादिति भावः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">२३०सु०- नन्वविशेषोऽसिद्धः, हिंसात्वपापसाधनत्वयोः साहचर्ये निषिद्धत्वस्योपाधेः विद्यमानत्वात् । न च सुखित्वदुःखित्वसम्बन्धे कश्चिदुपाधिरस्ति । ईश्वरस्य तथेष्टत्वमुपाधिस्त्विदानीमपि गह(नं प्रवि)ननिविष्ट इत्याशङ्कते
| |
| | |
| तत्रेति
| |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तत्र यद्युपाधिर्निषिद्धता</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अणूनां समुदायं च</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">अस्तीत्युच्यते इति शेषः ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">जगदाहुः । अणुसमुदाया एव गोघटादिबोधबोध्याः, न तु तदतिरिक्तोऽवयवी नामास्ति, येन क्षणिकता विरुध्येत ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">२३१सु०- केयं निषिद्धता नाम । अकर्तव्यतया श्रुत्युक्तत्वमिति चेत् । केयमकर्तव्यताऽपि । करणानर्हता वा कर्तुरनिष्टहेतुता वा । नाद्यः, ब्रह्महिंसाया अपि क्रियमाणत्वात् । द्वितीयेऽपि किं साक्षादनिष्टसाधनत्वं परम्परया वा । नाद्यः, हिंसानन्तरमेव दुःखोत्पादादर्शनात् । द्वितीये तु पापसाधनतयोक्तत्वमुपाधिरि त्युक्तं स्यात्, एवञ्चात्राप्युपाधिसद्भावादविशेष एवे ति परिहरति | | <p class="gr-vyakhya-para">अणुमात्रमिति वक्तव्ये समुदायग्रहणम् एको महानि ति प्रत्यक्षप्रत्ययविरोधपरिहारार्थम् । प्रत्येकमणूनामप्रत्यक्षत्वेऽनेकत्वेऽमहत्त्वेऽपि तत्समुदायस्य प्रत्यक्षत्वादि युज्यत इति भावः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">३सु०- समुदायो हि मेलकेन (केनचित्) पुंसा भवति, न चास्मदादिस्तथेतीश्वरोऽभ्युपगन्तव्यः स्यात् । तथाऽवयव्यनभ्युपगमे गोघटादिविलक्षणाकारता न स्यादि त्यत आह |
|
| |
|
| अदुःखित्वेनेति
| | कालेति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अदुःखित्वेन चानुक्तिः कथं नोपाधितां व्रजेत्</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- कालकर्मनिमित्ततः ।उत्पत्तिकाले युक्तानां</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">अदुःखित्वेनानुक्तिरिति | | <p class="gr-vyakhya-para">कालकर्मणी |
|
| |
|
| दुःखित्वेनोक्तिरित्यर्थः । काऽसौ देवदत्तादीनां श्रौती दुःखित्वोक्तिरित्यत आह
| | च ते |
|
| |
|
| अदुःखमिति
| | निमित्ते |
|
| |
|
| ।</p>
| | च, |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अदुःखमितरत्सर्वं जीवा एव तु दुःखिनः । तेषां दुःखप्रहाणाय श्रुतिरेषा प्रवर्तते । इति श्रुतिर्हि परमा</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">प्रवर्तते
| |
|
| |
|
| दुःखप्रहाणसाधनं परमात्मानं प्रतिपादयतीत्यर्थः ।</p>
| | ततः । उत्पत्तिकाले |
| <p class="gr-vyakhya-para">२३२सु०- एवमनुमानानुग्राहकं तर्कं निराकृत्येदानीम् ईश्वरो न सुखी निर्दुःखत्वात् घटवदि त्यनुमानमपि दूषयति
| |
|
| |
|
| श्रुत्युक्तिरिति
| | आदिसृष्टौ । अन्यदा तु निमित्तान्तरमस्तीति भावः । |
|
| |
|
| ।</p>
| | युक्तानां |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- श्रुत्युक्तिर्यदि कारणम् । किं कार्यमनुमानेन गलस्तनसमेन हि ॥</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">कारणं
| |
|
| |
|
| प्रमायाः । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वानि त्यादिश्रुतिः प्रमाणं न वा । नेति पक्षे अपसिद्धान्तः । आद्ये तद्बाधितत्वेनाजागलस्तन इव विवक्षितार्थासाधकमनुमानमुपेक्षणीयमिति भावः ।</p>
| | सन्निकृष्टतयोत्पन्नानां अणूनां समुदायमि ति सम्बन्धः । कर्मादिवशादेव तथा तथा सन्निकृष्टाः परमाणवो जायन्ते यथा यथा गोघटादिविचित्राकारावभासः स्यात्; तत्र किमीश्वरेण, किं वाऽवयविना । सिद्धान्तिनाऽपि हि कर्मादिकं निमित्तमङ्गीकर्तव्यम्, संयोगश्चावयव्युत्पादानुगुणः; तावतैव सर्वमुपपद्यत इति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">२३३सु०- ननु श्रुतिः प्रमाणमेव, किन्त्वनुमानविरुद्धत्वात् प्रतीतार्थं परित्यज्य दुःखाभावपरतया व्याख्यातव्ये त्याशङ्क्य; नैवम्, अनुमानस्य श्रुतिबाधकत्वादर्शनात् । क्वचिदुपजीव्यत्वादिनैव बाधकत्वात् । एवमेव बाधकत्वाभ्युपगमे त्वतिप्रसङ्गः स्यादि त्याह | | <p class="gr-vyakhya-para">४सु०- किमनात्मप्रपञ्च एव क्षणिकः ? नेत्याह |
|
| |
|
| अनुमानेनेति
| | आत्मानमिति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अनुमानेन यद्यर्थः श्रुतिदृष्टोऽप्यपोद्यते ।</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- आत्मानं च क्षणस्थितम्</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">पूर्वोक्तेन प्रकारेण नेश्वरो धर्म एव च । | | <p class="gr-vyakhya-para">क्षणिकत्वहेतोः सत्त्वस्य सर्वत्र साम्यादिति भावः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">क्षणिकत्वे प्रत्यभिज्ञाविरोध इत्यत आह |
|
| |
|
| स्यात्तत्फलं च</p>
| | नित्यमिति |
| <p class="gr-vyakhya-para">पूर्वोक्तेन
| |
|
| |
|
| शास्त्रयोनिसूत्रोक्तेन ।
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- नित्यं सन्तानमेतेषां</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एतेषाम् |
|
| |
|
| नेश्वरः स्यात्
| | अणूनाम् । |
|
| |
|
| श्रुतिदृष्टोऽपीश्वरोऽनुमानविरोधात् त्याज्यः स्यादिति यावत् ।
| | सन्तान |
|
| |
|
| धर्मश्च नैव स्यात् , तत्फलं च नैव स्यात्
| | विषया प्रत्यभिज्ञेति भावः । न चैवं सत्त्वस्यानैकान्त्यम् । सन्तानस्य सत्त्वाभावात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">५सु०- एवं सामान्यतो निरूप्य विभागमाह |
|
| |
|
| इत्यत्राप्येवमेव तात्पर्यम् । यज्ञक्रिया नादृष्टफलहेतुः क्रियात्वान्निष्ठीवनादिक्रियावत् , धर्मो वा न सुखसाधनमादृष्टत्वादधर्मवदि त्याद्यनुमानसम्भवात् ।</p>
| | पञ्चेति |
| <p class="gr-vyakhya-para">अतिप्रसङ्गस्य विपर्यये पर्यवसानमाह
| |
| | |
| तेनेति
| |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तेनात्र श्रुतिरेव प्रमा भवेत्</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- पञ्चस्कन्धात्मना स्थितम्</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">यस्मादुपजीव्यत्वादिरहितेनानुमानेन आनन्दश्रुतेर्बाधाभ्युपगमेऽनिष्टप्रसङ्गः, तेन कारणेन एषा | | <p class="gr-vyakhya-para">जगद्वृक्षं |
|
| |
|
| श्रुतिरत्र
| | पञ्चस्कन्धात्मना स्थितम् |
|
| |
|
| ईश्वरस्यानन्दवत्त्व
| | आहुः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">पञ्चस्कन्धानाह |
|
| |
|
| एव प्रमा
| | संस्कारेति |
|
| |
|
| प्रमाणं
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- संस्काररूपविज्ञानसंज्ञादुःखात्मना स्थितिः</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">स्थितिः |
|
| |
|
| भवेत्
| | स्कन्धानामिति शेषः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">समनन्तरप्रत्ययः |
|
| |
|
| न पुनरन्यथा योज्येति ।</p>
| | संस्कारस्कन्धः । |
| <p class="gr-vyakhya-para">२३४सु०- मा भूत् श्रुतिरप्रमाणं, मा च भूदनुमानबाधयाऽर्थान्तरपरा, तथाऽप्यनुमानस्य बाधिका कुतः, प्रतिरोधिका तु भवेदि त्यत आह
| |
|
| |
|
| ईशस्येति
| | रूपरसगन्धस्पर्शशब्दात्मकाः परमाणवो |
|
| |
|
| ।</p> | | रूपस्कन्धः । |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- ईशस्यानुमयाऽसिद्धेः श्रुतिर्धर्मिप्रमा भवेत् । तया सर्वगुणैः पूर्ण ईश उक्तो यतस्ततः । अनानन्दानुमानस्य धर्मिग्राहिविरोधतः । न प्रमाणं भवेत्</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अनुमया
| |
|
| |
|
| इति श्रुतिव्यतिरिक्तप्रमाणोपलक्षणम् ।
| | निर्विकल्पकं ज्ञानं |
|
| |
|
| धर्मिप्रमा
| | विज्ञानस्कन्धः । |
|
| |
|
| धर्मिग्राहकं प्रमाणम् । अनुमानं हि प्रमाणान्तरेण सिद्धे धर्मिणि प्रवर्तते नान्यथा । अत्र चेश्वरो धर्मी, न चासावनुमानेन सिद्ध्यती ति समर्थितं प्राक्, प्रत्यक्षाद्यविषयत्वं तु परस्यापि सम्मतम्, ततः परिशेषात् श्रुतिरेव धर्मिणः परमेश्वरस्य ग्राहिकेत्येष्टव्यम् ।</p>
| | सविकल्पकं ज्ञानं |
| <p class="gr-vyakhya-para">तथा चानेनानुमानेन श्रुतिप्रामाण्यमनुमतम्, अन्यथा स्वस्यानुत्थानप्रसङ्गात् । सा चोपजीव्या श्रुतिरीश्वरमानन्दवन्तमाचष्टे ।
| |
|
| |
|
| ततः
| | संज्ञास्कन्धः । |
|
| |
|
| तद्विरोधादनुमानमप्रमाणमेव अग्निस्वरूपग्राहकप्रत्यक्षविरुद्धतच्छैत्यानुमानवदिति । न च वाच्यं यः सर्वज्ञः इत्यादिवाक्यमनुमानस्योपजीव्यं नानन्दवादीति सर्वस्यापि वेदस्यैकवाक्यत्वेनार्ध(ज)चरतीयायोगात् । अन्यथा अग्नि ग्राहकमेवोपजीव्यम्, न तु तदौष्ण्यग्राहकम् इत्यपि स्यात् ।</p>
| | वेदनाऽपरपर्यायं |
| <p class="gr-vyakhya-para">२३५सु०- अनेनैव न्यायेनेश्वरस्य विग्रहराहित्याद्यनुमानमपि सर्वं श्रुतिविरुद्धत्वादप्रमाणमेवेत्याशयवानुपसंहरति
| |
|
| |
|
| तस्मादिति
| | दुःखं |
|
| |
|
| ।</p>
| | चैकस्कन्धः ॥</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तस्मान्नानुमाऽत्रोपयोगिनी</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">अत्र रूपस्कन्धो बाह्यः, अन्ये चत्वार आभ्यन्तराः । इत्याहुरिति सम्बन्धः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">अत्र | | <p class="gr-vyakhya-para">६सु०- सुखादीनां पदार्थान्तराणां विद्यमानत्वात् कथं पञ्चैव स्कन्धाः, इत्यत आह |
|
| |
|
| ईश्वरविषये । अत एव सर्वगुणैः पूर्ण इत्युक्तम् । अन्यथा आनन्दवानित्यवक्ष्यत् ।</p>
| | दुःखाभावमिति |
| <p class="gr-vyakhya-para">२३६सु०- अनुपपत्त्यन्तरं वैशेषिकादिदर्शने दर्शयन्
| |
|
| |
|
| नित्यमेव च भावात्
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-दुःखाभावं सुखं चाहुः</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">च |
|
| |
|
| इति सूत्रं व्याख्याति
| | शब्देन केचित्सुखं वेदनास्कन्धेऽन्तर्भावयन्तीति सूचितं भवति । यद्वाऽनुक्तसमुच्चयार्थश्चशब्दः, यथा मूर्ताभाव एवाकाशं, रूपादय एव पृथिव्याद्याः, सङ्ख्यादयस्तु गुणाः पृथगनुपलम्भान्न सन्त्येव, देशान्तरोत्पाद एव कर्मप्रत्ययालम्बनं क्षणिकस्य वास्तवकर्मायोगात्, सन्निकृष्टविप्रकृष्टतयोत्पाद एव संयोगादिव्यवहारगोचरः, अतद्व्यावृत्तिरेव गोत्वादिसामान्यबुद्धिबोध्ये त्यादि ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अरूपज्ञानसन्ततिम् । मोक्षं</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अरूपेति |
|
| |
|
| नित्येच्छत्वादिति
| | । सन्तन्यमानं ज्ञानमेवात्मा, तस्य विषयोपप्लवः संसारः । |
|
| |
|
| ।</p>
| | अरूपा |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- नित्येच्छत्वात्परेशस्य परमाणुसदात्वतः । अदृष्टकालयोश्चैव भावात्कार्यं सदा भवेत् ॥</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">वैशेषिकादयो हि कालविशेषे द्व्यणुकादिप्रक्रमेण महाभूतसृष्टिमभ्युपगच्छन्ति, तत् तदीयप्रक्रियापर्यालोचनायां नोपपद्यते; किन्तु तत्पक्षे
| |
|
| |
|
| कार्यं सदा भवेत्,
| | निर्विषया या ज्ञानसन्ततिस्तामेव |
|
| |
|
| यदाऽभिलष्यते ततः प्रागपि भवेत् ।</p>
| | मोक्षम् |
| <p class="gr-vyakhya-para">कुतः । कारणसामग्रीसम्पत्तिनिबन्धनो हि कार्योत्पत्तेः कालनियमः । तत्रादिसृष्टौ परमाणवः समवायिकारणभूतास्तावत् सदा विद्यन्ते । निमित्तकारणं चेश्वरेच्छा नित्यैव । तथा कालो दि(क्च)क् । यद्यप्यदृष्टं धर्माधर्मसमाख्यातं न नित्यं तथाऽपि प्रलयेऽस्तीत्यङ्गीक्रियत एव । वृत्तिलाभस्तदा नास्तीति चेन्न, तस्यापीश्वरेच्छादिकारणकस्य, तद्भावेऽभावानुपपत्तेः । अत एव परमाणुसंयोगस्यासमवायिकारणस्याभावान्न सदा सृ(सदादिसृ)(महदादिसृ)ष्टिरिति निरस्तम्, संयोगानुत्पादस्याप्यनुपपत्तेः । तत् असमवायिकारणकर्माभावादिति चेन्न, तदनुत्पादस्याप्ययोगात् । न चातोऽन्यद् द्व्यणुकादेः कारणमस्ति, यद्वैकल्यात् अभिलषितसमयात्प्राक् कार्याभावो भवेत् । सत्यां चाभिमतसामग्रयां कार्यानुदये पश्चादपि नोत्पद्येत, नियामकाभावादिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">सदात्वं
| |
|
| |
|
| सदातनत्वम् ।
| | आहुर्नान्यमित्यतो न पञ्चस्कन्धप्रक्रियाभङ्ग इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">७सु०- एवं वैभाषिकसौत्रान्तिकयोः साधारणं मतमुपन्यस्य अवान्तरभेदं तु निराकरणप्रस्ताव एव विवक्षुः, यत्तावदुक्तं परमाणुसमुदाय एव गोघटादिप्रपञ्चो न त्ववयवी कश्चिदस्ती ति तन्निराकर्तुं |
|
| |
|
| भावात्
| | समुदाय उभयहेतुकेऽपि तदप्राप्तिः |
|
| |
|
| प्रलयेऽपी ति शेषः ।
| | इति सूत्रं व्याचष्टे |
|
| |
|
| एव
| | स इति |
|
| |
|
| शब्दस्य
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- स समुदायो हि नैकस्मादेव युज्यते</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">योऽयं गोघटादिबुद्धिविषयत्वेनाभ्युपगतः समुदायः, स किमेकपरमाणुहेतुकः, किंवा अनेकपरमाणुहेतुकः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">नाद्यः । एकस्मात्परमाणोः समुदायोत्पादानुपपत्तेः, न ह्येकैकस्मिंस्तरौ तरुसमुदायबुद्धिः कस्यापि विद्यते; समुदायकल्पनं वानर्थकमापद्येत, महत्त्वैन्द्रियकत्वयोरसमर्थितत्वात् । अनेन अपिशब्दलब्धोऽर्थो दर्शितः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">७ सु०- द्वितीयं निराकरोति |
|
| |
|
| सदैव
| | नेति |
|
| |
|
| इति सम्बन्धः । कार्यं भवेदि ति चाभ्युपगम्योक्तम् । वस्तुतस्तु तत्पक्षे कदाऽपि द्व्यणुकाद्युत्पत्तिर्न सम्भवति, विनाशकारणस्येश्वरेच्छादेः सदातनत्वेन सत्प्रतिपक्षत्वात् । कार्योत्पत्तिसहकृतमेवेश्वरेच्छादिकं विनाशकारणमित्यङ्गीकारेऽप्युत्पत्त्यनन्तरमेव विनाशः प्रसज्येतेति । अत एव सृष्ट्यादीति वक्ष्यति ।</p>
| | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">२३७सु०- स्यादेवं यदि कालमात्रं सृष्टेर्वा संहारस्य वा कारणं स्यात् । न चैवम् । किन्तु कालविशेष एवातस्तद्भावाभावाभ्यां सृष्टिसंहारनियमो घटते । तथा नेश्वरेच्छामात्रं सृष्ट्यादिहेतुः किन्तु तद्विशेष एव ततस्तद्भावाभावप्रयुक्ता सृष्ट्यादिव्यवस्था स्यादिति चेन्न । किं कालदेशादेरौपाधिको भेदः, किंवा स्वाभाविकः । नाद्यः निरस्तत्वात् । द्वितीये त्वपसिद्धान्तः इत्याह | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-नोभयोश्च</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">उभय |
|
| |
|
| न हीति | | ग्रहणम् नेकमात्रोपलक्षणम् । सकाशादि ति शेषः । चशब्देन समुदायो युज्यत इत्यनुकृष्यते ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">सु०- कुतो न युज्यत इति चेत् । अनेकहेतुकत्वेऽपि किमसमुदितानेकहेतुकोऽथ समुदितानेकहेतुक इति वक्तव्यम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">आद्ये सर्वत्र•पि) गोघटादिबुद्धिप्रसक्तिः; असमुदितपरमाणूनां सर्वत्र भावात्, समुदायस्य च तन्मात्रहेतुकत्वात्, समुदायाङ्गीकारवैयर्थ्यप्रसङ्गश्च ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">८सु०- द्वितीयानुपपत्तौ हेतुमाह |
| | |
| | उभयत्वमिति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-न हि कालविभेदोऽस्ति तत्पक्षे</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- उभयत्वं यत्समुदायव्यपेक्षया</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">हि शब्देन आकाशकालदिशामेकैकत्वादि त्यादि तद्वाक्यं स्मारयति । कालेतीश्वरेच्छाया अप्युपलक्षणम् ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">यत् |
| <p class="gr-vyakhya-para">२३८सु०- नन्विदं दूषणं भवतामपि समानम् । तथा हि । महदाद्युपादानकारणं प्रकृतिर्नित्यैव । तथा निमित्तकारणमीश्वरेच्छाकालादिकमपि । तदेव च प्रलयकारणम् । अतः सृष्टिप्रलयसमयनियमो भवतामपि दुर्घटः इत्यत आह
| |
|
| |
|
| अस्मन्मत इति
| | यस्मात् |
|
| |
|
| ।</p>
| | उभयत्वं |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अस्मन्मते हरेः । विशेषकाल एवैतत्सृष्ट्यादीच्छा सदातना ॥</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यद्यपि
| |
|
| |
|
| अस्मन्मते हरेरिच्छा सदातना ।
| | समुदितानेकत्वं, समुदायसापेक्षम् । जाते हि समुदायेऽनेकेषां समुदितत्वं (सं)भवति । तस्मान्नेति सम्बन्धः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">समुदितानेकत्वस्य समुदायसापेक्षत्वेऽपि कुतस्ततः समुदायोत्पादो न युज्यते इत्याशङ्कां परिहरत्सूत्रार्थमुपसंहरति |
|
| |
|
| प्रकृत्याद्युपलक्षणमेतत् । तथाऽपि
| | अत इति |
|
| |
|
| विशेषकाल एवैतस्य
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अतोऽन्योन्याश्रयत्वेन समुदायो न युज्यते</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">समुदायस्य समुदितानेकेषां चेतरेतरापेक्षोत्पत्तिकत्वेनेत्यर्थः । समुदायानु(त्पत्तौ)पपत्तौ चाणूनां महानेक इति प्रत्यक्षबुद्धिगोचरताऽयोगादवश्यमङ्गीकरणीयोऽवयवीति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">८असु०- किञ्चायं समुदायः किं परमाणूनां संयोगः, किंवाऽनेकत्वसङ्ख्या, उत द्रव्यान्तरम् । नाद्यद्वितीयौ; अनङ्गीकारात्; अङ्गीकारेऽप्यतीन्द्रियाश्रितयोस्तयोरैन्द्रियकत्वानुपपत्तिः । तृतीये स एवावयवी ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">८आसु०- सांवृतोऽसाविति चेत्, तर्हि पुनर्महानित्यादिप्रमानुपपत्तिस्तदवस्थैव । भ्रान्तिरियमिति चेत् (न), भ्रान्तेरभ्रान्तिपूर्वकत्वे क्वचिन्महत्त्वादेः वास्तवत्वप्रसङ्गात् । अनादिवासनावशादनादिरेवेयं भ्रान्तिरिति चेन्न, नीलादिज्ञानस्यापि तथात्वप्रसङ्गात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">९सु०- ननु विषममिदमुच्यते, अवयविनि बाधकसद्भावात् । तथा हि । अवयवी किमवयवेषु प्रत्येकं कार्त्स्येन वर्तते किं वैकदेशेन ? आद्येऽनेकत्वप्रसङ्गः । न द्वितीयः, तस्यावयवान्विहायेकदेशाभावात्; भावे वा (त) अत्रापि वृत्तिविकल्पप्रसङ्गात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">किञ्च केषुचित्तन्तुषु चलत्सु तद्गतोऽवयवी चलति न वा । नेति पक्षे युतसिद्धिप्रसङ्गः । आद्ये तु निश्चलावयवाश्रितो न चलती ति चलाचलत्वलक्षणो विरुद्धधर्माध्यासः ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एवमावृतानावृतत्वरक्तारक्तत्वलक्षणावपि विरुद्धधर्माध्यासौ द्रष्टव्याविति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">९असु०- उच्यते । नास्माभिरवयवेभ्योऽत्यन्तभिन्नोऽवयवी गृह्यते, किन्तु तत्परिणामविशेष एव; तत्र कुतो वृत्तिविकल्पावकाशः । चलाचलत्वादिविरोधस्तु भेदाभेद•दि)विरोधवदपाक्रियत इति नावयविनि बाधकसद्भावः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">९आसु०- न च वाच्यं समुदायो भवदि्भरङ्गी(क्रिय)कृत एव, त(तश्च)त्राक्षेपसमाधानसाम्यमिति; यतोऽनेकेषामेककालदेशकार्याद्यवच्छेदेन मेलनं समुदायोऽभ्युपगम्यते, स चामिलितेभ्य एव भव(ती)ति । स्थायितायां च तत्सम्भवो न क्षणभङ्गवाद इति वक्ष्यति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१०सु०- उक्तमर्थमाक्षिप्य समादधत्सूत्रम् |
|
| |
|
| महदादेः
| | ॐ इतरेतरप्रत्ययत्वादिति चेन्नोत्पत्तिमात्रनिमित्तत्वात् ॐ |
|
| |
|
| सृष्ट्यादि
| | इति ल२२७२(८)श । तत्राक्षेपांशं तावद्व्याचष्टे |
|
| |
|
| भवतीति योजना ।</p>
| | अन्योन्येति |
| <p class="gr-vyakhya-para">अस्माभिः काले स्वभावत एव भेदोऽभ्युपगम्यते । तथा च कालविशेषस्यैव सृष्टिं संहारं च प्रति कारणत्वात् तद्भावाभावाभ्यां सत्स्वपीतरकारणेषु सृष्ट्यादिसमयनियमो युज्यत इति भावः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">२३८असु०- ननु कालविशेष इति वाच्यम् । मैवम् । विशिष्यत इति विशेषः, स चासौ कालश्चेति विग्रहग्रहणात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">ननु सदातनीति भवितव्यम् । मैवम् । नायं ट्युट्युलोरन्यतरः प्रत्ययः, किन्तु भ•)वार्थे तनप्रत्ययोऽयम् । अथवा तनोति तनोते रूपमेतत् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">२३९सु०- ननु ते कालभेदा यदि नित्यास्तदा स प्रसङ्गस्तदवस्थः, व्यर्थश्च कालभेदाभ्युपगमः । अनित्यत्वे तत्कारणं वाच्यमिति चेत् सत्यम् । उपादानं तु प्रकृतिरेव । निमित्तमाह
| |
| | |
| विशेषाश्चेति
| |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- विशेषाश्चैव कालस्य हरेरिच्छावशाः सदा</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अन्योन्यापेक्षया पुंसः समुदायत्ववेदनम् । स्यात्तत्सदातनत्वेऽपि तच्च सामीप्यहेतुकम् । इति चेत्</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">न केवलं महदादि किन्तु | | <p class="gr-vyakhya-para">भवेदिदमन्योन्याश्रयत्वं यद्ययं समुदायः कादाचित्कः स्यात्, न चैवम्, सदातनं त्विममभ्युपगच्छामः । एवं तर्हि सृष्टिप्रलयव्यवस्था न स्यादिति चेन्न, यतस्तस्य समुदायस्य |
|
| |
|
| कालस्य विशेषाश्च
| | सदातनत्वेऽपि पुंसः समुदायत्ववेदनं स्यात्, |
|
| |
|
| क्षणलवादयः ।
| | कदाचिदिति शेषः । ततस्तदपेक्षया सृष्ट्यादिव्यवस्थोपपद्यत इति भ•वः ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">समुदायस्य सदातनत्वे तद्वेदनमपि कुतः कादाचित्कमित्यत उक्तं |
|
| |
|
| एव
| | तच्चेति |
|
| |
|
| शब्दस्य हरेरेवे ति सम्बन्धः ।
| | । |
|
| |
|
| सदेत्यनेन
| | तत् |
|
| |
|
| न युगपत्सर्वक्षणसृष्टिर्येन तेषामपि क्षणिकत्वं स्यात्, किन्तु निरन्तरप्रवाहतयेत्युक्तं भवति ।</p>
| | समुदायत्ववेदनं परमाणु |
| <p class="gr-vyakhya-para">२४०सु०- ननु कालविशेषाणां परमेश्वराज्जन्म कुतः प्रमाणात्सिद्धमित्यत आह
| |
|
| |
|
| सर्व इति
| | सामीप्यहेतुकम् । |
|
| |
|
| ।</p>
| | न च सामीप्यं सदाऽस्तीति वेदनस्य कादाचित्कत्वमिति ॥ समुदायत्ववेदनस्य सामीप्यहेतुकता कुत इत्यत (उक्तं) आह |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-सर्वे निमेषा इति हि श्रुतिरेवाह सादरम्</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">सर्वे निमेषा जज्ञिरे विद्युतः पुरुषादधि
| |
|
| |
|
| इति श्रुतिरेव
| | अन्योन्येति |
|
| |
|
| कालविशेषाणामीश्वराज्जनिम्
| | । |
|
| |
|
| आह हि
| | अन्योन्य |
|
| |
|
| इत्यर्थः ।</p>
| | परमाणुज्ञाना |
| <p class="gr-vyakhya-para">विशेषेण द्योतत इति विद्युत्तस्मात्परमपुरुषात्सर्वे निमेषाः = कालभेदा अधिजज्ञिरे = यथास्वं जायन्त इति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">ननु एषा श्रुतिः कालोपाधीनामीश्वराज्जननमाह, न तु कालस्य; तथा सति काष्ठाकलामुहूर्ताश्चेत्युत्तरवाक्यस्य पौनरुक्त्यप्रसङ्गात् । न हि सर्वनिमेषातिरिक्तं काष्ठाकलादिकमस्ति, उपाधयस्तु निमेषादिरूपाः पृथगेव, इति न तत्र पुनरुक्तिदोष इति अत उक्तं
| |
|
| |
|
| सादरमिति
| | पेक्षया |
|
| |
|
| । यत्सर्वनिमेषजन्माभिधाय पुनः काष्ठादिजन्माभिधत्ते तदादरार्थमित्यतो न पुनरुक्तिदोषः । उपाधिभेदस्तु नोपपद्यत इत्युक्तमेवेति ।</p> | | हि तद्भवति, न चान्योन्यज्ञानं सामीप्येन विना भवतीति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">२४१सु०- ननु निमेषादिशब्दा अक्षिपक्ष्मसंयोगादिवाचिनो न साक्षात्कालाभिधायिनः । अतो नेयं श्रुतिर्व्यक्तं कालस्यैवेश्वराज्जन्म प्रतिपादयितुमलमि त्यतोऽत्र स्पष्टां श्रुतिं चाह | | <p class="gr-vyakhya-para">ननु वेदनमेव पुमानिति सौगता मन्यन्ते, तत्कथं पुंसो वेदनमिति । उच्यते । ज्ञानं हि द्विविधं भवति, प्रवृत्तिज्ञानमालयज्ञानं चेति । तत्रालयज्ञानं प्रवृत्तिज्ञानदुःखसंस्कारास्पदं पुमानित्युच्यते । प्रवृत्तिज्ञानं तु समुदायत्ववेदनमिति न विरोधः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । अनेके परमाणव एव समुदायः । तदनेकत्वं च समुदायत्वम् । तत् मिलितेष्विव विरलेष्वपि विद्यते । किन्तु न सदा समुदायत्ववेदनं भवति, इतरपरमाणुसहितेतरपरमाणुज्ञाने सति हि समुदायत्वज्ञानं भवति, अपेक्षाबुद्धेरनेकत्वव्यञ्जकत्वात् । न चेतरेतरप्रत्ययो विरलेषु परमाणुषु सम्भवति । न हि म(थु)धुरापाटलिपुत्रस्थितयोर्वृक्षयोरितरेतरप्रत्ययो दृष्टः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१०असु०- किञ्चाधिपतिसहकार्यालम्बनसमनन्तरप्रत्ययाश्चत्वारो हि ज्ञानहेतवः । |
| | |
| | अधिपतिः |
|
| |
|
| उदीरयतीति
| | इन्द्रियम् । न च विरलानां परमाणाूनामिन्द्रियालम्बनताऽस्ति । नापि तेष्विन्द्रियाणामाधिपत्यम् ॥ अतोऽदृष्टादिसहकारिवशादिन्द्रियानालम्बनविरलपरमाणुभ्यस्तदालम्बनतया तथातथा सन्निकृष्टाः परमाणवो जायन्ते । अनधिपतीन्द्रियेभ्यश्चाधिपतीन्द्रियाणि । अथेदानीं समनन्तरप्रत्ययबलादेको महानिति ज्ञानमुत्पद्यते । तेन नान्योन्याश्रयत्वम्, नापि सृष्ट्याद्यनुपपत्तिरिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१०आसु०- एतेन पक्षान्तरमपि सूचितम् । विरलपरमाणुभ्यः सन्निकृष्टाः परमाणवो जायन्ते, तदेव तेषां समुदायत्वम्, अतो न कश्चिद्दोष इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">११सु०- समाधानांशं व्याचष्टे कार्येति ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- कार्यसम्भूतिमात्रव्यापृति कारणम् । न तु कार्यविशेषेषु व्यापृतं कारणं भवेत् ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">कार्यसम्भूतिमात्रे व्यापृतिर्यस्य तत्तथोक्तम् । कारणं कार्यसम्भूतिमात्रव्यापृति यतः, ततो नेति शेषः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यथाश्रुतमेतन्न परिहारक्षममतोऽभिप्रायमाह |
|
| |
|
| ।</p> | | न त्विति ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- उदीरयति कालाख्यां शक्तिमित्यस्य वागपि</div>
| | <p class="gr-vyakhya-para">विशिष्यन्त इति विशेषाः । कार्याण्येव विशेषाः |
| <p class="gr-vyakhya-para">सोऽन्तःशरीरेऽर्पितभूतसूक्ष्मः कालात्मिकां शक्तिमुदीरयाण | |
|
| |
|
| इति
| | कार्यविशेषाः । |
|
| |
|
| अस्य
| | कारण |
|
| |
|
| ईश्वरस्य
| | मिति जातावेकवचनम् ॥ कारणानि खलु स्वसदृशकार्यजननव्यापाराणि, न तु विसदृशकार्यजनने व्यापृतानीत्यर्थः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१२सु०- किमतो यद्येवमित्यत आह |
|
| |
|
| वागपि
| | अत इति |
|
| |
|
| कालस्येश्वरादुत्पत्तिमाहे त्यर्थः ।</p>
| | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">कालात्मिकां | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अतोऽर्थेन्द्रियसंयोगिरूपकारणतात्मनः । संयोगिरूपराहित्यान्नैव तज्ज्ञानताऽपि हि ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">सदृशकार्यजनकत्वनियमादित्यर्थः । संयोगिरूपे = ग्राह्यग्राहकरूपे ये अर्थेन्द्रिये तयोः कार्ययोः |
|
| |
|
| कालाख्यां सहकारिशक्तिम्,
| | कारणता |
|
| |
|
| उदीरयाणः
| | संयोगिरूपकारणता । अर्थेन्द्रिययोः संयोगिरूपकारणता |
|
| |
|
| जनयन्नित्यर्थः । अत्र कालशब्दात्, ईश्वरस्य जगत्सृष्टौ शक्तित्वाभिधानाच्च, नार्थान्तरकल्पनावकाशः ।</p>
| | (अर्थेन्द्रियसंयोगिरूपकारणता ।) |
| <p class="gr-vyakhya-para">२४२सु०- स्यादेतत् । कालस्तावत्सर्वोत्पत्तिमतां निमित्तम् । न च कालस्योत्पत्तौ कालान्तरमस्ति । तत्कथं तस्योत्पत्तिः ॥ पूर्वकालः परकालस्य निमित्तमिति चेन्न, इदानीं जातः , तदानीं जातः इत्यधिकरणतया कालस्य कारणतावधारणात् । अधिकरणस्य कार्योत्पत्तिसमानकालीनताया गेहे जातः , गोष्ठे जातः इत्यादौ निश्चितत्वात् इत्यत आह
| |
|
| |
|
| कालस्येति
| | सा नैवोपपद्यते । कुतः । |
|
| |
|
| ।</p> | | संयोगिरूपराहित्यात् । |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- कालस्य कालगत्वेन न विरोधोऽपि कश्चन</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">कालस्य
| |
|
| |
|
| उत्पत्त्यङ्गीकारे न केवलं साधकसद्भावः, किन्तु
| | कारणयोरर्थेन्द्रिययोर्ग्राह्यग्राहकरूपराहित्यात् । आत्मनोऽपि, कार्यस्य तत्समुदायविषयं ज्ञानं यस्यासौ तज्ज्ञानः, त(द्भा)स्य भावस्तज्ज्ञानता, नैवोपपद्यते । कुतः । हि यस्मात्, कारणस्यात्मनो नैव तज्ज्ञानताऽस्तीति योजना ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१३सु०- इदमुक्तं भवति । कारणं हि सदृशकार्यजननस्वभावं (वा) स्यात्, विसदृशकार्यजननस्वभावं वा, उभयस्वभावं वा, अनुभय(जनन)स्वभावं वा ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तत्र यद्याद्यः कल्पोऽङ्गीक्रियते तदेन्द्रियानालम्बनेभ्यो विरलपरमाणुभ्यस्तथाभूता एव परमाणवो जायेरन्, न पुनः कदाचिदिन्द्रियालम्बनभूता मिलिताः । इन्द्रियेभ्यश्चार्थानधिपतिभ्यस्तथाविधान्येवेन्द्रियाण्युत्पद्येरन्, न जात्वर्थाधिपतीन्द्रियाणि । आत्मनश्चासमुदायज्ञानात् तादृश एवात्मा जायेत, न कदाचित् तज्ज्ञानवान् । अन्यथा कारणपरमाण्वादीनामपीन्द्रियालम्बनत्वादिकमभ्युपगन्तव्यं स्यात्, इतरथा सदृशकार्यजननस्वभावभङ्गापत्तेः । उभयथा समुदायवेदनस्य कादाचित्कत्वं नोपपद्यत इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१४सु०- द्वितीयमाशङ्कते |
|
| |
|
| कश्चन विरोधोऽपि न
| | विशेषेति |
|
| |
|
| अस्तीति योजना । एतच्च प्रपञ्चयिष्यते ।</p>
| | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">२४३सु०- एवं स्वमते कालविशेषभावाभावप्रयुक्तः सृष्ट्यादेः समयनियम इति समर्थितम् । प्रकारान्तरेण तं समर्थयते | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- विशेषकार्यजनकं यदि कारणमिष्यते</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तथा च इन्द्रियानालम्बनविरलपरमाण्वादिभ्यः तदालम्बनमिलितपरमाण्वादिजनिः उपपद्यत इति भावः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">निराकरोति |
|
| |
|
| असङ्ख्यातेति
| | कुत इति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- असङ्ख्यातविशेषत्वादिच्छाया अपि सर्वदा</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">कुतः समानरूपत्वं कार्याणामपि सर्वशः</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">सर्वदा | | <p class="gr-vyakhya-para">तर्हीति शेषः । सर्वशोऽपि कार्याणामिति सम्बन्धः । अत्र कार्यग्रहणं परमतानुसारेण । कारणस्य विसदृशकार्यजननस्वभावतायामाकपालभावात् सर्वेष्वपि घटक्षणेषु घटाकारता न स्यात्, किन्तु घटक्षणाद्गजक्षणस्ततो गर्दभक्षण उत्पद्येत । तथा नीलक्षणात्पीतक्षणस्ततः कपोतक्षणो जायेत । नीलानुवृत्तिस्तु न स्यादिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१५सु०- अस्तु तर्ह्युभयस्वभावं कारणमिति तृतीयः पक्ष इति चेन्न, विरोधेनैकस्याप्यजननप्रसङ्गात् । अविरोधे त्वाह |
|
| |
|
| विद्यमानाया इति शेषः ।
| | अत इति |
|
| |
|
| सर्वदा
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अतोऽनियत्या यत्किञ्चिद्यस्य कस्यापि कारणम्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">प्रकृतपक्षद्वयं समाहृत्य |
|
| |
|
| विद्यमानाया
| | अत |
|
| |
|
| अपि ईश्वरेच्छायाः
| | इति परामृशति । |
|
| |
|
| शक्तिव्यक्तिरूपावस्थितसिसृक्षात्वा
| | अनियत्या |
|
| |
|
| द्यसङ्ख्यातविशेष(वत्त्वा)त्वात्
| | घटो घटस्यैव , नीलो नीलस्यैवे ति नियतिं विना । |
|
| |
|
| तद्व्यक्त्यव्यक्तिप्रयुक्तः सृष्ट्यादेः समनियमो युज्यत इत्यर्थः । यद्यपि कालभेदमात्रेण कृतसमाधानमेतत् । कालविशेषे स्रक्ष्यामीत्येवंरूपत्वाद्भगवदिच्छाया न मोघत्वमापद्यते, तथाऽपि वस्तुस्थितिरियं दर्शिता वेदितव्या ।</p>
| | यत्किञ्चित् |
| <p class="gr-vyakhya-para">२४४सु०- कालस्य कालगत्वेने त्युक्तं, तत्र किं कालः स्वगतः किं वा कालान्तरगतः । नाद्यः, स्वस्कन्धारोहणवद्विरुद्धत्वात् । न द्वितीयः, तदभावात्; भावे वा कालान्तरसृष्टिवैयर्थ्यात्, तस्याप्युत्पत्तौ कालान्तराङ्गीकारप्रसङ्गात् इत्यतः सप्रमाणकमुक्तं विवृणोति
| |
|
| |
|
| ईश इति
| | घटादिकं नीलादिकं वा । |
|
| |
|
| ।</p>
| | यस्य कस्यापि |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- ईशो देशश्च कालश्च स्वगता एव सर्वदा</div>
| | |
| <p class="gr-vyakhya-para">देश इति
| | घटादेरघटादेः, नीलादेरनीलादेश्च । |
|
| |
|
| अव्याकृताकाशाभिधानम् ।</p>
| | कारणं |
| <p class="gr-vyakhya-para">२४५सु०- स्वगताः इत्युक्त्या प्राप्तां देशकालयोः स्वातन्त्र्यशङ्कां वारयति
| |
|
| |
|
| ईशाधीनाविति ।</p>
| | स्यात् ॥ घटक्षणस्योभयविधकार्यजननस्वभावत्वेऽसौ तदुभयं जनयेत्, तथा चोपलभ्येतेति यावत् ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- ईशाधीनौ च तौ नित्यं तदाधारौ च तद्गतौ । इति श्रुतिरपि प्राह काले स्वोद्दिष्ट एव तु । तत्कालसृष्टिमेवातो वाञ्छतीशः सदैव हि । स्यात्कालः स तदैवेति कालस्य स्वगतत्वतः ॥</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">केचिदिदं वाक्यं पूर्ववाक्यशेषतया व्याचक्षते । सर्वशोऽपि कार्याणां समानरूपत्वं न स्यात् । किन्तु विसदृशकार्यजननस्वभावत्वाद्घटादिकं गजादेः कारणं स्यादिति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">विशेषणत्रयेण सत्ताप्रतीतिप्रवृत्तीनां परमेश्वरायत्तत्वमुच्यते । | | <p class="gr-vyakhya-para">१५असु०- न चतुर्थः । अर्थक्रियारहितस्यासत्त्वप्राप्तेः, अर्थक्रियाकारित्वं सत्त्वमिति (हि) सौगताः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१५आसु०- ननु च कार्यजननमात्रं वस्तुनः स्वभाव इत्यङ्गीकुर्मो न तूक्तेषु कमपि पक्षमित्यत आह |
|
| |
|
| श्रुतिरपीति
| | अत इति |
|
| |
|
| साक्षिणं समुच्चिनोति । यतः कालस्य स्वगतत्वं श्रुतिः प्राह साक्षिणा च सिद्धम्,
| | । बुद्धिस्थमिमं कल्पमत इति परामृशति । अतिप्रसङ्गस्तु न तिरोहितः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१६सु०- स्यादेतत् । यथा भवन्मते प्रमाजननस्वभावत्वेऽपीन्द्रियादेर्दोषसहकारिवशादप्रमाजननम्, तथा कारणस्य सदृशकार्यजनकत्वेऽप्यदृष्टादिसहकारिसामर्थ्यात् कदाचिद्विसदृशकार्यजननं भविष्यति । यद्वा यथा साङ्ख्यानामिन्द्रियादीनि प्रमाऽप्रमाजननस्वभावानि । तत्राप्रमाप्रतिपक्षाणां गुणानामुपनिपाते प्रमामेवोपजनयन्ति, प्रमाप्रतिपक्षाणां दोषाणामुपनिपाते त्वप्रमाम्, तथा कारणस्योभयस्वभावत्वेेऽप्यदृष्टादिवशात् तदन्यतरजन्मोपपत्स्यते ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अथवा यथा नैयायिकादीनामिन्द्रियादीनि ज्ञानमात्रजननस्वभावानि, गुणादिसहकार्युपनिपातेन प्रमाद्यु(त्प)पपत्तिः; तथा कारणं कार्यजननस्वभावमेव, अदृष्टादिसहकारिसमवधानात् (तु) तत्सदृशं विसदृशं वा जनयिष्यती त्यत आह |
|
| |
|
| अतः कालस्य स्वगतत्वतः स कालस्तदैव स्यादितीशः सदैव स्वोद्दिष्ट एव काले तत्तत्कालसृष्टिमेव वाञ्छति
| | अदृष्टमपीति |
|
| |
|
| इत्यन्वयः ।</p>
| | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">२४६सु०- एतदुक्तं भवति । कालातिरिक्तकार्याणामेव कालोऽधिकरणतया कारणं, न कालस्य । केवलं, श्वो घटं स्रष्टाऽस्मी तिवत् कालसृष्टिं वाञ्छतः परमेश्वरस्याधिकरणतयोद्देश्यः कालः क इति प्रश्नोऽवशिष्यते । तत्र यः सृज्यः स एवेत्युत्तरम् । न हि सृज्यस्य प्राक् सत्त्वमस्ति, येनोद्देश्यत्वं सत्त्वमपेक्षेत । अधिकरणाधिकर्तव्यता चैकस्यैव श्रुत्यादिसिद्धा विशेषबलाच्चोपपद्यते । अतो न कालस्योत्पत्तौ काचिदनुपपत्तिरिति ।</p> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अदृष्टमपि तस्यैव विशेषापादकं कुतः</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">२४७सु०- यदुक्तं यदेश्वरेच्छा सिसृक्षाकारा व्यज्यते तदा महदादिसृष्टिर्भवति । यदा तु सञ्जिहीर्षारूपा सम्पद्यते तदा संहारो भवती ति, तत्रेदं वैचित्र्यं किन्निमित्तमिति वाच्यम्; न च कालविशेषो निमित्तमिति युक्तम्, तस्येश्वरेच्छायत्तत्वात्; नापि पुरुषार्थायत्तम्, पारतन्त्र्यापत्तेरि त्यत आह | | <p class="gr-vyakhya-para">अत्रादृष्टग्रहणमुपलक्षणं (सहकारिमात्रस्य) ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१७सु०- |
|
| |
|
| स्वभावादेवेति
| | अदृष्टमपि विशेषस्य; |
|
| |
|
| ।</p>
| | आद्ये विसदृशकार्यजनकत्वस्य, द्वितीयेऽन्यतरप्रतिबन्धस्य, तृतीये तूभयजनकत्वस्य, |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- स्वभावादेव हीच्छैषा</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">एषा
| |
|
| |
|
| विचित्रा । तस्मात्कालविशेषाणामीश्वराधीनत्वे नेतरेतराश्रयदोषापत्तिरिति हिशब्दार्थः ।</p>
| | आपादकं कुतः |
| <p class="gr-vyakhya-para">कुत एतदित्यत आह
| |
|
| |
|
| देवस्येति
| | इत्येकं वाक्यम् । तथा हि । पूर्वपूर्वतराद्यदृष्टक्षणा विशेषानापादकास्तदापादका वा । आद्ये त्वस्यादृष्टक्षणस्य विशेषापादकत्वं न सिद्ध्यति, कारणाभावात् । विशेषानापादकादृष्टक्षणजन्योऽप्य(यम)दृष्टक्षणः सहकारिवशात् विशेषमापादयिष्यतीति चेन्न, तत्सहकारिण्यप्यस्य साम्यात् । (अ)तत्रापि सहकार्यन्तरानुसरणे गौरवमिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तस्यैव |
|
| |
|
| ।</p> | | कारणस्य, विशेषापादकं कुतः इत्यपरं वाक्यम् । तथा हि । विशेषापादकमप्यदृष्टं किं विवक्षितस्यैव कारणस्य विशेषमापादयति, कारणमात्रस्य वा । नाद्यः नियामकयोः कारणाज्ञापकयोरभावादिति । येभ्य इन्द्रियानालम्बनविरलपरमाणुभ्यस्तदालम्बनमिलितपरमाणूत्पत्तिराशास्यते, यतश्चार्थानधिपतेरिन्द्रियादर्थाधिपतीन्द्रियस्य, यस्माच्च समुदायज्ञानरहितादात्मनस्तद्वदात्मोत्पादः, तदिदं तस्यैवेत्युच्यते ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-देवस्यैष इति श्रुतेः</div>
| | <p class="gr-vyakhya-para">१८सु०- उभय(त्रापि द्वि)त्र द्वितीयौ कल्पौ दूषयति |
| <p class="gr-vyakhya-para">एतदवगम्यत इति शेषः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">२४८सु०- अपर आह किमानया कालादिवैचित्र्यकल्पनया, यावता कारणानां कार्याणां च स्वभावादेव समयनियमोपपत्तेः । अन्ततोऽपि हि स्वभाववादोऽभ्युपगन्तव्यः, ततो वरमादावेव स्वभाववादाभ्युपगमः इति । अत आह | |
|
| |
|
| स्वभावोऽपीति
| | यस्येति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- स्वभावोऽपि परेशेच्छावश इत्युदितः पुरा</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- यस्यकस्यापि यत्किञ्चिद्विशेषमुपपादयेत्</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">पुरा | | <p class="gr-vyakhya-para">अत्रापि |
|
| |
|
| चेतनानां विशेषो य इत्यादौ । स्वभाववादमभ्युपगच्छताऽपि तन्नियामकतयेश्वरः अङ्गीकार्यः, ततस्तत्रैकत्रैव स्वभावानुसरणे प्रमाणायत्तेऽङ्गीकार्ये किमनेकत्र तदभ्युपगमेनेति भावः ।</p>
| | यत्किञ्चिद् |
| <p class="gr-vyakhya-para">२४९सु०- न केवलं पूर्वोक्तमेव प्रमाणं स्मर्तव्यम्, किन्तु प्रमाणान्तरमप्यस्तीत्याह
| |
|
| |
|
| नित्या इति
| | अदृष्टं |
|
| |
|
| ।</p>
| | विशेषमुपपादयेदि |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-नित्या अनित्याश्च ततस्तदधीना इति श्रुतिः ॥</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तत
| |
|
| |
|
| इत्यस्य श्रुतावेव परामर्शविषयो द्रष्टव्यः ।
| | त्येकं वाक्यम् । यदि पूर्वपूर्वतराद्यदृष्टस्याप्यस्ति विशेषापादकत्वं तर्हि तदपि पूर्वपूर्वतरादिपरमाण्वादौ विशेषमापादयेदेव, समर्थस्य क्षेपानभ्युपगमात् । तथा च समुदायप्रतीतेः समयनियमो न स्यादिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यस्य कस्यापि विशेषमुपपादयेदि |
|
| |
|
| श्रुतिः
| | ति द्वितीयम् । यदि कारणमात्रस्य विशेषापादकमदृष्टमङ्गीक्रियते तदा सर्वेषामपि कारणानां विशेषमुपपादयेत् । तथा च घटपरमाणुमेलने सर्वेषामपि मेलनं स्यात्, न तु कुत्राप्यभिलषितपरमाण्ववस्थानं भवेत्, न च युगपत्सर्वसमुदायो दृश्यत इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१९सु०- अथ मतम् सर्वमिदं स्वव्याहतम् । तथा हि । तन्तवो यदि सदृशकार्यजननस्वभावास्तदा तन्त्वन्तरमेव जनयेयुर्न तु पटम् । यदि च विसदृशकार्यजननस्वभावास्तदा न तेभ्यः पार्थिवपटस्योत्पत्तिः स्यात् किन्तु पाथसीयं किमपि जायेत । उभयस्वभावत्वं तु विरुद्धम् । अनुभयस्वभावत्वे पटस्याप्यनुत्पत्तिः । सहकारिवशाद्व्यवस्थाङ्गीकारे सहकारिष्वपीदं समानम् । अथोच्येत । अस्ति(स्तु) तावत्तन्तुपटयोः कार्यकारणभावः, प्रमितस्यापह्नवानर्हत्वात्; स च यथा यथोपपद्यते तथा तथा कल्पयिष्यत इति । सममेतन्ममापीत्यत आह |
|
| |
|
| सर्वस्येश्वराधीनतामाहेति शेषः ।</p>
| | कार्यं चेति |
| <p class="gr-vyakhya-para">२५०सु०- अनुपपत्त्यन्तरं वैशेषिकादिमते दर्शयत्
| |
|
| |
|
| ॐ रूपादिमत्त्वाच्च विपर्ययो दर्शनात् ॐ ,
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- कार्यं च कारणं चैवं यत्किञ्चिद्यस्य कस्यचित् । भवेन्नियामकाभावात्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">नित्यविनाशित्वे इत्येतद्वक्ष्यमाणमत्रापि सम्बध्यते । यत्किञ्चिन्नीलादिकं यस्य कस्य चिदेव पीतादेः |
|
| |
|
| ॐ उभयथा च दोषात् ॐ
| | कार्यं |
|
| |
|
| इति सूत्रद्वयं व्याचष्टे
| | स्यात्, यत्किञ्चित्पीतादिकं यस्य कस्यचिदेव नीलादेः |
|
| |
|
| रूपेति
| | कारणं |
|
| |
|
| ।</p> | | स्यात् । कुतः । नीलं नीलस्यैव कार्यं स्यात् न पीतस्य, नीलमेव नीलस्य कारणं न पीतमि(त्यत्र)ति नियामकाभावात् इति योजना । |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- रूपस्पर्शादिहेतुभ्यः परमाणोरनित्यता ।अनुमेया</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">परमाणोः
| |
|
| |
|
| इति जात्यपेक्षमेकवचनम् ।</p>
| | च |
| <p class="gr-vyakhya-para">पार्थिवादीनां चतुर्विधानां परमाणूनां नित्यतामुपयन्ति वैशेषिकादयः । तदनुपपन्नम्; पार्थिवाः पाथसीयास्तैजसाश्च परमाणवोऽनित्या रूपवत्त्वात् पटवत् , यद्वा चतुर्विधा अप्यनित्याः स्पर्शवत्त्वात्पटवत् , एवं पार्थिवा आप्याश्चानित्या रसवत्त्वात्पटवत् , पार्थिवा अनित्या गन्धवत्त्वात् तद्वदेवे त्याद्यनुमानविरुद्धत्वात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">न च सावयवत्वमुपाधिः, गुणादौ साध्याव्याप्तेः । न च द्रव्यत्वावच्छिन्ने साध्येऽस्योपाधित्वम्, यद्रूपादिमत्तत्सावयवमिति साधनव्यापकत्वात् । न च धर्मिग्राहकविरोधः, साक्षिणैव परमाणुसिद्धेरुक्तत्वात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अनित्यत्वे च परमाणूनां न मूलकारणत्वसिद्धिः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यदि च रूपादिमन्तोऽपि परमाणवो नानित्यास्तदा घटादयोऽप्यनित्या न स्युरविशेषात्, तथा(च)ऽपि न परमाणूनां मूलकारणत्वम् । न चेश्वरे हेतूनां व्यभिचारः, भौतिकत्वेन विशेषणात् । तथाच वक्ष्यति भौतिकं त्वेव रूपादि व्याप्तं नाशेन नो मत इति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">२५१सु०- नन्वस्माभिर्भूतसूक्ष्माणां नित्यताऽङ्गीक्रियते, तत्कथमेवमनुमीयते । मैवम् । न हि परमाणवो भूतसूक्ष्माणि, किन्नामाहं(कारो)मात्रोपचितानि, विकृताकाराश्च अनित्या एवेति ॥</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">२५२सु०-
| |
|
| |
|
| ॐ अपरिग्रहाच्चात्यन्तमनपेक्षा ॐ
| | शब्दौ मिथः समुच्चये ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२०सु०- एतदुक्तं भवति । सम्भवति स्थिरवादे परिहारोऽयम्, यद्यत्र समवेतं यद्येनाकारेण परिणतं वा, तत्तस्य कारणं कार्यं चे ति नियामकसद्भावेन कार्यकारणभावावधारणे सति तदुपपादककल्पनोपपत्तेः । क्षणभङ्गनये तु पूर्वोत्तरक्षणयोर्निरन्वयविनाशोत्पादयोः कार्यकारणभावावधारणोपाय एव नास्ति, समवायपरिणामयोरभावात् । तथा च कस्य बलादुपपादकं कल्पयिष्यत इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२१सु०- समवायपरिणामयोरभावेऽपि यत् यदपेक्षया पूर्वभावि तदेव तस्य कारणम्, यच्च यदपेक्षया पश्चाद्भावि तदेव तस्य कार्यमित्यवधारणोपपत्तेर्नियामकाभावोऽसिद्ध इत्यतः कार्यनियमं तावन्निराकरोति |
|
| |
|
| इति सूत्रं व्याचष्टे
| | इदमस्यैवेति |
| | |
| श्रुतीनां चेति
| |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- श्रुतीनां च विरुद्धत्वान्न तन्मतम् ।</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-इदमस्यैव कारणम् । इति नित्यविनाशित्वे केन मानेन गम्यते ॥</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">उपादेयमतश्चायमविरुद्धः समन्वयः ॥</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">इदं नीलम् |
| <p class="gr-vyakhya-para">सम्बन्धमात्रे षष्ठी, अन्यथा तृतीया स्यात् । श्रुतयश्च आत्मन आकाश इत्याद्यास्तत्र तत्रोदाहृता ज्ञातव्याः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">२५२असु०- वैशेषिकादिमतस्यानुपादेयत्वे सिद्धे किं लब्धमित्यत आह
| |
|
| |
|
| अतश्चेति
| | अ(स्य नील)स्यैव कारणम्, |
|
| |
|
| ।
| | न तु पीतस्य; इत्येवं नीलस्य नीलकार्यत्वं, |
|
| |
|
| अयं
| | नित्यविनाशित्वे |
|
| |
|
| सकलगुणपरिपूर्णपरब्रह्मविषयः ।
| | निरन्वयविनाशोत्पादपक्षे, |
|
| |
|
| अविरुद्ध इति
| | केन मानेन गम्यते |
|
| |
|
| न वैशेषिकादिमतविरोधेनासमञ्जसो मन्तव्य इति भावः ॥</p></div></div></div></div></div> | | न केनापि । पश्चाद्भावमात्रस्य नी(लस्येव पीतस्यापि)लापेक्षयेव पीतापेक्षयाऽपि सत्त्वादिति भावः ।</p> |
| <span id="gr-adh-AV_C02_S02_A007" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="समुदायाधिकरणम्" data-block-id="gr-adh-AV_C02_S02_A007"></span><h4 class="gr-section-head">समुदायाधिकरणम्</h4> | | <p class="gr-vyakhya-para">सादेश्यं सारूप्यं वा नियामकमिति चेन्न; विरलपरमाणुभ्यो मिलितानाम्, मिलितेभ्यश्च विरलानाम्, उत्पत्त्यङ्गीकारात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२१असु०- कारणनियममप्यपाकरोति |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V07" data-block-id="AV_C02_S02_V07" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">वैभाषिकाश्च सौत्रान्ताः स्वरसक्षणिकं जगत् ।</span><span class="shloka-line">अणूनां समुदायं च कालकर्मनिमित्ततः ॥180॥</span></span></div>
| | इदं नेति |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V07" data-block-id="AV_C02_S02_V07" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">उत्पत्तिकाले युक्तानामात्मानं च क्षणस्थितिम् ।</span><span class="shloka-line">नित्यं सन्तानमेतेषां पञ्चस्कन्धात्मना स्थितम् ॥181॥</span></span></div> | | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-इदं न जायतेऽमुष्मादित्यत्रापि न कारणम्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">इदं |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V07" data-block-id="AV_C02_S02_V07" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">संस्काररूपविज्ञानसंज्ञादुःखात्मना स्थितिः ।</span><span class="shloka-line">दुःखाभावं सुखं चाहुररूपज्ञानसन्ततिम् ॥182॥</span></span></div>
| | नीलम् |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V07" data-block-id="AV_C02_S02_V07" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मोक्षं स समुदायो हि नैकस्मादेव युज्यते ।</span><span class="shloka-line">नोभयोश्चोभयत्वं यत्समुदायव्यपेक्षया ॥183॥</span></span></div>
| | उष्मात् |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V07" data-block-id="AV_C02_S02_V07" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अतोऽन्योन्याश्रयत्वेन समुदायो न युज्यते ।</span><span class="shloka-line">अन्योन्यापेक्षया पुंसः समुदायत्ववेदनम् ॥184॥</span></span></div>
| | पीतात् |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V07" data-block-id="AV_C02_S02_V07" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स्यात् तत्सदातनत्वेऽपि तच्च सामीप्यहेतुकम् ।</span><span class="shloka-line">इति चेत् कार्यसम्भूतिमात्रव्यापृतिकारणम् ॥185॥</span></span></div>
| | न जायते, |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V07" data-block-id="AV_C02_S02_V07" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न तु कार्यविशेषेषु व्यापृतं कारणं भवेत् ।</span><span class="shloka-line">अतोऽर्थेन्द्रियसंयोगिरूपकारणतात्मनः ॥186॥</span></span></div>
| | किन्तु नीलादेव |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V07" data-block-id="AV_C02_S02_V07" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">संयोगिरूपराहित्यान्नैव तज्ज्ञानताऽपि हि ।</span><span class="shloka-line">विशेषकार्यजनकं यदि कारणमिष्यते ॥187॥</span></span></div>
| | इत्यत्र |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V07" data-block-id="AV_C02_S02_V07" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कुतः समानरूपत्वं कार्याणामपि सर्वशः ।</span><span class="shloka-line">अतोऽनियत्या यत्किञ्चिद्यस्य कस्यापि कारणम् ॥188॥</span></span></div>
| | नीलस्य कारणत्वावधारणे |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V07" data-block-id="AV_C02_S02_V07" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अदृष्टमपि तस्यैव विशेषापादकं कुतः ।</span><span class="shloka-line">यस्य कस्यापि यत्किञ्चिद्विशेषमुपपादयेत् ॥189॥</span></span></div>
| | अपि, कारणं |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V07" data-block-id="AV_C02_S02_V07" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कार्यं च कारणं चैव यत्किञ्चिद्यस्य कस्यचित् ।</span><span class="shloka-line">भवेन्नियामकाभावादिदमस्यैव कारणम् ॥190॥</span></span></div>
| | प्रमाणं, |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V07" data-block-id="AV_C02_S02_V07" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इति नित्यविनाशित्वे केन मानेन गम्यते ।</span><span class="shloka-line">इदं न जायतेऽमुष्मादित्यत्रापि न कारणम् ॥191॥</span></span></div>
| | न |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V07" data-block-id="AV_C02_S02_V07" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">विनाशोत्पत्तयश्चैव न दृश्यन्ते सदातनाः ।</span><span class="shloka-line">दृश्यते प्रत्यभिज्ञातः स्थिरत्वं सर्ववस्तुषु ॥192॥</span></span></div> | | अस्ति । नीलस्येव पीतस्यापि नीलापेक्षया पूर्वभावितायाः सत्त्वादिति भावः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२२सु०- ननु यथा भवतां समवायपरिणामयोरभावेऽपि कुविन्दपटयोः कार्यकारणभावावधारणं तथा ममापि भविष्यतीत्यत आह |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V07" data-block-id="AV_C02_S02_V07" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">फलादीनां विशेषेण सर्वत्राप्यनुमीयते ।</span><span class="shloka-line">सत्त्वेन क्षणिकत्वं चेदाकाशस्याविशेषतः ॥193॥</span></span></div>
| | इदमस्येति |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V07" data-block-id="AV_C02_S02_V07" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अविशेषोऽखलिस्यापि सत्त्वात् किं नानुमीयते ।</span><span class="shloka-line">यद्याकाशस्य सत्त्वं न कुत एव नरादिषु ॥194॥</span></span></div>
| | । |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V07" data-block-id="AV_C02_S02_V07" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सधर्मिप्रतियोगित्वमभावस्य नियामकम् ।</span><span class="shloka-line">तौ विना न ह्यभावश्च क्वचिद् दृष्टः कदाचन ॥195॥</span></span></div>
| | नित्यविनाशित्वे |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V07" data-block-id="AV_C02_S02_V07" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अधर्मिप्रतियोगित्वमाकाशस्यावगम्यते ।</span><span class="shloka-line">स्वीकारत्यागतोऽदृष्टदृष्टयोः सर्ववस्तुषु ॥196॥</span></span></div> | | आत्मन इति शेषः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">युज्यतेऽस्माकं निमित्तकारणकार्ययोस्तद्भावावधारणम् अन्यत्रानुपक्षीणान्वयव्यतिरेकाभ्याम्, न तु परस्य; अस्माभिरन्वयव्यतिरेकानुसन्धातुरात्मनः स्थायित्वाभ्युपगमात्, परेण(च) क्षणिकतास्वीकारात् । न हि तथाविधः अन्वयव्यतिरेकयोरन्यत्रानुपक्षयस्य चावधृतेरीष्ट इति भावः । योजना तु पूर्ववदेव ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२३सु०- एवं समुदायं निराकृत्य सर्वस्य क्षणिकतामधुना प्रमाणाभावेन तद्विरोधेन चापाकर्तुमुत्तरो ग्रन्थः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तथा हि । न केवलं समुदायो नोपपद्यते किन्नाम सर्वस्य क्षणिकता च; तत्र प्रमाणाभावात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ननु प्रत्यक्षं क्षणिकतामर्थानामवगमयति; तद्धि वर्तमानमात्रगोचरमर्थस्य वर्तमानक्षणमात्रसम्बन्धिनीं सत्तामवगाहते, न पूर्वोत्तरक्षणसम्बन्धिनीमपि; तत्कथं क्षणिकत्वमर्थानामप्रामाणिकमिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">उच्यते । किमिदं क्षणिकत्वं नाम । किं क्षणसम्बन्धिसत्त्वम्, किंवा क्षणमात्र एवोत्पत्तिनाशवत्त्वम्, यद्वा क्षणान्तरासम्बन्धित्वे सत्येकक्षणसम्बन्धित्वम् । आद्यस्त्विष्ट एव, स्थायिनोऽप्यर्थस्यैकक्षणसत्तास्वीकारात् । द्वितीयतृतीयौ दूषयति |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V07" data-block-id="AV_C02_S02_V07" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">गुणानुन्मत्त एवासौ विदधात्यधिकं पुनः ।</span><span class="shloka-line">उत्तरोत्पत्तिमात्रेण विनाशात् पूर्ववस्तुनः ॥197॥</span></span></div>
| | विनाशेति |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V07" data-block-id="AV_C02_S02_V07" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न संस्कारार्पकत्वं च युज्यते कस्यचित् क्वचित् ।</span><span class="shloka-line">अतो ज्ञातं मयेत्यादि न ज्ञेयमनुमा कुतः ॥198॥</span></span></div> | | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- विनाशोत्पत्तयश्चैव न दृश्यन्ते सदातनाः</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अनेकपदार्थसम्बन्धित्वेन बहुवचनम् । |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V07" data-block-id="AV_C02_S02_V07" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एकत्वमनुभूतिस्थं त्यक्त्वा निर्मानिका भिदा ।</span><span class="shloka-line">कुत आत्मादिकेषु स्याद् बल्येनानुभवो यतः ॥199॥</span></span></div>
| | च |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V07" data-block-id="AV_C02_S02_V07" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कार्यकारणयोश्चैककालीनत्वं विना कथम् ।</span><span class="shloka-line">पूर्वसंस्कारयोगी स्यादुत्तरो नियमेन च ॥200॥</span></span></div>
| | शब्दस्तृतीयपक्षसमुच्चयार्थः । |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V07" data-block-id="AV_C02_S02_V07" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सम्बद्धा एव संस्कारमन्यत्रादधतेऽखिलाः ।</span><span class="shloka-line">असम्बद्धः कथं पूर्व उत्तरे वासनाकरः ॥201॥</span></span></div>
| | एव |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V07" data-block-id="AV_C02_S02_V07" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एककालतया योगं विना संस्कारतः कथम् ।</span><span class="shloka-line">क्षणमात्रमवस्थानं स्वीकृतं सर्ववस्तुषु ॥202॥</span></span></div>
| | शब्दस्य नैवेति सम्बन्धः । |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V07" data-block-id="AV_C02_S02_V07" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पूर्वमध्यापरकलारहितः क्षण इष्यते ।</span><span class="shloka-line">पूर्वभावभवं कार्यमुत तन्नाशसम्भवम् ॥203॥</span></span></div>
| | सदातनाः |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V07" data-block-id="AV_C02_S02_V07" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यौगपद्यं सति भवेदुत्पाद्यानामशेषतः ।</span><span class="shloka-line">विनाशे चेन्न तत्कार्यं कार्योत्पत्तौ च का प्रमा ॥204॥</span></span></div> | | प्रतिक्षणभाविन्यः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">प्रत्यक्षं खल्वर्थानां वर्तमानकालसत्तामवगाहते; न पुनः क्षणमात्रभाविनावुत्पत्तिविनाशावपि, नापि क्षणान्तरासम्बन्धित्वम्; तथा च कथं तेन क्षणिकता सिद्ध्येदिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२४सु०- ननु च प्रत्यक्षं पूर्वोत्तरक्षणवर्तित्वमप्यर्थस्य गृह्णाति न वा । नाद्यः, वर्तमानमात्रग्राहित्वात् । द्वितीये तु प्रत्यक्षानुपलम्भेन पूर्वोत्तरक्षणयोरसत्त्वसिद्धेः क्षणिकतैव सि(द्ध्येदिति)द्धे ति चेत् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">द्वितीयं तावदुररीकुर्मः; न चैवं क्षणिकतासिद्धिः, योग्यानुपलम्भस्यैवासत्त्वगमकत्वात् । न च पूर्वोत्तरकालवर्तिता प्रत्यक्षयोग्या, वर्तमानमात्रग्राहितायाः परेणैवोक्तत्वात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अस्तु वाऽऽद्यः पक्षः । कस्यचित्प्रत्यक्षस्य वर्तमानमात्रग्राहित्वेऽपि तदेवेदमिति प्रत्यभिज्ञानलक्षणस्य तदभावादि त्याशायेनाह |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V07" data-block-id="AV_C02_S02_V07" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अभेदेऽपि(अभेदेन) विशेषेण देहदीपफलादिषु ।</span><span class="shloka-line">विशेषदर्शनं युक्तमस्माकमनुभूतितः ॥205॥</span></span></div>
| | दृश्यत इति |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V07" data-block-id="AV_C02_S02_V07" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">विशेषदर्शनं मानं यदि न स्थैर्यदृक् कुतः ।</span><span class="shloka-line">दिक्सुखे च स्वदृष्टान्ताद्भावौ सच्चेत् क्वचिद्भवेत् ॥206॥</span></span></div> | | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- दृश्यते प्रत्यभिज्ञातः स्थिरत्वं सर्ववस्तुषु</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">विषयीक्रियत इत्यर्थः । तृतीयार्थे |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V07" data-block-id="AV_C02_S02_V07" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">विश्वं प्रत्यक्षगं त्यक्त्वा तयोर्योनुमितं वदेत् ।</span><span class="shloka-line">मायावादिवदेवासावुपेक्ष्यो भूतिमिच्छता ॥207॥</span></span></div>
| | तसिः । |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V07" data-block-id="AV_C02_S02_V07" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सर्वप्रमाणसिद्धं यद्बुद्धेर्भेदेन सर्वदा ।</span><span class="shloka-line">कथं नु तस्य बुद्धित्वं विश्वमन्यच्च किम्प्रमम् ॥208॥</span></span></div> | | एकस्यैवानेकक्षणसम्बन्धित्वं |
| | |
| | स्थिरत्वम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२४असु०- एतेन न केवलं प्रत्यक्षं क्षणिकतां न गोचरयति । किन्तु स्थायि(तां)त्वमपि गोचरयती त्यपीति वदता, परपक्षे प्रमाणविरोधः स्वपक्षे प्रमाणसद्भावश्चोदितो भवति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२५सु०- अनेन |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V07" data-block-id="AV_C02_S02_V07" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सर्वलोको बिभेत्यञ्जो यस्मादनुभवात् सदा ।</span><span class="shloka-line">तस्यापलापिनः किं न निष्प्रमाणकवादिनः ॥209॥</span></span></div>
| | अनुस्मृतेश्चे |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V07" data-block-id="AV_C02_S02_V07" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सोऽहं तदिदमेवाहं सुखी सद्गगनं दिशः ।</span><span class="shloka-line">सत्या इत्याद्यनुभवाः सदा तत्प्रतिपक्षगाः ॥210॥</span></span></div> | | ति सूत्रं कृतव्याख्यानं वेदितव्यम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२५असु०- |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V07" data-block-id="AV_C02_S02_V07" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अतो निर्मानमखलिप्रमाणप्रतिपक्षगम् ।</span><span class="shloka-line">दुर्मतं कोऽनुगृह्णीयाद्विनाऽसुरततिं क्वचित् ॥211॥</span></span></div>
| | सर्ववस्तुषु |
|
| |
|
| < div class="gr- teeka- entry" data-parent="AV_C02_S02_A007" data-teeka="Nyayasudha">< div class="teeka-block">< div class=" teeka- body">< div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S02_A007" data-id="AV_C02_S02_A007_" data-name="">< div class=" teeka- title"> न्यायसुधा</ div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para"> ॥ अथ समुदायाधिकरणम् ॥</p> | | इत्यनेन सौगतानां प्रत्यभिज्ञानिराकरणं वैशेषिकादिमतमेव स्पृशति न त्वस्मन्मतमिति सूचयति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-ॐ समुदाय उभयहेतुकेऽपि तदप्राप्तिः ॐ ॥</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">तथा हि । किमनया प्रत्यभिज्ञया नित्यत्वेनाभ्युपगतेषु परमाण्वादिषु स्थिरत्वं साध्यते किंवा घटादिषु । नाद्यः, तेषामतीन्द्रियत्वेन प्रत्यभिज्ञाप्रत्यक्षगोचरत्वस्याभ्युपगन्तुमशक्यत्वात् । न द्वितीयः, घटादिषु परेणापि प्रत्यभिज्ञाया भ्रान्तित्वस्य स्वीकार्यत्वात् । यदा हि घटादौ सूच्यग्रादिनैकोऽपि परमाणुरपैति तदा नष्टव्यमेव तदारब्धेन द्व्यणुकेन, विभागेनासमवायिकारणस्य संयोगस्य नष्टत्वात् । द्व्यणुकनाशे समवायिकारणनाशात् त्र्यणुकनाशः, इत्यनेन क्रमेण घटनाशोऽप्यवश्यम्भावी ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">१सु०- अथेदानीं सौगतमतमपाक्रियते । ते च चतुर्विधाः । वैभाषिकाः सौत्रान्तिका माध्यमिका योगाचाराश्चेति । तत्र जगत्सत्यमेव परमाणुमयमाचक्षाणानां वैशेषिकादीनां निरसनप्रसङ्गादनतिभेदं वैभाषिकसौत्रान्तिकमतमादौ तावन्निराक्रियते ॥</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">न च परमाणुः प्रत्यक्षः, येन तदपगमानपगमौ प्रत्यक्षेण शक्यनिश्चयौ । न च वाच्यं निबिडावयवेषु स्फटिकादिषु प्रत्यभिज्ञया स्थिरत्वं सेत्स्यतीति, तत्रापि परमाण्वपगमाभावस्य प्रत्यक्षेण निश्चेतुमशक्यत्वात् । निबिडावयवत्वं च न विभागायोग्यावयवत्वम्, विभागस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वात्; किन्तु घटादितोऽप्युत्कृष्टकारणापेक्षत्वम् । न च तद्विशेषाभावः शक्योऽस्माभिरवगन्तुम् । दृश्यते हि कालतः स्फटिकादावपि गुरुत्वापकर्षः । न चावयवानपगमे स सम्भवतीति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">१असु०- विप्रतिपत्तिं दर्शयंस्तन्मतमुपन्यस्यति | | <p class="gr-vyakhya-para">नापि गुणादौ स्थायित्वं प्रत्यभिज्ञया सिद्ध्यति, तस्यापि कस्यचिदतीन्द्रियत्वात् । कस्यचिद्घटादितुल्यत्वात् । सामान्यादिकं तु स्वरूपतो नास्त्येव, सत्त्वेऽपि रूपादिसमानमेवेति शङ्कितप्रामाण्यं प्रत्यभिज्ञानं न कुत्रापि स्थैर्यसिद्धौ प्रमाणयितुं युक्तमिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२६सु०- अत्रोच्यते । स्यादयं दोषः परमाण्वारम्भवादिनाम् । न परिणामवादिनामस्माकम् । तदेव (हि) वस्त्ववयवोपचयापचयाभ्यामन्यथा विक्रियते, न पुनरन्यदेव भवती ति हि परिणामवादिनो मन्यन्ते । अतः प्रत्यक्षयोग्येषु सर्ववस्तुषु प्रत्यभिज्ञया स्थिरत्वग्रहणं युक्तमेवेति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ननु भवन्मतेऽपि प्रत्यभिज्ञा भ्रान्तिरेव (भ्रम एव), परिणामवादे पूर्वोत्तरवस्तुनोर्भेदाभेदाङ्गीकारात्, तदेवेदमिति च प्रत्यभिज्ञयाऽत्यन्ताभेदस्यावगाहनात् । उच्यते । यदा तु (यदि हि) पूर्वोत्तरकालभाविनोरभेदः प्रत्यभिज्ञाविषयोऽङ्गीक्रियते तदा सावधारणस्य प्रत्यभिज्ञानस्य भ्रमत्वेऽपि तदिदमि ति तु न भ्रमः, तेनैव च स्थायित्वसिद्धे(द्धि)ः । यदा तु कालादिद्वयसम्बन्धो विषयस्तदा सावधारणमपि न भ्रम इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२६असु०- नन्विदं प्रत्यभिज्ञानं परिलूनपुनर्जातकुन्तलकलापादाविव भ्रान्तं किन्न स्यादिति चेत् (न), बाधकाभावात् । एवमेव भ्रान्ति(न्त)त्वाभ्युपगमे नीलादिप्रत्ययानामपि तथात्वापत्ते(त्वप्राप्ते)ः । न च प्रत्यक्षं बाधकमित्युक्तम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२७सु०- प्रत्यक्षस्याबाधकत्वेऽप्यनुमानं बाधकं भविष्यतीति शङ्कते |
|
| |
|
| वैभाषिकाश्चेति
| | फलादीनामिति ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- फलादीनां विशेषेण सर्वत्राप्यनुमीयते । सत्त्वेन क्षणिकत्वं चेत्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">आदि |
|
| |
|
| ।</p>
| | पदेन देहदीपादिग्रहणम् । |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-वैभाषिकाश्च सौत्रान्ताः स्वरसक्षणिकं जगत्</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">आहुः इति वक्ष्यमाणेन सम्बन्धः ।
| |
|
| |
|
| क्षणिकं
| | विशेषेण |
|
| |
|
| क्षणमात्रावस्थायि । मुद्गराभिघातादीनां विनाशहेतूनां प्रतिक्षणमनुपलम्भात् कथं क्षणभङ्गित्वमित्यत उक्तं
| | परिमाणभेदेन । क्षणिकत्वं (तावत्) अनुमीयत इति सम्बन्धः । ततस्तद्दृष्टान्तेन |
|
| |
|
| स्वरसेति
| | सर्वत्र |
|
| |
|
| । स्वभावेनैव क्षणिकम् । स्वभाव एवायं वस्तुनो यद्विनाशित्वं, तत्र का कारणापेक्षा; मुद्गरादयोऽपि न वस्तुविनाशहेतवः, किन्नाम घटादितः कपालादेर्विसदृशकार्यस्योत्पत्तौ निमित्तभूता एवेति ।</p> | | फलादिव्यतिरिक्तेऽपि वस्तुनि, सत्त्वेन हेतुना, क्षणिकत्वमनुमीयते ॥ एतदुक्तं भवति । यत् सत् तत् क्षणिकम् यथा फलादि, सन्तश्च पञ्चस्कन्धाः इत्यनुमानं स्थिरत्वविषयप्रत्यभिज्ञाया बाधकं भविष्यति । न च फलादिदृष्टान्तः साध्यविकलः, यद्विरुद्धपरिमाणं तन्नाना दृष्टं यथा घटपटौ, विरुद्धपरिमाणं च फलादिकं पूर्वोत्तरक्षणयोः इत्यनुमानेन फलादीनां क्षणिकतासिद्धेरिति ॥</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">२सु०- ननु च कारणानां क्रियया संयोगे सति तत्समवेततया तत्परिणामतया वा कार्येणोत्पत्तव्यम्, तत्कार्येणाप्येवम्; इति कथं क्षणिकत्वं जगतः इत्यत आह | | <p class="gr-vyakhya-para">२७असु०- परिहरति |
|
| |
|
| अणूनामिति
| | आकाशस्येति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अणूनां समुदायं च</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- आकाशस्याविशेषतः । अविशेषोऽखिलस्यापि सत्त्वात्किन्नानुमीयते</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">जगदाहुः । अणुसमुदाया एव गोघटादिबोधबोध्याः, न तु तदतिरिक्तोऽवयवी नामास्ति, येन क्षणिकता विरुध्येत ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">अविशेषतः |
| <p class="gr-vyakhya-para">अणुमात्रमिति वक्तव्ये समुदायग्रहणम् एको महानि ति प्रत्यक्षप्रत्ययविरोधपरिहारार्थम् । प्रत्येकमणूनामप्रत्यक्षत्वेऽनेकत्वेऽमहत्त्वेऽपि तत्समुदायस्य प्रत्यक्षत्वादि युज्यत इति भावः ।</p>
| | |
| <p class="gr-vyakhya-para">३सु०- समुदायो हि मेलकेन (केनचित्) पुंसा भवति, न चास्मदादिस्तथेतीश्वरोऽभ्युपगन्तव्यः स्यात् । तथाऽवयव्यनभ्युपगमे गोघटादिविलक्षणाकारता न स्यादि त्यत आह
| | पूर्वोत्तर(क्षण)योर्भेदरहितत्वतः । |
| | |
| | अविशेषः |
|
| |
|
| कालेति
| | पूर्वोत्तरक्षणयोर्भेदराहित्यम् । |
|
| |
|
| ।</p>
| | अखिलस्यापि |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- कालकर्मनिमित्ततः ।उत्पत्तिकाले युक्तानां</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">कालकर्मणी
| |
|
| |
|
| च ते | | विप्रतिपन्नस्य ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">इदमुक्तं भवति । यत् सत् तत् क्षणिकम् यथाऽऽकाशम्, सच्च नीलादी ति प्रत्यनुमानप्रतिरुद्धत्वेनानुमानस्याभासत्वान्न प्रत्यभिज्ञाबाधकत्वं सम्भवतीति । न चाकाशदृष्टान्तः साध्यविकलः, आकाशो द्वौ निरोधौ च नित्यं त्रयमसंस्कृतमि ति परेणैवाङ्गीकृतत्वात्, क्षणिकतासाधकस्य परिमाणभेदादेराकाशेऽभावाच्च ॥ तदिदमु(मप्यु)क्तम् |
|
| |
|
| निमित्ते
| | अविशेषतः |
|
| |
|
| च,
| | परिमाणभेदादिरहितत्वत इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२८सु०- यद्वा |
|
| |
|
| ततः । उत्पत्तिकाले
| | आकाशस्याविशेषतः |
|
| |
|
| आदिसृष्टौ । अन्यदा तु निमित्तान्तरमस्तीति भावः ।
| | परिमाणभेदरहितत्वतः । तद्दृष्टान्तेन |
|
| |
|
| युक्तानां
| | अखिलस्यापि |
|
| |
|
| सन्निकृष्टतयोत्पन्नानां अणूनां समुदायमि ति सम्बन्धः । कर्मादिवशादेव तथा तथा सन्निकृष्टाः परमाणवो जायन्ते यथा यथा गोघटादिविचित्राकारावभासः स्यात्; तत्र किमीश्वरेण, किं वाऽवयविना । सिद्धान्तिनाऽपि हि कर्मादिकं निमित्तमङ्गीकर्तव्यम्, संयोगश्चावयव्युत्पादानुगुणः; तावतैव सर्वमुपपद्यत इति ।</p>
| | फलादेः अविशेषः पूर्वोत्तरकालयोः परिमाणभेदाभावः, |
| <p class="gr-vyakhya-para">४सु०- किमनात्मप्रपञ्च एव क्षणिकः ? नेत्याह
| |
|
| |
|
| आत्मानमिति
| | सत्त्वात् किं नानुमीयत |
|
| |
|
| ।</p> | | इति योजना ॥</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- आत्मानं च क्षणस्थितम्</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । नानुमानं प्रत्यभिज्ञाया बाधकं भवितुमर्हति, अनुमानस्य प्रत्यक्षतो दुर्बलत्वेन तद्बाध्यत्वात् । अन्यथा फलादिकं परिमाणभेदरहितं सत्त्वादाकाशवदित्यप्यनुमानप्रसङ्गात् । न ह्यत्र प्रत्यक्षादिबाधं विना कश्चिद्दोषोऽस्ति । तथा च तद्दृष्टान्ते क्षणिकत्वसाधकस्यासिद्धत्वात् साध्यविकलता स्यात् । ततः प्रत्यक्षविरोधेनैवास्यानुमानस्याप्रामाण्यम् । अन्यथाऽन्योन्याश्रय(ता)प्रसङ्ग इत्येव वक्तव्यम् । तच्च समं प्रकृतेऽपीति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">क्षणिकत्वहेतोः सत्त्वस्य सर्वत्र साम्यादिति भावः ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">२८असु०- एतेन आकाशे चाविशेषादि ति सूत्रं व्याख्यातं भवति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">क्षणिकत्वे प्रत्यभिज्ञाविरोध इत्यत आह | | <p class="gr-vyakhya-para">२८आसु०- तदनेन क्षणिकत्व(ता)साधकानुमानस्य सत्प्रतिपक्षत्वं बाधितविषयत्वं च वदताऽऽकाशेऽ(ना)नैकान्त्यमपि सूचितम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२८इसु०- भवदनुमानस्यापि फलादिनाऽनैकान्त्यमिति चेन्न । तत्रापि क्षणिकताभावस्य वक्ष्यमाणत्वात् (इति) ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२९सु०- भवेदिदं यद्याकाशस्य सत्त्वं स्यात्, न चैतदस्ति, मूर्ताभावत्वादाकाशस्य । भावत्वं हि सत्त्वमत्र विवक्षितम् । सस्वरूपत्वेऽपि वा सत्त्वे, अभावो निःस्वरूप इत्यङ्गीकृतमि त्याशङ्क्याह |
|
| |
|
| नित्यमिति
| | यदीति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- नित्यं सन्तानमेतेषां</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यद्याकाशस्य सत्त्वं न कुत एव नरादिषु</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">एतेषाम् | | <p class="gr-vyakhya-para">यद्याकाशस्य सत्त्वं न |
|
| |
|
| अणूनाम् ।
| | अस्तीत्यङ्गीकृत्य प्रत्यनुमानेऽतिप्रसङ्गानुमाने च दृष्टान्तस्य साधनवैकल्यं, स्वानुमानस्यानैकान्तिकत्वाभावश्चोच्यते; तदा देहादिषु |
|
| |
|
| सन्तान
| | सत्त्व• कुत एव |
|
| |
|
| विषया प्रत्यभिज्ञेति भावः । न चैवं सत्त्वस्यानैकान्त्यम् । सन्तानस्य सत्त्वाभावात् ।</p>
| | सिद्धमिति ब्रूमः । तथा च परकयस्यापि दृष्टान्तस्य साधनवैकल्यं स्यात् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">५सु०- एवं सामान्यतो निरूप्य विभागमाह | | <p class="gr-vyakhya-para">यदि च विधिमुखप्रत्ययवेद्यत्वात् देहादीनां भावत्वं, प्रमाविषयत्वात् सत्त्वं चोच्यते; तदा आकाशेऽपि समानमिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">३०सु०- प्रमाणान्तरेणाकाशस्याभावत्वं वारयितुमुपोद्घातमाह |
|
| |
|
| पञ्चेति
| | सधर्मीति ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- सधर्मिप्रतियोगित्वमभावस्य नियामकम्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यत्राभावः स धर्मी, यस्याभावः स प्रतियोगी, तदुभयवत्त्वम् |
|
| |
|
| ।</p>
| | अभावस्य नियामकं |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- पञ्चस्कन्धात्मना स्थितम्</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">जगद्वृक्षं
| |
|
| |
|
| पञ्चस्कन्धात्मना स्थितम्
| | व्यापकम् । योऽभावः स सर्वोऽपि धर्मिप्रतियोगिसहित एव; यथा घटाद्यभावः, स हि भूतलादिधर्मिणा घटादिप्रतियोगिना चोपेत एवेति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">३१सु०- नन्विदमनुपपन्नम् । अभावस्य हि धर्मिप्रतियोगिसाहित्यनियमः किं देशतः स्यात्, किंवा कालतः । आद्ये धर्मिणा सादेश्यं तावन्नास्ति; भूतलस्य स्वाश्रये, अभावस्य तु भूतले वृत्तेः । प्रतियोगिना तु विरुद्धमेव । द्वितीयस्तु यद्यपि धर्मिणा कथञ्चित्स्यात्, तथाऽपि प्रतियोगिना नास्त्येव; प्रागभावप्रध्वंसाभावयोः प्रतियोगिभिन्नकालत्वनियमादि त्याशङ्कां परिहरन्नभावस्य धर्मिप्रतियोगिसाहित्यव्याप्तत्वमुपपादयति |
|
| |
|
| आहुः ।</p>
| | तौ विनेति |
| <p class="gr-vyakhya-para">पञ्चस्कन्धानाह
| |
| | |
| संस्कारेति
| |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- संस्काररूपविज्ञानसंज्ञादुःखात्मना स्थितिः</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तौ विना न ह्यभावश्च क्वचिद्दृष्टः कदाचन</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">स्थितिः | | <p class="gr-vyakhya-para">अत्र |
|
| |
|
| स्कन्धानामिति शेषः ।</p>
| | दृष्ट |
| <p class="gr-vyakhya-para">समनन्तरप्रत्ययः
| |
|
| |
|
| संस्कारस्कन्धः ।
| | इति प्रकरणात्, |
|
| |
|
| रूपरसगन्धस्पर्शशब्दात्मकाः परमाणवो
| | तौ विनेति |
|
| |
|
| रूपस्कन्धः ।
| | तज्ज्ञानं विनेत्यर्थः । चशब्दोऽभावो दृश्यमानो धर्मिप्रतियोगिप्रतीतावेव दृश्यत इत्यन्वयसमुच्चयार्थः । हिशब्देनान्वयव्यतिरेकयोः प्रसिद्धत्वं सूचयति । तदनेनान्वयव्यतिरेकाभ्यामभावप्रतीतेः धर्मिप्रतियोगिप्रतीतिपूर्वकतया व्याप्तिरुपपादिता भवति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यद्वा तौ इत्यनेन न ज्ञानमुपलक्षणीयम् । अभावः प्रतीयमानो धर्मिप्रतियोगिघटित एव अत्रेदं नास्ती त्यादिरूपेण प्रतीयते, न तु तौ विना केवलः इत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यामेकज्ञानसम्बन्धेन व्याप्यव्यापकभावोपपादनमेतदित्यवगन्तव्यम् ॥ प्रातर्गजाद्यभावज्ञानं त्वन्यथोपपादयिष्यामः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">३२सु०- किमतो यद्येवमभावस्य धर्मिप्रतियोगिसाहित्यं प्रतीतौ व्यापकमित्यत आह |
|
| |
|
| निर्विकल्पकं ज्ञानं
| | अधर्मीति ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अधर्मिप्रतियोगित्वमाकाशस्यावगम्यते</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">प्रतीतावभावस्य व्यापकं सधर्मिप्रतियोगित्वमाकाशात्तावद्व्यावर्त(र्त्य)ते । यस्मात् आकाशः इत्येवावगम्यते न तु अत्रेदं नास्ती ति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">इयमपि (च) वस्तुतो मूर्ताभावगोचरैव प्रतीतिः, प्रलयादिवन्नञ्वर्जिताभिलापसम्बन्धात् अतादृशी व प्रकाशत इति चेन्न; नीलादिप्रतीतेरपि तथात्वप्रसङ्गात्, अनानुभाविकत्वस्योभयत्रापि साम्यात्; तथा च परस्याप्यसिद्ध्याद्यापातः, व्यापकनिवृत्त्या (च) व्याप्यनिवृत्तिरवश्यम्भाविनीत्याकाशस्य नाभावत्वमिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तदयं प्रयोगः । आकाशो नाभावः धर्मिप्रतियोगिनौ विनैव प्रतीयमानत्वाद्रूपवदिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">किञ्च मूर्ताभावमाकाशं वदता यो धर्मी तस्योच्यते स एवास्माकमाकाश इति नाम्नयेव विवादोऽवशिष्यते ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">वक्ष्यते चैतद्वियदधिकरण इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">३३सु०- सूत्रद्वयार्थमुपसंहरति |
|
| |
|
| विज्ञानस्कन्धः ।
| | स्वीकारेति |
|
| |
|
| सविकल्पकं ज्ञानं
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- स्वीकारत्यागतोऽदृष्टदृष्टयोः सर्ववस्तुषु । गुणानुन्मत्त एवासौ विदधात्यधिकं पुनः ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अदृष्टस्य |
|
| |
|
| संज्ञास्कन्धः ।
| | क्षणिकत्वादेः |
|
| |
|
| वेदनाऽपरपर्यायं
| | स्वीकृति(कार)तः । |
|
| |
|
| दुःखं
| | दृष्टस्य |
|
| |
|
| चैकस्कन्धः ॥</p>
| | स्थिरत्वादेः |
| <p class="gr-vyakhya-para">अत्र रूपस्कन्धो बाह्यः, अन्ये चत्वार आभ्यन्तराः । इत्याहुरिति सम्बन्धः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">६सु०- सुखादीनां पदार्थान्तराणां विद्यमानत्वात् कथं पञ्चैव स्कन्धाः, इत्यत आह
| |
|
| |
|
| दुःखाभावमिति
| | त्यागतः । |
|
| |
|
| ।</p>
| | असौ |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-दुःखाभावं सुखं चाहुः</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">च
| |
|
| |
|
| शब्देन केचित्सुखं वेदनास्कन्धेऽन्तर्भावयन्तीति सूचितं भवति । यद्वाऽनुक्तसमुच्चयार्थश्चशब्दः, यथा मूर्ताभाव एवाकाशं, रूपादय एव पृथिव्याद्याः, सङ्ख्यादयस्तु गुणाः पृथगनुपलम्भान्न सन्त्येव, देशान्तरोत्पाद एव कर्मप्रत्ययालम्बनं क्षणिकस्य वास्तवकर्मायोगात्, सन्निकृष्टविप्रकृष्टतयोत्पाद एव संयोगादिव्यवहारगोचरः, अतद्व्यावृत्तिरेव गोत्वादिसामान्यबुद्धिबोध्ये त्यादि ।</p>
| | सौगतः । |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अरूपज्ञानसन्ततिम् । मोक्षं</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अरूपेति
| |
|
| |
|
| । सन्तन्यमानं ज्ञानमेवात्मा, तस्य विषयोपप्लवः संसारः ।
| | अधिकं |
|
| |
|
| अरूपा
| | स्वत इति शेषः । उन्मत्तमपि स्वस्मादधिकविवेकवन्तं ख्या(स्था)पयतीत्यर्थः । न ह्युन्मत्तः सर्वत्राप्रमितं स्वीकरोति नापि प्रमितं त्यजतीति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">३३असु०- ननु (च) यदि नीलादिकं क्षणिकं न स्यात् तदा सन्न स्यात् । अर्थक्रियाकारित्वं हि सत्त्वम् । व्याप्तं च क्रमयौगपद्याभ्याम्, तृतीयप्रकाराभावात् । न च स्थिरे तत्सम्भवः प्रसङ्गतद्विपर्ययाभ्याम् ॥ तथा हि । स्थायीभावः किं स्वक(स्वी)यामर्थक्रियां क्रमेण कुर्याद्युगपद्वा । आद्ये कालान्तरभाविनीमर्थक्रियां प्रति इदानीं समर्थो न वा । प्रथमे तामपीदानीं(नीमेव) कुर्यात् । समर्थस्य क्षेपायोगात् । द्वितीये तदाऽपि न कुर्यात्, इदानीमसमर्थोऽपि तदानीं समर्थत्वात्करिष्यतीति चेत्, तदा सामर्थ्यासामर्थ्यलक्षणविरुद्धधर्माध्यासो भावं भिन्द्यात् । द्वितीये तु आद्यक्षण एव कर्तव्यस्य सर्वस्य कृतत्वात् द्वितीयादिक्षणेऽसत्त्वमवर्जनीयमेव ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तदेवमनुकूलतर्कबल्लब्धप्रतिबन्धस्य क्षणिकत्वानुमानस्य बलवत्त्वात् प्रत्यभिज्ञाप्रत्यनुमाने तद्बाधिते न स्थैर्यसाधनायालमिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">३३आसु०- मैवम् । एषां तर्काणां प्रतितर्कपराहतत्वादिनाऽऽभासत्वात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तथा हि । यद्यात्मानात्मप्रपञ्चः सर्वोऽपि क्षणिकः स्यात् तदा प्रमाऽप्रमारूपः सर्वो(कलो)ऽप्यनुमानागमप्रत्यभिज्ञालक्षणो व्यवहारो लुप्येत । तर्कस्याप्यस्य नोत्थानं स्यात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">३४सु०- तस्य तज्जातीयस्य वा तेन तज्जातीयेन वा सह भूयःसम्बन्धावगमे (न) तादात्म्यतदुत्पत्त्यवधारणेन (वा) चोपाध्यभावा(द्य)वधारणेन वा व्यभिचाराभावनिश्चये सति व्याप्त्यवधारणम्, अवधृतव्याप्तेश्च पक्षदर्शनं लिङ्गदर्शनं च, ततोऽनुभूतव्याप्तिस्मरणम्, अथ यन्मया व्याप्तत्वेन ज्ञातं लिङ्गं तदत्र पक्षेऽस्तीत्यनुसन्धानम्, अथेदानीमनुमितिरित्यनुमानप्रक्रिया । न ह्येतत्सर्वं क्षणिकस्यात्मनः सम्भवति; येन हि सकृत् धूमो दृष्टः, नष्ट एवासौ; कस्य भूयोदर्शनं, कस्य च व्याप्त्यवधारणादि; यस्मिंश्च पर्वते धूमो दृष्टः, नष्ट एवासौ; कुत्र पुनर्व्याप्तिलिङ्गानुसन्धानम्, कुत्र च साध्याध्यवसायः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">३५सु०- एवमागमेऽप्येकैकवर्णश्रवणानि, पदानुसन्धानम्, समयग्रहः, पुनः पदश्रवणम्, समयस्मरणम्, समयग्रहः, वाक्यार्थज्ञानमित्यनेकसंवि(कानुसन्)धानम्, नात्मनः क्षणिकतायामुपपद्यते ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">३५असु०- प्रत्यभिज्ञानमपि येन पूर्वावस्थोऽर्थो ज्ञातस्तेनैव तस्य वा तत्सदृशस्य वा दर्शने भवति, तत्कथं क्षणिकस्यात्मनः स्यात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">३५आसु०- अनुमानेन तर्कोऽपि व्याख्यातः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">३५इसु०- प्रतिक्षणमात्मनोऽनात्मनश्च भेदेऽप्यनुमा(ना)द्यङ्गीकारेऽतिप्रसङ्गः स्यात्; यस्य कस्यचिद्व्याप्तिज्ञाने नारिकेलद्वीपवासिनोऽप्यग्निप्रमा स्यात् (भवेत्), पर्वते लिङ्गदर्शनेन ह्रदेऽप्यग्निरनुमीयेतेत्यादि ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">३५ईसु०- पूर्वोत्तरक्षणवर्तिनामात्मनां पर्वतादीनां च कार्यकारणभावादुपपन्नोऽनुमानादिव्यवहार इति चेत् (न), अन्यत्वस्यानपायात् । अन्यथोपाध्यायशिष्यबुद्ध्यादावपि प्रसङ्गात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">३६सु०- अथ मतम्, कारणक्षणाः कार्यक्षणेषु संस्कारानर्पयन्ति, अतः पूर्वपूर्वात्मसंस्कारयोगिनामुत्तरोत्तरेषामात्मनामनुमानादिव्यवहारो युज्यते, पर्वतादयोऽपि (पूर्व)पूर्वसंस्कारभाजः पक्षादित्वमश्नुवते इति । एतन्निराकरणाय सूत्रम् |
|
| |
|
| निर्विषया या ज्ञानसन्ततिस्तामेव
| | ॐ उत्तरोत्पादे च पूर्वनिरोधात् ॐ |
|
| |
|
| मोक्षम्
| | इति । तद्व्याचष्टे |
|
| |
|
| आहुर्नान्यमित्यतो न पञ्चस्कन्धप्रक्रियाभङ्ग इति ।</p>
| | उत्तरेति |
| <p class="gr-vyakhya-para">७सु०- एवं वैभाषिकसौत्रान्तिकयोः साधारणं मतमुपन्यस्य अवान्तरभेदं तु निराकरणप्रस्ताव एव विवक्षुः, यत्तावदुक्तं परमाणुसमुदाय एव गोघटादिप्रपञ्चो न त्ववयवी कश्चिदस्ती ति तन्निराकर्तुं
| |
|
| |
|
| समुदाय उभयहेतुकेऽपि तदप्राप्तिः
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- उत्तरोत्पत्तिमात्रेण विनाशात्पूर्ववस्तुनः । न संस्कारार्पकत्वं च युज्यते कस्य चित्क्वचित् ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">कस्य चित् |
|
| |
|
| इति सूत्रं व्याचष्टे
| | कारणस्य, |
|
| |
|
| स इति
| | क्वचित् |
|
| |
|
| ।</p> | | कार्ये ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- स समुदायो हि नैकस्मादेव युज्यते</div>
| | <p class="gr-vyakhya-para">ततः किमित्यत आह |
| <p class="gr-vyakhya-para">योऽयं गोघटादिबुद्धिविषयत्वेनाभ्युपगतः समुदायः, स किमेकपरमाणुहेतुकः, किंवा अनेकपरमाणुहेतुकः ।</p> | |
| <p class="gr-vyakhya-para">नाद्यः । एकस्मात्परमाणोः समुदायोत्पादानुपपत्तेः, न ह्येकैकस्मिंस्तरौ तरुसमुदायबुद्धिः कस्यापि विद्यते; समुदायकल्पनं वानर्थकमापद्येत, महत्त्वैन्द्रियकत्वयोरसमर्थितत्वात् । अनेन अपिशब्दलब्धोऽर्थो दर्शितः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">७ सु०- द्वितीयं निराकरोति
| |
|
| |
|
| नेति
| | अत इति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-नोभयोश्च</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अतो ज्ञातं मयेत्यादि न ज्ञेयमनुमा कुतः</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">उभय | | <p class="gr-vyakhya-para">आत्मनः क्षणिकत्वात्, संस्कारार्पणस्य च(व•सम्भवादित्यर्थः । यत् |
|
| |
|
| ग्रहणम् नेकमात्रोपलक्षणम् । सकाशादि ति शेषः । चशब्देन समुदायो युज्यत इत्यनुकृष्यते ।</p>
| | मया |
| <p class="gr-vyakhya-para">सु०- कुतो न युज्यत इति चेत् । अनेकहेतुकत्वेऽपि किमसमुदितानेकहेतुकोऽथ समुदितानेकहेतुक इति वक्तव्यम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">आद्ये सर्वत्र•पि) गोघटादिबुद्धिप्रसक्तिः; असमुदितपरमाणूनां सर्वत्र भावात्, समुदायस्य च तन्मात्रहेतुकत्वात्, समुदायाङ्गीकारवैयर्थ्यप्रसङ्गश्च ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">८सु०- द्वितीयानुपपत्तौ हेतुमाह
| |
|
| |
|
| उभयत्वमिति
| | व्याप्तत्वेन |
|
| |
|
| ।</p>
| | ज्ञातं, |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- उभयत्वं यत्समुदायव्यपेक्षया</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यत्
| |
|
| |
|
| यस्मात्
| | तदत्र विद्यत, |
|
| |
|
| उभयत्वं
| | इत्यादि |
|
| |
|
| समुदितानेकत्वं, समुदायसापेक्षम् । जाते हि समुदायेऽनेकेषां समुदितत्वं (सं)भवति । तस्मान्नेति सम्बन्धः ।</p>
| | यथा भवति तथा, न ज्ञेयं ज्ञातुमशक्यम् । ततश्च |
| <p class="gr-vyakhya-para">समुदितानेकत्वस्य समुदायसापेक्षत्वेऽपि कुतस्ततः समुदायोत्पादो न युज्यते इत्याशङ्कां परिहरत्सूत्रार्थमुपसंहरति
| |
|
| |
|
| अत इति
| | अनुमा कुतः । |
|
| |
|
| ।</p>
| | आगमादेरप्युपलक्षणमेतत् ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अतोऽन्योन्याश्रयत्वेन समुदायो न युज्यते</div>
| | <p class="gr-vyakhya-para">३७सु०- नन्वस्ति तावदनुमानादिव्यवहारः, सर्वलोकसिद्धस्यापह्नवायोगात् । तद्बलेनालौकिकमपि असहभाविनः संस्कारार्पकत्वं कल्पयिष्यत इत्यत आह |
| <p class="gr-vyakhya-para">समुदायस्य समुदितानेकेषां चेतरेतरापेक्षोत्पत्तिकत्वेनेत्यर्थः । समुदायानु(त्पत्तौ)पपत्तौ चाणूनां महानेक इति प्रत्यक्षबुद्धिगोचरताऽयोगादवश्यमङ्गीकरणीयोऽवयवीति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">८असु०- किञ्चायं समुदायः किं परमाणूनां संयोगः, किंवाऽनेकत्वसङ्ख्या, उत द्रव्यान्तरम् । नाद्यद्वितीयौ; अनङ्गीकारात्; अङ्गीकारेऽप्यतीन्द्रियाश्रितयोस्तयोरैन्द्रियकत्वानुपपत्तिः । तृतीये स एवावयवी ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">८आसु०- सांवृतोऽसाविति चेत्, तर्हि पुनर्महानित्यादिप्रमानुपपत्तिस्तदवस्थैव । भ्रान्तिरियमिति चेत् (न), भ्रान्तेरभ्रान्तिपूर्वकत्वे क्वचिन्महत्त्वादेः वास्तवत्वप्रसङ्गात् । अनादिवासनावशादनादिरेवेयं भ्रान्तिरिति चेन्न, नीलादिज्ञानस्यापि तथात्वप्रसङ्गात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">९सु०- ननु विषममिदमुच्यते, अवयविनि बाधकसद्भावात् । तथा हि । अवयवी किमवयवेषु प्रत्येकं कार्त्स्येन वर्तते किं वैकदेशेन ? आद्येऽनेकत्वप्रसङ्गः । न द्वितीयः, तस्यावयवान्विहायेकदेशाभावात्; भावे वा (त) अत्रापि वृत्तिविकल्पप्रसङ्गात् ।</p> | |
| <p class="gr-vyakhya-para">किञ्च केषुचित्तन्तुषु चलत्सु तद्गतोऽवयवी चलति न वा । नेति पक्षे युतसिद्धिप्रसङ्गः । आद्ये तु निश्चलावयवाश्रितो न चलती ति चलाचलत्वलक्षणो विरुद्धधर्माध्यासः ॥</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">एवमावृतानावृतत्वरक्तारक्तत्वलक्षणावपि विरुद्धधर्माध्यासौ द्रष्टव्याविति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">९असु०- उच्यते । नास्माभिरवयवेभ्योऽत्यन्तभिन्नोऽवयवी गृह्यते, किन्तु तत्परिणामविशेष एव; तत्र कुतो वृत्तिविकल्पावकाशः । चलाचलत्वादिविरोधस्तु भेदाभेद•दि)विरोधवदपाक्रियत इति नावयविनि बाधकसद्भावः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">९आसु०- न च वाच्यं समुदायो भवदि्भरङ्गी(क्रिय)कृत एव, त(तश्च)त्राक्षेपसमाधानसाम्यमिति; यतोऽनेकेषामेककालदेशकार्याद्यवच्छेदेन मेलनं समुदायोऽभ्युपगम्यते, स चामिलितेभ्य एव भव(ती)ति । स्थायितायां च तत्सम्भवो न क्षणभङ्गवाद इति वक्ष्यति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१०सु०- उक्तमर्थमाक्षिप्य समादधत्सूत्रम्
| |
|
| |
|
| ॐ इतरेतरप्रत्ययत्वादिति चेन्नोत्पत्तिमात्रनिमित्तत्वात् ॐ
| | एकत्वमिति |
|
| |
|
| इति ल२२७२(८)श । तत्राक्षेपांशं तावद्व्याचष्टे
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- एकत्वमनुभूतिस्थं त्यक्तवा निर्मानिका भिदा । कुत आत्मादिकेषु स्यात्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">किमनुमानादिव्यवहारान्यथाऽनुपपत्तिमात्रेणालौकिकं कल्पनीयम्, किंवाऽऽत्मादेः क्षणिकत्वेऽपि सति । नाद्यः, आत्मादेः स्थायित्वेनैव तदुपपत्तेः । द्वितीयस्तु स्यात् । यद्यात्मादेः क्षणिकत्वं सिद्धं स्यात्; न च तदस्ति, प्रमाणबाधितत्वान्निष्प्रमाणकत्वाच्चेति भावः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एकत्वं, भिदे त्यत्र पूर्वोत्तरकालयोरिति शेषः । |
|
| |
|
| अन्योन्येति
| | अनुभाूतिस्थं |
|
| |
|
| ।</p> | | प्रत्यभिज्ञासिद्धम् । |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अन्योन्यापेक्षया पुंसः समुदायत्ववेदनम् । स्यात्तत्सदातनत्वेऽपि तच्च सामीप्यहेतुकम् । इति चेत्</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">भवेदिदमन्योन्याश्रयत्वं यद्ययं समुदायः कादाचित्कः स्यात्, न चैवम्, सदातनं त्विममभ्युपगच्छामः । एवं तर्हि सृष्टिप्रलयव्यवस्था न स्यादिति चेन्न, यतस्तस्य समुदायस्य
| |
|
| |
|
| सदातनत्वेऽपि पुंसः समुदायत्ववेदनं स्यात्,
| | कुतः |
|
| |
|
| कदाचिदिति शेषः । ततस्तदपेक्षया सृष्ट्यादिव्यवस्थोपपद्यत इति भ•वः ॥</p>
| | अङ्गीकार्ये त्यध्याहारात् समानकर्तृतासिद्धिः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">समुदायस्य सदातनत्वे तद्वेदनमपि कुतः कादाचित्कमित्यत उक्तं | | <p class="gr-vyakhya-para">३८सु०- ननु च प्रत्यभिज्ञानं भ्रान्तमित्युक्तम्, तत्कथमात्मादेरैक्यं ततः सिद्ध्येदित्यत आह |
|
| |
|
| तच्चेति
| | बल्येवेति |
|
| |
|
| । | | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- बल्येवानुभवो यतः</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तर्कबलेनानुमाने निरवकाशतया प्रबले सति हि तद्विरोधात् प्रत्यभिज्ञानं भ्रान्तं स्यात् । यदा तु तर्कस्योक्तविधायाऽऽभासत्वं; तदा कुतः क्षणिकत्वानुमानप्राबल्यम्, कुतश्च प्रत्यभिज्ञायास्तद्बाधः । अबाधितश्च प्रत्यभिज्ञा |
|
| |
|
| तत्
| | नुभवः, |
|
| |
|
| समुदायत्ववेदनं परमाणु
| | यतः बल्येव; |
|
| |
|
| सामीप्यहेतुकम् ।
| | अत आत्मादेरेकत्वं तेन सिद्धमिति सम्बन्धः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एतेनानुमानसिद्धस्य भेदस्य कथं निर्मानकत्वमित्यपि परास्तम्, तदुपजीव्यस्य तर्कस्याद्याप्यनवस्थानात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">३९सु०- नन्वस्तूत्तरोत्पाद एव पूर्वस्य निरोधस्तथाऽपि कुतः पूर्वस्योत्तरस्मिन्संस्कारानाधायकत्वमित्यत आह |
|
| |
|
| न च सामीप्यं सदाऽस्तीति वेदनस्य कादाचित्कत्वमिति ॥ समुदायत्ववेदनस्य सामीप्यहेतुकता कुत इत्यत (उक्तं) आह
| | कार्यकारणयोश्चेति |
|
| |
|
| अन्योन्येति
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- कार्यकारणयोश्चैककालीनत्वं विना कथम् । पूर्वसंस्कारयोगि स्यादुत्तरो नियमेन च ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">उत्तरोत्पाद एव पूर्वस्य निरोधात् |
|
| |
|
| ।
| | कार्यकारणयोः एककालीनत्वं |
|
| |
|
| अन्योन्य
| | तावन्नास्तीति लभ्यते । |
|
| |
|
| परमाणुज्ञाना
| | एककालीनत्वं च विना |
|
| |
|
| पेक्षया
| | पूर्वाहितसंस्कारयोगित्वमुत्तरस्य न युज्यते । |
|
| |
|
| हि तद्भवति, न चान्योन्यज्ञानं सामीप्येन विना भवतीति ।</p>
| | नियमेन च |
| <p class="gr-vyakhya-para">ननु वेदनमेव पुमानिति सौगता मन्यन्ते, तत्कथं पुंसो वेदनमिति । उच्यते । ज्ञानं हि द्विविधं भवति, प्रवृत्तिज्ञानमालयज्ञानं चेति । तत्रालयज्ञानं प्रवृत्तिज्ञानदुःखसंस्कारास्पदं पुमानित्युच्यते । प्रवृत्तिज्ञानं तु समुदायत्ववेदनमिति न विरोधः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । अनेके परमाणव एव समुदायः । तदनेकत्वं च समुदायत्वम् । तत् मिलितेष्विव विरलेष्वपि विद्यते । किन्तु न सदा समुदायत्ववेदनं भवति, इतरपरमाणुसहितेतरपरमाणुज्ञाने सति हि समुदायत्वज्ञानं भवति, अपेक्षाबुद्धेरनेकत्वव्यञ्जकत्वात् । न चेतरेतरप्रत्ययो विरलेषु परमाणुषु सम्भवति । न हि म(थु)धुरापाटलिपुत्रस्थितयोर्वृक्षयोरितरेतरप्रत्ययो दृष्टः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१०असु०- किञ्चाधिपतिसहकार्यालम्बनसमनन्तरप्रत्ययाश्चत्वारो हि ज्ञानहेतवः ।
| |
|
| |
|
| अधिपतिः
| | इत्यनेन क्वचिदपि न युज्यते कुतः सर्वत्रे ति सूचयति । यद्वा एककालीनत्व एव संस्कारार्पकत्वं दृष्टं, न भिन्नकालत्व इति व्याप्तेरित्यर्थः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">४०सु०- नन्वेककालीनत्वाभावेऽपि कुतः संस्कारार्पकत्वं न स्यादित्यत आह |
|
| |
|
| इन्द्रियम् । न च विरलानां परमाणाूनामिन्द्रियालम्बनताऽस्ति । नापि तेष्विन्द्रियाणामाधिपत्यम् ॥ अतोऽदृष्टादिसहकारिवशादिन्द्रियानालम्बनविरलपरमाणुभ्यस्तदालम्बनतया तथातथा सन्निकृष्टाः परमाणवो जायन्ते । अनधिपतीन्द्रियेभ्यश्चाधिपतीन्द्रियाणि । अथेदानीं समनन्तरप्रत्ययबलादेको महानिति ज्ञानमुत्पद्यते । तेन नान्योन्याश्रयत्वम्, नापि सृष्ट्याद्यनुपपत्तिरिति ।</p>
| | सम्बद्धा एवेति |
| <p class="gr-vyakhya-para">१०आसु०- एतेन पक्षान्तरमपि सूचितम् । विरलपरमाणुभ्यः सन्निकृष्टाः परमाणवो जायन्ते, तदेव तेषां समुदायत्वम्, अतो न कश्चिद्दोष इति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">११सु०- समाधानांशं व्याचष्टे कार्येति ।</p>
| |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- कार्यसम्भूतिमात्रव्यापृति कारणम् । न तु कार्यविशेषेषु व्यापृतं कारणं भवेत् ॥</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">कार्यसम्भूतिमात्रे व्यापृतिर्यस्य तत्तथोक्तम् । कारणं कार्यसम्भूतिमात्रव्यापृति यतः, ततो नेति शेषः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यथाश्रुतमेतन्न परिहारक्षममतोऽभिप्रायमाह
| |
|
| |
|
| न त्विति ।</p>
| | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">विशिष्यन्त इति विशेषाः । कार्याण्येव विशेषाः | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- सम्बद्धा एव संस्कारमन्यत्रादधतेऽखिलाः । असम्बद्धः कथं पूर्व उत्तरे वासनाकरः ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यस्मात् |
|
| |
|
| कार्यविशेषाः ।
| | अखिलाः |
|
| |
|
| कारण
| | संस्काराधायकाश्चम्पककुसुमादयः पदार्थास्तैलादिभिः |
|
| |
|
| मिति जातावेकवचनम् ॥ कारणानि खलु स्वसदृशकार्यजननव्यापाराणि, न तु विसदृशकार्यजनने व्यापृतानीत्यर्थः ।</p>
| | सम्बद्धा एव अन्यत्र |
| <p class="gr-vyakhya-para">१२सु०- किमतो यद्येवमित्यत आह
| |
|
| |
|
| अत इति
| | तैलादौ |
|
| |
|
| ।</p>
| | संस्कारमादधते, |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अतोऽर्थेन्द्रियसंयोगिरूपकारणतात्मनः । संयोगिरूपराहित्यान्नैव तज्ज्ञानताऽपि हि ॥</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">सदृशकार्यजनकत्वनियमादित्यर्थः । संयोगिरूपे = ग्राह्यग्राहकरूपे ये अर्थेन्द्रिये तयोः कार्ययोः
| |
|
| |
|
| कारणता
| | नासम्बद्धा इत्यस्ति नियमः । न च भिन्नकालीन(ल)योः सम्बन्धो युज्यते । तस्मादुत्तरेण |
|
| |
|
| संयोगिरूपकारणता । अर्थेन्द्रिययोः संयोगिरूपकारणता
| | असम्बद्धः पूर्वः |
|
| |
|
| (अर्थेन्द्रियसंयोगिरूपकारणता ।)
| | तस्मिन् |
|
| |
|
| सा नैवोपपद्यते । कुतः ।
| | उत्तरे |
|
| |
|
| संयोगिरूपराहित्यात् ।
| | वासनां न कुर्यादिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">उक्तमर्थं बुद्ध्यारोहार्थं सङ्कलय्याह |
|
| |
|
| कारणयोरर्थेन्द्रिययोर्ग्राह्यग्राहकरूपराहित्यात् । आत्मनोऽपि, कार्यस्य तत्समुदायविषयं ज्ञानं यस्यासौ तज्ज्ञानः, त(द्भा)स्य भावस्तज्ज्ञानता, नैवोपपद्यते । कुतः । हि यस्मात्, कारणस्यात्मनो नैव तज्ज्ञानताऽस्तीति योजना ।</p>
| | एककालतयेति |
| <p class="gr-vyakhya-para">१३सु०- इदमुक्तं भवति । कारणं हि सदृशकार्यजननस्वभावं (वा) स्यात्, विसदृशकार्यजननस्वभावं वा, उभयस्वभावं वा, अनुभय(जनन)स्वभावं वा ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तत्र यद्याद्यः कल्पोऽङ्गीक्रियते तदेन्द्रियानालम्बनेभ्यो विरलपरमाणुभ्यस्तथाभूता एव परमाणवो जायेरन्, न पुनः कदाचिदिन्द्रियालम्बनभूता मिलिताः । इन्द्रियेभ्यश्चार्थानधिपतिभ्यस्तथाविधान्येवेन्द्रियाण्युत्पद्येरन्, न जात्वर्थाधिपतीन्द्रियाणि । आत्मनश्चासमुदायज्ञानात् तादृश एवात्मा जायेत, न कदाचित् तज्ज्ञानवान् । अन्यथा कारणपरमाण्वादीनामपीन्द्रियालम्बनत्वादिकमभ्युपगन्तव्यं स्यात्, इतरथा सदृशकार्यजननस्वभावभङ्गापत्तेः । उभयथा समुदायवेदनस्य कादाचित्कत्वं नोपपद्यत इति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१४सु०- द्वितीयमाशङ्कते
| |
| | |
| विशेषेति
| |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- विशेषकार्यजनकं यदि कारणमिष्यते</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- एककालतया योगं विना संस्कारतः कथम्</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">तथा च इन्द्रियानालम्बनविरलपरमाण्वादिभ्यः तदालम्बनमिलितपरमाण्वादिजनिः उपपद्यत इति भावः ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">अत्र |
| <p class="gr-vyakhya-para">निराकरोति
| |
|
| |
|
| कुत इति
| | एककालतया विना |
|
| |
|
| ।</p>
| | कार्यकारणयोर्योगो न युज्यते |
| <p class="gr-vyakhya-para">कुतः समानरूपत्वं कार्याणामपि सर्वशः</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तर्हीति शेषः । सर्वशोऽपि कार्याणामिति सम्बन्धः । अत्र कार्यग्रहणं परमतानुसारेण । कारणस्य विसदृशकार्यजननस्वभावतायामाकपालभावात् सर्वेष्वपि घटक्षणेषु घटाकारता न स्यात्, किन्तु घटक्षणाद्गजक्षणस्ततो गर्दभक्षण उत्पद्येत । तथा नीलक्षणात्पीतक्षणस्ततः कपोतक्षणो जायेत । नीलानुवृत्तिस्तु न स्यादिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१५सु०- अस्तु तर्ह्युभयस्वभावं कारणमिति तृतीयः पक्ष इति चेन्न, विरोधेनैकस्याप्यजननप्रसङ्गात् । अविरोधे त्वाह
| |
|
| |
|
| अत इति
| | योगं विना |
|
| |
|
| ।</p>
| | कारणस्य कार्ये संस्कारार्पकत्वं च न घटते , |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अतोऽनियत्या यत्किञ्चिद्यस्य कस्यापि कारणम्</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">प्रकृतपक्षद्वयं समाहृत्य
| |
|
| |
|
| अत
| | संस्कारतो विना |
|
| |
|
| इति परामृशति ।
| | कथमनुमानादिव्यवहारः इत्यध्याहारेण योजना । यदीदं सङ्कलनं न क्रियेत तदा पूर्वो(क्तहेतूनां)क्तानां प्रत्येकं संस्कारानाध•यकत्वे हेतुत्वं ज्ञायेत ॥ सर्वत्र साध्यनिर्देशात् तत्र को दोषः । उक्ताकाङ्क्षाकुण्ठितत्वमेवेति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अत्रैते प्रयोगाः । पूर्वक्षण उत्तरक्षणे संस्काराधायको न भवति, तेनासम्बद्धत्वात्; यो येनासम्बद्धो नासौ तत्र संस्काराधायकः, यथा सम्प्रतिपन्नः ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यद्वा यो यत्र संस्काराधायकः स तत्सम्बद्ध एव दृष्टो यथा सम्मतः ॥ असम्बद्धस्यापि संस्काराधायकत्वे मृगमदो वसनमिव सर्वं वासयेदविशेषात् । असम्बद्धश्च पूर्व उत्तरेण, ततो भिन्नकालीनत्वात्, सम्प्रतिपन्नवत् ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">भिन्नकालीनयोरपि सम्बन्धेऽतिप्रसङ्गः । भिन्नकालीनश्च पूर्व उत्तरेण, तदुत्पाद एव विनष्टत्वात्, सम्मतवत् । प्रागेव नष्टस्य तेनैककालीनत्वशङ्का एव व्याहतेति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ननु लाक्षारसाहितबीजपूरकुसुमलौहित्यवत् किन्न स्यादिति चेत् (न) । तत्रापि निरन्वयविनाशोत्पादानभ्युपगमात् । अत्र च परसिद्धन्यायेन परस्य बोधनान्नाश्रयासिद्ध्यादि शङ्कनीयमिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">४१सु०- भवेदेतद्यदि कारणस्य कार्योत्पाद एव विनाशः स्यात्, स एव कुतः सिद्धः इत्यत आह |
|
| |
|
| अनियत्या
| | क्षणमात्रमिति |
|
| |
|
| घटो घटस्यैव , नीलो नीलस्यैवे ति नियतिं विना ।
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-क्षणमात्रमवस्थानं स्वीकृतं सर्ववस्तुषु</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">कार्यकारणयोस्तावदुत्तरपूर्वत्वमावश्यकम्, यौगपद्ये कार्यकारणभावव्याघातात् । ततः पूर्वक्षणवर्ति कारणं यदि कार्यक्षणेऽपि स्यात् तदा सर्ववस्तूनामङ्गीकृतं क्षणमात्रमवस्थानं भज्येत । अतः क्षणिकत्वाभ्युपगम एवोत्तरोत्पादे च पूर्वनिरोधं गमयतीति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">४२सु०- स्यादेतत्, कारणं क्षणस्य पूर्वविभागे लब्धसत्ताकं मध्यविभागे कार्यमुत्पाद्यापरविभागे तत्र संस्कारमाधाय नश्यतीत्यङ्गीकारे न कोऽपि दोषः इत्यत आह |
|
| |
|
| यत्किञ्चित्
| | पूर्वेति ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-पूर्वमध्यापरकलाविकलः क्षण इष्यते</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अत्र विभागमात्रं कलोच्यते । पूर्वापरयोरभावे तन्निरूप्यमध्याभावः सिद्धः । |
|
| |
|
| घटादिकं नीलादिकं वा ।
| | इष्यते |
|
| |
|
| यस्य कस्यापि
| | सौगतैः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">४३सु०- एवं तर्कस्य प्रतितर्कपराहतिमभिधाय इदानीं यथा स्थायिनः सत्त्वानुपपत्तिः एवं क्षणिकस्यापि तदनुपपत्तेरननुकूलता नाम तर्कदोषः इति प्रतिपादयितुं सूत्रम् |
|
| |
|
| घटादेरघटादेः, नीलादेरनीलादेश्च ।
| | ॐ असति प्रतिज्ञोपरोधो यौगपद्यमन्यथा ॐ |
|
| |
|
| कारणं
| | इति । तद्व्याचक्षाणस्तावद्विकल्पेन तत्पृच्छति |
|
| |
|
| स्यात् ॥ घटक्षणस्योभयविधकार्यजननस्वभावत्वेऽसौ तदुभयं जनयेत्, तथा चोपलभ्येतेति यावत् ।</p>
| | पूर्वेति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">केचिदिदं वाक्यं पूर्ववाक्यशेषतया व्याचक्षते । सर्वशोऽपि कार्याणां समानरूपत्वं न स्यात् । किन्तु विसदृशकार्यजननस्वभावत्वाद्घटादिकं गजादेः कारणं स्यादिति ।</p> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- पूर्वभावभवं कार्यमुत तन्नाशसम्भवम्</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">१५असु०- न चतुर्थः । अर्थक्रियारहितस्यासत्त्वप्राप्तेः, अर्थक्रियाकारित्वं सत्त्वमिति (हि) सौगताः ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">अर्थक्रियाकारित्वं हि सत्त्वं परस्याभिमतम्, तच्च वक्ष्यमाण(वि)कल्पद्वय(येन )व्याप्तं तृतीयप्रकारानिरूपणात्; न च तत्क्षणिके सम्भवति । तथा हि क्षणिकाद्भावाद्भवत्कार्यं किं पूर्वस्य कारणस्य भावे भवति, कारणसत्तासमानकालीनसत्तमिति यावत्; उत तस्य कारणस्य नाशे सति सम्भवतीति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">१५आसु०- ननु च कार्यजननमात्रं वस्तुनः स्वभाव इत्यङ्गीकुर्मो न तूक्तेषु कमपि पक्षमित्यत आह | | <p class="gr-vyakhya-para">आद्ये दोषमाह |
|
| |
|
| अत इति
| | यौगपद्यमिति |
| | |
| । बुद्धिस्थमिमं कल्पमत इति परामृशति । अतिप्रसङ्गस्तु न तिरोहितः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१६सु०- स्यादेतत् । यथा भवन्मते प्रमाजननस्वभावत्वेऽपीन्द्रियादेर्दोषसहकारिवशादप्रमाजननम्, तथा कारणस्य सदृशकार्यजनकत्वेऽप्यदृष्टादिसहकारिसामर्थ्यात् कदाचिद्विसदृशकार्यजननं भविष्यति । यद्वा यथा साङ्ख्यानामिन्द्रियादीनि प्रमाऽप्रमाजननस्वभावानि । तत्राप्रमाप्रतिपक्षाणां गुणानामुपनिपाते प्रमामेवोपजनयन्ति, प्रमाप्रतिपक्षाणां दोषाणामुपनिपाते त्वप्रमाम्, तथा कारणस्योभयस्वभावत्वेेऽप्यदृष्टादिवशात् तदन्यतरजन्मोपपत्स्यते ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अथवा यथा नैयायिकादीनामिन्द्रियादीनि ज्ञानमात्रजननस्वभावानि, गुणादिसहकार्युपनिपातेन प्रमाद्यु(त्प)पपत्तिः; तथा कारणं कार्यजननस्वभावमेव, अदृष्टादिसहकारिसमवधानात् (तु) तत्सदृशं विसदृशं वा जनयिष्यती त्यत आह
| |
| | |
| अदृष्टमपीति
| |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अदृष्टमपि तस्यैव विशेषापादकं कुतः</div>
| | <p class="gr-vyakhya-para">यौगपद्यं सति भवेदुत्पाद्यानामशेषतः</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">अत्रादृष्टग्रहणमुपलक्षणं (सहकारिमात्रस्य) ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">सति |
| <p class="gr-vyakhya-para">१७सु०- | |
|
| |
|
| अदृष्टमपि विशेषस्य;
| | कारणे । |
|
| |
|
| आद्ये विसदृशकार्यजनकत्वस्य, द्वितीयेऽन्यतरप्रतिबन्धस्य, तृतीये तूभयजनकत्वस्य,
| | कार्यं |
|
| |
|
| आपादकं कुतः
| | भवति |
|
| |
|
| इत्येकं वाक्यम् । तथा हि । पूर्वपूर्वतराद्यदृष्टक्षणा विशेषानापादकास्तदापादका वा । आद्ये त्वस्यादृष्टक्षणस्य विशेषापादकत्वं न सिद्ध्यति, कारणाभावात् । विशेषानापादकादृष्टक्षणजन्योऽप्य(यम)दृष्टक्षणः सहकारिवशात् विशेषमापादयिष्यतीति चेन्न, तत्सहकारिण्यप्यस्य साम्यात् । (अ)तत्रापि सहकार्यन्तरानुसरणे गौरवमिति ।</p>
| | चेत्, |
| <p class="gr-vyakhya-para">तस्यैव
| |
|
| |
|
| कारणस्य, विशेषापादकं कुतः इत्यपरं वाक्यम् । तथा हि । विशेषापादकमप्यदृष्टं किं विवक्षितस्यैव कारणस्य विशेषमापादयति, कारणमात्रस्य वा । नाद्यः नियामकयोः कारणाज्ञापकयोरभावादिति । येभ्य इन्द्रियानालम्बनविरलपरमाणुभ्यस्तदालम्बनमिलितपरमाणूत्पत्तिराशास्यते, यतश्चार्थानधिपतेरिन्द्रियादर्थाधिपतीन्द्रियस्य, यस्माच्च समुदायज्ञानरहितादात्मनस्तद्वदात्मोत्पादः, तदिदं तस्यैवेत्युच्यते ।</p>
| | तर्ही ति शेषः । क्षणिकं हि कारणम् । कार्यं च तत्सत्तासमानकालीनसत्तं चेत् कार्यकारणयोः सहोत्पाद इत्युक्तं स्यात् । क्षणे विभागाभावस्योक्तत्वात् तत्तत्कार्याणामप्ययमेव न्याय इति तत्सन्तानभाविना(प्य) |
| <p class="gr-vyakhya-para">१८सु०- उभय(त्रापि द्वि)त्र द्वितीयौ कल्पौ दूषयति
| |
|
| |
|
| यस्येति
| | मशेष |
|
| |
|
| ।</p>
| | कार्याणां |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- यस्यकस्यापि यत्किञ्चिद्विशेषमुपपादयेत्</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अत्रापि
| |
|
| |
|
| यत्किञ्चिद्
| | यौगपद्यं |
|
| |
|
| अदृष्टं
| | स्यात्, तच्च प्रत्यक्षादिविरुद्धमिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अत्र यद्यपि युगपद्भवतोः कार्यकारणभावानुपपत्तिरपि दूषणं तथाऽपि तच्छिष्यैरेव ज्ञातुं शक्यत इति, |
|
| |
|
| विशेषमुपपादयेदि
| | उभयथा च दोषादि ति |
|
| |
|
| त्येकं वाक्यम् । यदि पूर्वपूर्वतराद्यदृष्टस्याप्यस्ति विशेषापादकत्वं तर्हि तदपि पूर्वपूर्वतरादिपरमाण्वादौ विशेषमापादयेदेव, समर्थस्य क्षेपानभ्युपगमात् । तथा च समुदायप्रतीतेः समयनियमो न स्यादिति ।</p>
| | सूत्रे कथितमिति वा(चा)त्र नोक्तम् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">यस्य कस्यापि विशेषमुपपादयेदि | | <p class="gr-vyakhya-para">द्वितीयं निराकरोति |
|
| |
|
| ति द्वितीयम् । यदि कारणमात्रस्य विशेषापादकमदृष्टमङ्गीक्रियते तदा सर्वेषामपि कारणानां विशेषमुपपादयेत् । तथा च घटपरमाणुमेलने सर्वेषामपि मेलनं स्यात्, न तु कुत्राप्यभिलषितपरमाण्ववस्थानं भवेत्, न च युगपत्सर्वसमुदायो दृश्यत इति ।</p>
| | विनाशे चेदिति |
| <p class="gr-vyakhya-para">१९सु०- अथ मतम् सर्वमिदं स्वव्याहतम् । तथा हि । तन्तवो यदि सदृशकार्यजननस्वभावास्तदा तन्त्वन्तरमेव जनयेयुर्न तु पटम् । यदि च विसदृशकार्यजननस्वभावास्तदा न तेभ्यः पार्थिवपटस्योत्पत्तिः स्यात् किन्तु पाथसीयं किमपि जायेत । उभयस्वभावत्वं तु विरुद्धम् । अनुभयस्वभावत्वे पटस्याप्यनुत्पत्तिः । सहकारिवशाद्व्यवस्थाङ्गीकारे सहकारिष्वपीदं समानम् । अथोच्येत । अस्ति(स्तु) तावत्तन्तुपटयोः कार्यकारणभावः, प्रमितस्यापह्नवानर्हत्वात्; स च यथा यथोपपद्यते तथा तथा कल्पयिष्यत इति । सममेतन्ममापीत्यत आह
| |
|
| |
|
| कार्यं चेति
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-विनाशे चेन्न तत्कार्यम्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">कारणस्य, |
|
| |
|
| ।</p>
| | कार्यं |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- कार्यं च कारणं चैवं यत्किञ्चिद्यस्य कस्यचित् । भवेन्नियामकाभावात्</div>
| | |
| <p class="gr-vyakhya-para">नित्यविनाशित्वे इत्येतद्वक्ष्यमाणमत्रापि सम्बध्यते । यत्किञ्चिन्नीलादिकं यस्य कस्य चिदेव पीतादेः
| | भवेत् तर्ही ति शेषः । |
|
| |
|
| कार्यं
| | तत् |
|
| |
|
| स्यात्, यत्किञ्चित्पीतादिकं यस्य कस्यचिदेव नीलादेः
| | तस्य, |
|
| |
|
| कारणं
| | कार्यं, न, |
|
| |
|
| स्यात् । कुतः । नीलं नीलस्यैव कार्यं स्यात् न पीतस्य, नीलमेव नीलस्य कारणं न पीतमि(त्यत्र)ति नियामकाभावात् इति योजना । | | भवतीत्यापन्नम् । अन्यथा सर्वस्य सर्वं कार्यं स्यात् । न ह्यानन्तर्यमात्रेण कार्यकारणभावः, तथात्वे विनाशकार्यत्वप्रसङ्गात्, आनन्तर्यस्यान्यापेक्षयाऽपि सत्त्वात्, सादेश्यादेरपाकृतत्वात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एवमन्यस्यापि कार्यं न भवतीति न कार्यं स्यादकारणं वा । उभयथाऽपि पूर्वस्यार्थक्रियाविरहादसत्त्वप्राप्तिरिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">४३असु०- सूत्रकृता सौगताभ्युपगतं पक्षं प्रधानीकृत्य दूषणमुक्तम्, भाष्यकृता त्वभावस्य भावसापेक्षत्वात् तेन क्रमेण, अतोऽर्थविरोधाभावः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">४४सु०- नन्वस्ति तावत्प्रतिक्षणं कार्योत्पत्तिः । न च कार्यं कारणेन विनोत्पत्तुमलम्, तथा सति नित्यं सत्त्वमसत्त्वं वे(चे)त्यापत्तेः, अतः कार्योत्पत्तिरेवान्यतरपक्षदोषमाभासयिष्यति, पक्षान्तरं वा ग्राहयिष्यती त्यत आह |
|
| |
|
| च
| | कार्योत्पत्तौ चेति |
|
| |
|
| शब्दौ मिथः समुच्चये ।</p>
| | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">२०सु०- एतदुक्तं भवति । सम्भवति स्थिरवादे परिहारोऽयम्, यद्यत्र समवेतं यद्येनाकारेण परिणतं वा, तत्तस्य कारणं कार्यं चे ति नियामकसद्भावेन कार्यकारणभावावधारणे सति तदुपपादककल्पनोपपत्तेः । क्षणभङ्गनये तु पूर्वोत्तरक्षणयोर्निरन्वयविनाशोत्पादयोः कार्यकारणभावावधारणोपाय एव नास्ति, समवायपरिणामयोरभावात् । तथा च कस्य बलादुपपादकं कल्पयिष्यत इति ।</p> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-कार्योत्पत्तौ च का प्रमा</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">२१सु०- समवायपरिणामयोरभावेऽपि यत् यदपेक्षया पूर्वभावि तदेव तस्य कारणम्, यच्च यदपेक्षया पश्चाद्भावि तदेव तस्य कार्यमित्यवधारणोपपत्तेर्नियामकाभावोऽसिद्ध इत्यतः कार्यनियमं तावन्निराकरोति | | <p class="gr-vyakhya-para">स्यादेतद्यदि प्रतिक्षणं कार्योत्पत्तिः प्रमाणवती स्यात्, न चैतदस्ति; न च स्वाङ्गीकारमात्रेणार्थान्तराक्षेपसामर्थ्यम् अतिप्रसङ्गादिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">४४असु०- नन्वस्ति, यत् सत् तत् क्षणिकं यथा देहादि, सच्च विवादपदमि ति प्रतिक्षणं कार्योत्पत्तौ प्रमाणमिति चेन्न, अस्यैव निराक्रियमाणत्वात्, देहादीनाम(देर)पि क्षणिकत्वाभावेन दृष्टान्तस्य साध्यविकलत्वाच्च ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">४४आसु०- ननु देहादेः पूर्वोत्तरक्षणयोः परिमाणभेदेन भेदसिद्धौ क्षणिकत्वसिद्धिः इत्युक्तम्, इत्यत आह |
|
| |
|
| इदमस्यैवेति
| | अभेदेऽपीति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-इदमस्यैव कारणम् । इति नित्यविनाशित्वे केन मानेन गम्यते ॥</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अभेदेऽपि विशेषेण देहदीपफलादिषु । विशेषदर्शनं युक्तमस्माकम्</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">इदं नीलम् | | <p class="gr-vyakhya-para">पूर्वोत्तरक्षणयोरि ति शेषः । |
|
| |
|
| अ(स्य नील)स्यैव कारणम्,
| | विशेषेण |
|
| |
|
| न तु पीतस्य; इत्येवं नीलस्य नीलकार्यत्वं,
| | आरम्भवादाद्वैलक्षण्येन । आदि पदेनाङ्कुरादि । |
|
| |
|
| नित्यविनाशित्वे
| | विशेषदर्शनं |
|
| |
|
| निरन्वयविनाशोत्पादपक्षे,
| | परिमाणभेददर्शनम् । |
|
| |
|
| केन मानेन गम्यते
| | अस्माकं |
|
| |
|
| न केनापि । पश्चाद्भावमात्रस्य नी(लस्येव पीतस्यापि)लापेक्षयेव पीतापेक्षयाऽपि सत्त्वादिति भावः ।</p>
| | परिणामवादिनां मते ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">सादेश्यं सारूप्यं वा नियामकमिति चेन्न; विरलपरमाणुभ्यो मिलितानाम्, मिलितेभ्यश्च विरलानाम्, उत्पत्त्यङ्गीकारात् ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">अयमर्थः । आरम्भवादिनो हि परिमाणं यावद्द्रव्यभाव्यभ्युपयन्ति, अवयवसङ्ख्यातिशयानतिशयायत्तत्वात् परिमाणभेदस्य, अवयवापचये द्रव्यविनाशस्यावयवोपचये च तदुत्पादस्यावर्जनीयत्वात्; अतस्तेषां परिमाणभेदो द्रव्यं भिन्द्यादेव । अस्माकं तु अवस्थितमेव द्रव्यमवयवोपचयापचयाभ्यां त(त्त)त्परिमाणकतया विक्रियत इति दर्शनम्, तत्र परिमाणभेदो न भेदमाक्षिपतीति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">२१असु०- कारणनियममप्यपाकरोति | | <p class="gr-vyakhya-para">४५सु०- किञ्च फलादीनां पूर्वोत्तरक्षणयोर्भेदः साध्यते, उताभेदाभावः । आद्ये सिद्धसाधनम्, भेदस्यास्माभिरप्यङ्गीकृतत्वात्, तावता क्षणभङ्गासिद्धेः । द्वितीये दोषमाह |
|
| |
|
| इदं नेति
| | अनुभूतित इति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-इदं न जायतेऽमुष्मादित्यत्रापि न कारणम्</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अनुभूतितः । विशेषदर्शनं मानं यदि न स्थैर्यदृक्कुतः ॥</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">इदं | | <p class="gr-vyakhya-para">तदिदं फलमि ति प्रत्यभिज्ञया पूर्वोत्तरक्षणयोरभेदसिद्धेर्बाधितविषयमनुमानमि ति शेषः । भ्रान्ता प्रत्यभिज्ञा नाभेदं साधयितुमलमिति चेत्, तर्हि भ्रान्तं परिमाणभेददर्शनं न भेदसाधनायालमिति ब्रूमः । परिमाणभेददर्शनं बाधकाभावात् प्रमाणमेवेति चेत् तत्राह |
|
| |
|
| नीलम्
| | विशेषेति |
|
| |
|
| उष्मात्
| | ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तर्हि |
|
| |
|
| पीतात्
| | स्थैर्यदृक्कुतो न मानम्, |
|
| |
|
| न जायते, | | तस्या अपि बाधकरहितत्वात् । विशेषदर्शनं बाधकमिति चेत्, तर्हि स्थैर्यदर्शनं कुतो न बाधकम् । अतः अनुपलभ्यमानविशेषयो(रनयो)र्बाध्यबाधकभावायोगात्, अन्योन्यप्रतिपक्षताननुभवाच्च अन्यतरपक्षपातं परित्यज्य भेदाभेदविषयतयैव व्यवस्थापनं युक्तम्; अन्यथा दृष्टान्ते साध्यसन्देहेनापि परानुमानं दुष्टं स्यादिति । एवं तर्काङ्गान्तरवैकल्यं स्वयमूहनीयम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">४६सु०- नन्वेतानि सूत्राणि कुतो व्युत्क्रमेण(मतो) व्याख्यातानि । उच्यते । उपोद्घातप्रक्रियया सूत्रकारेणैवादौ बाधकानि निराकृत्य अन्ते निष्कण्टका प्रत्यभिज्ञोपन्यस्ता, भाष्यकारेण तु सुबोधत्वाय शिष्याकाङ्क्षाक्रमेण आदौ प्रत्यभिज्ञामभिधाय अनन्तरं तद्बाधकानि परिहृतानीति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">४६असु०- प्रतिसङ्ख्येत्यादिसूत्रद्वयं भाष्य एव स्पष्टमिति नात्र व्याख्यातम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">४७सु०- दुःखाभावं सुखं चाहुरि ति यदनूदितं तन्निराकरोति |
|
| |
|
| किन्तु नीलादेव
| | दिगिति ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- दिक्सुखे च खदृष्टान्ताद्भावौ सच्चेत्क्वचिद्भवेत्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">खदृष्टान्तादि त्याकाशस्य भावत्वे यो न्यायोऽभिहितस्तस्मादिति हेत्वतिदेशः । धर्मिप्रतियोगिनिरपेक्षमेव विधिरूपेण प्रतीयमानत्वादित्यर्थः । |
|
| |
|
| इत्यत्र
| | सत् |
|
| |
|
| नीलस्य कारणत्वावधारणे
| | भावः |
|
| |
|
| अपि, कारणं
| | क्वचिद्भवेत् चेत् |
|
| |
|
| प्रमाणं, | | तद्दृष्टान्तेन इति शेषः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अनेन अन्यथा रूपादीनामपि भावत्वं न स्यादविशेषादि ति बाधकं सूचयति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यद्यपि दिशो नाकाशादि्भद्यन्ते, तथाऽप्याकाशस्य भागसद्भावं ज्ञापयितुं तासां ग्रहणम् । एकवचनं तु जात्यभिप्रायम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एतेन आकाशे चाविशेषादि ति सूत्रं प्रकारान्तरेण व्याख्यातं भवति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">आकाशादीनां भावत्वसमर्थनेन पञ्चस्कन्धात्मकं विश्वमि ति निरस्तम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">आत्मनो ज्ञानात्मकत्वं तु नास्माकं अनिष्टम् (विरुद्धम्), क्षणभङ्गिताया निरस्तत्वात् । ज्ञानस्यापि ग्राहकतायाः परेणाभ्युपगतत्वात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">मोक्षस्तु चतुर्थे परीक्षिष्यते ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">४८सु०- स्यादेतत् । वैभाषिकसौत्रान्तिकयोर्यः साधारणः स्वमतविरुद्धः सिद्धान्तः, स एव सूत्रकृता निराकृतः । यस्तु सौत्रान्तिकस्य सिद्धान्तविशेषः, प्रमाणं तावद् द्विविधम्, प्रमेयद्वैविध्यात् । तत्र ज्ञानातिरिक्तः सर्वोऽपि रूपादिप्रपञ्चोऽनुमेय एव न तु प्रत्यक्षः । ज्ञानं (तु) नीलाद्याकारं प्रत्यक्षवेद्यमि ति, स कस्मान्न निराकृत इत्यत आह |
|
| |
|
| न
| | विश्वमिति |
|
| |
|
| अस्ति । नीलस्येव पीतस्यापि नीलापेक्षया पूर्वभावितायाः सत्त्वादिति भावः ।</p>
| | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">२२सु०- ननु यथा भवतां समवायपरिणामयोरभावेऽपि कुविन्दपटयोः कार्यकारणभावावधारणं तथा ममापि भविष्यतीत्यत आह | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-विश्वं प्रत्यक्षगं त्यक्तवा तयोर्योऽनुमितं वदेत् । मायावादिवदेवासावुपेक्ष्यो भूतिमिच्छता ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तयोः |
| | |
| | वैभाषिकसौत्रान्तिकयोर्मध्ये |
|
| |
|
| इदमस्येति
| | यः |
|
| |
|
| ।
| | सौत्रान्तिकः, |
|
| |
|
| नित्यविनाशित्वे
| | विश्वं |
|
| |
|
| आत्मन इति शेषः ।</p>
| | रूपादिकं, |
| <p class="gr-vyakhya-para">युज्यतेऽस्माकं निमित्तकारणकार्ययोस्तद्भावावधारणम् अन्यत्रानुपक्षीणान्वयव्यतिरेकाभ्याम्, न तु परस्य; अस्माभिरन्वयव्यतिरेकानुसन्धातुरात्मनः स्थायित्वाभ्युपगमात्, परेण(च) क्षणिकतास्वीकारात् । न हि तथाविधः अन्वयव्यतिरेकयोरन्यत्रानुपक्षयस्य चावधृतेरीष्ट इति भावः । योजना तु पूर्ववदेव ॥</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">२३सु०- एवं समुदायं निराकृत्य सर्वस्य क्षणिकतामधुना प्रमाणाभावेन तद्विरोधेन चापाकर्तुमुत्तरो ग्रन्थः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तथा हि । न केवलं समुदायो नोपपद्यते किन्नाम सर्वस्य क्षणिकता च; तत्र प्रमाणाभावात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">ननु प्रत्यक्षं क्षणिकतामर्थानामवगमयति; तद्धि वर्तमानमात्रगोचरमर्थस्य वर्तमानक्षणमात्रसम्बन्धिनीं सत्तामवगाहते, न पूर्वोत्तरक्षणसम्बन्धिनीमपि; तत्कथं क्षणिकत्वमर्थानामप्रामाणिकमिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">उच्यते । किमिदं क्षणिकत्वं नाम । किं क्षणसम्बन्धिसत्त्वम्, किंवा क्षणमात्र एवोत्पत्तिनाशवत्त्वम्, यद्वा क्षणान्तरासम्बन्धित्वे सत्येकक्षणसम्बन्धित्वम् । आद्यस्त्विष्ट एव, स्थायिनोऽप्यर्थस्यैकक्षणसत्तास्वीकारात् । द्वितीयतृतीयौ दूषयति
| |
|
| |
|
| विनाशेति
| | प्रत्यक्षगं त्यक्तवा |
|
| |
|
| ।</p>
| | रूपादेर्विश्वस्य प्रत्यक्षवेद्यतां वैभाषिकादिभिरभ्युपगतामनभ्युपगम्येति यावत्, |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- विनाशोत्पत्तयश्चैव न दृश्यन्ते सदातनाः</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अनेकपदार्थसम्बन्धित्वेन बहुवचनम् ।
| |
|
| |
|
| च
| | अनुमितं वदेत् |
|
| |
|
| शब्दस्तृतीयपक्षसमुच्चयार्थः ।
| | रूपादेर्विश्वस्यानुमानवेद्यतामङ्गीकुर्यात्, मायावादिना तुल्यं वर्तत इति |
|
| |
|
| एव
| | मायावादिवत् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । यथा सर्वान् दुःसमयानपाकुर्वता(ऽपि) सूत्रकृता न मायावादोऽत्र पादे निराकृतः, तस्यात्यन्तनिर्दलस्योपेक्षैव कार्या । न त्वीषत्सदलैः साङ्ख्यादिसमयैः सह निरास इति ज्ञापनार्थम्, तथा बाह्यानुमेयतावादोऽपीति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ननु मायावादः सूत्रोत्पत्त्युत्तरकालभावी, तस्य कथं निरासप्रसक्तिः । मैवम् । अनादिकालतो वृत्ता इत्युक्तत्वात्, अन्यथा साङ्ख्यादिनिरासस्याप्यप्रसक्तेरिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">४९सु०- ननु अप्रतिषिद्धमनुमतं भवती ति न्यायेन नीलादेर्विश्वस्याप्रत्यक्षत्वं सूत्रकारस्याभिमतमेवे ति कुतो न कल्प्यते । न चैवं (नैवं) शक्यम् । प्रमाणाविरुद्धः प्रमाणानुसारी च सूत्रकारस्याभिप्रायः कल्पनीयः, न चायमर्थस्तथा इत्याशयवानाह |
|
| |
|
| शब्दस्य नैवेति सम्बन्धः ।
| | सर्वेति ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- सर्वप्रमाणसिद्धं यद्बुद्धेर्भेदेन सर्वदा । कथं नु तस्य बुद्धित्वं</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अयमत्रोत्तरक्रमः । नीलादेरर्थस्याप्रत्यक्षत्वं न वक्तुं शक्यते, नीलादिप्रतीतेरपरोक्षतायाः साक्षिसिद्धत्वात्, इन्द्रियव्यापारभावभावित्वेनानुमानसिद्धत्वाच्च ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अथ मतम् येनार्थेन यज्ज्ञानं जायते तत् तदाकारं भवति, तच्च ज्ञानं स्वप्रकाशतया स्वगतं नीलाद्याकारमपि साक्षात्कुरुते, अतोऽपरोक्षतयोपलभ्यमानस्य नीलाद्याकारनिकरस्य बुद्धिगतत्वान्न कश्चिद्दोषः इति । अत्रेदमुपतिष्ठते । यदपरोक्षतयाऽवभासमानं नीलाद्याकारचक्रं |
|
| |
|
| सदातनाः
| | बुद्धेर्भेदेन सर्वदा सर्वप्रमाणसिद्धं, तस्य कथं नु बुद्धित्वम् |
|
| |
|
| प्रतिक्षणभाविन्यः ।</p>
| | अङ्गीक्रियते ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">प्रत्यक्षं खल्वर्थानां वर्तमानकालसत्तामवगाहते; न पुनः क्षणमात्रभाविनावुत्पत्तिविनाशावपि, नापि क्षणान्तरासम्बन्धित्वम्; तथा च कथं तेन क्षणिकता सिद्ध्येदिति ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">बहिर्मुखतयेदन्त्वेन ह्ययं नीलाद्याकारोऽपरोक्षमवभासते, न जात्वन्तर्मुखतयाऽहं नीलमिति; तथा नीलापरोक्षज्ञानसमनन्तरं नीलार्थी नियमेन बहिः प्रवर्तते; तेनानुमीयतेऽनेन बहिरर्थ एव साक्षात्कृत इति । न ह्यन्यत्र ज्ञानमन्यत्र प्रवृत्तिरिति युज्यते; अतिप्रसङ्गात् ॥</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">२४सु०- ननु च प्रत्यक्षं पूर्वोत्तरक्षणवर्तित्वमप्यर्थस्य गृह्णाति न वा । नाद्यः, वर्तमानमात्रग्राहित्वात् । द्वितीये तु प्रत्यक्षानुपलम्भेन पूर्वोत्तरक्षणयोरसत्त्वसिद्धेः क्षणिकतैव सि(द्ध्येदिति)द्धे ति चेत् ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">मध्येऽनुमानं तु निरसिष्यते ॥</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">द्वितीयं तावदुररीकुर्मः; न चैवं क्षणिकतासिद्धिः, योग्यानुपलम्भस्यैवासत्त्वगमकत्वात् । न च पूर्वोत्तरकालवर्तिता प्रत्यक्षयोग्या, वर्तमानमात्रग्राहितायाः परेणैवोक्तत्वात् ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">एवमाप्तोऽपि किमपरोक्षतया पश्यसी ति पृष्टः अङ्गुलिं प्रसार्य इदमि ति बाह्यमेव ब्रवीति । अतस्त्रिभिरपि प्रमाणैरपरोक्षतयाऽवभासमानस्य नीलाद्याकारस्य बुद्धितो भेद एवावसीयते । न चेदं सर्वं भ्रान्तम्, कदाऽप्यन्यथाप्रतीत्यभावात्, विनैव बाधकेन भ्रान्तित्वाभ्युपगमेऽतिप्रसङ्गात् ॥ अतोऽपरोक्षतयाऽवभासमानो नीलाद्याकारो बाह्य एव, न तु बुद्धिगत इति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">अस्तु वाऽऽद्यः पक्षः । कस्यचित्प्रत्यक्षस्य वर्तमानमात्रग्राहित्वेऽपि तदेवेदमिति प्रत्यभिज्ञानलक्षणस्य तदभावादि त्याशायेनाह | | <p class="gr-vyakhya-para">५०सु०- किञ्च बाह्यार्थस्याप्रत्यक्षत्वे तदसिद्धिरेव स्यात्, प्रमाणाभावात्; तथा च बाह्यार्थाभ्युपगमो रिक्तः स्यादित्याह |
|
| |
|
| दृश्यत इति
| | विश्वमिति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- दृश्यते प्रत्यभिज्ञातः स्थिरत्वं सर्ववस्तुषु</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- विश्वमन्यच्च किंप्रमम्</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">विषयीक्रियत इत्यर्थः । तृतीयार्थे | | <p class="gr-vyakhya-para">अन्यत् |
| | |
| | ज्ञानमिति शेषः । का प्रमा यस्य तत् |
| | |
| | किंप्रमम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">५०असु०- अनुमेयो बाह्याकार इति चेत् (न); सर्वथाऽसिद्धस्य पक्षीकरणायोगात्, लिङ्गाभावाद्व्याप्त्यसिद्धेश्च ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">स्यादेतत्, बुद्धिगतस्तावदाकारोऽपरोक्षमवभासते, स कादाचित्कत्वात्किमपि कारणमपेक्षमाणो बाह्यं नीलाद्यनुमापयिष्यतीति । मैवम्, बाह्यतयैव नीलाद्याकारस्य स्फुरणात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">कुत्र चेदमुपलब्धम् यत्कादाचित्कं तत्कारणवदि ति । ज्ञान एवेति चेत् (न) बाह्याप्रत्यक्षत्ववादे तत्रापि कारणवत्त्वानवधारणात् । ज्ञानं पूर्वज्ञानकारणकमुपलब्धमिति चेत्, तर्ह्याकारोऽपि पूर्वाकारजन्यः कल्प्यताम्, किं बाह्यार्थव्यसनेन । नीलज्ञाना(नोत्पादा)नन्तरं पीतज्ञानोत्पाददर्शनान्नेति चेत् (न), सदृशजन्यत्वस्य परेण क्वाप्यनुपलब्ध(गन्तव्य)त्वात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">५१सु०- किञ्च वासनादिकमान्तरमेव सहकारीकृत्य विसदृशमपि(मेव) ज्ञानं जनयतीति कल्पनीयम्, न बाह्यम्; दृष्टेनैव कथञ्चिदुपपत्तावदृष्टकल्पनानुपपत्तेः; अतो बाह्योऽ(प्य)र्थः प्रत्यक्षसिद्धः, इति शङ्कानास्पदत्वादिदं मतमत्र न दूषितमित्युक्तम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">५१असु०- यद्वा स्फुटतरानल्पदोषत्वेन शिष्यैरेव हेयतया ज्ञातुं शक्यत्वादित्याशयेनाह |
|
| |
|
| तसिः ।
| | सर्वेति ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- सर्वलोको बिभेत्यञ्जो यस्मादनुभवात्सदा । तस्यापलापिनः किन्न निष्प्रमाणकवादिनः ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">माध्यमिकादयोऽपि बाह्यार्था(द्य)नपह्नुवाना अपि ह्यनुभवाद्बिभ्यतः सांवृतसत्त्वाद्यभ्युपयन्ति, ततः सर्वैरनुसरणीय एवायमनुभवः । तमपि यः सौत्रान्तिकः; अपलपति = अनुभवसिद्धाया अपरोक्षस्य नीला(द्या)कारस्य बाह्यताया अपाकरणात्; तथा निष्प्रमाणकं वदति नीलाद्याकारस्य बुद्धिस्थतायां प्रमाणाभावात्; |
|
| |
|
| एकस्यैवानेकक्षणसम्बन्धित्वं
| | तस्य•प्य) |
|
| |
|
| स्थिरत्वम् ।</p>
| | अनुभवस्य, |
| <p class="gr-vyakhya-para">२४असु०- एतेन न केवलं प्रत्यक्षं क्षणिकतां न गोचरयति । किन्तु स्थायि(तां)त्वमपि गोचरयती त्यपीति वदता, परपक्षे प्रमाणविरोधः स्वपक्षे प्रमाणसद्भावश्चोदितो भवति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">२५सु०- अनेन
| |
|
| |
|
| अनुस्मृतेश्चे
| | अपलापिनः |
|
| |
|
| ति सूत्रं कृतव्याख्यानं वेदितव्यम् ।</p>
| | निष्प्रमाणकवादिनः, |
| <p class="gr-vyakhya-para">२५असु०-
| |
|
| |
|
| सर्ववस्तुषु
| | तस्य |
|
| |
|
| इत्यनेन सौगतानां प्रत्यभिज्ञानिराकरणं वैशेषिकादिमतमेव स्पृशति न त्वस्मन्मतमिति सूचयति ।</p>
| | सौत्रान्तिकस्य; |
| <p class="gr-vyakhya-para">तथा हि । किमनया प्रत्यभिज्ञया नित्यत्वेनाभ्युपगतेषु परमाण्वादिषु स्थिरत्वं साध्यते किंवा घटादिषु । नाद्यः, तेषामतीन्द्रियत्वेन प्रत्यभिज्ञाप्रत्यक्षगोचरत्वस्याभ्युपगन्तुमशक्यत्वात् । न द्वितीयः, घटादिषु परेणापि प्रत्यभिज्ञाया भ्रान्तित्वस्य स्वीकार्यत्वात् । यदा हि घटादौ सूच्यग्रादिनैकोऽपि परमाणुरपैति तदा नष्टव्यमेव तदारब्धेन द्व्यणुकेन, विभागेनासमवायिकारणस्य संयोगस्य नष्टत्वात् । द्व्यणुकनाशे समवायिकारणनाशात् त्र्यणुकनाशः, इत्यनेन क्रमेण घटनाशोऽप्यवश्यम्भावी ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">न च परमाणुः प्रत्यक्षः, येन तदपगमानपगमौ प्रत्यक्षेण शक्यनिश्चयौ । न च वाच्यं निबिडावयवेषु स्फटिकादिषु प्रत्यभिज्ञया स्थिरत्वं सेत्स्यतीति, तत्रापि परमाण्वपगमाभावस्य प्रत्यक्षेण निश्चेतुमशक्यत्वात् । निबिडावयवत्वं च न विभागायोग्यावयवत्वम्, विभागस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वात्; किन्तु घटादितोऽप्युत्कृष्टकारणापेक्षत्वम् । न च तद्विशेषाभावः शक्योऽस्माभिरवगन्तुम् । दृश्यते हि कालतः स्फटिकादावपि गुरुत्वापकर्षः । न चावयवानपगमे स सम्भवतीति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">नापि गुणादौ स्थायित्वं प्रत्यभिज्ञया सिद्ध्यति, तस्यापि कस्यचिदतीन्द्रियत्वात् । कस्यचिद्घटादितुल्यत्वात् । सामान्यादिकं तु स्वरूपतो नास्त्येव, सत्त्वेऽपि रूपादिसमानमेवेति शङ्कितप्रामाण्यं प्रत्यभिज्ञानं न कुत्रापि स्थैर्यसिद्धौ प्रमाणयितुं युक्तमिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">२६सु०- अत्रोच्यते । स्यादयं दोषः परमाण्वारम्भवादिनाम् । न परिणामवादिनामस्माकम् । तदेव (हि) वस्त्ववयवोपचयापचयाभ्यामन्यथा विक्रियते, न पुनरन्यदेव भवती ति हि परिणामवादिनो मन्यन्ते । अतः प्रत्यक्षयोग्येषु सर्ववस्तुषु प्रत्यभिज्ञया स्थिरत्वग्रहणं युक्तमेवेति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">ननु भवन्मतेऽपि प्रत्यभिज्ञा भ्रान्तिरेव (भ्रम एव), परिणामवादे पूर्वोत्तरवस्तुनोर्भेदाभेदाङ्गीकारात्, तदेवेदमिति च प्रत्यभिज्ञयाऽत्यन्ताभेदस्यावगाहनात् । उच्यते । यदा तु (यदि हि) पूर्वोत्तरकालभाविनोरभेदः प्रत्यभिज्ञाविषयोऽङ्गीक्रियते तदा सावधारणस्य प्रत्यभिज्ञानस्य भ्रमत्वेऽपि तदिदमि ति तु न भ्रमः, तेनैव च स्थायित्वसिद्धे(द्धि)ः । यदा तु कालादिद्वयसम्बन्धो विषयस्तदा सावधारणमपि न भ्रम इति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">२६असु०- नन्विदं प्रत्यभिज्ञानं परिलूनपुनर्जातकुन्तलकलापादाविव भ्रान्तं किन्न स्यादिति चेत् (न), बाधकाभावात् । एवमेव भ्रान्ति(न्त)त्वाभ्युपगमे नीलादिप्रत्ययानामपि तथात्वापत्ते(त्वप्राप्ते)ः । न च प्रत्यक्षं बाधकमित्युक्तम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">२७सु०- प्रत्यक्षस्याबाधकत्वेऽप्यनुमानं बाधकं भविष्यतीति शङ्कते
| |
|
| |
|
| फलादीनामिति ।</p>
| | किं, |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- फलादीनां विशेषेण सर्वत्राप्यनुमीयते । सत्त्वेन क्षणिकत्वं चेत्</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">आदि
| |
|
| |
|
| पदेन देहदीपादिग्रहणम् ।
| | दूषणं, |
|
| |
|
| विशेषेण
| | न, |
|
| |
|
| परिमाणभेदेन । क्षणिकत्वं (तावत्) अनुमीयत इति सम्बन्धः । ततस्तद्दृष्टान्तेन
| | भवेत्; सर्वमपि भवेदिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">५२सु०- एकत्वमनुभूतिस्थं खदृष्टान्तात् तस्यापलापिन इति परपक्षे तत्र तत्र अनुभवविरोधोऽभिहितः, स कथम् इत्यतः अभिनयेन तं दर्शयति |
|
| |
|
| सर्वत्र
| | सोऽहमिति |
| | |
| फलादिव्यतिरिक्तेऽपि वस्तुनि, सत्त्वेन हेतुना, क्षणिकत्वमनुमीयते ॥ एतदुक्तं भवति । यत् सत् तत् क्षणिकम् यथा फलादि, सन्तश्च पञ्चस्कन्धाः इत्यनुमानं स्थिरत्वविषयप्रत्यभिज्ञाया बाधकं भविष्यति । न च फलादिदृष्टान्तः साध्यविकलः, यद्विरुद्धपरिमाणं तन्नाना दृष्टं यथा घटपटौ, विरुद्धपरिमाणं च फलादिकं पूर्वोत्तरक्षणयोः इत्यनुमानेन फलादीनां क्षणिकतासिद्धेरिति ॥</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">२७असु०- परिहरति
| |
| | |
| आकाशस्येति
| |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- आकाशस्याविशेषतः । अविशेषोऽखिलस्यापि सत्त्वात्किन्नानुमीयते</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- सोऽहं तदिदमेवाहं सुखी सद्गगनं दिशः । सत्या इत्याद्यनुभवाः सदा तत्प्रतिपक्षगाः ॥</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">अविशेषतः | | <p class="gr-vyakhya-para">अत्र स एवाहमि त्यात्मैकत्वग्राही प्रत्यभिज्ञाऽनुभवो दर्शितः । तदिदमि त्यनात्मनः । अहं सुखी ति सुखस्य विधित्वानुभवः । |
|
| |
|
| पूर्वोत्तर(क्षण)योर्भेदरहितत्वतः ।
| | सत् |
|
| |
|
| अविशेषः
| | भावरूपं, गगनं, दिशः, |
|
| |
|
| पूर्वोत्तरक्षणयोर्भेदराहित्यम् ।
| | सत्याः |
|
| |
|
| अखिलस्यापि
| | भावरूपाः इति गगनस्य (च) दिशां च भावत्वानुभवः । आदि पदात् इदं नीलं , नाहं नीलमि त्यादेः (परिग्रहः) ग्रहणम् । |
|
| |
|
| विप्रतिपन्नस्य ।</p>
| | तत्प्रतिपक्षगाः |
| <p class="gr-vyakhya-para">इदमुक्तं भवति । यत् सत् तत् क्षणिकम् यथाऽऽकाशम्, सच्च नीलादी ति प्रत्यनुमानप्रतिरुद्धत्वेनानुमानस्याभासत्वान्न प्रत्यभिज्ञाबाधकत्वं सम्भवतीति । न चाकाशदृष्टान्तः साध्यविकलः, आकाशो द्वौ निरोधौ च नित्यं त्रयमसंस्कृतमि ति परेणैवाङ्गीकृतत्वात्, क्षणिकतासाधकस्य परिमाणभेदादेराकाशेऽभावाच्च ॥ तदिदमु(मप्यु)क्तम्
| |
|
| |
|
| अविशेषतः
| | तदभ्युपगतार्थविरुद्धविषयाः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">५३सु०- वैभाषिकसौत्रान्तिकसमय(मत)निराकरणमुपसंहरति |
|
| |
|
| परिमाणभेदादिरहितत्वत इति ।</p>
| | अत इति |
| <p class="gr-vyakhya-para">२८सु०- यद्वा
| |
|
| |
|
| आकाशस्याविशेषतः
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अतो निर्मानमखिलप्रमाणप्रतिपक्षगम् ।</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">दुर्मतं को नु गृह्णीयाद्विनाऽसुरततिं क्वचित् ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अखिलप्रमाणप्रतिपक्षगं |
|
| |
|
| परिमाणभेदरहितत्वतः । तद्दृष्टान्तेन
| | सर्वप्रमाणविरुद्धार्थविषयम्, अत एव दुर्मतम् । दिङ्नागप्रभृतिभिर्बहुभिर्गृहीतत्वात् कथं को नु गृह्णीयादि त्याक्षेप इत्यत उक्त• |
|
| |
|
| अखिलस्यापि
| | विनेति |
|
| |
|
| फलादेः अविशेषः पूर्वोत्तरकालयोः परिमाणभेदाभावः,
| | । सत्पुरुषविषय एवायमाक्षेप इति भावः । न चैवं निराकरणवैयर्थ्यम्; उक्तार्थानुसन्धाने को नु गृह्णीयादि ति व्याख्यानादिति ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">॥ इति समुदायाधिकरणम् ॥</p></div></div> |
| | </div> |
| | </div> |
| | </div> |
|
| |
|
| सत्त्वात् किं नानुमीयत
| | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_A008"> |
| | <div class="teeka-block"> |
| | <div class="teeka-body"> |
| | <div class="gr-moola-ref" data-verse="AV_C02_S02_A008"></div> |
| | <div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S02_A008" data-id="AV_C02_S02_A008_Nyayasudha" data-name="nyayasudha"><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">॥ अथ असदधिकरणम् ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-ॐ नासतोऽदृष्टत्वात् ॐ ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">५४सु०- माध्यमिकमतमत्रापाक्रियते ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तस्योक्तार्थविरुद्धतां दर्शयितुं तत्तावदुपन्यस्यति |
|
| |
|
| इति योजना ॥</p> | | अपर इति |
| <p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । नानुमानं प्रत्यभिज्ञाया बाधकं भवितुमर्हति, अनुमानस्य प्रत्यक्षतो दुर्बलत्वेन तद्बाध्यत्वात् । अन्यथा फलादिकं परिमाणभेदरहितं सत्त्वादाकाशवदित्यप्यनुमानप्रसङ्गात् । न ह्यत्र प्रत्यक्षादिबाधं विना कश्चिद्दोषोऽस्ति । तथा च तद्दृष्टान्ते क्षणिकत्वसाधकस्यासिद्धत्वात् साध्यविकलता स्यात् । ततः प्रत्यक्षविरोधेनैवास्यानुमानस्याप्रामाण्यम् । अन्यथाऽन्योन्याश्रय(ता)प्रसङ्ग इत्येव वक्तव्यम् । तच्च समं प्रकृतेऽपीति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">२८असु०- एतेन आकाशे चाविशेषादि ति सूत्रं व्याख्यातं भवति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">२८आसु०- तदनेन क्षणिकत्व(ता)साधकानुमानस्य सत्प्रतिपक्षत्वं बाधितविषयत्वं च वदताऽऽकाशेऽ(ना)नैकान्त्यमपि सूचितम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">२८इसु०- भवदनुमानस्यापि फलादिनाऽनैकान्त्यमिति चेन्न । तत्रापि क्षणिकताभावस्य वक्ष्यमाणत्वात् (इति) ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">२९सु०- भवेदिदं यद्याकाशस्य सत्त्वं स्यात्, न चैतदस्ति, मूर्ताभावत्वादाकाशस्य । भावत्वं हि सत्त्वमत्र विवक्षितम् । सस्वरूपत्वेऽपि वा सत्त्वे, अभावो निःस्वरूप इत्यङ्गीकृतमि त्याशङ्क्याह
| |
|
| |
|
| यदीति
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अपरः शून्यमखिलं मनोवाचामगोचरम् । निर्विशेषं स्वयम्भातं निर्लेपमजरामरम् । अशेषदोषरहितमनन्तं देशकालतः । वस्तुतश्च</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अपरो |
|
| |
|
| ।</p>
| | माध्यमिक, |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यद्याकाशस्य सत्त्वं न कुत एव नरादिषु</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यद्याकाशस्य सत्त्वं न
| |
|
| |
|
| अस्तीत्यङ्गीकृत्य प्रत्यनुमानेऽतिप्रसङ्गानुमाने च दृष्टान्तस्य साधनवैकल्यं, स्वानुमानस्यानैकान्तिकत्वाभावश्चोच्यते; तदा देहादिषु
| | इति ब्रूत |
|
| |
|
| सत्त्व• कुत एव
| | इति वक्ष्यमाणेन सम्बन्धः । |
|
| |
|
| सिद्धमिति ब्रूमः । तथा च परकयस्यापि दृष्टान्तस्य साधनवैकल्यं स्यात् ।</p>
| | शून्यम् |
| <p class="gr-vyakhya-para">यदि च विधिमुखप्रत्ययवेद्यत्वात् देहादीनां भावत्वं, प्रमाविषयत्वात् सत्त्वं चोच्यते; तदा आकाशेऽपि समानमिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">३०सु०- प्रमाणान्तरेणाकाशस्याभावत्वं वारयितुमुपोद्घातमाह
| |
|
| |
|
| सधर्मीति ।</p>
| | एव तत्त्वं न ततोऽन्यदस्ती ति शेषः ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- सधर्मिप्रतियोगित्वमभावस्य नियामकम्</div>
| | <p class="gr-vyakhya-para">ननु पञ्चस्कन्धास्ततोऽतिरिक्ताः सन्तीत्यत उक्तम् |
| <p class="gr-vyakhya-para">यत्राभावः स धर्मी, यस्याभावः स प्रतियोगी, तदुभयवत्त्वम् | |
|
| |
|
| अभावस्य नियामकं
| | अखिलमिति |
|
| |
|
| व्यापकम् । योऽभावः स सर्वोऽपि धर्मिप्रतियोगिसहित एव; यथा घटाद्यभावः, स हि भूतलादिधर्मिणा घटादिप्रतियोगिना चोपेत एवेति ।</p>
| | । पञ्चस्कन्धात्मकमखिलं जगच्छून्यमेव, न ततोऽन्यदित्यर्थः । तच्छून्यं कुतः सिद्धमित्यत उक्तं |
| <p class="gr-vyakhya-para">३१सु०- नन्विदमनुपपन्नम् । अभावस्य हि धर्मिप्रतियोगिसाहित्यनियमः किं देशतः स्यात्, किंवा कालतः । आद्ये धर्मिणा सादेश्यं तावन्नास्ति; भूतलस्य स्वाश्रये, अभावस्य तु भूतले वृत्तेः । प्रतियोगिना तु विरुद्धमेव । द्वितीयस्तु यद्यपि धर्मिणा कथञ्चित्स्यात्, तथाऽपि प्रतियोगिना नास्त्येव; प्रागभावप्रध्वंसाभावयोः प्रतियोगिभिन्नकालत्वनियमादि त्याशङ्कां परिहरन्नभावस्य धर्मिप्रतियोगिसाहित्यव्याप्तत्वमुपपादयति
| |
|
| |
|
| तौ विनेति
| | स्वयम्भातमिति । |
|
| |
|
| ।</p> | | स्वयम्भातत्वं च न स्वकर्मकप्रकाशत्वम् । किन्त्वपराप्रकाश्य(श)त्वमेवेत्याशयेनोक्तं |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तौ विना न ह्यभावश्च क्वचिद्दृष्टः कदाचन</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अत्र
| |
|
| |
|
| दृष्ट
| | मन इति |
|
| |
|
| इति प्रकरणात्,
| | । प्रमाणमात्रोपलक्षणमेतत् । कुतः प्रमाणाविषयत्वं शून्यस्य, निर्धर्मकत्वात्, सधर्मक एव प्रमाणप्रवृत्तिः इत्युक्तं |
|
| |
|
| तौ विनेति
| | निर्विशेषमिति |
|
| |
|
| तज्ज्ञानं विनेत्यर्थः । चशब्दोऽभावो दृश्यमानो धर्मिप्रतियोगिप्रतीतावेव दृश्यत इत्यन्वयसमुच्चयार्थः । हिशब्देनान्वयव्यतिरेकयोः प्रसिद्धत्वं सूचयति । तदनेनान्वयव्यतिरेकाभ्यामभावप्रतीतेः धर्मिप्रतियोगिप्रतीतिपूर्वकतया व्याप्तिरुपपादिता भवति ।</p>
| | । निखिलजगदात्मकं चेच्छून्यम्, तर्हि तद्धर्मा लेपजरामरणदुःखपरिच्छेदादयस्तस्यैव स्युरिति कथं निर्विशेषत्वादिकमित्यत आह |
| <p class="gr-vyakhya-para">यद्वा तौ इत्यनेन न ज्ञानमुपलक्षणीयम् । अभावः प्रतीयमानो धर्मिप्रतियोगिघटित एव अत्रेदं नास्ती त्यादिरूपेण प्रतीयते, न तु तौ विना केवलः इत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यामेकज्ञानसम्बन्धेन व्याप्यव्यापकभावोपपादनमेतदित्यवगन्तव्यम् ॥ प्रातर्गजाद्यभावज्ञानं त्वन्यथोपपादयिष्यामः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">३२सु०- किमतो यद्येवमभावस्य धर्मिप्रतियोगिसाहित्यं प्रतीतौ व्यापकमित्यत आह
| |
|
| |
|
| अधर्मीति ।</p>
| | निर्लेपमिति |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अधर्मिप्रतियोगित्वमाकाशस्यावगम्यते</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">प्रतीतावभावस्य व्यापकं सधर्मिप्रतियोगित्वमाकाशात्तावद्व्यावर्त(र्त्य)ते । यस्मात् आकाशः इत्येवावगम्यते न तु अत्रेदं नास्ती ति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">इयमपि (च) वस्तुतो मूर्ताभावगोचरैव प्रतीतिः, प्रलयादिवन्नञ्वर्जिताभिलापसम्बन्धात् अतादृशी व प्रकाशत इति चेन्न; नीलादिप्रतीतेरपि तथात्वप्रसङ्गात्, अनानुभाविकत्वस्योभयत्रापि साम्यात्; तथा च परस्याप्यसिद्ध्याद्यापातः, व्यापकनिवृत्त्या (च) व्याप्यनिवृत्तिरवश्यम्भाविनीत्याकाशस्य नाभावत्वमिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तदयं प्रयोगः । आकाशो नाभावः धर्मिप्रतियोगिनौ विनैव प्रतीयमानत्वाद्रूपवदिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">किञ्च मूर्ताभावमाकाशं वदता यो धर्मी तस्योच्यते स एवास्माकमाकाश इति नाम्नयेव विवादोऽवशिष्यते ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">वक्ष्यते चैतद्वियदधिकरण इति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">३३सु०- सूत्रद्वयार्थमुपसंहरति
| |
|
| |
|
| स्वीकारेति
| | । |
|
| |
|
| ।</p>
| | लेपो |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- स्वीकारत्यागतोऽदृष्टदृष्टयोः सर्ववस्तुषु । गुणानुन्मत्त एवासौ विदधात्यधिकं पुनः ॥</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अदृष्टस्य
| |
|
| |
|
| क्षणिकत्वादेः
| | धर्माधर्मसम्बन्धः । |
|
| |
|
| स्वीकृति(कार)तः ।
| | दोषा |
|
| |
|
| दृष्टस्य
| | दुःखादयः । |
|
| |
|
| स्थिरत्वादेः
| | वस्तुतश्चानन्तं |
|
| |
|
| त्यागतः ।
| | वस्त्वन्तरप्रतियोगिकान्योन्याभावरहितम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यद्वा शुद्धं सर्वगतं नित्यं सर्वात्मकं शून्यमभिलप्यते, तत्कथं निर्विशेषमित्यु(मु)च्यत इत्यत एतदुक्तम्; लेपादिदोषाभावमात्रेण शुद्धमुच्यते, देशादिपरिच्छेदाभावमादाय सर्वगतत्वादिवादो, न तु कमपि धर्ममाश्रित्येति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">५५सु०- उपायोपेयभावावस्थितपदार्थख्यापनं शास्त्रधर्मः । अतस्तत्त्वविषयां विप्रतिपत्तिं दर्शयित्वा विप्रतिपन्ने उपायोपेये दर्शयति |
|
| |
|
| असौ
| | तदस्मीति |
|
| |
|
| सौगतः ।
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तदस्मीति नित्योपासाऽपरोक्षितम् । रागादिदोषरहितं तद्भावं योगिनं नयेत् ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तत् |
|
| |
|
| अधिकं
| | शून्यम् अहम् |
|
| |
|
| स्वत इति शेषः । उन्मत्तमपि स्वस्मादधिकविवेकवन्तं ख्या(स्था)पयतीत्यर्थः । न ह्युन्मत्तः सर्वत्राप्रमितं स्वीकरोति नापि प्रमितं त्यजतीति ।</p>
| | अस्मीति नित्योपासयाऽपरोक्षीकृतम् । तत् |
| <p class="gr-vyakhya-para">३३असु०- ननु (च) यदि नीलादिकं क्षणिकं न स्यात् तदा सन्न स्यात् । अर्थक्रियाकारित्वं हि सत्त्वम् । व्याप्तं च क्रमयौगपद्याभ्याम्, तृतीयप्रकाराभावात् । न च स्थिरे तत्सम्भवः प्रसङ्गतद्विपर्ययाभ्याम् ॥ तथा हि । स्थायीभावः किं स्वक(स्वी)यामर्थक्रियां क्रमेण कुर्याद्युगपद्वा । आद्ये कालान्तरभाविनीमर्थक्रियां प्रति इदानीं समर्थो न वा । प्रथमे तामपीदानीं(नीमेव) कुर्यात् । समर्थस्य क्षेपायोगात् । द्वितीये तदाऽपि न कुर्यात्, इदानीमसमर्थोऽपि तदानीं समर्थत्वात्करिष्यतीति चेत्, तदा सामर्थ्यासामर्थ्यलक्षणविरुद्धधर्माध्यासो भावं भिन्द्यात् । द्वितीये तु आद्यक्षण एव कर्तव्यस्य सर्वस्य कृतत्वात् द्वितीयादिक्षणेऽसत्त्वमवर्जनीयमेव ॥</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तदेवमनुकूलतर्कबल्लब्धप्रतिबन्धस्य क्षणिकत्वानुमानस्य बलवत्त्वात् प्रत्यभिज्ञाप्रत्यनुमाने तद्बाधिते न स्थैर्यसाधनायालमिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">३३आसु०- मैवम् । एषां तर्काणां प्रतितर्कपराहतत्वादिनाऽऽभासत्वात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तथा हि । यद्यात्मानात्मप्रपञ्चः सर्वोऽपि क्षणिकः स्यात् तदा प्रमाऽप्रमारूपः सर्वो(कलो)ऽप्यनुमानागमप्रत्यभिज्ञालक्षणो व्यवहारो लुप्येत । तर्कस्याप्यस्य नोत्थानं स्यात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">३४सु०- तस्य तज्जातीयस्य वा तेन तज्जातीयेन वा सह भूयःसम्बन्धावगमे (न) तादात्म्यतदुत्पत्त्यवधारणेन (वा) चोपाध्यभावा(द्य)वधारणेन वा व्यभिचाराभावनिश्चये सति व्याप्त्यवधारणम्, अवधृतव्याप्तेश्च पक्षदर्शनं लिङ्गदर्शनं च, ततोऽनुभूतव्याप्तिस्मरणम्, अथ यन्मया व्याप्तत्वेन ज्ञातं लिङ्गं तदत्र पक्षेऽस्तीत्यनुसन्धानम्, अथेदानीमनुमितिरित्यनुमानप्रक्रिया । न ह्येतत्सर्वं क्षणिकस्यात्मनः सम्भवति; येन हि सकृत् धूमो दृष्टः, नष्ट एवासौ; कस्य भूयोदर्शनं, कस्य च व्याप्त्यवधारणादि; यस्मिंश्च पर्वते धूमो दृष्टः, नष्ट एवासौ; कुत्र पुनर्व्याप्तिलिङ्गानुसन्धानम्, कुत्र च साध्याध्यवसायः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">३५सु०- एवमागमेऽप्येकैकवर्णश्रवणानि, पदानुसन्धानम्, समयग्रहः, पुनः पदश्रवणम्, समयस्मरणम्, समयग्रहः, वाक्यार्थज्ञानमित्यनेकसंवि(कानुसन्)धानम्, नात्मनः क्षणिकतायामुपपद्यते ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">३५असु०- प्रत्यभिज्ञानमपि येन पूर्वावस्थोऽर्थो ज्ञातस्तेनैव तस्य वा तत्सदृशस्य वा दर्शने भवति, तत्कथं क्षणिकस्यात्मनः स्यात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">३५आसु०- अनुमानेन तर्कोऽपि व्याख्यातः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">३५इसु०- प्रतिक्षणमात्मनोऽनात्मनश्च भेदेऽप्यनुमा(ना)द्यङ्गीकारेऽतिप्रसङ्गः स्यात्; यस्य कस्यचिद्व्याप्तिज्ञाने नारिकेलद्वीपवासिनोऽप्यग्निप्रमा स्यात् (भवेत्), पर्वते लिङ्गदर्शनेन ह्रदेऽप्यग्निरनुमीयेतेत्यादि ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">३५ईसु०- पूर्वोत्तरक्षणवर्तिनामात्मनां पर्वतादीनां च कार्यकारणभावादुपपन्नोऽनुमानादिव्यवहार इति चेत् (न), अन्यत्वस्यानपायात् । अन्यथोपाध्यायशिष्यबुद्ध्यादावपि प्रसङ्गात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">३६सु०- अथ मतम्, कारणक्षणाः कार्यक्षणेषु संस्कारानर्पयन्ति, अतः पूर्वपूर्वात्मसंस्कारयोगिनामुत्तरोत्तरेषामात्मनामनुमानादिव्यवहारो युज्यते, पर्वतादयोऽपि (पूर्व)पूर्वसंस्कारभाजः पक्षादित्वमश्नुवते इति । एतन्निराकरणाय सूत्रम्
| |
|
| |
|
| ॐ उत्तरोत्पादे च पूर्वनिरोधात् ॐ
| | शून्यं |
|
| |
|
| इति । तद्व्याचष्टे
| | रागादिदोषरहितं योगिनं तद्भावं |
|
| |
|
| उत्तरेति
| | शून्यत्वलक्षणं मोक्षं |
|
| |
|
| ।</p>
| | नयेत् |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- उत्तरोत्पत्तिमात्रेण विनाशात्पूर्ववस्तुनः । न संस्कारार्पकत्वं च युज्यते कस्य चित्क्वचित् ॥</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">कस्य चित्
| |
|
| |
|
| कारणस्य,
| | इति सम्बन्धः । यथोक्तम् । प्रदीपस्येव निर्वाणं विमोक्षस्तस्य तायिनः (तापिनः) (भाविनः) इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">५६सु०- यदि शून्यमुक्तरूपं कथं तर्ह्यखिलं शून्य(मित्युक्त)मित्यत आह |
|
| |
|
| क्वचित्
| | तस्यैवेति |
|
| |
|
| कार्ये ।</p>
| | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">ततः किमित्यत आह | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तस्यैवानादिसंवृत्या नानाभेदात्मकं जगत् । सदिवाभाति</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">शून्यस्य |
|
| |
|
| अत इति
| | एव । |
|
| |
|
| ।</p>
| | संव्रियतेऽनयेति |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अतो ज्ञातं मयेत्यादि न ज्ञेयमनुमा कुतः</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">आत्मनः क्षणिकत्वात्, संस्कारार्पणस्य च(व•सम्भवादित्यर्थः । यत्
| |
|
| |
|
| मया
| | संवृतिः |
|
| |
|
| व्याप्तत्वेन
| | अविद्या । संवृतेः सत्यत्वेऽद्वैतहानिः आरोपितत्वे तु संवृत्यन्तरापेक्षेत्यतः |
|
| |
|
| ज्ञातं,
| | अनादि |
|
| |
|
| तदत्र विद्यत,
| | इत्युक्तम् । |
|
| |
|
| इत्यादि
| | नानाभेदात्मकं |
|
| |
|
| यथा भवति तथा, न ज्ञेयं ज्ञातुमशक्यम् । ततश्च
| | पञ्चस्कन्धात्मकम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">शून्याविद्याकल्पितत्वादखिलं शून्यमित्युच्यते, न पुनस्तदेव तदिति; तत्किमसदेवेदम्; तथात्वे वा कथं सदिति प्रतिभासः । सत्त्वारोपात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">५७ सु०- पक्षान्तरमाह |
|
| |
|
| अनुमा कुतः ।
| | सत्यत्वमिति |
|
| |
|
| आगमादेरप्युपलक्षणमेतत् ।</p>
| | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">३७सु०- नन्वस्ति तावदनुमानादिव्यवहारः, सर्वलोकसिद्धस्यापह्नवायोगात् । तद्बलेनालौकिकमपि असहभाविनः संस्कारार्पकत्वं कल्पयिष्यत इत्यत आह | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- सत्यत्वं सांवृतं तस्य चेष्यते</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तस्य |
|
| |
|
| एकत्वमिति
| | आरोपितस्य अपि जगतः, |
|
| |
|
| ।</p>
| | सांवृतं सत्यत्वमिष्यते, |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- एकत्वमनुभूतिस्थं त्यक्तवा निर्मानिका भिदा । कुत आत्मादिकेषु स्यात्</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">किमनुमानादिव्यवहारान्यथाऽनुपपत्तिमात्रेणालौकिकं कल्पनीयम्, किंवाऽऽत्मादेः क्षणिकत्वेऽपि सति । नाद्यः, आत्मादेः स्थायित्वेनैव तदुपपत्तेः । द्वितीयस्तु स्यात् । यद्यात्मादेः क्षणिकत्वं सिद्धं स्यात्; न च तदस्ति, प्रमाणबाधितत्वान्निष्प्रमाणकत्वाच्चेति भावः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">एकत्वं, भिदे त्यत्र पूर्वोत्तरकालयोरिति शेषः ।
| |
|
| |
|
| अनुभाूतिस्थं
| | अतो न सत्प्रत्ययविरोधः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अस्ति चेत् जगतः सत्त्वं कथं तर्ह्यसत्, येन सदिवाभाती त्युक्तमित्यत आह |
|
| |
|
| प्रत्यभिज्ञासिद्धम् ।
| | पारमार्थिकेति ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- पारमार्थिकसत्यत्वं शून्यादन्यस्य न क्वचित्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">सर्वथाऽबाध्यत्वं |
|
| |
|
| कुतः
| | पारमार्थिक(स)त्त्वं |
|
| |
|
| अङ्गीकार्ये त्यध्याहारात् समानकर्तृतासिद्धिः ।</p>
| | तदभावादसदिदं जगदुद्गीयत इति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">३८सु०- ननु च प्रत्यभिज्ञानं भ्रान्तमित्युक्तम्, तत्कथमात्मादेरैक्यं ततः सिद्ध्येदित्यत आह | | <p class="gr-vyakhya-para">पारमार्थिकसत्त्वाभावे कथं जगत्यर्थक्रियादिव्यवहार इत्यत आह |
|
| |
|
| बल्येवेति
| | सांवृतेनैवेति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- बल्येवानुभवो यतः</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- सांवृतेनैव सत्त्वेन व्यवहारोऽखिलो भवेत् ॥</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">तर्कबलेनानुमाने निरवकाशतया प्रबले सति हि तद्विरोधात् प्रत्यभिज्ञानं भ्रान्तं स्यात् । यदा तु तर्कस्योक्तविधायाऽऽभासत्वं; तदा कुतः क्षणिकत्वानुमानप्राबल्यम्, कुतश्च प्रत्यभिज्ञायास्तद्बाधः । अबाधितश्च प्रत्यभिज्ञा | | <p class="gr-vyakhya-para">अखिलः |
|
| |
|
| नुभवः,
| | हानोपादानोपेक्षाऽभिज्ञाऽभिवदनार्थक्रियालक्षणः । व्यवहारस्याप्यसत्त्वात् । स्वप्न इवे ति शेषः । पारमार्थिकसत्त्वमेव व्यवहारविरोधि, तस्य सर्वक्रियारहितत्वात्, न तु तदभावः, इति भावेनोक्तं |
|
| |
|
| यतः बल्येव;
| | सांवृतेनैव सत्त्वेनेति |
|
| |
|
| अत आत्मादेरेकत्वं तेन सिद्धमिति सम्बन्धः ।</p>
| | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">एतेनानुमानसिद्धस्य भेदस्य कथं निर्मानकत्वमित्यपि परास्तम्, तदुपजीव्यस्य तर्कस्याद्याप्यनवस्थानात् ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">५८ सु०- सृष्टिप्रलयविष(यं)ये विगानं दर्शयति |
| <p class="gr-vyakhya-para">३९सु०- नन्वस्तूत्तरोत्पाद एव पूर्वस्य निरोधस्तथाऽपि कुतः पूर्वस्योत्तरस्मिन्संस्कारानाधायकत्वमित्यत आह
| |
|
| |
|
| कार्यकारणयोश्चेति
| | ८ शून्यादिति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- कार्यकारणयोश्चैककालीनत्वं विना कथम् । पूर्वसंस्कारयोगि स्यादुत्तरो नियमेन च ॥</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-शून्यात्संवृतियोगेन विश्वमेतत्प्रवर्तते । सृष्टिकाले पुनश्चान्ते स्तिमितं शून्यतां व्रजेत् । इति ब्रूते</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">उत्तरोत्पाद एव पूर्वस्य निरोधात् | | <p class="gr-vyakhya-para">सृष्टिकाले प्रवर्तते |
|
| |
|
| कार्यकारणयोः एककालीनत्वं
| | जायते । शून्यस्य निाष्क्रियत्वात् कथं विश्वकर्तृत्वमित्यत उक्तं |
|
| |
|
| तावन्नास्तीति लभ्यते ।
| | संवृतियोगेनेति |
|
| |
|
| एककालीनत्वं च विना
| | । |
|
| |
|
| पूर्वाहितसंस्कारयोगित्वमुत्तरस्य न युज्यते ।
| | अन्ते |
|
| |
|
| नियमेन च
| | प्रलयकाले । |
|
| |
|
| इत्यनेन क्वचिदपि न युज्यते कुतः सर्वत्रे ति सूचयति । यद्वा एककालीनत्व एव संस्कारार्पकत्वं दृष्टं, न भिन्नकालत्व इति व्याप्तेरित्यर्थः ।</p>
| | स्तिमितं |
| <p class="gr-vyakhya-para">४०सु०- नन्वेककालीनत्वाभावेऽपि कुतः संस्कारार्पकत्वं न स्यादित्यत आह
| |
|
| |
|
| सम्बद्धा एवेति
| | निष्क्रियम् । अनेन क्रियाविभागादिन्यायेन या विश्वस्य सत्यत्ववादिनां प्रलयप्रक्रिया सा निराक्रियते । स्वाप्नगजादिरिवे ति शेषः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">५९सु०- एवमुपन्यस्तमतनिरासार्थत्वेनाधिकरणमवतारयति |
| | |
| | तमुद्दिश्येति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- सम्बद्धा एव संस्कारमन्यत्रादधतेऽखिलाः । असम्बद्धः कथं पूर्व उत्तरे वासनाकरः ॥</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तमुद्दिश्य जगाद जगतां गुरुः</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">यस्मात् | | <p class="gr-vyakhya-para">जगाद |
|
| |
|
| अखिलाः
| | इदमधिकरणमिति शेषः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">५९असु०- यत्तावदुक्तं शून्यादेवेदं जगदुत्पद्यत इति तद्यथाश्रुतमपाकर्तुं सूत्रम् |
|
| |
|
| संस्काराधायकाश्चम्पककुसुमादयः पदार्थास्तैलादिभिः
| | ॐ नासतोऽदृष्टत्वात् ॐ |
|
| |
|
| सम्बद्धा एव अन्यत्र
| | इति । तद्व्याचष्टे |
|
| |
|
| तैलादौ
| | नासत इति |
|
| |
|
| संस्कारमादधते,
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- नासतो जगतो भावो</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">असतः |
|
| |
|
| नासम्बद्धा इत्यस्ति नियमः । न च भिन्नकालीन(ल)योः सम्बन्धो युज्यते । तस्मादुत्तरेण
| | सर्वविशेषविनिर्मुक्तत्वेन गगनकुसुमसमानाच्छून्यात् |
|
| |
|
| असम्बद्धः पूर्वः
| | जगतो भावो |
|
| |
|
| तस्मिन्
| | जन्म नोपपद्यते ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">कुत इत्यत आह |
|
| |
|
| उत्तरे
| | न हीति |
|
| |
|
| वासनां न कुर्यादिति ।</p>
| | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">उक्तमर्थं बुद्ध्यारोहार्थं सङ्कलय्याह | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न हि दृष्टाऽसतो जनिः ।४४४सतः क्वचित्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">सतो |
|
| |
|
| एककालतयेति
| | भवतः कार्यस्येति यावत् । |
|
| |
|
| ।</p>
| | क्वचित् असतो जनिर्न दृष्टा |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- एककालतया योगं विना संस्कारतः कथम्</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अत्र
| |
|
| |
|
| एककालतया विना
| | यतः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अत्र सर्वत्र शून्यस्यासत्त्वमापाद्य दूषणाभिधानमिति ज्ञातव्यम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">६०सु०- स्यादेतत् । प्रमाणाभावः प्रमेयाभावं |
|
| |
|
| कार्यकारणयोर्योगो न युज्यते
| | साधयति । |
|
| |
|
| योगं विना
| | न पुनः प्रमाणविशेषाभावः । मा हि भूदस्मदादिप्रत्यक्षव्यावृत्त्या धर्माद्यभावसिद्धिः, तदत्रापि प्रमाणाभावादिति हेतुर्वक्तव्यः, अदृष्टत्वादिति प्रत्यक्षाभावकथनं तु कथम्, अनैकान्तिकत्वादि त्यत आह |
|
| |
|
| कारणस्य कार्ये संस्कारार्पकत्वं च न घटते ,
| | प्रमाणं चेति |
|
| |
|
| संस्कारतो विना
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- प्रमाणं च दृष्टिरेवाखिलाद्वरम्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">दृष्टिः |
|
| |
|
| कथमनुमानादिव्यवहारः इत्यध्याहारेण योजना । यदीदं सङ्कलनं न क्रियेत तदा पूर्वो(क्तहेतूनां)क्तानां प्रत्येकं संस्कारानाध•यकत्वे हेतुत्वं ज्ञायेत ॥ सर्वत्र साध्यनिर्देशात् तत्र को दोषः । उक्ताकाङ्क्षाकुण्ठितत्वमेवेति ।</p>
| | प्रत्यक्षम् |
| <p class="gr-vyakhya-para">अत्रैते प्रयोगाः । पूर्वक्षण उत्तरक्षणे संस्काराधायको न भवति, तेनासम्बद्धत्वात्; यो येनासम्बद्धो नासौ तत्र संस्काराधायकः, यथा सम्प्रतिपन्नः ॥</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यद्वा यो यत्र संस्काराधायकः स तत्सम्बद्ध एव दृष्टो यथा सम्मतः ॥ असम्बद्धस्यापि संस्काराधायकत्वे मृगमदो वसनमिव सर्वं वासयेदविशेषात् । असम्बद्धश्च पूर्व उत्तरेण, ततो भिन्नकालीनत्वात्, सम्प्रतिपन्नवत् ॥</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">भिन्नकालीनयोरपि सम्बन्धेऽतिप्रसङ्गः । भिन्नकालीनश्च पूर्व उत्तरेण, तदुत्पाद एव विनष्टत्वात्, सम्मतवत् । प्रागेव नष्टस्य तेनैककालीनत्वशङ्का एव व्याहतेति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">ननु लाक्षारसाहितबीजपूरकुसुमलौहित्यवत् किन्न स्यादिति चेत् (न) । तत्रापि निरन्वयविनाशोत्पादानभ्युपगमात् । अत्र च परसिद्धन्यायेन परस्य बोधनान्नाश्रयासिद्ध्यादि शङ्कनीयमिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">४१सु०- भवेदेतद्यदि कारणस्य कार्योत्पाद एव विनाशः स्यात्, स एव कुतः सिद्धः इत्यत आह
| |
|
| |
|
| क्षणमात्रमिति
| | एव अखिलात् |
|
| |
|
| ।</p>
| | अनुमानादागमात् |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-क्षणमात्रमवस्थानं स्वीकृतं सर्ववस्तुषु</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">कार्यकारणयोस्तावदुत्तरपूर्वत्वमावश्यकम्, यौगपद्ये कार्यकारणभावव्याघातात् । ततः पूर्वक्षणवर्ति कारणं यदि कार्यक्षणेऽपि स्यात् तदा सर्ववस्तूनामङ्गीकृतं क्षणमात्रमवस्थानं भज्येत । अतः क्षणिकत्वाभ्युपगम एवोत्तरोत्पादे च पूर्वनिरोधं गमयतीति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">४२सु०- स्यादेतत्, कारणं क्षणस्य पूर्वविभागे लब्धसत्ताकं मध्यविभागे कार्यमुत्पाद्यापरविभागे तत्र संस्कारमाधाय नश्यतीत्यङ्गीकारे न कोऽपि दोषः इत्यत आह
| |
|
| |
|
| पूर्वेति ।</p>
| | ८च वरं |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-पूर्वमध्यापरकलाविकलः क्षण इष्यते</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अत्र विभागमात्रं कलोच्यते । पूर्वापरयोरभावे तन्निरूप्यमध्याभावः सिद्धः ।
| |
|
| |
|
| इष्यते
| | प्रमाणम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अयमभिसन्धिः । नासतो जगतो भाव इति प्रतिज्ञाय, कुतः इत्याकाङ्क्षायां, तत्र प्रमाणाभावादि ति हेतुं मनसि निधाय, कथं तत्र प्रमाणाभावः इति जिज्ञासायाम्; अनुमानागमयोः प्रत्यक्षमूलत्वेन ततः प्रत्यक्षमेव वरं प्रमाणामिति आदौ अदृष्टत्वादि ति तदभावोऽयं दर्शितः, न तु प्रधानप्रतिज्ञायां हेतुत्वेन, येनोक्तदोषः स्यादिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तर्ह्यनुमानाद्यभावो(ऽपि) वक्तव्य इत्यत आह |
|
| |
|
| सौगतैः ।</p>
| | प्रमाणं चेति |
| <p class="gr-vyakhya-para">४३सु०- एवं तर्कस्य प्रतितर्कपराहतिमभिधाय इदानीं यथा स्थायिनः सत्त्वानुपपत्तिः एवं क्षणिकस्यापि तदनुपपत्तेरननुकूलता नाम तर्कदोषः इति प्रतिपादयितुं सूत्रम्
| |
|
| |
|
| ॐ असति प्रतिज्ञोपरोधो यौगपद्यमन्यथा ॐ
| | । अयमाशयः । वेदादेः शून्यवादिना प्रामाण्यं नाङ्गीक्रियते, तदीयागमस्य त्वस्माभिः; इत्यतो नास्त्यत्रागमः सम्प्रतिपन्न इति शिष्यैरेव शक्यते ज्ञातुम् । प्रत्यक्षाभावेनानुमानस्याप्यभावः सिद्ध एव, प्रत्यक्षस्यानुमानोपजीव्यत्वात्, प्रत्यक्षेण क्वचिदुपलब्धमेव ह्यनुमानेन (क्वचित्) साधनीयम्; अतोऽनुमाना(द्य)भावस्यानुक्तावपि लाभात् अदृष्टत्वादि त्येवोक्तं सूत्रकृतेति । अत एव प्रागुक्तं |
|
| |
|
| इति । तद्व्याचक्षाणस्तावद्विकल्पेन तत्पृच्छति
| | क्वचिदिति |
|
| |
|
| पूर्वेति ।</p>
| | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- पूर्वभावभवं कार्यमुत तन्नाशसम्भवम्</div>
| | <p class="gr-vyakhya-para">६१सु०- मा भूच्छून्याज्जगदुत्पत्तौ प्रत्यक्षं प्रमाणम्, मा च भूदागमः, तथाऽप्यनुमानं भविष्यति; असतः सदुत्पत्तौ प्रत्यक्षाभावेन दृष्टानुमानानुपपत्तावपि सामान्यतो दृष्टस्योपपत्तेः । कारणस्य हि सत्त्वे निषिद्धेऽसत एव जन्म सेत्स्यती त्याशङ्क्यानुमानानां तर्कप्रतिघातं वक्तुं सूत्रम् |
| <p class="gr-vyakhya-para">अर्थक्रियाकारित्वं हि सत्त्वं परस्याभिमतम्, तच्च वक्ष्यमाण(वि)कल्पद्वय(येन )व्याप्तं तृतीयप्रकारानिरूपणात्; न च तत्क्षणिके सम्भवति । तथा हि क्षणिकाद्भावाद्भवत्कार्यं किं पूर्वस्य कारणस्य भावे भवति, कारणसत्तासमानकालीनसत्तमिति यावत्; उत तस्य कारणस्य नाशे सति सम्भवतीति ।</p> | | |
| <p class="gr-vyakhya-para">आद्ये दोषमाह
| | ॐ उदासीनानामपि चैवं सिद्धिः ॐ |
| | |
| | इति । तद्व्याचष्टे |
|
| |
|
| यौगपद्यमिति
| | यद्येवमिति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">यौगपद्यं सति भवेदुत्पाद्यानामशेषतः</p> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- यद्येवं सप्तमरसान्मधुरादिव पीनता । भवेज्जनस्य मार्जारृङ्गं गोरिव घातकम् ॥</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">सति | | <p class="gr-vyakhya-para">यद्यसत एव यत्किञ्चित्कार्यं जायेत तदा मधुरादिव सप्तमरसाज्जनस्य पीनता स्यात् , गोः ृङ्गमिव मार्जारृङ्गमपि जनस्य घातकं भवेदविशेषादि त्यनेन एवं सत्युदासीनानां हेयो(पादेयो)पेक्षणीयबुद्ध्यविषयाणां सप्तमरसादीनामपि सकाशात् पीनत्वादिकार्यस्य सिद्धिः प्रसज्येतेति सूत्रं व्याख्यातं भवति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">६२सु०- प्रकारान्तरेण व्याख्याति |
| | |
| | कार्यार्थीति ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-कार्यार्थी कारणं सच्च नोपादद्यात्कथञ्चन</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यद्यसत एव कार्यमुत्पद्यते तदा पटादिकार्यार्थी कुविन्दादिः सत् तन्त्वादिकारणं सर्वथा नोपाददीत । असत एव पटाद्युत्पत्तेः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अतिप्रसङ्गान्तरमाह |
|
| |
|
| कारणे ।
| | नेति |
|
| |
|
| कार्यं
| | ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">न प्रवर्तेत चेष्टाय शून्यादेवेष्टसम्भवात्</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">न केवलमसतः कार्योत्पत्तौ सत्कारणोपादानानुपपत्तिः, किन्त्विष्टाय पटाद्युत्पादाय |
|
| |
|
| भवति
| | न प्रवर्तेत, |
|
| |
|
| चेत्,
| | न प्रयतेत च । कुतः । |
|
| |
|
| तर्ही ति शेषः । क्षणिकं हि कारणम् । कार्यं च तत्सत्तासमानकालीनसत्तं चेत् कार्यकारणयोः सहोत्पाद इत्युक्तं स्यात् । क्षणे विभागाभावस्योक्तत्वात् तत्तत्कार्याणामप्ययमेव न्याय इति तत्सन्तानभाविना(प्य)
| | शून्यादेवेष्टसम्भवात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एतेन तन्त्वाद्युपादाना |
|
| |
|
| मशेष
| | दु(द्यु)दासीनानां |
|
| |
|
| कार्याणां
| | चिकर्षादिरहितानां |
|
| |
|
| यौगपद्यं
| | च |
|
| |
|
| स्यात्, तच्च प्रत्यक्षादिविरुद्धमिति ।</p>
| | पुंसां पटादि |
| <p class="gr-vyakhya-para">अत्र यद्यपि युगपद्भवतोः कार्यकारणभावानुपपत्तिरपि दूषणं तथाऽपि तच्छिष्यैरेव ज्ञातुं शक्यत इति,
| |
|
| |
|
| उभयथा च दोषादि ति
| | सिद्धिः स्यादिति |
|
| |
|
| सूत्रे कथितमिति वा(चा)त्र नोक्तम् ।</p>
| | सूत्रं व्याख्यातं भवति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">द्वितीयं निराकरोति | | <p class="gr-vyakhya-para">६३सु०- प्रकारान्तरेण व्याख्याति |
|
| |
|
| विनाशे चेदिति
| | देशेति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-विनाशे चेन्न तत्कार्यम्</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-देशकालादिनियमो न हि शून्यात्सतो भवेत्</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">कारणस्य, | | <p class="gr-vyakhya-para">शून्यात्सतः |
| | |
| | शून्यादेव भवतः कार्यस्य, देशकालवयोवस्थानियमो |
|
| |
|
| कार्यं
| | न भवेत् । |
|
| |
|
| भवेत् तर्ही ति शेषः । | | तथा हि । यदि जगच्छून्यादेव भवेत् तदा गोधूमाः कृष्णभूमौ सम्पद्यन्ते, न पाण्डुभूमौ , वसन्ते किंशुकाः पुष्पिता भवन्ति, न वर्षासु , त्रिहायिण्येव गौर्गर्भं धत्ते, नान्यथा , सतुषा एव व्रीहयोऽङ्कुरानुत्पादयन्ति, नेतरथे त्यादिदेशकालादिनियमः कार्योत्पत्तौ न स्यात्, शून्यस्य सर्वत्राविशिष्टत्वात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अनेन |
|
| |
|
| तत्
| | उदासीनानां |
|
| |
|
| तस्य,
| | देशकालादिनियमानपेक्षाणाम् |
|
| |
|
| कार्यं, न,
| | अपि |
|
| |
|
| भवतीत्यापन्नम् । अन्यथा सर्वस्य सर्वं कार्यं स्यात् । न ह्यानन्तर्यमात्रेण कार्यकारणभावः, तथात्वे विनाशकार्यत्वप्रसङ्गात्, आनन्तर्यस्यान्यापेक्षयाऽपि सत्त्वात्, सादेश्यादेरपाकृतत्वात् ।</p>
| | कार्याणां |
| <p class="gr-vyakhya-para">एवमन्यस्यापि कार्यं न भवतीति न कार्यं स्यादकारणं वा । उभयथाऽपि पूर्वस्यार्थक्रियाविरहादसत्त्वप्राप्तिरिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">४३असु०- सूत्रकृता सौगताभ्युपगतं पक्षं प्रधानीकृत्य दूषणमुक्तम्, भाष्यकृता त्वभावस्य भावसापेक्षत्वात् तेन क्रमेण, अतोऽर्थविरोधाभावः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">४४सु०- नन्वस्ति तावत्प्रतिक्षणं कार्योत्पत्तिः । न च कार्यं कारणेन विनोत्पत्तुमलम्, तथा सति नित्यं सत्त्वमसत्त्वं वे(चे)त्यापत्तेः, अतः कार्योत्पत्तिरेवान्यतरपक्षदोषमाभासयिष्यति, पक्षान्तरं वा ग्राहयिष्यती त्यत आह
| |
|
| |
|
| कार्योत्पत्तौ चेति
| | सिद्धिः |
|
| |
|
| ।</p> | | उत्पत्तिः स्यादिति सूत्रं व्याख्यातं भवति । शून्यादेव कार्योत्पत्तौ कर्त्रुपादाननिमित्तापेक्षा न स्यादिति समुदायार्थः ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-कार्योत्पत्तौ च का प्रमा</div>
| | <p class="gr-vyakhya-para">६४सु०- नन्वादिसृष्टावेव शून्यात्कार्योत्पादं ब्रूमो न सर्वदा, अन्यदा तु कर्त्रादिकारणगणादेव, अतो नातिप्रसङ्गः; इत्यत आह |
| <p class="gr-vyakhya-para">स्यादेतद्यदि प्रतिक्षणं कार्योत्पत्तिः प्रमाणवती स्यात्, न चैतदस्ति; न च स्वाङ्गीकारमात्रेणार्थान्तराक्षेपसामर्थ्यम् अतिप्रसङ्गादिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">४४असु०- नन्वस्ति, यत् सत् तत् क्षणिकं यथा देहादि, सच्च विवादपदमि ति प्रतिक्षणं कार्योत्पत्तौ प्रमाणमिति चेन्न, अस्यैव निराक्रियमाणत्वात्, देहादीनाम(देर)पि क्षणिकत्वाभावेन दृष्टान्तस्य साध्यविकलत्वाच्च ।</p> | |
| <p class="gr-vyakhya-para">४४आसु०- ननु देहादेः पूर्वोत्तरक्षणयोः परिमाणभेदेन भेदसिद्धौ क्षणिकत्वसिद्धिः इत्युक्तम्, इत्यत आह
| |
|
| |
|
| अभेदेऽपीति
| | पुरुषेति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अभेदेऽपि विशेषेण देहदीपफलादिषु । विशेषदर्शनं युक्तमस्माकम्</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-पुरुषेच्छानुसारेण यदि किञ्चित्प्रजायते । किन्नानुमीयते तद्वद्वस्तुत्वात्पुरुषोद्भवः ।४४४ सर्वस्यापि</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">पूर्वोत्तरक्षणयोरि ति शेषः । | | <p class="gr-vyakhya-para">किञ्चित् |
|
| |
|
| विशेषेण
| | इति अधुनातनं कार्यम् । |
|
| |
|
| आरम्भवादाद्वैलक्षण्येन । आदि पदेनाङ्कुरादि ।
| | वस्तुत्वात् |
|
| |
|
| विशेषदर्शनं
| | कार्यत्वात् । |
|
| |
|
| परिमाणभेददर्शनम् ।
| | सर्वस्यापीति |
|
| |
|
| अस्माकं
| | । आदिकालीनस्यापि कार्यस्येत्यर्थः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अनेन |
|
| |
|
| परिणामवादिनां मते ।</p>
| | ना |
| <p class="gr-vyakhya-para">अयमर्थः । आरम्भवादिनो हि परिमाणं यावद्द्रव्यभाव्यभ्युपयन्ति, अवयवसङ्ख्यातिशयानतिशयायत्तत्वात् परिमाणभेदस्य, अवयवापचये द्रव्यविनाशस्यावयवोपचये च तदुत्पादस्यावर्जनीयत्वात्; अतस्तेषां परिमाणभेदो द्रव्यं भिन्द्यादेव । अस्माकं तु अवस्थितमेव द्रव्यमवयवोपचयापचयाभ्यां त(त्त)त्परिमाणकतया विक्रियत इति दर्शनम्, तत्र परिमाणभेदो न भेदमाक्षिपतीति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">४५सु०- किञ्च फलादीनां पूर्वोत्तरक्षणयोर्भेदः साध्यते, उताभेदाभावः । आद्ये सिद्धसाधनम्, भेदस्यास्माभिरप्यङ्गीकृतत्वात्, तावता क्षणभङ्गासिद्धेः । द्वितीये दोषमाह
| |
|
| |
|
| अनुभूतित इति
| | पुरुषः, |
|
| |
|
| ।</p>
| | सतः |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अनुभूतितः । विशेषदर्शनं मानं यदि न स्थैर्यदृक्कुतः ॥</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तदिदं फलमि ति प्रत्यभिज्ञया पूर्वोत्तरक्षणयोरभेदसिद्धेर्बाधितविषयमनुमानमि ति शेषः । भ्रान्ता प्रत्यभिज्ञा नाभेदं साधयितुमलमिति चेत्, तर्हि भ्रान्तं परिमाणभेददर्शनं न भेदसाधनायालमिति ब्रूमः । परिमाणभेददर्शनं बाधकाभावात् प्रमाणमेवेति चेत् तत्राह
| |
|
| |
|
| विशेषेति
| | आदिकालीनस्य कार्यस्य, कर्ताऽनुमातव्यः । कुतः । |
|
| |
|
| ।</p>
| | दृष्टत्वात् |
| <p class="gr-vyakhya-para">तर्हि
| |
|
| |
|
| स्थैर्यदृक्कुतो न मानम्,
| | अधुनातनानां कार्याणां पुरुषकर्तृत्वस्य निश्चितत्वादि ति प्रथमसूत्रं प्रकारान्तरेण व्याख्यातं भवति । सूत्रभाष्ययोः पुरुषग्रहणं तु उपादानाद्युपलक्षणम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">६५सु०- नन्विदं सर्वमपि स्वव्याहतम् । तथा हि । यदुक्तं नासतोऽदृष्टत्वादि ति तत्सतः कारणत्वेऽपि समानम् । न हि सतः कारणत्वमपि क्वाप्यावयोः सम्मतम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ननु च मधुरादिव , गोः ृङ्गमिवे त्यादिना सतः सृष्टिसंहारकारित्वं निदर्शितम्, मैवम्, सर्वस्यापि जगतोऽसत्त्वेन तदन्तःपातिनो मधुरादेरपि सत्त्वाभावात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यश्चायमतिप्रसङ्गः असतः कारणत्वे सप्तमरसादेरपि मधुरादि(वत्) कार्यकारित्वप्रसङ्गः इति, सोऽपि सतः कारणत्वे तन्त्वादीनां मृदादिकार्यकारित्वप्रसङ्गेन तुल्यः । तथाऽपि कारणत्वमात्रं सतोऽस्तीति चेत् (न), तत्सत्त्वासम्मतेरुक्तत्वात् । न हि सकलविक्रियातीतस्य कारणत्वं शक्यसम्भावनम् । मधुरादीनां सप्तमरसादीनां चासत्त्वाविशेषेऽपि सद्बुद्धिभावाभावाभ्यां विशेषात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यदपि कार्यार्थी त्यादि । तत्, ईश्वरस्य सर्वकारणत्वे तत एव पटादिसम्भवात् तन्त्वाद्युपादानं न स्यात्, कुविन्दादेरिच्छादिकं च व्यर्थं स्यादिति समानम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एतेन देशकालादीति प्रसङ्गोऽपि समीकृतो वेदितव्यः । यच्च पुरुषेच्छानुसारेणेत्युक्तं (तदपि) तन्महदादिकार्यस्य कुलालादिजन्यतासाधनसमानयोगक्षेममिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">६६सु०- अत्र यद्विश्वस्यासत्त्वमुक्तं तत्तावन्निराकर्तुं सूत्रम् |
|
| |
|
| तस्या अपि बाधकरहितत्वात् । विशेषदर्शनं बाधकमिति चेत्, तर्हि स्थैर्यदर्शनं कुतो न बाधकम् । अतः अनुपलभ्यमानविशेषयो(रनयो)र्बाध्यबाधकभावायोगात्, अन्योन्यप्रतिपक्षताननुभवाच्च अन्यतरपक्षपातं परित्यज्य भेदाभेदविषयतयैव व्यवस्थापनं युक्तम्; अन्यथा दृष्टान्ते साध्यसन्देहेनापि परानुमानं दुष्टं स्यादिति । एवं तर्काङ्गान्तरवैकल्यं स्वयमूहनीयम् ।</p>
| | ॐ नाभाव उपलब्धेः ॐ |
| <p class="gr-vyakhya-para">४६सु०- नन्वेतानि सूत्राणि कुतो व्युत्क्रमेण(मतो) व्याख्यातानि । उच्यते । उपोद्घातप्रक्रियया सूत्रकारेणैवादौ बाधकानि निराकृत्य अन्ते निष्कण्टका प्रत्यभिज्ञोपन्यस्ता, भाष्यकारेण तु सुबोधत्वाय शिष्याकाङ्क्षाक्रमेण आदौ प्रत्यभिज्ञामभिधाय अनन्तरं तद्बाधकानि परिहृतानीति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">४६असु०- प्रतिसङ्ख्येत्यादिसूत्रद्वयं भाष्य एव स्पष्टमिति नात्र व्याख्यातम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">४७सु०- दुःखाभावं सुखं चाहुरि ति यदनूदितं तन्निराकरोति
| |
|
| |
|
| दिगिति ।</p>
| | इति । तद्व्याचष्टे |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- दिक्सुखे च खदृष्टान्ताद्भावौ सच्चेत्क्वचिद्भवेत्</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">खदृष्टान्तादि त्याकाशस्य भावत्वे यो न्यायोऽभिहितस्तस्मादिति हेत्वतिदेशः । धर्मिप्रतियोगिनिरपेक्षमेव विधिरूपेण प्रतीयमानत्वादित्यर्थः ।
| |
|
| |
|
| सत्
| | न चेति |
|
| |
|
| भावः | | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न चाभावो विश्वं सदिति गम्यते । यतो</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">भवतीति भावः, न भावोऽभावः, असदिति यावत् । |
|
| |
|
| क्वचिद्भवेत् चेत्
| | सदिति गम्यते यत |
|
| |
|
| तद्दृष्टान्तेन इति शेषः ।</p>
| | इत्यनेन विश्वसत्यत्वे प्रत्यक्षं प्रमाणमुक्तं वेदितव्यम् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">अनेन अन्यथा रूपादीनामपि भावत्वं न स्यादविशेषादि ति बाधकं सूचयति ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">प्रत्यक्षेण सदित्यनुभूयमानमपि विश्वमसच्चेत्को दोष इत्यत आह |
| <p class="gr-vyakhya-para">यद्यपि दिशो नाकाशादि्भद्यन्ते, तथाऽप्याकाशस्य भागसद्भावं ज्ञापयितुं तासां ग्रहणम् । एकवचनं तु जात्यभिप्रायम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">एतेन आकाशे चाविशेषादि ति सूत्रं प्रकारान्तरेण व्याख्यातं भवति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">आकाशादीनां भावत्वसमर्थनेन पञ्चस्कन्धात्मकं विश्वमि ति निरस्तम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">आत्मनो ज्ञानात्मकत्वं तु नास्माकं अनिष्टम् (विरुद्धम्), क्षणभङ्गिताया निरस्तत्वात् । ज्ञानस्यापि ग्राहकतायाः परेणाभ्युपगतत्वात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">मोक्षस्तु चतुर्थे परीक्षिष्यते ॥</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">४८सु०- स्यादेतत् । वैभाषिकसौत्रान्तिकयोर्यः साधारणः स्वमतविरुद्धः सिद्धान्तः, स एव सूत्रकृता निराकृतः । यस्तु सौत्रान्तिकस्य सिद्धान्तविशेषः, प्रमाणं तावद् द्विविधम्, प्रमेयद्वैविध्यात् । तत्र ज्ञानातिरिक्तः सर्वोऽपि रूपादिप्रपञ्चोऽनुमेय एव न तु प्रत्यक्षः । ज्ञानं (तु) नीलाद्याकारं प्रत्यक्षवेद्यमि ति, स कस्मान्न निराकृत इत्यत आह
| |
|
| |
|
| विश्वमिति
| | अनुभवेति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-विश्वं प्रत्यक्षगं त्यक्तवा तयोर्योऽनुमितं वदेत् । मायावादिवदेवासावुपेक्ष्यो भूतिमिच्छता ॥</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अनुभवरोधे तु वचनं वादिनः कुतः</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">तयोः | | <p class="gr-vyakhya-para">अनुभव(वि)रोधे तु |
|
| |
|
| वैभाषिकसौत्रान्तिकयोर्मध्ये
| | क्रियमाण इति शेषः । (तत्र) यदि सत्त्वेनोपलभ्यमानमप्यसत् स्यात् तदोत्तरं वदत्यपि शून्यवादिनि नोक्तं त्वयेत्यतस्तेऽप्रतिभे ति ब्रुवाणं परं प्रति शून्यवादिनः स्ववचनसाधको(नो)पायाभावात् पराजय एवापद्येत । यदि च प्राश्निकाद्यवगतं कथं मद्वचनं नास्ती ति ब्रूयात् तदा अङ्गीकृतं प्रत्यक्षस्य प्रामाण्यमि ति सत्त्वेन तदवगतं विश्वं कथमसत्स्यादिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">६७सु०- उक्तदोषपरिहारं शङ्कते |
|
| |
|
| यः
| | स्वप्नेति |
|
| |
|
| सौत्रान्तिकः,
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-स्वप्नभ्रान्तिवदेवेदं संवृत्यैवोपलभ्यते ।४४४ यदि सत्त्वेन</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">स्वप्नश्च भ्रान्तिश्च तयोरिव |
|
| |
|
| विश्वं | | स्वप्नभ्रान्तिवत् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यद्यपि परस्य स्वप्नोऽपि भ्रान्तिरेव, तथाऽपि गोबलीवर्दन्यायेन लोकव्यवहारमपेक्ष्य पृथगुक्तिः । यथा स्वप्ने भ्रान्तौ चासदेव गजादिकं सर्पादिकं च सदित्युपलभ्यते, तथाऽसदेव इदं विश्वं |
|
| |
|
| रूपादिकं,
| | स(त्यत्वे)त्त्वेन |
|
| |
|
| प्रत्यक्षगं त्यक्तवा
| | उपलभ्यते; एतदेव विश्वस्य शून्यकारणत्वं नाम, नापरम्; तत्र कथं सदित्युपलम्भेन विश्वस्य स(त्य)त्वसिद्धिः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">न चैवम् अधिष्ठानस्य द्रष्टुः करणानां तद्दोषाणां च सत्त्वमङ्गीकार्यम्, अन्यथा भ्रान्तिवैचित्र्याद्यनुपपत्तिरि ति वाच्यम्, असत्प्रकाशनशक्त्या |
|
| |
|
| रूपादेर्विश्वस्य प्रत्यक्षवेद्यतां वैभाषिकादिभिरभ्युपगतामनभ्युपगम्येति यावत्,
| | संवृत्यैव |
|
| |
|
| अनुमितं वदेत्
| | सर्वस्योपपत्तौ तदङ्गीकारवैयर्थ्यात् । एवञ्च न वचनासिद्धिः, सांवृतसत्त्वस्य वचनस्य प्रत्यक्षेणैव सिद्धेः, तावतैव व्यवहारोपपत्तौ पारमार्थिकसत्त्वस्योपयोगाभावादिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">६८सु०- एतत्परिहाराय ॐ वैधर्म्याच्च न स्वप्नादिवत् ॐ इति सूत्रम् । तद्व्याचष्टे |
|
| |
|
| रूपादेर्विश्वस्यानुमानवेद्यतामङ्गीकुर्यात्, मायावादिना तुल्यं वर्तत इति
| | किञ्चेति |
|
| |
|
| मायावादिवत् ।</p>
| | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । यथा सर्वान् दुःसमयानपाकुर्वता(ऽपि) सूत्रकृता न मायावादोऽत्र पादे निराकृतः, तस्यात्यन्तनिर्दलस्योपेक्षैव कार्या । न त्वीषत्सदलैः साङ्ख्यादिसमयैः सह निरास इति ज्ञापनार्थम्, तथा बाह्यानुमेयतावादोऽपीति ।</p> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- किञ्चात्र भ्रमो नैव निवर्तते</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">ननु मायावादः सूत्रोत्पत्त्युत्तरकालभावी, तस्य कथं निरासप्रसक्तिः । मैवम् । अनादिकालतो वृत्ता इत्युक्तत्वात्, अन्यथा साङ्ख्यादिनिरासस्याप्यप्रसक्तेरिति ।</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">भवेदेवं यदि प्रपञ्चे रज्जुसर्पादाविव सत्त्वप्रत्ययो भ्रमः स्यात् । न चैवम् । तथात्वे |
| <p class="gr-vyakhya-para">४९सु०- ननु अप्रतिषिद्धमनुमतं भवती ति न्यायेन नीलादेर्विश्वस्याप्रत्यक्षत्वं सूत्रकारस्याभिमतमेवे ति कुतो न कल्प्यते । न चैवं (नैवं) शक्यम् । प्रमाणाविरुद्धः प्रमाणानुसारी च सूत्रकारस्याभिप्रायः कल्पनीयः, न चायमर्थस्तथा इत्याशयवानाह | |
|
| |
|
| सर्वेति ।</p>
| | अत्र |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- सर्वप्रमाणसिद्धं यद्बुद्धेर्भेदेन सर्वदा । कथं नु तस्य बुद्धित्वं</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अयमत्रोत्तरक्रमः । नीलादेरर्थस्याप्रत्यक्षत्वं न वक्तुं शक्यते, नीलादिप्रतीतेरपरोक्षतायाः साक्षिसिद्धत्वात्, इन्द्रियव्यापारभावभावित्वेनानुमानसिद्धत्वाच्च ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अथ मतम् येनार्थेन यज्ज्ञानं जायते तत् तदाकारं भवति, तच्च ज्ञानं स्वप्रकाशतया स्वगतं नीलाद्याकारमपि साक्षात्कुरुते, अतोऽपरोक्षतयोपलभ्यमानस्य नीलाद्याकारनिकरस्य बुद्धिगतत्वान्न कश्चिद्दोषः इति । अत्रेदमुपतिष्ठते । यदपरोक्षतयाऽवभासमानं नीलाद्याकारचक्रं
| |
|
| |
|
| बुद्धेर्भेदेन सर्वदा सर्वप्रमाणसिद्धं, तस्य कथं नु बुद्धित्वम्
| | प्रपञ्चे सत्त्व |
|
| |
|
| अङ्गीक्रियते ।</p>
| | भ्रमः किं |
| <p class="gr-vyakhya-para">बहिर्मुखतयेदन्त्वेन ह्ययं नीलाद्याकारोऽपरोक्षमवभासते, न जात्वन्तर्मुखतयाऽहं नीलमिति; तथा नीलापरोक्षज्ञानसमनन्तरं नीलार्थी नियमेन बहिः प्रवर्तते; तेनानुमीयतेऽनेन बहिरर्थ एव साक्षात्कृत इति । न ह्यन्यत्र ज्ञानमन्यत्र प्रवृत्तिरिति युज्यते; अतिप्रसङ्गात् ॥</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">मध्येऽनुमानं तु निरसिष्यते ॥</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">एवमाप्तोऽपि किमपरोक्षतया पश्यसी ति पृष्टः अङ्गुलिं प्रसार्य इदमि ति बाह्यमेव ब्रवीति । अतस्त्रिभिरपि प्रमाणैरपरोक्षतयाऽवभासमानस्य नीलाद्याकारस्य बुद्धितो भेद एवावसीयते । न चेदं सर्वं भ्रान्तम्, कदाऽप्यन्यथाप्रतीत्यभावात्, विनैव बाधकेन भ्रान्तित्वाभ्युपगमेऽतिप्रसङ्गात् ॥ अतोऽपरोक्षतयाऽवभासमानो नीलाद्याकारो बाह्य एव, न तु बुद्धिगत इति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">५०सु०- किञ्च बाह्यार्थस्याप्रत्यक्षत्वे तदसिद्धिरेव स्यात्, प्रमाणाभावात्; तथा च बाह्यार्थाभ्युपगमो रिक्तः स्यादित्याह
| |
|
| |
|
| विश्वमिति
| | इति |
|
| |
|
| ।</p> | | नैव निवर्तते । |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- विश्वमन्यच्च किंप्रमम्</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अन्यत्
| |
|
| |
|
| ज्ञानमिति शेषः । का प्रमा यस्य तत्
| | ज्ञानानां भ्रमत्वावधारणं हि बाधबोधाधीनम्, सम्प्रतिपन्नस्थले तथा दर्शनात् । प्रत्ययत्वमात्राधीनत्वे प्रागपि बाधबोधोदयाद्रज्जुसर्पादिज्ञाने लौकिकपरीक्षकाणां भ्रमत्वावधारणं स्यात्, न चैवं क्वचिद्दृष्टम् । न च प्रपञ्चसत्तावगमस्य बाधकं पश्यामः । ततो न भ्रमत्वावधारणं युक्तमिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">स्वप्नस्य भ्रान्तित्वाभावो, भ्रमस्य चाधिष्ठानाद्यपेक्षानियमः, सांवृतसत्त्वस्य व्यवहारनिर्वाहकत्वस्याभावश्चान्यत्र समर्थितोऽत्रानुसन्धेयः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">६९सु०- स्यादेतत् । किं प्रपञ्चप्रत्ययस्येदानीं बाधो नास्तीत्युच्यते उतोत्तरकालेऽपि । आद्ये न तावता भवतोऽपि विश्वसत्यत्वावधारणं, शुक्तिरजतादौ तदयोगात् । द्वितीयस्तु नास्ति प्रपञ्चप्रत्ययो बाधिष्यते प्रत्ययत्वात् सम्प्रतिपन्नवत् इत्यागामिबाधसिद्धेरित्यत आह |
|
| |
|
| किंप्रमम् ।</p>
| | अनादेरिति |
| <p class="gr-vyakhya-para">५०असु०- अनुमेयो बाह्याकार इति चेत् (न); सर्वथाऽसिद्धस्य पक्षीकरणायोगात्, लिङ्गाभावाद्व्याप्त्यसिद्धेश्च ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">स्यादेतत्, बुद्धिगतस्तावदाकारोऽपरोक्षमवभासते, स कादाचित्कत्वात्किमपि कारणमपेक्षमाणो बाह्यं नीलाद्यनुमापयिष्यतीति । मैवम्, बाह्यतयैव नीलाद्याकारस्य स्फुरणात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">कुत्र चेदमुपलब्धम् यत्कादाचित्कं तत्कारणवदि ति । ज्ञान एवेति चेत् (न) बाह्याप्रत्यक्षत्ववादे तत्रापि कारणवत्त्वानवधारणात् । ज्ञानं पूर्वज्ञानकारणकमुपलब्धमिति चेत्, तर्ह्याकारोऽपि पूर्वाकारजन्यः कल्प्यताम्, किं बाह्यार्थव्यसनेन । नीलज्ञाना(नोत्पादा)नन्तरं पीतज्ञानोत्पाददर्शनान्नेति चेत् (न), सदृशजन्यत्वस्य परेण क्वाप्यनुपलब्ध(गन्तव्य)त्वात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">५१सु०- किञ्च वासनादिकमान्तरमेव सहकारीकृत्य विसदृशमपि(मेव) ज्ञानं जनयतीति कल्पनीयम्, न बाह्यम्; दृष्टेनैव कथञ्चिदुपपत्तावदृष्टकल्पनानुपपत्तेः; अतो बाह्योऽ(प्य)र्थः प्रत्यक्षसिद्धः, इति शङ्कानास्पदत्वादिदं मतमत्र न दूषितमित्युक्तम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">५१असु०- यद्वा स्फुटतरानल्पदोषत्वेन शिष्यैरेव हेयतया ज्ञातुं शक्यत्वादित्याशयेनाह
| |
|
| |
|
| सर्वेति ।</p>
| | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- सर्वलोको बिभेत्यञ्जो यस्मादनुभवात्सदा । तस्यापलापिनः किन्न निष्प्रमाणकवादिनः ॥</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अनादेरस्य विश्वस्य निवृत्तिर्यदि चेष्यते । निवृत्तिश्च निवर्तेत तस्या भ्रान्तित्वसम्भवात् ॥</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">माध्यमिकादयोऽपि बाह्यार्था(द्य)नपह्नुवाना अपि ह्यनुभवाद्बिभ्यतः सांवृतसत्त्वाद्यभ्युपयन्ति, ततः सर्वैरनुसरणीय एवायमनुभवः । तमपि यः सौत्रान्तिकः; अपलपति = अनुभवसिद्धाया अपरोक्षस्य नीला(द्या)कारस्य बाह्यताया अपाकरणात्; तथा निष्प्रमाणकं वदति नीलाद्याकारस्य बुद्धिस्थतायां प्रमाणाभावात्; | | <p class="gr-vyakhya-para">अनादितोऽनुवृत्तस्येत्यर्थः । |
|
| |
|
| तस्य•प्य)
| | विश्वस्य |
|
| |
|
| अनुभवस्य,
| | तत्प्रत्ययस्य, |
|
| |
|
| अपलापिनः
| | निवृत्तिः |
|
| |
|
| निष्प्रमाणकवादिनः,
| | बाधः । |
|
| |
|
| तस्य
| | निवर्तेत |
|
| |
|
| सौत्रान्तिकस्य;
| | बाध्येत । यदि प्रत्ययत्वात् प्रपञ्चप्रत्ययस्य बाधोऽनुमीयते, तदाऽवश्यं बाधप्रत्ययस्यापि बाधेन भाव्यम्, अन्यथा प्रत्ययत्वहेतोस्तत्र व्यभिचारापत्तेः । बाधकप्रत्ययस्य बाध्यत्वे प्रपञ्चप्रत्ययस्य याथार्थ्यसिद्धिः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तिष्ठतु तावत्परमार्थचिन्ता, व्यावहारिके तु तथा दृष्टमेव । न केवलमिदमापादनं किन्तु सम्भावितं चैतत् । यत्प्रपञ्चप्रत्ययस्य याथार्थ्यं तन्नास्तिताप्रत्ययस्य बाध्यत्वम्, अनादितोऽनुवृत्तस्यानेकसजातीयविजातीयसंवाद(व)तो याथार्थ्यसम्भवात्, कादाचित्कस्य संवादविधुर(रुद्व)त्वेन भ्रमत्वसम्भवादिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">७०सु०- ननु च प्रपञ्चनिवृत्तिर्नाम शून्यमेव; तच्च परमार्थरूपं, न कल्पितम्, अदृष्टत्वात्; तत्कथं तत्प्रत्ययस्य बाध्यता स्यात्; किन्तु प्रपञ्चस्य दृष्टत्वेन कल्पितत्वसम्भवात् तत्प्रत्यय एव बाध्यः, हेतुश्च प्रपञ्चप्रत्ययत्वेन विवेक्तव्य इत्यत आह |
|
| |
|
| किं,
| | दृष्टस्येति |
|
| |
|
| दूषणं,
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- दृष्टस्य भ्रान्तिता चेत्स्याददृष्टे न भ्रमः कुतः</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">भ्रान्तिताभ्रम |
|
| |
|
| न,
| | शब्दाभ्यां कल्पितत्वमुच्यते ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">इदमुक्तं भवति । विपरीतमेतदुक्तं यत्सर्वप्रमाणदृष्टस्य प्रपञ्चस्य कल्पितत्वमादाय तत्सत्ताप्रत्ययस्य बाध्यत्वस्वीकरणम् । केनापि प्रमाणेनादृष्टस्य शून्यस्याकल्पितत्वं गृहीत्वा तत्सत्त्वप्रत्ययस्याबाध्यत्वोपादानम्; प्रामाणिकमकल्पितम् अप्रामाणिकं चाङ्गीक्रियमाणं कल्पितमिति सर्वसम्मतत्वादिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">७१सु०- एतदेव दृष्टान्तेन दर्शयति |
|
| |
|
| भवेत्; सर्वमपि भवेदिति ।</p>
| | गवामिति |
| <p class="gr-vyakhya-para">५२सु०- एकत्वमनुभूतिस्थं खदृष्टान्तात् तस्यापलापिन इति परपक्षे तत्र तत्र अनुभवविरोधोऽभिहितः, स कथम् इत्यतः अभिनयेन तं दर्शयति
| |
| | |
| सोऽहमिति
| |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- सोऽहं तदिदमेवाहं सुखी सद्गगनं दिशः । सत्या इत्याद्यनुभवाः सदा तत्प्रतिपक्षगाः ॥</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- गवामृङ्गिभावेन न हि स्याच्छशृङ्गिता</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">अत्र स एवाहमि त्यात्मैकत्वग्राही प्रत्यभिज्ञाऽनुभवो दर्शितः । तदिदमि त्यनात्मनः । अहं सुखी ति सुखस्य विधित्वानुभवः । | | <p class="gr-vyakhya-para">अृङ्गिभावेन |
|
| |
|
| सत्
| | सहितेति शेषः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">कश्चिद्गवां ृङ्गित्वमस्ती त्याह कश्चिच्छशस्येति । तत्र परोक्तरीत्या गवां ृङ्गिता कल्पिता, दृष्टत्वात्; शशृङ्गिता त्वकल्पिताऽदृष्टत्वादि ति स्यात् । न ह्येवं लोके प्रतीतिः, लोकानुसारेणैव च परमार्थो बोद्धव्यः, नान्यथा; लोकन्यायस्यैव तद्बोधोपायत्वादिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">७२सु०- तदेवं प्रत्यक्षबलेन विश्वसत्यता साधिता, तद्बाधकशङ्का च परिहृता; ततः किं सिद्धमि त्यतो यदुक्तं पूर्वपक्षिणा सतोऽपि कारणत्वे प्रमाणाभावः इति तत्परिहृतमि ति वदन् समीकरणान्तरमपि परिहरति |
|
| |
|
| भावरूपं, गगनं, दिशः,
| | अस्माकं त्विति ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अस्माकं तु प्रमाणेन प्रसादादीश्वरस्य च ।</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">उक्तभङ्ग्याऽऽगमानां च प्रामाण्याद्युज्यतेऽखिलम् ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">सत्कारणत्ववादिनाम् |
|
| |
|
| सत्याः
| | अखिलं |
|
| |
|
| भावरूपाः इति गगनस्य (च) दिशां च भावत्वानुभवः । आदि पदात् इदं नीलं , नाहं नीलमि त्यादेः (परिग्रहः) ग्रहणम् ।
| | परेणाक्षिप्तं |
|
| |
|
| तत्प्रतिपक्षगाः
| | युज्यते । |
|
| |
|
| तदभ्युपगतार्थविरुद्धविषयाः ।</p>
| | कथम् । बाधविधुरेण प्रमाणेन जगतः सत्यत्वसिद्धौ मधुरादीनां पुष्ट्यादिकारणानां सत्त्वसिद्धेः । तन्त्वादीनां च विचित्रस्वभावतया प्रमाणेन सिद्धानां न मृदादिकार्यकारित्वप्रसङ्गः । न हि सत इवासतोऽपि स्वभावभेदोऽसत्त्वव्याघातात् । प्रमाणेनैव सतः कारणत्वोपलब्धेरनुपपत्तिराभासभूतैव । प्रमाणेन सत्तया प्रमितानां मधुरादीनां सद्बुद्धिमात्रवैलक्षण्यकल्पना त्वयुक्तैव, अन्यथा सद्बुद्ध्याऽवगतात्सप्तमरसादपि पीनता सती स्यात् । ईश्वरस्य सर्वकारणत्वेऽपि तन्त्वाद्यपेक्षा, पुरुषप्रयत्नाद्यपेक्षा, देशकालादिनियमश्च युज्यत एव; तन्त्वाद्यपेक्षयैव कार्यमुत्पद्यतामितीश्वरस्य |
| <p class="gr-vyakhya-para">५३सु०- वैभाषिकसौत्रान्तिकसमय(मत)निराकरणमुपसंहरति
| |
|
| |
|
| अत इति
| | प्रसादात् |
|
| |
|
| ।</p> | | सङ्कल्पात् ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अतो निर्मानमखिलप्रमाणप्रतिपक्षगम् ।</div>
| | <p class="gr-vyakhya-para">न चैवं निर्विशेषस्य शून्यस्य सङ्कल्पो युज्यते । न चैतदप्रामाणिकम्, आरम्भणाधिकरणोक्तरीत्या अत्र आगमानुमानादीनां प्रमाणत्वात् । न च वेदाद्यागमप्रामाण्यमसिद्धम्, प्रथमसूत्रोक्तरीत्या आगमप्रामाण्यस्य सिद्धत्वात् । अनुमानेऽतिप्रसङ्गोऽप्यागमप्रामाण्येनैवापास्त इति । ब्रह्मादीन्सृष्ट्यादावीश्वरस्तेषु कृपयाऽपेक्षते, परमेश्वरनियोगानुष्ठाने तेषां परमपुरुषार्थलाभादि ति ज्ञापयितुं प्रसादादित्युक्तम् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">दुर्मतं को नु गृह्णीयाद्विनाऽसुरततिं क्वचित् ॥</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">७३सु०- प्राक् विश्व(स्य)सत्यत्वसाधनायोपन्यस्तस्य प्रत्यक्षस्यान्यथासिद्धिमाशङ्क्य तत्परिहारत्वेन |
| <p class="gr-vyakhya-para">अखिलप्रमाणप्रतिपक्षगं | |
|
| |
|
| सर्वप्रमाणविरुद्धार्थविषयम्, अत एव दुर्मतम् । दिङ्नागप्रभृतिभिर्बहुभिर्गृहीतत्वात् कथं को नु गृह्णीयादि त्याक्षेप इत्यत उक्त•
| | ८वैधर्म्याच्च न स्वप्नादिवदि |
|
| |
|
| विनेति
| | ति सूत्रं व्याख्यातम् । इदानीं विश्वमिथ्यात्वे पराभिहितस्य अनुमानस्य दूषकत्वेनापि (तद्व्या)व्याख्यातुं मिथ्यात्वेऽनुमानं तावच्छङ्कते |
|
| |
|
| । सत्पुरुषविषय एवायमाक्षेप इति भावः । न चैवं निराकरणवैयर्थ्यम्; उक्तार्थानुसन्धाने को नु गृह्णीयादि ति व्याख्यानादिति ॥</p>
| | दृश्यत्वादिति |
| <p class="gr-vyakhya-para">॥ इति समुदायाधिकरणम् ॥</p></div></div></div></div></div>
| |
| <span id="gr-adh-AV_C02_S02_A008" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="असदधिकरणम्" data-block-id="gr-adh-AV_C02_S02_A008"></span><h4 class="gr-section-head">असदधिकरणम्</h4>
| |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V08" data-block-id="AV_C02_S02_V08" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अपरः शून्यमखिलं मनोवाचामगोचरम् ।</span><span class="shloka-line">निर्विशेषं स्वयम्भातं निर्लेपमजरामरम् ॥212॥</span></span></div> | | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- दृश्यत्वाद्विमतं मिथ्या स्वप्नवच्चेत्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">सर्वं मिथ्ये त्युक्ते सम्प्रतिपन्नमिथ्यात्वे शुक्तिरजतादौ सिद्धसाधनता, शून्ये बाधः (च) स्यात्, अतः सत्यत्वमिथ्यात्वाभ्यां विमतमित्युक्तम् । विमतं गगनादिकं मिथ्या दृश्यत्वात् स्वप्नवदि त्यनुमानेन विश्वमिथ्यात्वसिद्धेः कथं (तत्)सत्यत्वमङ्गीक्रियत इत्यर्थः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">७४सु०- दूषयितुं पृच्छति |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V08" data-block-id="AV_C02_S02_V08" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अशेषदोषरहितमनन्तं देशकालतः ।</span><span class="shloka-line">वस्तुतश्च तदस्मीति नित्योपासापरोक्षितम् ॥213॥</span></span></div>
| | इयं चेति |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V08" data-block-id="AV_C02_S02_V08" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">रागादिदोषरहितं तद्भावं योगिनं नयेत् ।</span><span class="shloka-line">तस्यैवानादिसंवृत्या नानाभेदात्मकं जगत् ॥214॥</span></span></div> | | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- इयं च मा</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तिष्ठतु तावद्विश्वम्, |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V08" data-block-id="AV_C02_S02_V08" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सदिवाभाति सत्यत्वं सांवृतं तस्य चेष्यते ।</span><span class="shloka-line">पारमार्थिकसत्त्वं तु शून्यादन्यस्य न क्वचित् ॥215॥</span></span></div>
| | इयं च मा |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V08" data-block-id="AV_C02_S02_V08" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सांवृतेनैव सत्वेन(सत्येव) व्यवहारोऽखिलो भवेत् ।</span><span class="shloka-line">शून्यात् संवृतियोगेन विश्वमेतत् प्रवर्तते ॥216॥</span></span></div>
| | इदमेव दृश्यत्वानुमानम्, मिथ्या सत्यं (त्या वे) वे ति शेषः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">आद्यं दूषयति |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V08" data-block-id="AV_C02_S02_V08" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सृष्टिकाले पुनश्चान्ते स्तिमितं शून्यतां व्रजेत् ।</span><span class="shloka-line">इति ब्रूते तमुद्दिश्य जगाद जगतां गुरुः ॥217॥</span></span></div>
| | मिथ्येति |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V08" data-block-id="AV_C02_S02_V08" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नासतो जगतो भावो न हि दृष्टाऽसतो जनिः ।</span><span class="shloka-line">सतः क्वचित् प्रमाणं च दृष्टिरेवाखिलाद्वरम् ॥218॥</span></span></div> | | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- मिथ्या चेत्साध्यसिद्धिर्न</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">न हि शब्देऽविद्यमानेन चाक्षुषत्वेन शब्दनित्यत्वं सिद्ध्यतीति भावः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">द्वितीये दृश्यत्वं दृश्यमदृश्यं वा ॥ प्रथमं दूषयति |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V08" data-block-id="AV_C02_S02_V08" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यद्येवं सप्तमरसान्मधुरादिव पीनता ।</span><span class="shloka-line">भवेज्जनस्य मार्जारशृङ्गं गोरिव घातकम् ॥219॥</span></span></div>
| | व्यभिचार इति |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V08" data-block-id="AV_C02_S02_V08" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कार्यार्थी कारणं सच्च नोपादद्यात् कथञ्चन ।</span><span class="shloka-line">न प्रवर्तेत चेष्टाय शून्यादेवेष्टसम्भवात् ॥220॥</span></span></div> | | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- व्यभिचारो न चेद्भवेत्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">दृश्यत्वं मिथ्या |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V08" data-block-id="AV_C02_S02_V08" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">देशकालादिनियमो न हि शून्यात् सतो भवेत् ।</span><span class="shloka-line">पुरुषेच्छानुसारेण यदि किञ्चित् प्रजायते ॥221॥</span></span></div>
| | न चेत्, |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V08" data-block-id="AV_C02_S02_V08" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">किं नानुमीयते तद्वद्वस्तुत्वात् पुरुषोद्भवः(पुरुषाद्भवः) ।</span><span class="shloka-line">सर्वस्यापि न चाभावो विश्वं सदिति गम्यते ॥222॥</span></span></div>
| | अथ च दृश्यम्; तदा (दृश्यत्वस्य) दृश्यत्व एव |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V08" data-block-id="AV_C02_S02_V08" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यतोऽनुभवविरोधे तु वचनं वादिनः कुतः ।</span><span class="shloka-line">स्वप्नभ्रान्तिवदेवेदं संवृत्यैवोपलभ्यते ॥223॥</span></span></div>
| | व्यभिचारो भवेत् ॥ |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V08" data-block-id="AV_C02_S02_V08" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यदि सत्वेन किञ्चात्र भ्रमो नैव निवर्तते ।</span><span class="shloka-line">अनादेरस्य विश्वस्य निवृत्तिर्यदि चेष्यते ॥224॥</span></span></div> | | द्वितीये त्वज्ञानासिद्धता हेतोरिति भावः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">७५सु०- स्यादेतत् । मिथ्यैव दृश्यत्वमिति ब्रूमः । न चैवं साध्यासाधकत्वम्, वर्णदैर्घ्यादीनां मिथ्याभूतानामपि साधकत्वस्योभयसिद्धत्वात्, चाक्षुषत्वादीनां त्वारोपाभावात्, आरोपेऽप्यसांव्यावहारिकत्वादसाधकत्वं, न तु मिथ्यात्वादि त्यत आह |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V08" data-block-id="AV_C02_S02_V08" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">निवृत्तिश्च निवर्तेत तस्या भ्रान्तित्वसम्भवात् ।</span><span class="shloka-line">दृष्टस्य भ्रान्तितो चेत् स्याददृष्टे न भ्रमः कुतः ॥225॥</span></span></div>
| | साधकत्वमिति |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V08" data-block-id="AV_C02_S02_V08" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">गवामशृङ्गिभावेन न हि स्याच्छशशृङ्गिता ।</span><span class="shloka-line">अस्माकं तु प्रमाणेन प्रसादादीश्वरस्य च ॥226॥</span></span></div> | | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- साधकत्वमसत्यस्य साध्यं विप्रतिपत्तितः</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यत्रोदाहरणे मिथ्यात्वं सम्प्रतिपन्नं तत्र साधकत्वे, यत्र च साधकत्वं सम्मतं तत्र मिथ्यात्वे, |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V08" data-block-id="AV_C02_S02_V08" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">उक्तभङ्ग्याऽऽगमानां च प्रामाण्याद्युज्यतेऽखिलम् ।</span><span class="shloka-line">दृश्यत्वाद्विमतं मिथ्या स्वप्नवच्चेदियं च मा ॥227॥</span></span></div>
| | विप्रतिपत्तितोऽसत्यस्य साधकत्वं साध्यम् |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V08" data-block-id="AV_C02_S02_V08" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मिथ्या चेत् साध्यसिद्धिर्न व्यभिचारो न चेद्भवेत् ।</span><span class="shloka-line">साधकत्मसत्यस्य साध्यं विप्रतिपत्तितः ॥228॥</span></span></div> | | एव; न पुनरस्माकं सिद्धमिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">७६सु०- विप्रतिपत्तौ साधकत्वं मिथ्यात्वं वा साधयिष्यामीति चेत् । किं सत्येन प्रमाणेनोत मिथ्याभूतेन । आद्ये तूक्तमेवोत्तरम् । द्वितीये दोषमाह |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V08" data-block-id="AV_C02_S02_V08" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तस्य चेत्यनवस्था स्यात् सत्त्वं चास्यानुभूतितः ।</span><span class="shloka-line">अनुभूतिविरोधेन मिथ्यात्वे मा न काचन ॥229॥</span></span></div>
| | तस्य चेति |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V08" data-block-id="AV_C02_S02_V08" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अतीतानागतौ कालावपि नः साक्षिगोचरौ ।</span><span class="shloka-line">तत्सम्बन्धितया सत्त्वमपि दृष्टस्य साक्षिगम् ॥230॥</span></span></div> | | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तस्य च</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">न हि क्वाप्यस्माकं मिथ्याभूतस्य साधकत्वं सम्मतम् । अतस्तस्यापि साधकत्वं साध्यमेव ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तस्यापि साधकत्वं साधयिष्यामीत्यत आह |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V08" data-block-id="AV_C02_S02_V08" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">दृढदृष्टं तु यद्दृष्टं दृष्टाभासस्ततोऽपरम् ।</span><span class="shloka-line">भ्रान्तेः संवृतिसत्यस्य विशेषो व्यभिचारवान् ॥231॥</span></span></div>
| | इतीति |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V08" data-block-id="AV_C02_S02_V08" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तेनाप्यङ्गीकृतः सम्यक् स नः सत्यत्वमेव हि ।</span><span class="shloka-line">विज्ञानाद् व्यभिचारोऽस्य कदाचित् स्यादिति प्रमा ॥232॥</span></span></div> | | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- इत्यनवस्था स्यात्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">पूर्वोक्तप्रकारेणेत्यर्थः । न हि सर्वमसत्यं साधकमित्येकं प्रमाणमस्ति, नापि सद्वादी कदाऽपि सत्त्वासत्त्वोदासीनेन प्रमाणेन साध्यसिद्धिमङ्गीकुर्यात्, येनानवस्थाशान्तिर्भवेदिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">७७सु०- एवमसिद्धिव्यभिचाराभ्यामनुमानं निराकृत्य प्रमाणबाधं चाह |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V08" data-block-id="AV_C02_S02_V08" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नैव दृष्टा प्रमा सा च न भवेत् स्वविरोधतः ।</span><span class="shloka-line">भेदो विशेषधर्म्यादिग्रहणापेक्षया यदि ॥233॥</span></span></div>
| | सत्त्वं चेति |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V08" data-block-id="AV_C02_S02_V08" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अन्योन्याश्रयताहेतोर्दुग्राह्या इति यन्न तत् ।</span><span class="shloka-line">स्वरूपं वस्तुनो भेदः यन्न तस्य ग्रहेऽग्रहः ॥234॥</span></span></div> | | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- सत्त्व• चास्यानुभूतितः</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अस्य |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V08" data-block-id="AV_C02_S02_V08" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अन्यथाऽस्यामुना भेद इति वक्तुं न शक्यते ।</span><span class="shloka-line">अगृहीतो यदा भेदस्तदा स्वस्मादिति ग्रहः ॥235॥</span></span></div>
| | प्रपञ्चस्य । |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V08" data-block-id="AV_C02_S02_V08" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स्यात् प्रतीतिविरोधाच्च न हि कश्चित् तथा वदेत् ।</span><span class="shloka-line">धर्मित्वप्रतियोगित्वतद्भेदा युगपद्यदि ॥236॥</span></span></div>
| | अनुभूतितः |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V08" data-block-id="AV_C02_S02_V08" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">विशेषणं विशेष्यं च तद्भावश्चैव गृह्यते ।</span><span class="shloka-line">को विरोधः स्वरूपेण गृहीतो भेद एव तु ॥237॥</span></span></div> | | सिद्धम् अतो बाधितविषयं चानुमानमि ति शेषः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">७७असु०- न केवलं दृश्यत्वानुमानस्यानेन दोषेणाभासत्त्वं, किन्तु यदन्यदपि प्रपञ्चमिथ्यात्वेऽनुमानं जडत्वं वा परिच्छिन्नत्वं वा परैरुच्यते तस्यापीत्याह |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V08" data-block-id="AV_C02_S02_V08" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अस्यामुष्मादिति पुनर्विशेषेणैव गृह्यते ।</span><span class="shloka-line">किञ्च भेदः कथं ग्राह्य इति यः परिपृच्छति ॥238॥</span></span></div>
| | अनुभूतीति |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V08" data-block-id="AV_C02_S02_V08" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">धर्म्यादिभेदग्रहणात् तेनोक्तोऽन्योन्यसंश्रयः ।</span><span class="shloka-line">अन्यत्वाग्रहणे प्रोक्तः कथमन्योन्यसंश्रयः ॥239॥</span></span></div> | | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अनुभूतिविरोधेन मिथ्यात्वे मा न काचन</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">उपलक्षणमेतत्, पूर्वोक्तव्यभिचारासिद्धिभ्यां चेत्यपि द्रष्टव्यम् । तथा हि । जडत्वादिकं सत्यं मिथ्या वा ॥ आद्ये जडत्वादिमन्न वा । प्रथमे व्यभिचारः । द्वितीयेऽपसिद्धान्तः ॥ मिथ्या चेत्साध्यसिद्धिर्नेति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">७८सु०- भवेदसत्त्वमनुमानानां यद्यनुभवविरोधो भवेत्, न चासावस्ति । मिथ्यात्वापरपर्यायं बाध्यत्वं ह्यनुमानसाध्यम्; न च तदभावः प्रत्यक्षेण वेद्यः, तस्य वर्तमानमात्रविषयत्वेन कथञ्चिद्वर्तमानकालीनबाधाभावविषयत्वेऽपि कालान्तर(गत) भाविबाधाभावविषयत्वायोगादि त्यत आह |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V08" data-block-id="AV_C02_S02_V08" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अन्यत्वं यदि सिद्धं स्यात् कथमन्योन्यसंश्रयः ।</span><span class="shloka-line">एतादृशस्य वक्तारावुभौ जात्युत्तराकरौ ॥240॥</span></span></div>
| | अतीतेति |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V08" data-block-id="AV_C02_S02_V08" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मायी माध्यमिकश्चैव तदुपेक्ष्यौ बुभूषुभिः ।</span><span class="shloka-line">यच्छून्यवादिनः शून्यं तदेव ब्रह्म मायिनः ॥241॥</span></span></div> | | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अतीतानागतौ कालावपि नः साक्षिगोचरौ</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अत्र अतीत ग्रहणं प्रासङ्गिकम् । न केवलं वर्तमान इत्यपेरर्थः । |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V08" data-block-id="AV_C02_S02_V08" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न हि लक्षणभेदोऽस्ति निर्विशेषत्वतस्तयोः ।</span><span class="shloka-line">अनृतादिविरोधित्वमुभयोश्च स्वलक्षणम् ॥242॥</span></span></div>
| | नः |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V08" data-block-id="AV_C02_S02_V08" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स्ववाक्याभावसंवादान्न कृत्यं प्रतिवादिनः ।</span><span class="shloka-line">तत्पक्ष इति वैधर्म्यान्न स्वप्नादिवदित्यजः ॥243॥</span></span></div> | | सर्वेषाम् । अन्यथा तद्विशिष्टव्यवहारानुपप(त्ते)त्तिरिति भावः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">७९सु०- किमतो यद्येवमवर्तमानोऽपि कालः साक्षिगोचर इत्यत आह |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V08" data-block-id="AV_C02_S02_V08" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अप्रयत्नान्निराचक्रे चेति दृष्टिविरुद्धताम् ।</span><span class="shloka-line">निष्प्रमाणत्वमप्यस्य सूचयामास विश्वकृत् ॥244॥</span></span></div>
| | तदिति |
|
| |
|
| <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_A008" data-teeka="Nyayasudha"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S02_A008" data-id="AV_C02_S02_A008_" data-name=""><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">॥ अथ असदधिकरणम् ॥</p>
| | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-ॐ नासतोऽदृष्टत्वात् ॐ ॥</p> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तत्सम्बन्धितया सत्त्वमपि</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">५४सु०- माध्यमिकमतमत्रापाक्रियते ।</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">कालान्तरसम्बन्धितया |
| <p class="gr-vyakhya-para">तस्योक्तार्थविरुद्धतां दर्शयितुं तत्तावदुपन्यस्यति | |
|
| |
|
| अपर इति
| | सत्त्वम् |
|
| |
|
| ।</p> | | अबाध्यत्वम् । न केवलं वर्तमानकालीनबाधाभावोऽनुभववेद्यः, किन्तु सर्वकालगतोऽपीत्यर्थः । तत्कथमित्यत उक्तम् |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अपरः शून्यमखिलं मनोवाचामगोचरम् । निर्विशेषं स्वयम्भातं निर्लेपमजरामरम् । अशेषदोषरहितमनन्तं देशकालतः । वस्तुतश्च</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अपरो
| |
|
| |
|
| माध्यमिक,
| | दृष्टस्येति |
|
| |
|
| इति ब्रूत | | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- दृष्टस्य साक्षिगम्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">प्रत्यक्षादिप्रतीतिविषयस्य । प्रत्यक्षादिप्रतीतीनां प्रामाण्यस्य साक्षिणा ग्रहणादिति भावः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">८०सु०- न हि विषयस्य त्रैकालिकाबाध्यत्वमनन्तर्भाव्य तत्प्रतीतेः प्रामाण्यं शक्यग्रहणम् । यदि प्रतीतिं गृह्णन् साक्षी तत्प्रामाण्यग्रहणस्वभावत्वात्तद्गृह्णंस्तद्विषयस्य त्रैकालिकाबाध्यत्वं व्यवस्थापयेत् तदा शुक्तिरजतादिप्रतीतेरपि स एव ग्राहक इति तस्या अपि प्रामाण्यं गृह्णीयात् । तथा च तद्विषयस्यापि रजतादेस्त्रैकालिकाबाध्यत्वं सिद्ध्येदि त्यतो दृष्टशब्दं व्याख्याति |
|
| |
|
| इति वक्ष्यमाणेन सम्बन्धः ।
| | दृढेति ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- दृढदृष्टं तु यद्दृष्टं दृष्टाभासस्ततोऽपरम्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यन्निर्दोषत्वेनावधृतया प्रतीत्या विषयीकृतं, तदेव दृष्टमित्युक्तम् । कुतः । इतरस्य सम्मुग्ध(स्य)दृष्टस्य दृष्टाभासत्वात् । मुख्यामुख्ययोश्च मुख्यग्रहणस्य न्याय्यत्वात् । कृतव्युत्पादनं चैतत्प्राक् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">८१सु०- सत्प्रतिपक्षाणि च दृश्यत्वाद्यनुमानानीत्याशयवानाह |
|
| |
|
| शून्यम्
| | भ्रान्तेरिति |
|
| |
|
| एव तत्त्वं न ततोऽन्यदस्ती ति शेषः ।</p>
| | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">ननु पञ्चस्कन्धास्ततोऽतिरिक्ताः सन्तीत्यत उक्तम् | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-भ्रान्तेः संवृतिसत्यस्य विशेषोऽव्यभिचारवान् । तेनाप्यङ्गीकृतः सम्यक् स नः सत्यत्वमेव हि ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">भ्रान्तिविषयत्वेन सम्प्रतिपन्नाच्छुक्तिरजतादिकादित्यर्थः, |
|
| |
|
| अखिलमिति
| | संवृतिसत्यस्य |
|
| |
|
| । पञ्चस्कन्धात्मकमखिलं जगच्छून्यमेव, न ततोऽन्यदित्यर्थः । तच्छून्यं कुतः सिद्धमित्यत उक्तं
| | तथात्वेनाभ्युपगतस्य विश्वस्य |
|
| |
|
| स्वयम्भातमिति ।
| | विशेषो |
|
| |
|
| स्वयम्भातत्वं च न स्वकर्मकप्रकाशत्वम् । किन्त्वपराप्रकाश्य(श)त्वमेवेत्याशयेनोक्तं
| | वैलक्षण्यम्, |
|
| |
|
| मन इति
| | अव्यभिचारवान् |
|
| |
|
| । प्रमाणमात्रोपलक्षणमेतत् । कुतः प्रमाणाविषयत्वं शून्यस्य, निर्धर्मकत्वात्, सधर्मक एव प्रमाणप्रवृत्तिः इत्युक्तं
| | कदाचित्क्वचिदपि सम्प्रतिपन्नमिथ्याभावे अवर्तमानः, |
|
| |
|
| निर्विशेषमिति
| | तेन |
|
| |
|
| । निखिलजगदात्मकं चेच्छून्यम्, तर्हि तद्धर्मा लेपजरामरणदुःखपरिच्छेदादयस्तस्यैव स्युरिति कथं निर्विशेषत्वादिकमित्यत आह
| | शून्यवादिना |
|
| |
|
| निर्लेपमिति
| | अपि, सम्यगिति |
|
| |
|
| । | | असन्देहेन । |
|
| |
|
| लेपो
| | स एव |
|
| |
|
| धर्माधर्मसम्बन्धः ।
| | विशेषो, |
|
| |
|
| दोषा
| | नः |
|
| |
|
| दुःखादयः ।
| | अस्माकं, मते विश्वस्य, |
|
| |
|
| वस्तुतश्चानन्तं
| | सत्यत्वं |
|
| |
|
| वस्त्वन्तरप्रतियोगिकान्योन्याभावरहितम् ।</p>
| | साधयिष्यती ति शेषः । ततः सत्प्रतिपक्षाणि दृश्यत्वाद्यनुमानानीति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">यद्वा शुद्धं सर्वगतं नित्यं सर्वात्मकं शून्यमभिलप्यते, तत्कथं निर्विशेषमित्यु(मु)च्यत इत्यत एतदुक्तम्; लेपादिदोषाभावमात्रेण शुद्धमुच्यते, देशादिपरिच्छेदाभावमादाय सर्वगतत्वादिवादो, न तु कमपि धर्ममाश्रित्येति ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">अत्र तेनापि सम्यगङ्गीकृतः इत्यनेन पक्षधर्मता समर्थिता । अव्यभिचारवानि त्यनेन तु व्याप्तिः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">५५सु०- उपायोपेयभावावस्थितपदार्थख्यापनं शास्त्रधर्मः । अतस्तत्त्वविषयां विप्रतिपत्तिं दर्शयित्वा विप्रतिपन्ने उपायोपेये दर्शयति | | <p class="gr-vyakhya-para">अयमत्र प्रयोगः, विश्वं कालत्रयाबाध्यम्, प्रातीतिकविलक्षणत्वात्, व्यतिरेकेण शुक्तिरजत•दि)वदि ति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">८२सु०- ननु च शुक्तिरजतादीनां प्राक् शून्यतत्त्वज्ञानाच्छुक्त्यादिज्ञानेनैव निवृत्तिः भवति, प्रपञ्चस्य तु शून्यज्ञानेन कदाचिन्निवृत्तिर्भविष्यती त्येवं मया प्रातीतिकसांवृतयोः वैलक्षण्यमङ्गीकृतम्, न चेदं विश्वसत्यत्वे भवता हेतूकर्तुं शक्यम्, विरोधात् इत्यत आह |
|
| |
|
| तदस्मीति
| | विज्ञानादिति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तदस्मीति नित्योपासाऽपरोक्षितम् । रागादिदोषरहितं तद्भावं योगिनं नयेत् ॥</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-विज्ञानाद्व्यभिचारोऽस्य कदाचित्स्यादिति प्रमा । नैव दृष्टा</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">तत् | | <p class="gr-vyakhya-para">व्यभिचारः |
|
| |
|
| शून्यम् अहम्
| | निवृत्तिः । नायं विशेषोऽङ्गीकर्तुं शक्यते, अप्रामाणिकत्वात् । न ह्यप्रामाणिकेन ृङ्गेणाश्वोऽन्यतो वि(शि)शेष्यमाणो दृश्यत इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">८२असु०- ननु इदं कदाचिद्बाधिष्यते दृश्यत्वाच्छुक्तिरजतादिवदि त्यनुमानस्य सत्त्वात् कथमत्र प्रमाणाभाव इत्यतः (तस्यो)स्वोक्तं दोषं स्मारयति |
|
| |
|
| अस्मीति नित्योपासयाऽपरोक्षीकृतम् । तत्
| | प्रमेति |
|
| |
|
| शून्यं
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- प्रमा सा च न भवेत्स्वविरोधतः</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">या च शङ्क्यते सेत्यर्थः ॥ |
|
| |
|
| रागादिदोषरहितं योगिनं तद्भावं
| | स्वविरोधत इति |
|
| |
|
| शून्यत्वलक्षणं मोक्षं
| | । स्वविषयस्य स्वस्य च बाध्यत्वापादकत्वादित्यर्थः । अन्यथा व्यभिचारापत्तेः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यस्य विषयोऽसन्, (यत्) स्वयं च बाध्यं, कथं तत्प्रमाणं भवेत् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अतोऽस्य विशेषस्याप्रामाणिकत्वेनाङ्गीकर्तुमशक्यत्वे योऽन्यो विशेषः प्रामाणिकः प्रमाणाविरोधी चाङ्गीकर्तव्यः, सोऽस्माकं सत्यत्वे हेतुर्भविष्यतीति । स च प्रमाणगम्यत्वमर्थक्रियाकारित्वं चेति हृदयम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">८३सु०- ननु तर्ह्येवमेव कुतो नोच्यते । तथोच्यमाने प्रमाणानां तत्त्वावेदकत्वम्, अर्थक्रियायाः सत्त्वम्, असति तदभावः इत्यादि बहु संविधेयं स्यात् । लाघवार्थं त्वेवमुक्तम् । तदपि यथावसरमुपपादितमेव ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">८४सु०- यद्वा प्रपञ्चस्याबाध्यत्वे परिशेषप्रमाणमनेनोक्तम् । तथा हि । जगतो बाध्यत्वमबाध्यत्वं च प्रसक्तम्, तृतीयप्रकाराभावात् । बाध्यत्वं च प्रसिद्धपदार्थतत्त्वज्ञानेन, अन्येन वा । तत्राद्यं वादिप्रतिवादिभ्यामनभ्युपगतम् । द्वितीयं तु प्रमाणाभावनिरस्तम् । परिशेषादबाध्यत्वमेव सिद्ध्यतीति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">८४असु०- अथवा व्यापकानुपलब्धिलिङ्गकमनुमानम् (अनेन) एतेन श्लोकद्वयेनोक्तम् । बाध्यत्वं हि प्रसिद्धपदार्थतदितरतत्त्वज्ञाननिवर्त्यत्वेन व्याप्तम् । तच्च व्यापकमनभ्युपगमप्रमाणाभावाभ्यां जगतो व्यावर्तमानं स्वव्याप्यं बाध्यत्वमपि व्यावर्तयतीति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">८५सु०- एवं प्रपञ्चमिथ्यात्वानुमानानि निराकृत्येदानीं तदनुग्राहकत्वेन, सत्यत्वप्रत्यक्षस्य प्रतिकूलत्वेन च, परोत्प्रेक्षितं तर्कमपि निराकर्तुमाशङ्कते |
| | |
| | भेद इति |
|
| |
|
| नयेत्
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- भेदो विशेष्यधर्म्यादिग्रहणापेक्षया यदि । अन्योन्याश्रयताहेतोर्दुर्ग्राह्य इति यत्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">आदि |
|
| |
|
| इति सम्बन्धः । यथोक्तम् । प्रदीपस्येव निर्वाणं विमोक्षस्तस्य तायिनः (तापिनः) (भाविनः) इति ।</p>
| | पदेन विशेषणप्रतियोगिनोर्ग्रहणम् । |
| <p class="gr-vyakhya-para">५६सु०- यदि शून्यमुक्तरूपं कथं तर्ह्यखिलं शून्य(मित्युक्त)मित्यत आह
| |
|
| |
|
| तस्यैवेति
| | यदि |
|
| |
|
| ।</p> | | गृह्यत इति शेषः । तर्ही ति च ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तस्यैवानादिसंवृत्या नानाभेदात्मकं जगत् । सदिवाभाति</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">अयमर्थः । यदि प्रपञ्चो सांवृतो न स्यात् तदा प्रत्यक्षोऽप्यसौ न स्यात् । तथा हि । अनेकभेदभिन्नो हि प्रपञ्च इष्यते; भेदस्य चाप्रत्यक्षतायां सोऽप्यप्रत्यक्ष एव, विना भेदेन तत्प्रतीतावद्वितीयशून्यप्रतीत्यापत्तेः, न च भेदप्रतीतिरुपपद्यते । भेदो हि प्रतीयमानो घटपटौ भिन्नाविति घटपटयोर्विशेषणतया, घटपटयोर्भेद इति ताभ्यां विशेष्यतया वा प्रत्येतव्यः; भेद इत्येव प्रतीतेरभावात् । यद्वा घटात्पटो भिन्न इति, घटात्पटस्य भेद इति वा घटप्रतियोगितया पटधर्मिकतया च भेदग्रहणमेष्टव्यम् ॥</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">शून्यस्य | | <p class="gr-vyakhya-para">तत्रोभयत्राप्यन्योन्याश्रयत्वम् । विशेष्ययोर्घटपटयोर्ज्ञाने सति हि तद्विशेषणतया भेदो ज्ञातव्यः, न हि देवदत्तादर्शने दण्डस्य तद्विशेषणतया दर्शनं युज्यते । विशेष्यज्ञानं च भेदापेक्षम्, न हि भेदाप्रतीतौ घटपटाविति द्वित्वविशिष्टार्थप्रतीतिः सम्भवति । एवं विशेष्यतया भेदप्रतीतावपि द्रष्टव्यम् ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तथा धर्मिप्रतियोगिज्ञाने सति भेदज्ञानं, तन्निरूप्यत्वात्; भेदज्ञा(न एव)ने सति च धर्मिप्रतियोगिनोर्ज्ञानम् । न हि भेदाग्रहे धर्मिप्रतियोगिभावोऽवगन्तुं शक्यते, तथात्वे घटाद्घटस्य भेद(इत्यपि)प्रतीतिः स्यात् । न च परस्पराश्रयाणि कार्याणि सम्भवन्ति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अतो वास्तवत्वे भेदस्य प्रतीत्यनुपपत्तौ प्रपञ्चस्यापि तदापत्तेरविचारितरमणीयः संवृतिमय एवायमङ्गीकरणीय इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">८६सु०- निराकरोति |
|
| |
|
| एव ।
| | नेति |
|
| |
|
| संव्रियतेऽनयेति
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न तत्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं भेदस्य दुर्ग्राह्यत्वं |
|
| |
|
| संवृतिः
| | तत् |
|
| |
|
| अविद्या । संवृतेः सत्यत्वेऽद्वैतहानिः आरोपितत्वे तु संवृत्यन्तरापेक्षेत्यतः
| | नास्तीत्यर्थः । तत्कथमित्यत आह |
|
| |
|
| अनादि
| | स्वरूपमिति |
|
| |
|
| इत्युक्तम् ।
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- स्वरूपं वस्तुनो भेदो</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यत् यस्मात् |
|
| |
|
| नानाभेदात्मकं
| | भेदो वस्तुनः स्वरूपं |
|
| |
|
| पञ्चस्कन्धात्मकम् ।</p>
| | तस्मात्, तस्य वस्तुनो ग्र(हे)हणे सति पश्चाद्भेदग्रह इति नास्ति, किन्तु वस्तुग्रह एव भेदग्रहः । तथा च क्वान्योन्याश्रयत्वं येन भेदो दुर्ग्रहः स्यादिति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">शून्याविद्याकल्पितत्वादखिलं शून्यमित्युच्यते, न पुनस्तदेव तदिति; तत्किमसदेवेदम्; तथात्वे वा कथं सदिति प्रतिभासः । सत्त्वारोपात् ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">भेदस्य वस्तुस्वरूपत्वं कुत इति चेत् । यो हि भेदमेव नाङ्गीकुर्यात्, किं तस्यार्द्रकवणिजो वहित्रचिन्तया । यस्तु भेदमङ्गीकृत्य तस्य वस्तुस्वरूपत्वं नाभ्युपैति तं प्रत्याह |
| <p class="gr-vyakhya-para">५७ सु०- पक्षान्तरमाह
| |
|
| |
|
| सत्यत्वमिति
| | यदिति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- सत्यत्वं सांवृतं तस्य चेष्यते</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यन्न तस्य ग्रहेऽग्रहः</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">तस्य | | <p class="gr-vyakhya-para">यस्माद्वस्तुनो |
|
| |
|
| आरोपितस्य अपि जगतः,
| | ग्रहे तस्य |
|
| |
|
| सांवृतं सत्यत्वमिष्यते,
| | भेदस्य |
|
| |
|
| अतो न सत्प्रत्ययविरोधः ।</p>
| | अग्रहः |
| <p class="gr-vyakhya-para">अस्ति चेत् जगतः सत्त्वं कथं तर्ह्यसत्, येन सदिवाभाती त्युक्तमित्यत आह
| |
|
| |
|
| पारमार्थिकेति ।</p>
| | नास्ति तस्मात् भेदो वस्तुनः स्वरूपमिति सम्बन्धः ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- पारमार्थिकसत्यत्वं शून्यादन्यस्य न क्वचित्</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">अयमत्र प्रयोगः । विमतो भेदो घटस्वरूपं भवितुमर्हति घटग्रहेऽगृह्यमाणत्वरहितत्वात् घटस्वरूपवदेवेति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">सर्वथाऽबाध्यत्वं | | <p class="gr-vyakhya-para">८६असु०- यदि अत्र तस्य ग्रहे गृह्यमाणत्वादित्येवोच्येत तदा घटपटाविति घटज्ञानेन ज्ञायमानेन पटेनानैकान्तिकत्वं स्यात् । तदर्थं तस्य ग्रहेऽग्रहो ने त्युक्तम् । न हि घटग्रहे गृह्यमाणोऽपि पटो घटग्रहे सर्वथा गृह्यत एवेति नियमोऽस्ति । यज्ज्ञाने यत्सर्वथोपलभ्यते तत्तत्स्वरूपमिति व्याप्तावुच्यमानायां दण्डिज्ञाने दण्डोऽप्यवश्यं स्फुरत्येव, न चासौ दण्डिनः स्वरूपमित्यतो विशेषनिष्ठैव व्याप्तिरभिधातव्या ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">८७सु०- किञ्च विशिष्टं नाम विशेषणसम्बन्धनिमित्तो विशेष्यस्याकारभेद इति पक्षे न विशिष्टप्रत्यये विशेषणस्फुरणमस्ति, किन्नाम विशेषणज्ञानं विशिष्टज्ञानकारणम्, आशुभावाच्च न क्रमो लक्ष्यते । यद्वा घटभेदौ पक्षीकृत्य नियमेनान्यतरप्रतीतावन्यतरस्य स्फुरणेनान्योन्याभिन्नत्वं साध्यम्, न हि दण्डिप्रतीतौ दण्ड(स्य )स्फुरणेऽपि, दण्डप्रतीतौ सर्वथा दण्डि(नः )स्फुरणमस्तीति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">८८सु०- भवेदेतद्यदि भेदो वस्तुग्रह एव गृह्येत । न चैवम् । किन्नाम वस्तुप्रतीत्युत्तरकालमेव । निर्विकल्पके (हि) च प्रत्यये वस्तुमात्रमवभासते, भेदस्तु वस्तुदर्शनोत्तरकालं प्रतियोगिस्मरणे सत्यवभासते, यथा सादृश्यमभावश्चेत्यत आह |
|
| |
|
| पारमार्थिक(स)त्त्वं
| | अन्यथेति |
|
| |
|
| तदभावादसदिदं जगदुद्गीयत इति ।</p>
| | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">पारमार्थिकसत्त्वाभावे कथं जगत्यर्थक्रियादिव्यवहार इत्यत आह | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अन्यथाऽस्यामुना भेद इति वक्तुं न शक्यते</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यदि भेदो वस्तुप्रतीतौ न प्रतीयेत तदाऽस्यामुना भेद इत्युत्तरकालं सविकल्पक(वि)ज्ञानमपि न जायेत । तथा च, तथा व्यवहारोऽपि न स्यात् । अस्यामुनेति (हि) धर्मिप्रतियोगितया वस्तुद्वयमुद्दिश्य भेदो ज्ञायते । न चागृहीतभेदं तथोद्देष्टुं शक्यते, एकस्मिन्नपि तत्प्रसङ्गात् । भेदसत्तामात्रेण तदुपपत्तिरिति चेत् (न) दूरस्थवनस्पत्योरभेदप्रत्ययाभावप्रसङ्गात् । दोषात्तत्र तथेति चेन्न, भेदस्य स्वरूपसत्तयैवोपयोगे दोषस्याकिञ्चित्करत्वादिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">८९सु०- न केवलं वस्तुदर्शने भेदस्फुरणमनभ्युपगच्छतः अस्यामुना भेद इति पश्चात्कालीनं सविकल्पकज्ञानं तथा व्यवहारश्च नोपपद्यते, किं तर्हि इत्यत आह |
|
| |
|
| सांवृतेनैवेति
| | अगृहीत इति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- सांवृतेनैव सत्त्वेन व्यवहारोऽखिलो भवेत् ॥</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अगृहीतो यदा भेदस्तदा स्वस्मादिति ग्रहः । स्यात्</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">अखिलः | | <p class="gr-vyakhya-para">यदि घटदर्शनोऽपि तद्भेदो न दृष्टस्तद•ऽ)नन्तरं स्मर्यमाणो गृह्यमाणो वा प्रतियोगी पटोऽपि विना भेदेनोपलब्धव्यः । भेदादर्शने चावश्यमभेदज्ञानं स्यात् । तथा चोत्तरकालं स्वस्मात्स्वयं भिन्न इति सविकल्पको भेदग्रहः स्यादिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अस्त्वेवमित्यत आह |
|
| |
|
| हानोपादानोपेक्षाऽभिज्ञाऽभिवदनार्थक्रियालक्षणः । व्यवहारस्याप्यसत्त्वात् । स्वप्न इवे ति शेषः । पारमार्थिकसत्त्वमेव व्यवहारविरोधि, तस्य सर्वक्रियारहितत्वात्, न तु तदभावः, इति भावेनोक्तं
| | प्रतीतीति |
| | |
| सांवृतेनैव सत्त्वेनेति
| |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">५८ सु०- सृष्टिप्रलयविष(यं)ये विगानं दर्शयति | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-प्रतीतिविरोधाच्च</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">च |
|
| |
|
| ८ शून्यादिति
| | शब्दस्योत्तरत्र सम्बन्धः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">पटाद्घटो भिन्न इत्येव हि सविकल्पिका प्रतीतिरनुभूयते, न जातु स्वस्मात्स्वयं भिन्न इति, अतः; |
|
| |
|
| ।</p>
| | प्रतीतिविरोधात् |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-शून्यात्संवृतियोगेन विश्वमेतत्प्रवर्तते । सृष्टिकाले पुनश्चान्ते स्तिमितं शून्यतां व्रजेत् । इति ब्रूते</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">सृष्टिकाले प्रवर्तते
| |
|
| |
|
| जायते । शून्यस्य निाष्क्रियत्वात् कथं विश्वकर्तृत्वमित्यत उक्तं
| | एवंविधः सविकल्पकग्रहो नाङ्गीकर्तुमुचित इति शेषः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">किञ्च यदि स्वस्मात् स्वयं भिन्न इति सविकल्पको भेदग्रहः स्यात्, तदा कदाचित् तथाविधो वाग्व्यवहारोऽपि स्यात्, न चैवमित्याह |
|
| |
|
| संवृतियोगेनेति
| | न हीति |
|
| |
|
| । | | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न हि कश्चित्तथा वदेत्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एतेन किमेकप्रतीतिविरोधः, उत सर्वप्रतीतिविरोधः । नाद्यो व्यभिचारात् । न द्वितीयः असिद्धेः इत्यपि परास्तम्, कदाऽपि कस्यचिदपि तथा व्यवहाराभावेन विपरीतव्यवहारेण च सर्वप्रतीतिसिद्धेरिति । अतो वस्तुप्रतीतावेव भेदस्य स्फुरणात् तत्स्वरूपत्वमेवेति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">९०सु०- नन्वेवं भेदस्य वस्तुस्वरूपत्वेन तत्प्रतीतिभेदाभावादितरेतरसापेक्षत्वस्य सुतरामभावान्नान्योन्याश्रयत्वमित्युक्तम् । तत्र किं भेदो धर्मिणः स्वरूपम्, उत प्रतियोगिनोऽपि । न तावद् द्वितीयः, एकस्यैव भेदस्योभयस्वरूपत्वेऽद्वैतप्रसङ्गात् । आद्ये तु यद्यपि धर्मिज्ञानभेदज्ञानयोर्नान्योन्याश्रयत्वं तथाऽपि प्रतियोगिज्ञानापेक्षयाऽन्योन्याश्रयत्वं कथं परिहरणीयम् ॥ मैवम् । भेदस्य स्वरूपतो ज्ञाने प्रतियोगिविशेषज्ञानानपेक्षणात्, प्रतियोगिस्वरूपज्ञाने चैतद्भेदज्ञानानपेक्षणात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">९०असु०- अस्तु तर्हि विशेषज्ञानेऽन्योन्याश्रयत्वम् । तद्धि घटात्पटो भिन्न इत्युत्पद्यते । तत्र धर्मिणो भेदेन प्रतिपन्नस्य वा प्रतियोगिता, अन्यथा वा । न तावद् द्वितीयः, स्वतोऽपि भेदप्रतीत्यापत्तेः । आद्ये प्रतियोगिस्वरूपभेदप्रतीतौ धर्मिणः प्रतियोगितायां स एव न्यायः । तथा च पटाद्घटस्य भेदप्रतीतौ घटात्पटस्य भेदप्रतीतिरित्यन्योन्याश्रयत्वमिति । मैवम् । वस्तुतोऽन्योन्यप्रतियोगिकयोर्घटपटस्वरूपभेदयोः प्रतीतयोः सतोरसति सादृश्यादौ प्रतिबन्धकेऽन्योन्यप्रतियोगिकतया विशिष्टभेदप्रतीतौ बाधकाभावादिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">९१सु०- एवं स्वमतेन भेदप्रतीतावन्योन्याश्रयत्वं परिहृत्य भिन्नभेदवादिनां परिहारमाह |
|
| |
|
| अन्ते
| | धर्मित्वेति |
|
| |
|
| प्रलयकाले ।
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- धर्मित्वप्रतियोगित्वतद्भेदा युगपद्यदि । विशेषणं विशेष्यं च तद्भावश्चैव गृह्यते ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">उपलक्षणं चैतत् । धर्मिप्रतियोगिनौ चे(त्यपि)ति द्रष्टव्यम् ॥ |
|
| |
|
| स्तिमितं
| | तद्भावो |
|
| |
|
| निष्क्रियम् । अनेन क्रियाविभागादिन्यायेन या विश्वस्य सत्यत्ववादिनां प्रलयप्रक्रिया सा निराक्रियते । स्वाप्नगजादिरिवे ति शेषः ।</p>
| | विशेषणत्वं विशेष्यत्वं च । अत्र विशेषणविशेष्ययोरन्यतरत्वाद्भेदस्य पृथग्ग्रहणाभावः ॥</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">५९सु०- एवमुपन्यस्तमतनिरासार्थत्वेनाधिकरणमवतारयति | | <p class="gr-vyakhya-para">अयमर्थः । किं निर्विकल्पकप्रतीतावन्योन्याश्रयत्वमुच्यते उत सविकल्पकप्रतीतौ ।नाद्यः । तत्र धर्मिप्रतियोगिस्वरूपयोस्तद्भावयोस्तद्भेदस्य भेदयोर्वा युगप(दुभय)दवभासनात् । तथा विशेषण(विशेष्य)भूत(भाव)योर्घटपटयोर्भेदस्य च तद्भावयोश्च युगपत्प्रतीतेः । युगपदेव सर्वस्येन्द्रियसन्निकृष्टत्वात्, दर्शनयोग्यत्वाच्च ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ननु धर्मिप्रतियोगिनोर्विशेषणविशेष्ययोः (च) तद्भावोऽपरो भिन्नभेदवादिभिर्नेष्यते, तत्कथमेतत् । मैवम् । भूषणकारादिभिस्तस्याङ्गीकृतत्वात् । तेषामेव चायं परिहार इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ननु यत्र प्रतियोगी पश्चात्प्रतीयते तत्र युगपदवभासो नास्ती ति तद्दृष्टान्तेन सर्वत्राप्येवमनुमीयत इति चेन्न, असन्निहितवत् सन्निहितस्याप्यज्ञानसाधने प्रतीतिविरोधात् । यत्र (च) प्रतियोगी न सन्निहितस्तत्रापि धर्मिधर्मित्वभेदानां तावद्युगपत्प्रतीतिर्नानुपपन्ना । तदिदमुक्तं |
|
| |
|
| तमुद्दिश्येति
| | को विरोध इति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तमुद्दिश्य जगाद जगतां गुरुः</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- को विरोधः</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">जगाद | | <p class="gr-vyakhya-para">द्वितीयं निराकरोति |
|
| |
|
| इदमधिकरणमिति शेषः ।</p>
| | स्वरूपेणेति |
| <p class="gr-vyakhya-para">५९असु०- यत्तावदुक्तं शून्यादेवेदं जगदुत्पद्यत इति तद्यथाश्रुतमपाकर्तुं सूत्रम्
| |
|
| |
|
| ॐ नासतोऽदृष्टत्वात् ॐ
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- स्वरूपेण गृहीतो भेद एव तु । अस्यामुष्मादिति पुनर्विशेषेणैव गृह्यते ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अस्यामुष्मादिति |
|
| |
|
| इति । तद्व्याचष्टे | | उपलक्षणम् । अनयोर्भेदो , भिन्नाविमावि त्यपि ग्राह्यम् । निर्विकल्पकप्रतीतार्थानामन्योन्यवैशिष्ट्यमात्रं सविकल्पकज्ञानेऽवभासते नाधिकमिति न तत्रापीतरेतराश्रयत्वमिति । तथा(चा)हुर्भिन्नभेदवदिनः, एकस्यामेव निर्विकल्पिकायां संविदि भेदस्य भेदिनोश्च युगपदवभासने सति तत्रैकं भेदिनमव(धिंकृत्वै)धीकृत्यैतस्मादयं भिन्न इति सविकल्पकबोधोदया(त्कथम)न्न व्यतिरिक्तभेदपक्षेऽन्योन्याश्रयत्वमि ति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">९२सु०- ननु किमर्थमयं परमतोपन्यासः । भेदपार्थक्यमन्तरेण विशेषप्रतीतावस्माकमप्ययमे(प्येवमे)व परिहार इति ज्ञापनार्थम् । तर्हीदमेव वाक्यं तथा व्याख्यायताम् । नै(चै)वं शक्य(ङ्क्य)म्, तद्भेदश्चे ति पृथग्भेदग्रहणविरोधात् । विशेषणविशेष्यभावेन ग्रहणमपि न धर्मिप्रतियोगिप्रकारादि्भद्यत इति वैशेषिकपरीक्षायामुक्तम् । अतो नात्र व्युत्पादनमपि कृतमिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">९३सु०- एवमापादकानभ्युपगमेनान्योन्याश्रयत्वप्रसङ्गं निराकृत्येदानीं दूषणान्तरं प्रतिजानीते |
|
| |
|
| नासत इति
| | किञ्चेति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- नासतो जगतो भावो</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-किञ्च</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">असतः | | <p class="gr-vyakhya-para">अन्यच्चेत्यर्थः ॥ कथमिति चेत् । किमत्र यदि धर्म्यादिप्रतीत्यपेक्षया भेदः प्रतीयेत तदाऽन्योन्याश्रयत्वं स्यादि(त्या)त्येवापाद्यते, किंवा यदि भेदः प्रतीयेत तदाऽन्योन्याश्रयत्वं स्यादिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">९३असु०- आद्ये दोषमाह |
|
| |
|
| सर्वविशेषविनिर्मुक्तत्वेन गगनकुसुमसमानाच्छून्यात्
| | भेद इति |
|
| |
|
| जगतो भावो
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- भेदः कथं ग्राह्य इति यः परिपृच्छति । धर्म्यादिभेदग्रहणात् तेनोक्तोऽन्योन्यसंश्रयः ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">कथम् |
|
| |
|
| जन्म नोपपद्यते ।</p>
| | इत्याक्षेपे । |
| <p class="gr-vyakhya-para">कुत इत्यत आह
| |
|
| |
|
| न हीति
| | परिपृच्छति |
|
| |
|
| ।</p> | | इति मृदूक्तिः, आक्षिपतीति यावत् । |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न हि दृष्टाऽसतो जनिः ।४४४सतः क्वचित्</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">सतो
| |
|
| |
|
| भवतः कार्यस्येति यावत् ।
| | धार्म्यादिभेदग्रहणात् |
|
| |
|
| क्वचित् असतो जनिर्न दृष्टा
| | धर्म्यादिग्रहणसापेक्षभेदग्रहणात् । कथमिदं लभ्यते । धार्म्यादिपदस्य तहणोपलक्षणत्वात् । आदिपदस्य च कारणार्थस्याऽऽवृत्तेः । तदेतत्परस्परं व्याहतमिति शेषः । तथा हि । भेदो दुर्ग्रह इति प्रतिज्ञाय तदुपपत्तये हीदमुच्यते । अनेन च यदि भेदो धर्म्यादिप्रतीतिमपेक्ष्य प्रतीयेत तदाऽन्योन्याश्रयत्वं स्यात् । तथा च न प्रतीयेतेत्यापादनेन प्रतीयते चातो न धार्म्यादिग्रहणापेक्षा तत्प्रतीतिरिति लब्धं भवेत् । तथा च भेदो दुर्ग्रहः , प्रतीयते च इत्येतयोः कथं न पूर्वोत्तरविरोध इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">९३आसु०- द्वितीये पृच्छामः, किं परेण क्वापि भेदो न गृहीतः, किंवा क्वचिद्गृहीतः इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">९४सु०- आद्यं दूषयति |
|
| |
|
| यतः ।</p>
| | अन्यत्वेति |
| <p class="gr-vyakhya-para">अत्र सर्वत्र शून्यस्यासत्त्वमापाद्य दूषणाभिधानमिति ज्ञातव्यम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">६०सु०- स्यादेतत् । प्रमाणाभावः प्रमेयाभावं
| |
|
| |
|
| साधयति ।
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अन्यत्वाग्रहणे प्रोक्तः कथमन्योन्यसंश्रयः</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यद्यन्यत्वं क्वापि न गृहीतं तदाऽन्योन्याश्रयत्वापादनमेव न शक्यम्, निराश्रयत्वात् । तद्धि प्रतीतयोर्द्वयोः कार्यकारणभावाश्रयणे सत्यापाद्यते । अन्ततो वादिप्रतिवादिनोः दूष्यदूषकयोरापाद्यापादकयोर्भेदाग्रहेऽनुत्थानमेवापादनस्य ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">द्वितीयं दूषयति |
|
| |
|
| न पुनः प्रमाणविशेषाभावः । मा हि भूदस्मदादिप्रत्यक्षव्यावृत्त्या धर्माद्यभावसिद्धिः, तदत्रापि प्रमाणाभावादिति हेतुर्वक्तव्यः, अदृष्टत्वादिति प्रत्यक्षाभावकथनं तु कथम्, अनैकान्तिकत्वादि त्यत आह
| | अन्यत्वमिति |
| | |
| प्रमाणं चेति
| |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- प्रमाणं च दृष्टिरेवाखिलाद्वरम्</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अन्यत्वं यदि सिद्धं स्यात्कथमन्योन्यसंश्रयः</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">दृष्टिः | | <p class="gr-vyakhya-para">सिद्धं |
|
| |
|
| प्रत्यक्षम्
| | प्रतीतम् । अन्योन्याश्रयत्वे हि भेदप्रतीतिरेव न स्यात् । न ह्यन्योन्याश्रयाणि कार्याणि क्वापि दृष्टानि प्रकल्प्यन्ते । तथा चास्ति चेद्भेदप्रतीतिः नूनमाभासभूतमेवेदमन्योन्याश्रयत्वमप्रतिबन्धकत्वादिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अस्ति भेदप्रतीतिः सा न प्रमेति तु तात्पर्यमिति चेन्न । किमन्योन्याश्रयत्वमन्योन्योत्पादं प्रतिबध्नातीति मतं, किंवा तद्धर्मम् । आद्ये कथमप्रमाऽपि भेदप्रतीतिरुत्पद्यते । न द्वितीयः, अन्ययोरन्योन्याश्रयत्वमन्यत्तु लुप्यत इत्यस्यान्यायत्वात् । सांवृती प्रतिपत्ति(तीति)रिति चेत्; तत्किं पटः सावृत इति, येभ्यस्तन्तुभ्यो जातस्तेषामेव कारणं भ(व)विष्यतीति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">९५सु०- नन्वनेनास्य तर्कस्य किं दूषणमुक्तं स्यादित्यत आह |
|
| |
|
| एव अखिलात्
| | एतादृशस्येति |
|
| |
|
| अनुमानादागमात्
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- एतादृशस्य वक्तारावुभौ जात्युत्तराकरौ । मायी माध्यमिकश्चैव</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">९५असु०- न केवलमेतज्जात्युत्तरं किन्तु यदन्यदपि तदीयं वचनम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">९५अ१सु०- तथा हि । भेदस्यापि भेदान्तरभेद्यत्वेऽनवस्थेति । तथा भिन्ने भेदनिवेशश्चेत्तेनैव भेदेन भिन्नतायामात्माश्रयत्वं, भेदान्तराङ्गीकारे त्वनवस्था । अभिन्ने भेदनिवेशश्चेत्स्वतोऽपि पटस्य भेदापत्तिरिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">९५इसु०- तथा न तावत्प्रत्यक्षेण भेद एव दृश्यते, भेद इत्येव प्रतीतेः अननुभवात् । वस्तुनोऽपि प्रतीतौ; न तावद्भेदपूर्वं वस्तुप्रतीतिः, उक्तदोषात्; नापि वस्तुप्रतीतिपूर्विका भेदप्रतीतिः, अभेदेन प्रतीते भेदप्रतीतावतिप्रसक्तेः; न च युगपत्, भेदप्रतीतिं प्रति वस्तुप्रतीतेः कारणत्वेन यौगपद्यायोगात् । न च प्रकारान्तरमस्तीति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">९५ईसु०- तथा सत्तावत्कारणं वा, कारणे सत्ता वा । आद्ये कारणस्यासत्त्वम् । द्वितीयेऽसत एव कारणत्वमित्यादि ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">९५उसु०- तत्सर्वं जात्युत्तरमिति ज्ञापयितुम् एतादृशस्ये त्युक्तम्; सर्वस्यापि स्वव्याघातकत्वात्, भेदस्य सत्तायाश्च स्वरूपातिरिक्तयोरयुक्तयोः एवाङ्गीकरणाच्च ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">९५ऊसु०- कतमेयं जातिरिति चेन्न; सामान्यलक्षणसद्भावेऽस्य निर्बन्धस्य व्यर्थत्वात्, ओतुप्रसङ्गनित्यसमास्वन्तर्भावाच्च ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">९५ऋसु०- मायाशब्दस्य व्रीह्यादित्वान्मायीति साधुः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">९५ऋ१सु०- शून्यवादिनिरासे(नैव)न मायावादोऽपि निरस्तो वेदितव्यः इत्यतिदेशज्ञापनाय मायी चे त्युक्तम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">९५ऋ२सु०- एवशब्दस्योत्तरत्र सम्बन्धः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">९६सु०- नन्वेतदन्योन्याश्रयत्वादिकं सूत्रकृतैव कुतो न निराकृतमित्यत आह |
|
| |
|
| ८च वरं
| | तदिति |
|
| |
|
| प्रमाणम् ।</p>
| | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">अयमभिसन्धिः । नासतो जगतो भाव इति प्रतिज्ञाय, कुतः इत्याकाङ्क्षायां, तत्र प्रमाणाभावादि ति हेतुं मनसि निधाय, कथं तत्र प्रमाणाभावः इति जिज्ञासायाम्; अनुमानागमयोः प्रत्यक्षमूलत्वेन ततः प्रत्यक्षमेव वरं प्रमाणामिति आदौ अदृष्टत्वादि ति तदभावोऽयं दर्शितः, न तु प्रधानप्रतिज्ञायां हेतुत्वेन, येनोक्तदोषः स्यादिति ।</p> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तदुपेक्ष्यौ बभूषुभिः</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">तर्ह्यनुमानाद्यभावो(ऽपि) वक्तव्य इत्यत आह | | <p class="gr-vyakhya-para">तस्माज्जात्युत्तराकरत्वादुपेक्ष्यावेव, न तु परिहाराय प्रतिवादीकर्तव्यौ । एतदुक्तं भवति । सदलमेव पूर्वपक्षिवचनं निराकर्तव्यं भवति न निर्दलम्, अन्यथाऽतिप्रसङ्गात् । एतच्च जात्युत्तरत्वेन निर्दलमित्युपेक्षितं सूत्रकृता ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">९६असु०- अस्माभिस्तु शिष्यव्युत्पादनाय निराकृतमिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">९७सु०- स्यादेतत्; शून्यवादी शून्यं जगत्कारणं मन्यते, मायावादी तु ब्रह्म, तत्कथं नासतोऽदृष्टत्वादि त्यादिशून्यवादनिरासस्य मायावादेऽतिदेशः । मतवैषम्येऽतिदेशासम्भवादित्यत आह |
|
| |
|
| प्रमाणं चेति
| | यदिति |
|
| |
|
| । अयमाशयः । वेदादेः शून्यवादिना प्रामाण्यं नाङ्गीक्रियते, तदीयागमस्य त्वस्माभिः; इत्यतो नास्त्यत्रागमः सम्प्रतिपन्न इति शिष्यैरेव शक्यते ज्ञातुम् । प्रत्यक्षाभावेनानुमानस्याप्यभावः सिद्ध एव, प्रत्यक्षस्यानुमानोपजीव्यत्वात्, प्रत्यक्षेण क्वचिदुपलब्धमेव ह्यनुमानेन (क्वचित्) साधनीयम्; अतोऽनुमाना(द्य)भावस्यानुक्तावपि लाभात् अदृष्टत्वादि त्येवोक्तं सूत्रकृतेति । अत एव प्रागुक्तं | | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- यच्छून्यवादिनः शून्यं तदेव ब्रह्म मायिनः</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तस्मादतिदेशो युक्त इति शेषः । तत्कथमित्यत आह |
|
| |
|
| क्वचिदिति
| | न हीति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">६१सु०- मा भूच्छून्याज्जगदुत्पत्तौ प्रत्यक्षं प्रमाणम्, मा च भूदागमः, तथाऽप्यनुमानं भविष्यति; असतः सदुत्पत्तौ प्रत्यक्षाभावेन दृष्टानुमानानुपपत्तावपि सामान्यतो दृष्टस्योपपत्तेः । कारणस्य हि सत्त्वे निषिद्धेऽसत एव जन्म सेत्स्यती त्याशङ्क्यानुमानानां तर्कप्रतिघातं वक्तुं सूत्रम् | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न हि लक्षणभेदोऽस्ति निर्विशेषत्वतस्तयोः</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">लक्षणभेदेन हि विप्रतिपन्नो भेदो बोधनीयः; न (च) असौ शून्यब्रह्मणोः सम्भवति, द्वयोरपि निर्विशेषत्वाङ्गीकारात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ननु निर्विशेषत्वेन बाह्यलक्षणभेदाभावेऽपि सत्यज्ञानानन्तानन्दात्मकत्वं ब्रह्मणः स्वलक्षणं मायावादिनाऽङ्गीकृतम्, न शून्यस्य शून्यवादिना; तेन ब्रह्मशून्ययोर्भेदो भविष्यती त्यत आह |
|
| |
|
| ॐ उदासीनानामपि चैवं सिद्धिः ॐ
| | अनृतादीति |
|
| |
|
| इति । तद्व्याचष्टे
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अनृतादिविरोधित्वमुभयोश्च स्वलक्षणम्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ब्रह्मणः सत्यज्ञानाद्यात्मकत्वं नामानृतजडादिविरोधित्वमेवाभिमतं मायावादिनोऽन्यस्यासम्भवात्, अनृतजडविरोधिरूपमन्तत्रयमलबन्धनदुःखताविरुद्धमि ति तद्व्याख्यानाच्च । अनृतादिविरोधित्वं च शून्यवादी शून्यस्यापि मन्यते, जाड्यसंवृतिदुःखान्तपूर्वदोषविरोधि यदि ति वचनात् । ततो नैतदपि भेदकमिति युक्त एवातिदेशः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">९८सु०- स्यादेतत् । प्रपञ्चमिथ्यात्वानुमाननिरासार्थं वैधर्म्याच्च न स्वप्नादिवदि ति सूत्रम् । तत्र यत् भ्रान्तेः संवृतिसत्यस्ये ति दूषणमुक्तम्, तदेव वैधर्म्यादिति सूत्रे प्रतीयते; यत्पुनरुक्तं दृश्यत्वस्य सत्यत्वे तत्रैव व्यभिचारप्रसङ्गात् तस्य मिथ्यात्वं वाच्यम्, तथा चासाधकत्वमि ति, तत्सूत्रे न दृश्यते; तत्कथमेतद्व्याख्यानम् इत्यत आह |
|
| |
|
| यद्येवमिति
| | स्ववाक्येति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- यद्येवं सप्तमरसान्मधुरादिव पीनता । भवेज्जनस्य मार्जारृङ्गं गोरिव घातकम् ॥</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- स्ववाक्याभावसंवादान्न कृत्यं प्रतिवादिनः । तत्पक्ष इति वैधर्म्यान्न स्वप्नादिवदित्यजः । अप्रयत्नान्निराचक्रे</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">यद्यसत एव यत्किञ्चित्कार्यं जायेत तदा मधुरादिव सप्तमरसाज्जनस्य पीनता स्यात् , गोः ृङ्गमिव मार्जारृङ्गमपि जनस्य घातकं भवेदविशेषादि त्यनेन एवं सत्युदासीनानां हेयो(पादेयो)पेक्षणीयबुद्ध्यविषयाणां सप्तमरसादीनामपि सकाशात् पीनत्वादिकार्यस्य सिद्धिः प्रसज्येतेति सूत्रं व्याख्यातं भवति ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">अत्र वाक्यमि ति हेतुवाक्यार्थो दृश्यत्वं लक्ष्यते । तत्पक्ष इति विषयसप्तमी, तन्मिथ्यात्वसाधनविषय इति यावत् । इति शब्दो हेतौ । |
| <p class="gr-vyakhya-para">६२सु०- प्रकारान्तरेण व्याख्याति
| | |
| | अप्रयत्नात् |
|
| |
|
| कार्यार्थीति ।</p>
| | प्रयत्नमविधाय, वैधर्म्याच्च न स्वप्नादिवदि त्येव निराचक्र इति सम्बन्धः ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-कार्यार्थी कारणं सच्च नोपादद्यात्कथञ्चन</div>
| | <p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । दृश्यत्वस्य मिथ्यात्वं शून्यवादिनैवाभ्युपगतम् । मिथ्याभूतस्य (च) असाधकत्वं सुप्रसिद्धमेव । अत ए(वै)तद्विषये सद्वादिनः किमपि कृत्यं नास्त्येव, स्फुटदूषणव्युत्पादने सूत्रत्वव्याघातात् । तस्मादेतद्दूषणव्युत्पादने सूत्रकृता प्रयत्नो न विहितः । अस्माभिस्तु तदभिप्रायः स्फुटीकृत इति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">यद्यसत एव कार्यमुत्पद्यते तदा पटादिकार्यार्थी कुविन्दादिः सत् तन्त्वादिकारणं सर्वथा नोपाददीत । असत एव पटाद्युत्पत्तेः ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">९९सु०- तथाऽपि सत्त्वं चास्यानुभूतित इति यत्प्रपञ्चमिथ्यात्वस्य प्रत्यक्षविरुद्धत्वमुक्तम्, यच्च मिथ्यात्वे मा न काचने ति निष्प्रमाणत्वं, तदुभयं सूत्रे न दृश्यत इत्यत आह |
| <p class="gr-vyakhya-para">अतिप्रसङ्गान्तरमाह | |
|
| |
|
| नेति
| | चेति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">न प्रवर्तेत चेष्टाय शून्यादेवेष्टसम्भवात्</p> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-चेति दृष्टिविरुद्धताम् । निष्प्रमाणत्वमप्यस्य सूचयामास विश्वकृत् ॥</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">न केवलमसतः कार्योत्पत्तौ सत्कारणोपादानानुपपत्तिः, किन्त्विष्टाय पटाद्युत्पादाय | | <p class="gr-vyakhya-para">अस्य |
|
| |
|
| न प्रवर्तेत, | | मिथ्यात्वस्य ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">नन्वनुक्तसमुच्चयार्थेन च शब्देनेदं दूषणद्वयं सूचितमिति यथा व्याख्यायते तथा तदपि च शब्दार्थतया व्याख्यायताम्, किमनुक्तत्वाङ्गीकारेण । मैवम्, न कृत्यं प्रतिवादिनः इत्युक्तत्वात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">सूत्रे हेतुविशेषस्यानुपादानान्निष्प्रमाणकत्वं ज्ञापितमित्यस्तु, किं च शब्दस्योभयसूचकत्वग्रहणेन । न, सति शब्दे सावकाशज्ञापकादरणानुपपत्तेः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">९९असु०- स्वप्नादिवदि ति सूत्रं स्वप्नवदिति व्याख्यातम् । कोऽत्राभिप्रायः । उच्यते । बहुस्थलेषु गृहीतेयं व्याप्तिरित्यतो न व्यभिचारमर्हती ति पूर्वपक्षिणोऽभिमानं सूचयितुं सूत्रकारेण आदि पदं प्रयुक्तम्; तथाऽपि प्रयोगवेलायामेक एव दृष्टान्त उपादेयोऽन्यथाऽऽधिक्यं प्रस(ज्यते)ज्येतेति । यथाऽऽह, हेतूदाहरणादिकम् अधिकमि ति । एतज्ज्ञापनाय भाष्यकारेण स्वप्नवदि त्येवोक्तमिति सर्वं सुस्थम् ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">॥ इति असदधिकरणम् ॥</p></div></div> |
| | </div> |
| | </div> |
| | </div> |
|
| |
|
| न प्रयतेत च । कुतः । | | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_A009"> |
| | <div class="teeka-block"> |
| | <div class="teeka-body"> |
| | <div class="gr-moola-ref" data-verse="AV_C02_S02_A009"></div> |
| | <div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S02_A009" data-id="AV_C02_S02_A009_Nyayasudha" data-name="nyayasudha"><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">॥ अथ अनुपलब्ध्यधिकरणम् ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ न भावोऽनुपलब्धेः ॐ ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१००सु०- अत्र योगाचाराणां मतमपाक्रियते ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तदर्थं तदुपन्यस्यति |
|
| |
|
| शून्यादेवेष्टसम्भवात् ।</p>
| | ज्ञानमेवेति |
| <p class="gr-vyakhya-para">एतेन तन्त्वाद्युपादाना
| |
|
| |
|
| दु(द्यु)दासीनानां
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- ज्ञानमेवैकमखिलज्ञेयाकारं प्रभासते</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">विज्ञानमेव |
|
| |
|
| चिकर्षादिरहितानां
| | तत्त्वं, न रूपादयश्चत्वारः स्कन्धाः, इति योगाचारा मन्यन्त इत्यर्थः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१००असु०- विज्ञानाङ्गीकारेऽपि विशेषमाह |
|
| |
|
| च
| | एकमिति |
|
| |
|
| पुंसां पटादि
| | । अद्वितीयमित्यर्थः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१००आसु०- ननु ज्ञेयमपि रूपादिकं प्रत्यक्षादिसिद्धं, तत्कथं विज्ञानमेव तत्त्वमि त्यत आह |
|
| |
|
| सिद्धिः स्यादिति
| | अखिलेति |
|
| |
|
| सूत्रं व्याख्यातं भवति ।</p>
| | । ज्ञानमेव ज्ञेयाकारम्, न ज्ञेयं नाम ज्ञानादि्भन्नमस्तीत्यर्थः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">६३सु०- प्रकारान्तरेण व्याख्याति | | <p class="gr-vyakhya-para">१००इसु०- कुतो ज्ञेयस्य ज्ञानात्मकत्वमित्यत आह |
|
| |
|
| देशेति
| | प्रभासत इति |
|
| |
|
| ।</p> | | । ज्ञानं हि प्रकाशते, तेन प्रकाशमानत्वस्य ज्ञानत्वेन व्याप्तौ सिद्धायां, नीलादेरपि प्रकाशमानस्य ज्ञानत्वं सिद्धमित्यर्थः ॥ यद्वा |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-देशकालादिनियमो न हि शून्यात्सतो भवेत्</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">शून्यात्सतः
| |
|
| |
|
| शून्यादेव भवतः कार्यस्य, देशकालवयोवस्थानियमो
| | प्रभासते |
|
| |
|
| न भवेत् ।
| | नीलादिना सहैवेति शेषः । तेन सहोपलम्भनियमादभेदो नीलतद्धियोरि त्युक्तं भवति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१०१सु०- नन्वयुक्तो ज्ञानज्ञेययोरभेदः, भेदस्य प्रतिभासनात् । एकमिति चायुक्तम्; विज्ञानसन्ततीनां भेदस्य, एकैकस्यामपि सन्ततौ विज्ञानभेदस्य च विद्यमानत्वात् । किञ्च आस्तामन्यो भेदः, भेदाभावस्तावदभ्युपगम्यते; तेनैव विज्ञानस्य सद्वितीयत्वप्राप्तेर्नैकत्वमुपपद्यत इत्यत आह |
|
| |
|
| तथा हि । यदि जगच्छून्यादेव भवेत् तदा गोधूमाः कृष्णभूमौ सम्पद्यन्ते, न पाण्डुभूमौ , वसन्ते किंशुकाः पुष्पिता भवन्ति, न वर्षासु , त्रिहायिण्येव गौर्गर्भं धत्ते, नान्यथा , सतुषा एव व्रीहयोऽङ्कुरानुत्पादयन्ति, नेतरथे त्यादिदेशकालादिनियमः कार्योत्पत्तौ न स्यात्, शून्यस्य सर्वत्राविशिष्टत्वात् ।</p>
| | तत्रेति |
| <p class="gr-vyakhya-para">अनेन
| |
|
| |
|
| उदासीनानां
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तत्र सन्ततिभेदश्च स्वभेदो(ऽ)भेद एव च । कल्पिताः प्रतिभासन्ते नानासंवृतिभूमिषु ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तत्र |
|
| |
|
| देशकालादिनियमानपेक्षाणाम्
| | ज्ञानज्ञेययोः भेद इति सम्बन्धः । |
|
| |
|
| अपि
| | सन्ततिभेदः |
|
| |
|
| कार्याणां
| | सन्ततीनां परस्परं भेदः । |
|
| |
|
| सिद्धिः
| | स्वभेदः |
|
| |
|
| उत्पत्तिः स्यादिति सूत्रं व्याख्यातं भवति । शून्यादेव कार्योत्पत्तौ कर्त्रुपादाननिमित्तापेक्षा न स्यादिति समुदायार्थः ।</p>
| | एकैकस्यामपि सन्ततौ पूर्वोत्तरज्ञानभेदः । |
| <p class="gr-vyakhya-para">६४सु०- नन्वादिसृष्टावेव शून्यात्कार्योत्पादं ब्रूमो न सर्वदा, अन्यदा तु कर्त्रादिकारणगणादेव, अतो नातिप्रसङ्गः; इत्यत आह
| |
|
| |
|
| पुरुषेति
| | कल्पिता एव |
|
| |
|
| ।</p> | | इति सम्बन्धः । |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-पुरुषेच्छानुसारेण यदि किञ्चित्प्रजायते । किन्नानुमीयते तद्वद्वस्तुत्वात्पुरुषोद्भवः ।४४४ सर्वस्यापि</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">किञ्चित्
| |
|
| |
|
| इति अधुनातनं कार्यम् ।
| | नानासंवृतिभूमिषु |
|
| |
|
| वस्तुत्वात्
| | अनेकाज्ञानस्थानेष्वन्तःकरणेषु ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यद्वा नानासंवृतिकारणकासु वासनास्विति निमित्तसप्तमी । तदुक्तम् भेदस्तु भ्रान्तिबुद्ध्यैव दृ(दृश्य इन्दा)श्येतेन्दाविवाद्वय इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१०२सु०- एवमनूदितं मतमपाकरोति |
|
| |
|
| कार्यत्वात् ।
| | इत्येतदपीति |
|
| |
|
| सर्वस्यापीति
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- इत्येतदपि नो युक्तं</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">पूर्वमतसमुच्चयार्थोऽपिशब्दः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अनेन न भाव इति सूत्रांशो व्याख्यातः । जगत्, भावो = ज्ञानं, न, भवती त्यर्थः, भवतेरनुभवार्थत्वात्; उपसर्गा हि धातुलीनस्यार्थस्य व्यञ्जका एव ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१०३सु०- कुतो न युक्तमिति चेत्; किं ज्ञेयं स्वरूपेणासदेव विज्ञाने समारोपितं विज्ञानात्मकमु(मित्यु)च्यते, किंवा परमार्थसत एव ज्ञेयस्य जगतो विज्ञानात्मकत्वं भेदमात्रं त्वसदिति । आद्यस्त्वतीताधिकरणरीत्या निरस्तः । न द्वितीयः जगतो ज्ञानाभेदे प्रमाणाभावात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१०३असु०- न तावत् तत्र प्रत्यक्षमस्तीत्याह |
|
| |
|
| । आदिकालीनस्यापि कार्यस्येत्यर्थः ।</p>
| | न हीति |
| <p class="gr-vyakhya-para">अनेन
| |
|
| |
|
| ना
| | ।</p> |
| | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-न हि ज्ञानतया जगत् । भासते</div> |
| पुरुषः,
| | <p class="gr-vyakhya-para">अनेन अनुपलब्धे रित्येतद्व्याख्यातं भवति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१०३आसु०- मा भूत् प्रत्यक्षेण ज्ञानार्थयोरभेदसिद्धिः प्रकाशमानत्वाद्यनुमा(नात्तु)नेन तु भविष्यतीत्यत आह |
|
| |
|
| सतः
| | अनुभवस्यैवेति |
|
| |
|
| आदिकालीनस्य कार्यस्य, कर्ताऽनुमातव्यः । कुतः ।
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अनुभवस्यैव विरुद्धत्वादपेशलम् । तन्मतं</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">सम्बन्धमात्रे षष्ठी । |
|
| |
|
| दृष्टत्वात्
| | एव |
|
| |
|
| अधुनातनानां कार्याणां पुरुषकर्तृत्वस्य निश्चितत्वादि ति प्रथमसूत्रं प्रकारान्तरेण व्याख्यातं भवति । सूत्रभाष्ययोः पुरुषग्रहणं तु उपादानाद्युपलक्षणम् ।</p>
| | शब्देनानुभवस्यानुमानतः प्राबल्यं सूचयति । |
| <p class="gr-vyakhya-para">६५सु०- नन्विदं सर्वमपि स्वव्याहतम् । तथा हि । यदुक्तं नासतोऽदृष्टत्वादि ति तत्सतः कारणत्वेऽपि समानम् । न हि सतः कारणत्वमपि क्वाप्यावयोः सम्मतम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">ननु च मधुरादिव , गोः ृङ्गमिवे त्यादिना सतः सृष्टिसंहारकारित्वं निदर्शितम्, मैवम्, सर्वस्यापि जगतोऽसत्त्वेन तदन्तःपातिनो मधुरादेरपि सत्त्वाभावात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यश्चायमतिप्रसङ्गः असतः कारणत्वे सप्तमरसादेरपि मधुरादि(वत्) कार्यकारित्वप्रसङ्गः इति, सोऽपि सतः कारणत्वे तन्त्वादीनां मृदादिकार्यकारित्वप्रसङ्गेन तुल्यः । तथाऽपि कारणत्वमात्रं सतोऽस्तीति चेत् (न), तत्सत्त्वासम्मतेरुक्तत्वात् । न हि सकलविक्रियातीतस्य कारणत्वं शक्यसम्भावनम् । मधुरादीनां सप्तमरसादीनां चासत्त्वाविशेषेऽपि सद्बुद्धिभावाभावाभ्यां विशेषात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यदपि कार्यार्थी त्यादि । तत्, ईश्वरस्य सर्वकारणत्वे तत एव पटादिसम्भवात् तन्त्वाद्युपादानं न स्यात्, कुविन्दादेरिच्छादिकं च व्यर्थं स्यादिति समानम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">एतेन देशकालादीति प्रसङ्गोऽपि समीकृतो वेदितव्यः । यच्च पुरुषेच्छानुसारेणेत्युक्तं (तदपि) तन्महदादिकार्यस्य कुलालादिजन्यतासाधनसमानयोगक्षेममिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">६६सु०- अत्र यद्विश्वस्यासत्त्वमुक्तं तत्तावन्निराकर्तुं सूत्रम्
| |
|
| |
|
| ॐ नाभाव उपलब्धेः ॐ
| | तन्मतं |
|
| |
|
| इति । तद्व्याचष्टे
| | तदभिमतमनुमानमिति शेषः, ज्ञानज्ञेययोरैक्यमिति वा (च) । ज्ञानज्ञेययोः स्फुटं भेदस्यैव साक्षिसिद्धत्वात् कालात्ययापदिष्टत्वमनुमानस्येत्यर्थः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अनेन अनुपलब्धेरि त्येतदुपलब्धिविरोधादिति च व्याख्यातम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१०३इसु०- ननु भेदग्राहकं प्रत्यक्षं भ्रान्तमिति चेन्न, बाधकाभावात् । अनुमानं बाधकमिति तु न वाच्यम्, प्रत्यक्षस्यानुमानतो बलवत्त्वात्; अन्यथा कालातीततोच्छेदप्रसङ्गात्; प्रत्यक्षस्य भ्रा(न्ति)न्तत्वेऽनुमानप्रामाण्यं तस्मिंश्च सति प्रत्यक्षस्य भ्रान्तत्वमित्यन्योन्याश्रयत्वाच्चेति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१०४सु०- अनुमानविरोधं चानुमानस्य प्रतिपादयितुं सूत्रम् |
|
| |
|
| न चेति
| | ॐ क्षणिकत्वाच्च ॐ |
|
| |
|
| ।</p> | | इति । तद्व्याचष्टे |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न चाभावो विश्वं सदिति गम्यते । यतो</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">भवतीति भावः, न भावोऽभावः, असदिति यावत् ।
| |
|
| |
|
| सदिति गम्यते यत
| | क्षणिकत्वाच्चेति |
| | |
| इत्यनेन विश्वसत्यत्वे प्रत्यक्षं प्रमाणमुक्तं वेदितव्यम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">प्रत्यक्षेण सदित्यनुभूयमानमपि विश्वमसच्चेत्को दोष इत्यत आह
| |
| | |
| अनुभवेति
| |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अनुभवरोधे तु वचनं वादिनः कुतः</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- क्षणिकत्वाच्च ज्ञानस्य स्थिररूपतः । ज्ञेयस्योक्तप्रकारेण</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">अनुभव(वि)रोधे तु | | <p class="gr-vyakhya-para">आशुतरविनाशित्वादित्यर्थः । न च ज्ञानस्य क्षणिकत्वं भ्रान्तम्, अबाधितप्रत्यय(तीति)सिद्धत्वात् । |
|
| |
|
| क्रियमाण इति शेषः । (तत्र) यदि सत्त्वेनोपलभ्यमानमप्यसत् स्यात् तदोत्तरं वदत्यपि शून्यवादिनि नोक्तं त्वयेत्यतस्तेऽप्रतिभे ति ब्रुवाणं परं प्रति शून्यवादिनः स्ववचनसाधको(नो)पायाभावात् पराजय एवापद्येत । यदि च प्राश्निकाद्यवगतं कथं मद्वचनं नास्ती ति ब्रूयात् तदा अङ्गीकृतं प्रत्यक्षस्य प्रामाण्यमि ति सत्त्वेन तदवगतं विश्वं कथमसत्स्यादिति ।</p>
| | स्थिररूपतः |
| <p class="gr-vyakhya-para">६७सु०- उक्तदोषपरिहारं शङ्कते
| |
|
| |
|
| स्वप्नेति
| | आशुतरविनाशितारहित(त्वात्)त्वतः, अनुस्मृतेश्चे |
|
| |
|
| ।</p>
| | त्याद्युक्तप्रकारेण |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-स्वप्नभ्रान्तिवदेवेदं संवृत्यैवोपलभ्यते ।४४४ यदि सत्त्वेन</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">स्वप्नश्च भ्रान्तिश्च तयोरिव
| |
|
| |
|
| स्वप्नभ्रान्तिवत् ।</p>
| | । अत्र क्षणिकत्वाक्षणिकत्वलक्षणविरुद्धधर्माध्यासं भेदहेतुं वदताऽऽन्तरबाह्यत्वादिरनेको विरुद्धधर्मसंसर्ग उपलक्षितो बोद्धव्यः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">यद्यपि परस्य स्वप्नोऽपि भ्रान्तिरेव, तथाऽपि गोबलीवर्दन्यायेन लोकव्यवहारमपेक्ष्य पृथगुक्तिः । यथा स्वप्ने भ्रान्तौ चासदेव गजादिकं सर्पादिकं च सदित्युपलभ्यते, तथाऽसदेव इदं विश्वं | | <p class="gr-vyakhya-para">१०५सु०- एवं प्रत्येकं निराकृतानि बौद्धमतानि साधारणदोषेण दूषयितुं सूत्रम् |
|
| |
|
| स(त्यत्वे)त्त्वेन
| | ॐ सर्वथाऽनुपपत्तेश्च ॐ इति । |
|
| |
|
| उपलभ्यते; एतदेव विश्वस्य शून्यकारणत्वं नाम, नापरम्; तत्र कथं सदित्युपलम्भेन विश्वस्य स(त्य)त्वसिद्धिः ।</p>
| | तद्व्याख्याति |
| <p class="gr-vyakhya-para">न चैवम् अधिष्ठानस्य द्रष्टुः करणानां तद्दोषाणां च सत्त्वमङ्गीकार्यम्, अन्यथा भ्रान्तिवैचित्र्याद्यनुपपत्तिरि ति वाच्यम्, असत्प्रकाशनशक्त्या
| |
|
| |
|
| संवृत्यैव
| | सर्वेति ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-सर्वश्रुतिविरोधतः । अनुभूतिविरुद्धत्वादपि पक्षा इमेऽशिवाः ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">श्रुतिप्रामाण्यस्य समर्थितत्वादवैदिकं प्रत्यपि श्रुतिविरोधकथनं युक्तमेव । अभ्युपगतश्रुतिप्रामाण्यं (शिष्यं) प्रति वा । तेषां पक्षाणामशिवत्वमनेन ज्ञाप्यत इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">नन्वनुभूतिविरोधः प्रागुक्त एव पुनः कस्मादुच्यते । उपसंहारार्थमित्यदोषः । यद्वा तदीयप्रमेयान्तरेऽपीति ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">॥ इति अनुपलब्ध्यधिकरणम् ॥</p></div></div> |
| | </div> |
| | </div> |
| | </div> |
|
| |
|
| सर्वस्योपपत्तौ तदङ्गीकारवैयर्थ्यात् । एवञ्च न वचनासिद्धिः, सांवृतसत्त्वस्य वचनस्य प्रत्यक्षेणैव सिद्धेः, तावतैव व्यवहारोपपत्तौ पारमार्थिकसत्त्वस्योपयोगाभावादिति ।</p>
| | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_A010"> |
| <p class="gr-vyakhya-para">६८सु०- एतत्परिहाराय ॐ वैधर्म्याच्च न स्वप्नादिवत् ॐ इति सूत्रम् । तद्व्याचष्टे | | <div class="teeka-block"> |
| | <div class="teeka-body"> |
| | <div class="gr-moola-ref" data-verse="AV_C02_S02_A010"></div> |
| | <div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S02_A010" data-id="AV_C02_S02_A010_Nyayasudha" data-name="nyayasudha"><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">॥ अथ नैकस्मिन्नधिकरणम् ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ नैकस्मिन्नसम्भवात् ॐ ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१०६सु०- जैनमतमत्र निराक्रियते ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">निराकार्यांशज्ञापनाय तदुपन्यस्यति |
|
| |
|
| किञ्चेति
| | आहेति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- किञ्चात्र भ्रमो नैव निवर्तते</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- आह क्षपणको विश्वं सदसद्द्वयमद्वयम् । द्वयाद्वयमतत्सर्वं सप्तभङ्गि सदातनम् ॥</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">भवेदेवं यदि प्रपञ्चे रज्जुसर्पादाविव सत्त्वप्रत्ययो भ्रमः स्यात् । न चैवम् । तथात्वे | | <p class="gr-vyakhya-para">द्विविधं तावद्विश्वं, जीवाजीवात्मकं, निरीश्वरम् ।</p> |
| | | <p class="gr-vyakhya-para">१०६असु०- तत्पुनः षड्द्रव्यात्मकम् । तानि च द्रव्याणि जीवधर्माधर्मपुद्गलकालाकाशनामानि । तत्र जीवास्त्रिविधाः, बद्धा योगसिद्धा मुक्ताश्चेति । धर्मो गतिहेतुर्जगद्व्यापी । अधर्मः स्थितिहेतुर्व्यापक एव । पुद्गलो रूपरसगन्धस्पर्शवत् द्रव्यम्; तत् द्विविधम्, परमाणुरूपं सङ्घातरूपं च । कालः अभूत् भवति भविष्यती ति व्यवहारहेतुरप्यणुरूपः । आकाश एकोऽनन्तप्रदेशश्च; स द्विविधो, लोकाकाशोऽलोकाकाशश्चेति ।</p> |
| अत्र | | <p class="gr-vyakhya-para">(ए)तेष्वणुव्यतिरिक्तान्यस्तिकायशब्दानि, अनेकदेशवर्तिनि द्रव्येऽस्तिकायशब्द(प्र)वृत्तेः । ते च जीवास्तिकायो धर्मास्तिकायोऽधार्मास्तिकायः पुद्गलास्तिकाय आकाशास्तिकाय इति पञ्च ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१०६आ सु०- अत्र च मोक्षोपयोगिनः सप्त पदार्था जीवाजीवास्रवबन्धनिर्जरसंवरमोक्षाः ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">जीवो ज्ञानदर्शनसुखवीर्यगुणः । अजीवो जीवोपभोग्यं वस्तुजातम् । आस्रवः तद्भोगोपकरणमिन्द्रियादिकम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">बन्धो द्विविधः, घातिकाघातिकचतुष्टयभेदात्; आद्यं जीवगुणानां ज्ञाना(नन्दा)दीनां प्रतिबन्धकम्, द्वितीयं शरीरसंस्थानतदभिमानतत्स्थितितत्प्रयुक्तसुखदुःखहेतुभूतम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">निर्जरो मोक्षसाधनं तपः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">संवर इन्द्रिय(निरोधः)निग्रहः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">मोक्षः स्वाभाविकात्मस्वरूपाविर्भावः । मोक्षग्रहणेनैव मोक्षमार्गोऽपि सङ्गृहीतः, स च म्यग्ज्ञानसम्यग्दर्शनसम्यक्चारित्र्याख्यरत्नत्रयात्मकः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१०६सु०- तदेतद्विश्वं, सप्तभङ्गि प्रत्येकं सप्तप्रकारकम(मित्य•ह क्षपणकः । कथम् । |
| | |
| | सत् |
|
| |
|
| प्रपञ्चे सत्त्व
| | इत्येकप्रकारः । |
|
| |
|
| भ्रमः किं
| | असत् |
|
| |
|
| इति | | इति द्वितीयः । |
|
| |
|
| नैव निवर्तते ।
| | द्वयं |
|
| |
|
| ज्ञानानां भ्रमत्वावधारणं हि बाधबोधाधीनम्, सम्प्रतिपन्नस्थले तथा दर्शनात् । प्रत्ययत्वमात्राधीनत्वे प्रागपि बाधबोधोदयाद्रज्जुसर्पादिज्ञाने लौकिकपरीक्षकाणां भ्रमत्वावधारणं स्यात्, न चैवं क्वचिद्दृष्टम् । न च प्रपञ्चसत्तावगमस्य बाधकं पश्यामः । ततो न भ्रमत्वावधारणं युक्तमिति ।</p>
| | सदसदात्मकमिति तृतीयः । |
| <p class="gr-vyakhya-para">स्वप्नस्य भ्रान्तित्वाभावो, भ्रमस्य चाधिष्ठानाद्यपेक्षानियमः, सांवृतसत्त्वस्य व्यवहारनिर्वाहकत्वस्याभावश्चान्यत्र समर्थितोऽत्रानुसन्धेयः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">६९सु०- स्यादेतत् । किं प्रपञ्चप्रत्ययस्येदानीं बाधो नास्तीत्युच्यते उतोत्तरकालेऽपि । आद्ये न तावता भवतोऽपि विश्वसत्यत्वावधारणं, शुक्तिरजतादौ तदयोगात् । द्वितीयस्तु नास्ति प्रपञ्चप्रत्ययो बाधिष्यते प्रत्ययत्वात् सम्प्रतिपन्नवत् इत्यागामिबाधसिद्धेरित्यत आह
| |
|
| |
|
| अनादेरिति
| | अद्वयम् |
|
| |
|
| ।</p>
| | अवक्तव्यमिति चतुर्थः । |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अनादेरस्य विश्वस्य निवृत्तिर्यदि चेष्यते । निवृत्तिश्च निवर्तेत तस्या भ्रान्तित्वसम्भवात् ॥</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अनादितोऽनुवृत्तस्येत्यर्थः ।
| |
|
| |
|
| विश्वस्य
| | द्वयाद्वयम् |
|
| |
|
| तत्प्रत्ययस्य,
| | इति पञ्चमषष्ठौ; तत्र सदवक्तव्यं चेति पञ्चमः, असदवक्तव्यं चेति षष्ठः । |
|
| |
|
| निवृत्तिः
| | अतत्सर्वम् |
|
| |
|
| बाधः ।
| | इति सप्तमः; |
|
| |
|
| निवर्तेत
| | सर्वमिति |
|
| |
|
| बाध्येत । यदि प्रत्ययत्वात् प्रपञ्चप्रत्ययस्य बाधोऽनुमीयते, तदाऽवश्यं बाधप्रत्ययस्यापि बाधेन भाव्यम्, अन्यथा प्रत्ययत्वहेतोस्तत्र व्यभिचारापत्तेः । बाधकप्रत्ययस्य बाध्यत्वे प्रपञ्चप्रत्ययस्य याथार्थ्यसिद्धिः ।</p>
| | सदसदात्मकम्, |
| <p class="gr-vyakhya-para">तिष्ठतु तावत्परमार्थचिन्ता, व्यावहारिके तु तथा दृष्टमेव । न केवलमिदमापादनं किन्तु सम्भावितं चैतत् । यत्प्रपञ्चप्रत्ययस्य याथार्थ्यं तन्नास्तिताप्रत्ययस्य बाध्यत्वम्, अनादितोऽनुवृत्तस्यानेकसजातीयविजातीयसंवाद(व)तो याथार्थ्यसम्भवात्, कादाचित्कस्य संवादविधुर(रुद्व)त्वेन भ्रमत्वसम्भवादिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">७०सु०- ननु च प्रपञ्चनिवृत्तिर्नाम शून्यमेव; तच्च परमार्थरूपं, न कल्पितम्, अदृष्टत्वात्; तत्कथं तत्प्रत्ययस्य बाध्यता स्यात्; किन्तु प्रपञ्चस्य दृष्टत्वेन कल्पितत्वसम्भवात् तत्प्रत्यय एव बाध्यः, हेतुश्च प्रपञ्चप्रत्ययत्वेन विवेक्तव्य इत्यत आह
| |
|
| |
|
| दृष्टस्येति
| | अतदिति |
|
| |
|
| ।</p> | | अवक्तव्यम् ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- दृष्टस्य भ्रान्तिता चेत्स्याददृष्टे न भ्रमः कुतः</div>
| | <p class="gr-vyakhya-para">तत्किं कालभेदेन सप्तभङ्गि; नेत्याह |
| <p class="gr-vyakhya-para">भ्रान्तिताभ्रम | |
|
| |
|
| शब्दाभ्यां कल्पितत्वमुच्यते ।</p>
| | सदातनमिति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">इदमुक्तं भवति । विपरीतमेतदुक्तं यत्सर्वप्रमाणदृष्टस्य प्रपञ्चस्य कल्पितत्वमादाय तत्सत्ताप्रत्ययस्य बाध्यत्वस्वीकरणम् । केनापि प्रमाणेनादृष्टस्य शून्यस्याकल्पितत्वं गृहीत्वा तत्सत्त्वप्रत्ययस्याबाध्यत्वोपादानम्; प्रामाणिकमकल्पितम् अप्रामाणिकं चाङ्गीक्रियमाणं कल्पितमिति सर्वसम्मतत्वादिति ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">एतच्चोपलक्षणम् । नित्यत्वानित्यत्वभिन्नत्वाभिन्नत्वादिरूपेणाप्यनेकान्तवादोऽवगन्तव्यः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">७१सु०- एतदेव दृष्टान्तेन दर्शयति | | <p class="gr-vyakhya-para">१०७सु०- अत्र सप्तभङ्गित्वनिरासार्थं नैकस्मिन्नसम्भवादिति सूत्रं व्याचष्टे |
|
| |
|
| गवामिति
| | नैतदिति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- गवामृङ्गिभावेन न हि स्याच्छशृङ्गिता</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- नैतत्पदार्थ एकस्मिन्युक्तं दृष्टिविरोधतः</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">अृङ्गिभावेन | | <p class="gr-vyakhya-para">एतत् |
|
| |
|
| सहितेति शेषः ।</p>
| | सप्तप्रकारत्वम् । कुतः, |
| <p class="gr-vyakhya-para">कश्चिद्गवां ृङ्गित्वमस्ती त्याह कश्चिच्छशस्येति । तत्र परोक्तरीत्या गवां ृङ्गिता कल्पिता, दृष्टत्वात्; शशृङ्गिता त्वकल्पिताऽदृष्टत्वादि ति स्यात् । न ह्येवं लोके प्रतीतिः, लोकानुसारेणैव च परमार्थो बोद्धव्यः, नान्यथा; लोकन्यायस्यैव तद्बोधोपायत्वादिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">७२सु०- तदेवं प्रत्यक्षबलेन विश्वसत्यता साधिता, तद्बाधकशङ्का च परिहृता; ततः किं सिद्धमि त्यतो यदुक्तं पूर्वपक्षिणा सतोऽपि कारणत्वे प्रमाणाभावः इति तत्परिहृतमि ति वदन् समीकरणान्तरमपि परिहरति
| |
|
| |
|
| अस्माकं त्विति ।</p>
| | असम्भवात् । |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अस्माकं तु प्रमाणेन प्रसादादीश्वरस्य च ।</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">उक्तभङ्ग्याऽऽगमानां च प्रामाण्याद्युज्यतेऽखिलम् ॥</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">सत्कारणत्ववादिनाम्
| |
|
| |
|
| अखिलं
| | सोऽपि कथं, |
|
| |
|
| परेणाक्षिप्तं
| | दृष्टिविरोधतः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">सर्वं हि स्वोपाधौ सत् परोपाधावसत्, स्वरूपेण भावोऽन्यात्मत्वादिनाऽभावः, द्रव्यरूपेण नित्यमवस्थाभेदेन अनित्यम्, स्वरूपादिनाऽभिन्नं स्वगुणादिना भिन्नाभिन्नमित्येव प्रतीयते । नातोऽन्येन प्रकारेण । अतो व्यवस्थया नियमग्राहकप्रत्यक्षादिविरोधेन असम्भवादयुक्तमेवानेकान्तमतमिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१०८सु०- नन्वेकान्तदर्शनस्य मिथ्यादृष्टित्वेन न तद्विरोधोऽसम्भवमावहतीत्यत आह |
|
| |
|
| युज्यते ।
| | भावेति |
|
| |
|
| कथम् । बाधविधुरेण प्रमाणेन जगतः सत्यत्वसिद्धौ मधुरादीनां पुष्ट्यादिकारणानां सत्त्वसिद्धेः । तन्त्वादीनां च विचित्रस्वभावतया प्रमाणेन सिद्धानां न मृदादिकार्यकारित्वप्रसङ्गः । न हि सत इवासतोऽपि स्वभावभेदोऽसत्त्वव्याघातात् । प्रमाणेनैव सतः कारणत्वोपलब्धेरनुपपत्तिराभासभूतैव । प्रमाणेन सत्तया प्रमितानां मधुरादीनां सद्बुद्धिमात्रवैलक्षण्यकल्पना त्वयुक्तैव, अन्यथा सद्बुद्ध्याऽवगतात्सप्तमरसादपि पीनता सती स्यात् । ईश्वरस्य सर्वकारणत्वेऽपि तन्त्वाद्यपेक्षा, पुरुषप्रयत्नाद्यपेक्षा, देशकालादिनियमश्च युज्यत एव; तन्त्वाद्यपेक्षयैव कार्यमुत्पद्यतामितीश्वरस्य
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- भावाभावतया विश्वं येन रूपेण मीयते । तद्रूपमेव तदिति नियमः केन वार्यते ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">येन रूपेणे |
|
| |
|
| प्रसादात्
| | त्यस्यैव विवरणं |
|
| |
|
| सङ्कल्पात् ।</p>
| | भावाभावतयेति |
| <p class="gr-vyakhya-para">न चैवं निर्विशेषस्य शून्यस्य सङ्कल्पो युज्यते । न चैतदप्रामाणिकम्, आरम्भणाधिकरणोक्तरीत्या अत्र आगमानुमानादीनां प्रमाणत्वात् । न च वेदाद्यागमप्रामाण्यमसिद्धम्, प्रथमसूत्रोक्तरीत्या आगमप्रामाण्यस्य सिद्धत्वात् । अनुमानेऽतिप्रसङ्गोऽप्यागमप्रामाण्येनैवापास्त इति । ब्रह्मादीन्सृष्ट्यादावीश्वरस्तेषु कृपयाऽपेक्षते, परमेश्वरनियोगानुष्ठाने तेषां परमपुरुषार्थलाभादि ति ज्ञापयितुं प्रसादादित्युक्तम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">७३सु०- प्राक् विश्व(स्य)सत्यत्वसाधनायोपन्यस्तस्य प्रत्यक्षस्यान्यथासिद्धिमाशङ्क्य तत्परिहारत्वेन
| |
|
| |
|
| ८वैधर्म्याच्च न स्वप्नादिवदि
| | । तच्च व्यवस्थितसदसत्त्वाद्युपलक्षणं बोद्धव्यम् । यद्वा भावाभावतया अन्येन च |
|
| |
|
| ति सूत्रं व्याख्यातम् । इदानीं विश्वमिथ्यात्वे पराभिहितस्य अनुमानस्य दूषकत्वेनापि (तद्व्या)व्याख्यातुं मिथ्यात्वेऽनुमानं तावच्छङ्कते
| | येन |
| | |
| | सत्त्वादि(ना )रूपेणेति योजना । अथवा |
| | |
| | येन भावाभावतया रूपेणेति |
| | |
| | सामानाधिकरण्येन योज्यम् । यदि वा |
|
| |
|
| दृश्यत्वादिति
| | भावाभावतये |
|
| |
|
| ।</p> | | त्यस्य विशेषणमेतत् । |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- दृश्यत्वाद्विमतं मिथ्या स्वप्नवच्चेत्</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">सर्वं मिथ्ये त्युक्ते सम्प्रतिपन्नमिथ्यात्वे शुक्तिरजतादौ सिद्धसाधनता, शून्ये बाधः (च) स्यात्, अतः सत्यत्वमिथ्यात्वाभ्यां विमतमित्युक्तम् । विमतं गगनादिकं मिथ्या दृश्यत्वात् स्वप्नवदि त्यनुमानेन विश्वमिथ्यात्वसिद्धेः कथं (तत्)सत्यत्वमङ्गीक्रियत इत्यर्थः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">७४सु०- दूषयितुं पृच्छति
| |
|
| |
|
| इयं चेति
| | येन |
|
| |
|
| ।</p>
| | व्यवस्थितेन |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- इयं च मा</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तिष्ठतु तावद्विश्वम्,
| |
|
| |
|
| इयं च मा
| | रूपेणे |
|
| |
|
| इदमेव दृश्यत्वानुमानम्, मिथ्या सत्यं (त्या वे) वे ति शेषः ।</p>
| | ति । |
| <p class="gr-vyakhya-para">आद्यं दूषयति
| |
|
| |
|
| मिथ्येति
| | केन |
|
| |
|
| ।</p> | | प्रमाणेनेत्याक्षेपः ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- मिथ्या चेत्साध्यसिद्धिर्न</div>
| | <p class="gr-vyakhya-para">भवेदेतन्नियमदर्शनस्य मिथ्यादृष्टित्वम्, यदि दृष्टस्य नियमस्य निवारकमनेकान्तसाधकं प्रबलप्रमाणं स्यात्, न चैतदस्ति । न च बाधकेन विना प्रत्ययानां मिथ्यात्वं कल्पयितुं युक्तम्, अतिप्रसङ्गादिति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">न हि शब्देऽविद्यमानेन चाक्षुषत्वेन शब्दनित्यत्वं सिद्ध्यतीति भावः ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">१०९सु०- नियमस्य बाधकमाशङ्कते |
| <p class="gr-vyakhya-para">द्वितीये दृश्यत्वं दृश्यमदृश्यं वा ॥ प्रथमं दूषयति | |
|
| |
|
| व्यभिचार इति
| | तत्तदिति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- व्यभिचारो न चेद्भवेत्</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तत्तद्दोषनिवृत्त्यर्थं स्वीकृता तत्तदात्मता । यदि</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">दृश्यत्वं मिथ्या | | <p class="gr-vyakhya-para">सद्वादिनो हि सत्त्वं विश्वस्य प्रमाणैः प्रातिष्ठिपंस्तदनङ्गीकारे दोषांश्च न्यरूरुपन् । एवमसद्वादिनोऽप्यसत्त्वस्थापनं तदनङ्गीकारे दूषणं च व्युत्पादितवन्तः, तथाऽन्येऽपि स्वपक्षसाधनं तदनभ्युपगमे बाधनं च कृतवन्तः । तथा च यदि स(त्य)त्वं नाङ्गीक्रियते तदा तु तदुपन्यस्तं प्रमाणमुपरुध्येत दूषणं चानुषज्जेत । एवमसत्त्वाद्यनङ्गीकारेऽपि । अतस्तद्दोषपरिहारार्थं तत्तत्प्रमाणानुसरणार्थं च तत्तदात्मता विश्वस्य मया स्वीकृता । तथा चानेकान्ते प्रबलप्रमाणसद्भावात् कथं नियमे बाधकाभाव इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">११०सु०- परिहरति |
|
| |
|
| न चेत्, | | तैरिति ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तैरखिलैर्दोषैर्लिप्यते(ऽ)चलदर्शनः</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तर्ही ति शेषः । इदमत्र वक्तव्यम् सद्वादिमतानुसरणसमयेऽसत्त्वादिभङ्गीरङ्गीकरोषि (वा) न वेति । एवमसद्वादिचरणशरणप्रवेशवेलायां सत्त्वादिप्रकारानूरीकरोषि वा न वेति । एवमन्येष्वपि पक्षेषु विकल्पः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यद्याद्यस्तदा असौ |
|
| |
|
| अथ च दृश्यम्; तदा (दृश्यत्वस्य) दृश्यत्व एव
| | अचलदर्शनः , |
|
| |
|
| व्यभिचारो भवेत् ॥
| | सदा सकलपक्षाङ्गीकारवान् |
|
| |
|
| द्वितीये त्वज्ञानासिद्धता हेतोरिति भावः ।</p>
| | तैर्दोषैरखिलै(तैरखिलैर्दोषै)र्लिप्यते । |
| <p class="gr-vyakhya-para">७५सु०- स्यादेतत् । मिथ्यैव दृश्यत्वमिति ब्रूमः । न चैवं साध्यासाधकत्वम्, वर्णदैर्घ्यादीनां मिथ्याभूतानामपि साधकत्वस्योभयसिद्धत्वात्, चाक्षुषत्वादीनां त्वारोपाभावात्, आरोपेऽप्यसांव्यावहारिकत्वादसाधकत्वं, न तु मिथ्यात्वादि त्यत आह
| |
|
| |
|
| साधकत्वमिति
| | तथा हि । सद्वादिनो हि न केवलं सत्त्वे प्रमाणं तदनङ्गीकारे च दूषणं च व्युत्पाद्य निवृत्ताः किन्त्वसत्त्वादिपक्षेषु दोषानपि व्युत्पादितवन्तः । एवमसद्वादिनोऽपि नासत्त्वे प्रमाणं तदनभ्युपगमे बाधकं चाभिधायैवोपरताः, किन्नाम सत्त्वादिपक्षेषु दोषानपि उपपादितवन्तः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एवमन्येऽपि । तथा च सकलपक्षकक्षीकारे (तु) तत्तद्वाद्युक्तपक्षान्तरदोषलेपः कथं न स्यात् ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अथ मन्यसे न ते दोषाः किन्त्वाभासाः, ते च नानेकान्तवादं बाधन्त इति । तदा कथं तानि प्रमाणानि । अनङ्गीकारे दोषाश्च नाभासाः, येनानुस(ये नानुस)रणीयाः । तस्मात्तत्तद्वादिव्युत्पादितप्रमाणाद्यनुसारेण सप्तभङ्गीकुर्वाणेन तदुक्तविपक्षदोषानुसारेण तत्परित्यागोऽपि कार्यः स्यात् । तथा चाङ्गीकारपरित्यागाभ्यामुभयत आकृष्टोऽयं कष्टां दशामाविष्टः स्यात् ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ननु अनेकान्तो द्वेधा, क्रमाक्रमभेदात् । तत्र क्रमानेकान्ते तावन्नाङ्गीकारपरित्यागौ विरुद्धौ, अक्रमानेकान्तेऽपि येन रूपेण नित्यत्वं तेनैवानित्यत्वमित्याद्यनङ्गीकारान्न विरोधः; तथा च सप्तभङ्ग्यङ्गीकारिणा मया तानि प्रमाणानि दूषणानि च व्यवस्थापितानि भवन्ती ति नोक्तदोषः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">मैवम्, तत्तत्प्रमाणादीनां व्यवस्थानर्हत्वात् । न खलु तत्त(त्प्रमाणवा)द्वादिभिस्तानि तानि प्रमाणादीनि सावकाशान्युपन्यस्तानि, तस्मात्सर्वेष्वपि (वादिषु) वादेषु परमास्तिकस्य कथितैव गतिः ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अपि चैवमपि सप्तभङ्ग्यङ्गीकारो निर्मूल एव, न ह्येवंवादिनो वादिनः प्रसिद्धाः । सम्भावनया तदङ्गीकारे च न सप्तत्वपरिनिष्ठा, सम्भावनावका(को)शस्य निःसीमत्वात् ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">किञ्च सर्वाङ्गीकारपक्षे स्यादस्ति च नास्ति चेति पक्षात्स्यादस्ति स्यान्नास्तीति पक्षद्वयं न भिद्यते ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">द्वितीयपक्षे तु |
|
| |
|
| ।</p>
| | चलदर्शन |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- साधकत्वमसत्यस्य साध्यं विप्रतिपत्तितः</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यत्रोदाहरणे मिथ्यात्वं सम्प्रतिपन्नं तत्र साधकत्वे, यत्र च साधकत्वं सम्मतं तत्र मिथ्यात्वे,
| |
|
| |
|
| विप्रतिपत्तितोऽसत्यस्य साधकत्वं साध्यम्
| | इत्येव दूषणम्, अपसिद्धान्ती स्यात् इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तदेवं सप्तभङ्ग्यङ्गीकारः प्रमाणविरुद्धोऽप्रामाणिकश्चेत्युक्तम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अखिलैर्दोषैर्लिप्यत |
|
| |
|
| एव; न पुनरस्माकं सिद्धमिति ।</p>
| | इत्यनेन परस्परव्याहतिश्चेत्यपि सूचितम् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">७६सु०- विप्रतिपत्तौ साधकत्वं मिथ्यात्वं वा साधयिष्यामीति चेत् । किं सत्येन प्रमाणेनोत मिथ्याभूतेन । आद्ये तूक्तमेवोत्तरम् । द्वितीये दोषमाह | | <p class="gr-vyakhya-para">१११सु०- एवम्भूतस्यापि सप्तभङ्गिनयस्य स्वीकारेऽतिप्रसङ्गं चाह |
|
| |
|
| तस्य चेति
| | अतिहायेति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तस्य च</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अतिहाय प्रमाणाप्तनियमं सदसत्तया । अशेषमाविरुद्धं च निर्मानं व्याहतं सदा । सर्वप्रकारं वदतो</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">न हि क्वाप्यस्माकं मिथ्याभूतस्य साधकत्वं सम्मतम् । अतस्तस्यापि साधकत्वं साध्यमेव ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">अशेषमाविरुद्धं वदत |
| <p class="gr-vyakhya-para">तस्यापि साधकत्वं साधयिष्यामीत्यत आह
| |
|
| |
|
| इतीति
| | इत्यस्योपपादनं व्यवस्थितया |
|
| |
|
| ।</p>
| | सदसत्तया प्रमाणाप्तनियममतिहायेति |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- इत्यनवस्था स्यात्</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">पूर्वोक्तप्रकारेणेत्यर्थः । न हि सर्वमसत्यं साधकमित्येकं प्रमाणमस्ति, नापि सद्वादी कदाऽपि सत्त्वासत्त्वोदासीनेन प्रमाणेन साध्यसिद्धिमङ्गीकुर्यात्, येनानवस्थाशान्तिर्भवेदिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">७७सु०- एवमसिद्धिव्यभिचाराभ्यामनुमानं निराकृत्य प्रमाणबाधं चाह
| |
|
| |
|
| सत्त्वं चेति
| | । सर्वे प्रकारा यस्य विश्वस्य तत्तथोक्तम्, सर्वश्चासौ प्रकारश्चेति वा ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ननु क्रमानेकान्ते तावत्कालभेदेन न व्याघातः, अक्रमानेकान्तेऽपि रूपभेदेने त्यत उक्तं |
|
| |
|
| ।</p>
| | सदा सर्वप्रकारं वदत इति |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- सत्त्व• चास्यानुभूतितः</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अस्य
| |
|
| |
|
| प्रपञ्चस्य ।
| | । सदेति रूपाभेदस्याप्युपलक्षणम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">११२सु०- अयमाशयः । यदि क्रमेण वा रूपभेदेन वाऽनेकप्रकारत्वं तदा नायमनेकान्तवादः समर्थनीयः; सर्वैरपि वादिभिरङ्गीकृतत्वात्, न हि कोऽपि वादी पदार्थानां कालतो रूपतश्चावस्थावैचित्र्यमनङ्गीकुर्वाणोऽस्ति यं प्रत्यनेकान्तवादावतारः सङ्गच्छेत, केवलं क्षणभङ्गो वाऽत्यन्तसत्कार्यवादो वाऽवस्थावस्थावतोरत्यन्तभेदो वाऽपाकरणीयः । अतः अनेकान्तवादमवतारयता क्षपणकेन, सदा, रूपाभेदेनैव च, सर्वप्रकार(क)त्वमि त्येव वक्तव्यम् । तथा च न व्याघातनिस्तार इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">११३सु०-</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-दृष्टहानिरमग्रहः । स्वव्याहतत्वमित्याद्या दोषाः सर्वे भवन्ति हि ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अशेषमाविरुद्धं सदा सर्वप्रकारत्वं वदतो दृष्टहानिः |
|
| |
|
| अनुभूतितः
| | स्यात् । |
|
| |
|
| सिद्धम् अतो बाधितविषयं चानुमानमि ति शेषः ।</p>
| | निर्मानं च सदा सर्वप्रकारं वदतो अमग्रहो |
| <p class="gr-vyakhya-para">७७असु०- न केवलं दृश्यत्वानुमानस्यानेन दोषेणाभासत्त्वं, किन्तु यदन्यदपि प्रपञ्चमिथ्यात्वेऽनुमानं जडत्वं वा परिच्छिन्नत्वं वा परैरुच्यते तस्यापीत्याह
| |
|
| |
|
| अनुभूतीति
| | अप्रामाणिकस्वीकारः स्यात् । |
|
| |
|
| ।</p>
| | व्याहतं सदा सर्वप्रकारं वदतः स्वव्याहतत्वं |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अनुभूतिविरोधेन मिथ्यात्वे मा न काचन</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">उपलक्षणमेतत्, पूर्वोक्तव्यभिचारासिद्धिभ्यां चेत्यपि द्रष्टव्यम् । तथा हि । जडत्वादिकं सत्यं मिथ्या वा ॥ आद्ये जडत्वादिमन्न वा । प्रथमे व्यभिचारः । द्वितीयेऽपसिद्धान्तः ॥ मिथ्या चेत्साध्यसिद्धिर्नेति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">७८सु०- भवेदसत्त्वमनुमानानां यद्यनुभवविरोधो भवेत्, न चासावस्ति । मिथ्यात्वापरपर्यायं बाध्यत्वं ह्यनुमानसाध्यम्; न च तदभावः प्रत्यक्षेण वेद्यः, तस्य वर्तमानमात्रविषयत्वेन कथञ्चिद्वर्तमानकालीनबाधाभावविषयत्वेऽपि कालान्तर(गत) भाविबाधाभावविषयत्वायोगादि त्यत आह
| |
|
| |
|
| अतीतेति
| | स्यादिति योजना । दृष्टहानाद्यनुषङ्गिदोषान्तरसङ्ग्रहार्थ |
|
| |
|
| ।</p>
| | मित्याद्या |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अतीतानागतौ कालावपि नः साक्षिगोचरौ</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अत्र अतीत ग्रहणं प्रासङ्गिकम् । न केवलं वर्तमान इत्यपेरर्थः ।
| |
|
| |
|
| नः
| | इत्युक्तम् ॥ |
|
| |
|
| सर्वेषाम् । अन्यथा तद्विशिष्टव्यवहारानुपप(त्ते)त्तिरिति भावः ।</p>
| | हि |
| <p class="gr-vyakhya-para">७९सु०- किमतो यद्येवमवर्तमानोऽपि कालः साक्षिगोचर इत्यत आह
| |
|
| |
|
| तदिति
| | शब्दः सर्वत्र प्रसङ्गहेतुसूचनार्थः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अयमर्थः । यदि प्रमाणविरुद्धमपि सर्वप्रकारत्वं विश्वस्य स्वीक्रियते तदा दहनशैत्यं वा गवालम्भनादेर्धर्मसाधनत्वादिकं वा(चा)ऽङ्गीकार्यं स्यात्, प्रमाणविरोधेन प्रतिपक्षनिराकरणं च न स्यात् किन्तु प्रत्यभिज्ञादिविरुद्धमपि क्षणिकत्वादिकमङ्गीकर्तव्यं स्यात्; अविशेषात् । यदि चाप्रामाणिकमपि सर्वप्रकारत्वमुररीक्रियते तदा खरविषाणादिकं वा गोमांसादिभक्षणस्य धर्मसाधनत्वं चोररीकरणीयं स्यात्, प्रमाणाभावेन परमतनिरासोऽपि न कार्यः स्यात् । तद(प्य)भ्युपगमनीयमेव भवेदविशेषात्, तथा च दूष्योपादेयहीनस्य शास्त्रनिर्माणमपि न स्यात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यदि च व्याहतमपि सर्वप्रकारत्वमङ्गीकुर्यात् तदा मातुरपि वन्ध्यात्वं, जिनोपदेशस्य प्रमाणतयाऽभ्युपगतस्याप्यप्रामाण्यं, बद्धस्यापि मुक्तत्वं, मुक्तस्यापि बद्धत्वं, सिद्धस्यापि रागित्वं, श्वपचस्यापि सिद्धत्वमि त्यादि सर्वमप्यङ्गी(कुर्यात्)कार्यं स्यात्, अन्यथाऽनेकान्तभङ्गप्रसङ्गात् । एवञ्च न शास्त्रप्रणयनप्रयासः कार्यः, मत्तोन्मत्तादिभिरेवास्य कृतत्वादिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">११४सु०- एवं विश्वस्य क्षपणकोक्तं सर्वप्रकारत्वं निराकृत्य तदुक्तमर्थान्तरमपि निराकर्तुमनुवदति |
|
| |
|
| ।</p> | | वक्तति ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तत्सम्बन्धितया सत्त्वमपि</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- वक्ति स्वप्रभमात्मानं देहमानम्</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">कालान्तरसम्बन्धितया | | <p class="gr-vyakhya-para">क्षपणक इति वर्तते । |
|
| |
|
| सत्त्वम्
| | स्वप्रभं |
|
| |
|
| अबाध्यत्वम् । न केवलं वर्तमानकालीनबाधाभावोऽनुभववेद्यः, किन्तु सर्वकालगतोऽपीत्यर्थः । तत्कथमित्यत उक्तम्
| | स्वप्रकाशम् । देहस्य मानं परिमाणमिव मानं यस्यासौ तथोक्तः । अत्र देहमानत्वमेव विप्रतिपन्नोऽर्थः, स्वप्रभत्वं तु सम्मतमेवास्माकम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यद्वा स्वप्रभमिति क्रियाविशेषणम्, विना प्रमाणेन स्वीयया प्रभयोत्प्रेक्ष्यैव वक्तति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अथवाऽनेन देहपरिमाणत्वे जैनोक्तं प्रमाणाभासमनुवदति । तत्र स्वशब्देन स्वीयो देह उच्यते, तत्र प्रभा यस्यासौ तथोक्तः । तथा च प्रयोगः । देवदत्तात्मा, तद्देह एव तत्र सर्वत्रैव च विद्यते, तत्रैव तत्र सर्वत्रैव च स्वासाधारणगुणाधारतयोपलम्भात्, यो यत्रैव यत्र सर्वत्रैव स्वासाधारणागुणाधारतयोपलभ्यते स तत्रैव तत्र सर्वत्र (एव) च विद्यते, यथा देवदत्तगृह एव तत्र सर्वत्रैव चोपलभ्यमानस्वासाधारणभास्वरत्वादिगुणः प्रदीपः, तथा चायं, तस्मात्तथेति; अन्यथा कमनीयतनयालिङ्गनेन सर्वत्राल्हा(दाक)दकरस्य (स्व)सुखस्याननुभवप्रसङ्गः, तथा च सर्वाङ्गीणरोमाञ्चादिकार्यानुदयः स्यादिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यद्वा प्रदीपस्येव स्वानपायिनी प्रभा यस्यासौ स्वप्रभ इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">११५सु०- अत्रात्मनः कायपरिमाणत्वनिरासार्थं सूत्रम् |
|
| |
|
| दृष्टस्येति
| | ॐ एवञ्चात्माकार्त्स्न्यम् ॐ |
|
| |
|
| ।</p>
| | इति, तस्य तात्पर्यमाह |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- दृष्टस्य साक्षिगम्</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">प्रत्यक्षादिप्रतीतिविषयस्य । प्रत्यक्षादिप्रतीतीनां प्रामाण्यस्य साक्षिणा ग्रहणादिति भावः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">८०सु०- न हि विषयस्य त्रैकालिकाबाध्यत्वमनन्तर्भाव्य तत्प्रतीतेः प्रामाण्यं शक्यग्रहणम् । यदि प्रतीतिं गृह्णन् साक्षी तत्प्रामाण्यग्रहणस्वभावत्वात्तद्गृह्णंस्तद्विषयस्य त्रैकालिकाबाध्यत्वं व्यवस्थापयेत् तदा शुक्तिरजतादिप्रतीतेरपि स एव ग्राहक इति तस्या अपि प्रामाण्यं गृह्णीयात् । तथा च तद्विषयस्यापि रजतादेस्त्रैकालिकाबाध्यत्वं सिद्ध्येदि त्यतो दृष्टशब्दं व्याख्याति
| |
|
| |
|
| दृढेति ।</p>
| | तदपीति |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- दृढदृष्टं तु यद्दृष्टं दृष्टाभासस्ततोऽपरम्</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यन्निर्दोषत्वेनावधृतया प्रतीत्या विषयीकृतं, तदेव दृष्टमित्युक्तम् । कुतः । इतरस्य सम्मुग्ध(स्य)दृष्टस्य दृष्टाभासत्वात् । मुख्यामुख्ययोश्च मुख्यग्रहणस्य न्याय्यत्वात् । कृतव्युत्पादनं चैतत्प्राक् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">८१सु०- सत्प्रतिपक्षाणि च दृश्यत्वाद्यनुमानानीत्याशयवानाह
| |
| | |
| भ्रान्तेरिति
| |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-भ्रान्तेः संवृतिसत्यस्य विशेषोऽव्यभिचारवान् । तेनाप्यङ्गीकृतः सम्यक् स नः सत्यत्वमेव हि ॥</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तदप्यलम् । दुष्टं नानाशरीरेषु प्रवेशादन्यथाभवात् ॥</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">भ्रान्तिविषयत्वेन सम्प्रतिपन्नाच्छुक्तिरजतादिकादित्यर्थः, | | <p class="gr-vyakhya-para">कुतः, अकार्त्स्न्यादिप्रसङ्गादिति शेषः । पिपीलिकादिदेहस्थस्य तत्परिमाणस्यात्मनः कर्मविपाकवशाद्गजगवयादिदेहप्राप्तौ तत्राकार्त्स्न्यं स्यात्, गजादिदेहगतस्य च तत्परिमाणस्य पिपीलिकादिदेहेऽतिरेकः स्यात्, इत्युभयथा कायपरिमाणत्वानुपपत्तिरेवेति । एतदर्थत्वेन (वा) च नानाशरीरेष्वि ति वाक्यं योज्यम् । तत्र |
|
| |
|
| संवृतिसत्यस्य
| | अन्यथाभवात् |
|
| |
|
| तथात्वेनाभ्युपगतस्य विश्वस्य
| | इति कायपरिमाणत्वाभावापत्तेरित्यर्थः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">११५असु०- स्यादेतत्, यं यं देहं प्राप्नोत्यात्मा तत्तत्परिमाणो भवत्यतो नोक्तदोष इत्याशङ्कानिरासार्थं सूत्रम् |
|
| |
|
| विशेषो
| | ॐ न च पर्यायादप्यविरोधो विकारादिभ्यः ॐ इति । |
|
| |
|
| वैलक्षण्यम्,
| | तस्य तात्पर्यमाह |
|
| |
|
| अव्यभिचारवान्
| | तदप्यलमिति |
|
| |
|
| कदाचित्क्वचिदपि सम्प्रतिपन्नमिथ्याभावे अवर्तमानः,
| | ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">चित्तस्थं परिमाणपर्यायं तत् शब्देन परामृशति । |
|
| |
|
| तेन
| | नानाशरीरेषु प्रवेशादन्यथाभवादि |
|
| |
|
| शून्यवादिना
| | ति स्थूलसूक्ष्मशरीरेषु प्रवेशात् स्थूलसूक्ष्मपरिमाणोपज(न)ने सति परिमाणतद्वतोरत्यन्तभेदानभ्युपगमादात्मन एवान्यथाभावप्रसङ्गादित्यर्थः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">११६सु०- अस्त्वात्मन एवान्यथाभावस्ततः को दोष इत्यत आह |
|
| |
|
| अपि, सम्यगिति
| | अन्यथेति |
|
| |
|
| असन्देहेन ।
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अन्यथाभावि यद्वस्तु तदनित्यमिति स्थितिः । तन्मते</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">स्थितिः |
|
| |
|
| स एव
| | व्याप्तिः । |
|
| |
|
| विशेषो,
| | तन्मते |
|
| |
|
| नः
| | जैनदर्शने । अङ्गीकृते ति शेषः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ततोऽपि किमित्यत आह |
|
| |
|
| अस्माकं, मते विश्वस्य,
| | तदिति |
|
| |
|
| सत्यत्वं
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तदनित्यत्वं</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यत एवं व्याप्तिर्यतश्चान्यथाभावित्वमङ्गीकृतं |
|
| |
|
| साधयिष्यती ति शेषः । ततः सत्प्रतिपक्षाणि दृश्यत्वाद्यनुमानानीति ।</p>
| | तत् |
| <p class="gr-vyakhya-para">अत्र तेनापि सम्यगङ्गीकृतः इत्यनेन पक्षधर्मता समर्थिता । अव्यभिचारवानि त्यनेन तु व्याप्तिः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अयमत्र प्रयोगः, विश्वं कालत्रयाबाध्यम्, प्रातीतिकविलक्षणत्वात्, व्यतिरेकेण शुक्तिरजत•दि)वदि ति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">८२सु०- ननु च शुक्तिरजतादीनां प्राक् शून्यतत्त्वज्ञानाच्छुक्त्यादिज्ञानेनैव निवृत्तिः भवति, प्रपञ्चस्य तु शून्यज्ञानेन कदाचिन्निवृत्तिर्भविष्यती त्येवं मया प्रातीतिकसांवृतयोः वैलक्षण्यमङ्गीकृतम्, न चेदं विश्वसत्यत्वे भवता हेतूकर्तुं शक्यम्, विरोधात् इत्यत आह
| |
|
| |
|
| विज्ञानादिति
| | तस्मात्, आत्मनः |
|
| |
|
| ।</p>
| | अनित्यत्वं |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-विज्ञानाद्व्यभिचारोऽस्य कदाचित्स्यादिति प्रमा । नैव दृष्टा</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">व्यभिचारः
| |
|
| |
|
| निवृत्तिः । नायं विशेषोऽङ्गीकर्तुं शक्यते, अप्रामाणिकत्वात् । न ह्यप्रामाणिकेन ृङ्गेणाश्वोऽन्यतो वि(शि)शेष्यमाणो दृश्यत इति ।</p>
| | आपततीति शेषः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">८२असु०- ननु इदं कदाचिद्बाधिष्यते दृश्यत्वाच्छुक्तिरजतादिवदि त्यनुमानस्य सत्त्वात् कथमत्र प्रमाणाभाव इत्यतः (तस्यो)स्वोक्तं दोषं स्मारयति | | <p class="gr-vyakhya-para">११६असु०- अत्र दृष्टान्तः |
|
| |
|
| प्रमेति
| | पुद्गलस्येति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- प्रमा सा च न भवेत्स्वविरोधतः</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- पुद्गलस्य</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">या च शङ्क्यते सेत्यर्थः ॥ | | <p class="gr-vyakhya-para">इवशब्दोऽध्याहार्यः, |
|
| |
|
| स्वविरोधत इति
| | पुद्गलस्य |
|
| |
|
| । स्वविषयस्य स्वस्य च बाध्यत्वापादकत्वादित्यर्थः । अन्यथा व्यभिचारापत्तेः ।</p>
| | देहस्येवेति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">यस्य विषयोऽसन्, (यत्) स्वयं च बाध्यं, कथं तत्प्रमाणं भवेत् ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">यद्वा पुद्गलशब्दो जरज्जैनैरात्मवाचित्वेन स्वीकृत इत्यत्रात्मवाची ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">अतोऽस्य विशेषस्याप्रामाणिकत्वेनाङ्गीकर्तुमशक्यत्वे योऽन्यो विशेषः प्रामाणिकः प्रमाणाविरोधी चाङ्गीकर्तव्यः, सोऽस्माकं सत्यत्वे हेतुर्भविष्यतीति । स च प्रमाणगम्यत्वमर्थक्रियाकारित्वं चेति हृदयम् ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">(यद्वा) यदि वा स्वमतेनायमात्मनि प्रयुक्तः, यथाऽऽहुः पुद्गलो निरयं गिरन्नि ति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">८३सु०- ननु तर्ह्येवमेव कुतो नोच्यते । तथोच्यमाने प्रमाणानां तत्त्वावेदकत्वम्, अर्थक्रियायाः सत्त्वम्, असति तदभावः इत्यादि बहु संविधेयं स्यात् । लाघवार्थं त्वेवमुक्तम् । तदपि यथावसरमुपपादितमेव ।</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">११६आसु०- नन्ववस्थापर्यायरूपेणा(प्या)त्मनोऽप्यनित्यत्वमङ्गीक्रियत एव, तत्कथमनित्यत्वापादनमि त्यतो वा पुद्गलस्य देहस्येवेत्युक्तम्; यथा देहस्य देहाकारनामपरित्यागेन भस्मीभावलक्षणानित्यत्वं तथाविधमात्मनोऽप्यापाद्यत इति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">८४सु०- यद्वा प्रपञ्चस्याबाध्यत्वे परिशेषप्रमाणमनेनोक्तम् । तथा हि । जगतो बाध्यत्वमबाध्यत्वं च प्रसक्तम्, तृतीयप्रकाराभावात् । बाध्यत्वं च प्रसिद्धपदार्थतत्त्वज्ञानेन, अन्येन वा । तत्राद्यं वादिप्रतिवादिभ्यामनभ्युपगतम् । द्वितीयं तु प्रमाणाभावनिरस्तम् । परिशेषादबाध्यत्वमेव सिद्ध्यतीति ।</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">११६इसु०- ननु अन्यथाभावस्यैवंविधानित्यत्वेन व्याप्तिर्नास्ति, परमाण्वादौ व्यभिचारात् । तत्कथमापादनम्; मैवम्, परिमाणव्यत्ययलक्षणस्यान्यथाभावस्यैवंविधानित्यत्वव्याप्तत्वेन देहादौ दृष्टतया तद्वतोऽप्यात्मनस्तथाविधानित्यत्वस्य निवारयितुमशक्यत्वात्; तदिदमुक्तम् |
| <p class="gr-vyakhya-para">८४असु०- अथवा व्यापकानुपलब्धिलिङ्गकमनुमानम् (अनेन) एतेन श्लोकद्वयेनोक्तम् । बाध्यत्वं हि प्रसिद्धपदार्थतदितरतत्त्वज्ञाननिवर्त्यत्वेन व्याप्तम् । तच्च व्यापकमनभ्युपगमप्रमाणाभावाभ्यां जगतो व्यावर्तमानं स्वव्याप्यं बाध्यत्वमपि व्यावर्तयतीति ।</p> | |
| <p class="gr-vyakhya-para">८५सु०- एवं प्रपञ्चमिथ्यात्वानुमानानि निराकृत्येदानीं तदनुग्राहकत्वेन, सत्यत्वप्रत्यक्षस्य प्रतिकूलत्वेन च, परोत्प्रेक्षितं तर्कमपि निराकर्तुमाशङ्कते | |
|
| |
|
| भेद इति
| | अनिवारितमिति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- भेदो विशेष्यधर्म्यादिग्रहणापेक्षया यदि । अन्योन्याश्रयताहेतोर्दुर्ग्राह्य इति यत्</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अनिवारितम्</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">आदि | | <p class="gr-vyakhya-para">११७सु०- नन्वस्मन्मतवद्भवन्मतेऽप्यात्मनोऽन्यथाभावोऽस्त्येव सुखदुःखाभ्यामुच्चनीचत्वाभ्युपगमात् । अन्यथाभाविनश्च देहादेरनित्यतोपलब्धा । तस्माद्भवन्मतेऽप्यात्मनोऽनित्यता दुर्वारा इत्यत आह |
| | |
| पदेन विशेषणप्रतियोगिनोर्ग्रहणम् ।
| |
| | |
| यदि
| |
| | |
| गृह्यत इति शेषः । तर्ही ति च ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अयमर्थः । यदि प्रपञ्चो सांवृतो न स्यात् तदा प्रत्यक्षोऽप्यसौ न स्यात् । तथा हि । अनेकभेदभिन्नो हि प्रपञ्च इष्यते; भेदस्य चाप्रत्यक्षतायां सोऽप्यप्रत्यक्ष एव, विना भेदेन तत्प्रतीतावद्वितीयशून्यप्रतीत्यापत्तेः, न च भेदप्रतीतिरुपपद्यते । भेदो हि प्रतीयमानो घटपटौ भिन्नाविति घटपटयोर्विशेषणतया, घटपटयोर्भेद इति ताभ्यां विशेष्यतया वा प्रत्येतव्यः; भेद इत्येव प्रतीतेरभावात् । यद्वा घटात्पटो भिन्न इति, घटात्पटस्य भेद इति वा घटप्रतियोगितया पटधर्मिकतया च भेदग्रहणमेष्टव्यम् ॥</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तत्रोभयत्राप्यन्योन्याश्रयत्वम् । विशेष्ययोर्घटपटयोर्ज्ञाने सति हि तद्विशेषणतया भेदो ज्ञातव्यः, न हि देवदत्तादर्शने दण्डस्य तद्विशेषणतया दर्शनं युज्यते । विशेष्यज्ञानं च भेदापेक्षम्, न हि भेदाप्रतीतौ घटपटाविति द्वित्वविशिष्टार्थप्रतीतिः सम्भवति । एवं विशेष्यतया भेदप्रतीतावपि द्रष्टव्यम् ॥</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तथा धर्मिप्रतियोगिज्ञाने सति भेदज्ञानं, तन्निरूप्यत्वात्; भेदज्ञा(न एव)ने सति च धर्मिप्रतियोगिनोर्ज्ञानम् । न हि भेदाग्रहे धर्मिप्रतियोगिभावोऽवगन्तुं शक्यते, तथात्वे घटाद्घटस्य भेद(इत्यपि)प्रतीतिः स्यात् । न च परस्पराश्रयाणि कार्याणि सम्भवन्ति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अतो वास्तवत्वे भेदस्य प्रतीत्यनुपपत्तौ प्रपञ्चस्यापि तदापत्तेरविचारितरमणीयः संवृतिमय एवायमङ्गीकरणीय इति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">८६सु०- निराकरोति
| |
|
| |
|
| नेति | | नेति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न तत्</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- नानित्यताऽस्मत्पक्षे तु</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं भेदस्य दुर्ग्राह्यत्वं | | <p class="gr-vyakhya-para">अन्यथाभाववतोऽप्यात्मनः प्रसज्यत इति शेषः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">११७असु०- तत्कथमित्यत आह |
|
| |
|
| तत्
| | चैतन्यादेरिति |
|
| |
|
| नास्तीत्यर्थः । तत्कथमित्यत आह
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- चैतन्यादेर्विशेषिणः । लक्षणस्य निवृत्तौ तु स्यात्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अस्मन्मत इति वर्तते, अनित्यते ति च । तुशब्दोऽवधारणे; अस्मन्मते |
|
| |
|
| स्वरूपमिति
| | चैतन्यादेर्लक्षणस्य निवृत्तौ |
|
| |
|
| ।</p>
| | एव |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- स्वरूपं वस्तुनो भेदो</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यत् यस्मात्
| |
|
| |
|
| भेदो वस्तुनः स्वरूपं
| | विशेषिणः |
|
| |
|
| तस्मात्, तस्य वस्तुनो ग्र(हे)हणे सति पश्चाद्भेदग्रह इति नास्ति, किन्तु वस्तुग्रह एव भेदग्रहः । तथा च क्वान्योन्याश्रयत्वं येन भेदो दुर्ग्रहः स्यादिति ।</p>
| | लक्षणवतः अर्थस्य |
| <p class="gr-vyakhya-para">भेदस्य वस्तुस्वरूपत्वं कुत इति चेत् । यो हि भेदमेव नाङ्गीकुर्यात्, किं तस्यार्द्रकवणिजो वहित्रचिन्तया । यस्तु भेदमङ्गीकृत्य तस्य वस्तुस्वरूपत्वं नाभ्युपैति तं प्रत्याह
| |
|
| |
|
| यदिति
| | अनित्यता स्यात्, |
|
| |
|
| ।</p> | | न तु जैनानामिवान्यथाभावमात्रेण ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यन्न तस्य ग्रहेऽग्रहः</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । यस्य वस्तुनो यल्लक्षणं तन्निवृत्तिरूपोऽन्यथाभाव एव तदनित्यतानिबन्धनं, नान्यथाभावमात्रमिति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">यस्माद्वस्तुनो | | <p class="gr-vyakhya-para">एवं तर्हि शब्दादिलक्षणाभावाद्गगनादीनां महाप्रलये विनाशः स्यात्, चेष्टाश्रयत्वाभावाच्छरीरस्य सुप्त्यादौ विलयो भवेदित्यत उक्तं |
|
| |
|
| ग्रहे तस्य
| | विशेषिणो लक्षणस्येति |
|
| |
|
| भेदस्य
| | । विशेषवतो लक्षणस्य, न तु लक्षणमात्रस्येत्यर्थः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">किमतो यद्येवमित्यत आह |
|
| |
|
| अग्रहः
| | नेति |
|
| |
|
| नास्ति तस्मात् भेदो वस्तुनः स्वरूपमिति सम्बन्धः ।</p>
| | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">अयमत्र प्रयोगः । विमतो भेदो घटस्वरूपं भवितुमर्हति घटग्रहेऽगृह्यमाणत्वरहितत्वात् घटस्वरूपवदेवेति ।</p> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न तच्चेतने क्वचित्</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">८६असु०- यदि अत्र तस्य ग्रहे गृह्यमाणत्वादित्येवोच्येत तदा घटपटाविति घटज्ञानेन ज्ञायमानेन पटेनानैकान्तिकत्वं स्यात् । तदर्थं तस्य ग्रहेऽग्रहो ने त्युक्तम् । न हि घटग्रहे गृह्यमाणोऽपि पटो घटग्रहे सर्वथा गृह्यत एवेति नियमोऽस्ति । यज्ज्ञाने यत्सर्वथोपलभ्यते तत्तत्स्वरूपमिति व्याप्तावुच्यमानायां दण्डिज्ञाने दण्डोऽप्यवश्यं स्फुरत्येव, न चासौ दण्डिनः स्वरूपमित्यतो विशेषनिष्ठैव व्याप्तिरभिधातव्या ।</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">तत् |
| <p class="gr-vyakhya-para">८७सु०- किञ्च विशिष्टं नाम विशेषणसम्बन्धनिमित्तो विशेष्यस्याकारभेद इति पक्षे न विशिष्टप्रत्यये विशेषणस्फुरणमस्ति, किन्नाम विशेषणज्ञानं विशिष्टज्ञानकारणम्, आशुभावाच्च न क्रमो लक्ष्यते । यद्वा घटभेदौ पक्षीकृत्य नियमेनान्यतरप्रतीतावन्यतरस्य स्फुरणेनान्योन्याभिन्नत्वं साध्यम्, न हि दण्डिप्रतीतौ दण्ड(स्य )स्फुरणेऽपि, दण्डप्रतीतौ सर्वथा दण्डि(नः )स्फुरणमस्तीति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">८८सु०- भवेदेतद्यदि भेदो वस्तुग्रह एव गृह्येत । न चैवम् । किन्नाम वस्तुप्रतीत्युत्तरकालमेव । निर्विकल्पके (हि) च प्रत्यये वस्तुमात्रमवभासते, भेदस्तु वस्तुदर्शनोत्तरकालं प्रतियोगिस्मरणे सत्यवभासते, यथा सादृश्यमभावश्चेत्यत आह | |
|
| |
|
| अन्यथेति
| | इति सामान्येन वाक्यार्थं परामृशति । अनित्यत्वकारणत्वेनोक्तं विशेषिणो लक्षणस्य निवर्तनं |
|
| |
|
| ।</p>
| | चेतने क्वचित् |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अन्यथाऽस्यामुना भेद इति वक्तुं न शक्यते</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यदि भेदो वस्तुप्रतीतौ न प्रतीयेत तदाऽस्यामुना भेद इत्युत्तरकालं सविकल्पक(वि)ज्ञानमपि न जायेत । तथा च, तथा व्यवहारोऽपि न स्यात् । अस्यामुनेति (हि) धर्मिप्रतियोगितया वस्तुद्वयमुद्दिश्य भेदो ज्ञायते । न चागृहीतभेदं तथोद्देष्टुं शक्यते, एकस्मिन्नपि तत्प्रसङ्गात् । भेदसत्तामात्रेण तदुपपत्तिरिति चेत् (न) दूरस्थवनस्पत्योरभेदप्रत्ययाभावप्रसङ्गात् । दोषात्तत्र तथेति चेन्न, भेदस्य स्वरूपसत्तयैवोपयोगे दोषस्याकिञ्चित्करत्वादिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">८९सु०- न केवलं वस्तुदर्शने भेदस्फुरणमनभ्युपगच्छतः अस्यामुना भेद इति पश्चात्कालीनं सविकल्पकज्ञानं तथा व्यवहारश्च नोपपद्यते, किं तर्हि इत्यत आह
| |
|
| |
|
| अगृहीत इति
| | अपि |
|
| |
|
| ।</p>
| | न |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अगृहीतो यदा भेदस्तदा स्वस्मादिति ग्रहः । स्यात्</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यदि घटदर्शनोऽपि तद्भेदो न दृष्टस्तद•ऽ)नन्तरं स्मर्यमाणो गृह्यमाणो वा प्रतियोगी पटोऽपि विना भेदेनोपलब्धव्यः । भेदादर्शने चावश्यमभेदज्ञानं स्यात् । तथा चोत्तरकालं स्वस्मात्स्वयं भिन्न इति सविकल्पको भेदग्रहः स्यादिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अस्त्वेवमित्यत आह
| |
|
| |
|
| प्रतीतीति
| | स्यात्, अतस्तस्यानित्यताऽपि न स्यात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यद्वा |
|
| |
|
| ।</p>
| | तत् |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-प्रतीतिविरोधाच्च</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">च
| |
|
| |
|
| शब्दस्योत्तरत्र सम्बन्धः ।</p>
| | इति लक्षणपरामर्शः । |
| <p class="gr-vyakhya-para">पटाद्घटो भिन्न इत्येव हि सविकल्पिका प्रतीतिरनुभूयते, न जातु स्वस्मात्स्वयं भिन्न इति, अतः;
| |
|
| |
|
| प्रतीतिविरोधात्
| | चेतने क्वचिन्न । |
|
| |
|
| एवंविधः सविकल्पकग्रहो नाङ्गीकर्तुमुचित इति शेषः ।</p>
| | निवर्तत इति शेषः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">किञ्च यदि स्वस्मात् स्वयं भिन्न इति सविकल्पको भेदग्रहः स्यात्, तदा कदाचित् तथाविधो वाग्व्यवहारोऽपि स्यात्, न चैवमित्याह | | <p class="gr-vyakhya-para">११८सु०- विशेषिणो लक्षणस्य निवृत्तौ लक्ष्यस्यानित्यता स्यादित्युक्तम् । तद्विशदयति |
|
| |
|
| न हीति
| | ओतेति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न हि कश्चित्तथा वदेत्</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- ओतप्रोतात्मकत्वं तु पटे देहेऽङ्गसंस्थितिः । इत्यादिलक्षणस्यैव निवृत्तौ स्यादनित्यता ॥</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">एतेन किमेकप्रतीतिविरोधः, उत सर्वप्रतीतिविरोधः । नाद्यो व्यभिचारात् । न द्वितीयः असिद्धेः इत्यपि परास्तम्, कदाऽपि कस्यचिदपि तथा व्यवहाराभावेन विपरीतव्यवहारेण च सर्वप्रतीतिसिद्धेरिति । अतो वस्तुप्रतीतावेव भेदस्य स्फुरणात् तत्स्वरूपत्वमेवेति ।</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">ओतप्रोतात्मकत्वं |
| <p class="gr-vyakhya-para">९०सु०- नन्वेवं भेदस्य वस्तुस्वरूपत्वेन तत्प्रतीतिभेदाभावादितरेतरसापेक्षत्वस्य सुतरामभावान्नान्योन्याश्रयत्वमित्युक्तम् । तत्र किं भेदो धर्मिणः स्वरूपम्, उत प्रतियोगिनोऽपि । न तावद् द्वितीयः, एकस्यैव भेदस्योभयस्वरूपत्वेऽद्वैतप्रसङ्गात् । आद्ये तु यद्यपि धर्मिज्ञानभेदज्ञानयोर्नान्योन्याश्रयत्वं तथाऽपि प्रतियोगिज्ञानापेक्षयाऽन्योन्याश्रयत्वं कथं परिहरणीयम् ॥ मैवम् । भेदस्य स्वरूपतो ज्ञाने प्रतियोगिविशेषज्ञानानपेक्षणात्, प्रतियोगिस्वरूपज्ञाने चैतद्भेदज्ञानानपेक्षणात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">९०असु०- अस्तु तर्हि विशेषज्ञानेऽन्योन्याश्रयत्वम् । तद्धि घटात्पटो भिन्न इत्युत्पद्यते । तत्र धर्मिणो भेदेन प्रतिपन्नस्य वा प्रतियोगिता, अन्यथा वा । न तावद् द्वितीयः, स्वतोऽपि भेदप्रतीत्यापत्तेः । आद्ये प्रतियोगिस्वरूपभेदप्रतीतौ धर्मिणः प्रतियोगितायां स एव न्यायः । तथा च पटाद्घटस्य भेदप्रतीतौ घटात्पटस्य भेदप्रतीतिरित्यन्योन्याश्रयत्वमिति । मैवम् । वस्तुतोऽन्योन्यप्रतियोगिकयोर्घटपटस्वरूपभेदयोः प्रतीतयोः सतोरसति सादृश्यादौ प्रतिबन्धकेऽन्योन्यप्रतियोगिकतया विशिष्टभेदप्रतीतौ बाधकाभावादिति ।</p> | |
| <p class="gr-vyakhya-para">९१सु०- एवं स्वमतेन भेदप्रतीतावन्योन्याश्रयत्वं परिहृत्य भिन्नभेदवादिनां परिहारमाह
| |
|
| |
|
| धर्मित्वेति
| | नाम तन्तूनां संयोगविशेषः, |
|
| |
|
| ।</p>
| | पटे |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- धर्मित्वप्रतियोगित्वतद्भेदा युगपद्यदि । विशेषणं विशेष्यं च तद्भावश्चैव गृह्यते ॥</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">उपलक्षणं चैतत् । धर्मिप्रतियोगिनौ चे(त्यपि)ति द्रष्टव्यम् ॥
| |
|
| |
|
| तद्भावो
| | लक्षणमि ति शेषः । |
|
| |
|
| विशेषणत्वं विशेष्यत्वं च । अत्र विशेषणविशेष्ययोरन्यतरत्वाद्भेदस्य पृथग्ग्रहणाभावः ॥</p>
| | अङ्गसंस्थितिः |
| <p class="gr-vyakhya-para">अयमर्थः । किं निर्विकल्पकप्रतीतावन्योन्याश्रयत्वमुच्यते उत सविकल्पकप्रतीतौ ।नाद्यः । तत्र धर्मिप्रतियोगिस्वरूपयोस्तद्भावयोस्तद्भेदस्य भेदयोर्वा युगप(दुभय)दवभासनात् । तथा विशेषण(विशेष्य)भूत(भाव)योर्घटपटयोर्भेदस्य च तद्भावयोश्च युगपत्प्रतीतेः । युगपदेव सर्वस्येन्द्रियसन्निकृष्टत्वात्, दर्शनयोग्यत्वाच्च ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">ननु धर्मिप्रतियोगिनोर्विशेषणविशेष्ययोः (च) तद्भावोऽपरो भिन्नभेदवादिभिर्नेष्यते, तत्कथमेतत् । मैवम् । भूषणकारादिभिस्तस्याङ्गीकृतत्वात् । तेषामेव चायं परिहार इति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">ननु यत्र प्रतियोगी पश्चात्प्रतीयते तत्र युगपदवभासो नास्ती ति तद्दृष्टान्तेन सर्वत्राप्येवमनुमीयत इति चेन्न, असन्निहितवत् सन्निहितस्याप्यज्ञानसाधने प्रतीतिविरोधात् । यत्र (च) प्रतियोगी न सन्निहितस्तत्रापि धर्मिधर्मित्वभेदानां तावद्युगपत्प्रतीतिर्नानुपपन्ना । तदिदमुक्तं
| |
|
| |
|
| को विरोध इति
| | करचरणाद्यङ्गानां सन्निवेशविशेषः । |
|
| |
|
| ।</p>
| | आदि |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- को विरोधः</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">द्वितीयं निराकरोति
| |
|
| |
|
| स्वरूपेणेति
| | शब्दः प्रकारवचनः । |
|
| |
|
| ।</p>
| | अनित्यता |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- स्वरूपेण गृहीतो भेद एव तु । अस्यामुष्मादिति पुनर्विशेषेणैव गृह्यते ॥</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अस्यामुष्मादिति
| |
|
| |
|
| उपलक्षणम् । अनयोर्भेदो , भिन्नाविमावि त्यपि ग्राह्यम् । निर्विकल्पकप्रतीतार्थानामन्योन्यवैशिष्ट्यमात्रं सविकल्पकज्ञानेऽवभासते नाधिकमिति न तत्रापीतरेतराश्रयत्वमिति । तथा(चा)हुर्भिन्नभेदवदिनः, एकस्यामेव निर्विकल्पिकायां संविदि भेदस्य भेदिनोश्च युगपदवभासने सति तत्रैकं भेदिनमव(धिंकृत्वै)धीकृत्यैतस्मादयं भिन्न इति सविकल्पकबोधोदया(त्कथम)न्न व्यतिरिक्तभेदपक्षेऽन्योन्याश्रयत्वमि ति ।</p>
| | लक्ष्यस्येति शेषः । यावल्लक्ष्यभाविनां लक्षणानां निवृत्तिरेव लक्ष्यानित्यत्वनिमित्तम्, तादृशं चात्मनश्चैतन्यम्, तच्च कदाऽपि न निवर्तते; इति कथं तस्य विनाशप्रसङ्ग इति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">९२सु०- ननु किमर्थमयं परमतोपन्यासः । भेदपार्थक्यमन्तरेण विशेषप्रतीतावस्माकमप्ययमे(प्येवमे)व परिहार इति ज्ञापनार्थम् । तर्हीदमेव वाक्यं तथा व्याख्यायताम् । नै(चै)वं शक्य(ङ्क्य)म्, तद्भेदश्चे ति पृथग्भेदग्रहणविरोधात् । विशेषणविशेष्यभावेन ग्रहणमपि न धर्मिप्रतियोगिप्रकारादि्भद्यत इति वैशेषिकपरीक्षायामुक्तम् । अतो नात्र व्युत्पादनमपि कृतमिति ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">११९सु०- यदुक्तम् आत्मा स्वप्रभ इति तदप्यसत्; स्वप्रभावतः प्रदीपादेरिव रूपस्पर्शापत्तेः, रूपादिमत्वाच्च विनाशित्वापत्तेः, यद्रूपादिमत्तदनित्यत्वमिति परेणैव व्याप्तेरङ्गीकृतत्वात् इति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">९३सु०- एवमापादकानभ्युपगमेनान्योन्याश्रयत्वप्रसङ्गं निराकृत्येदानीं दूषणान्तरं प्रतिजानीते | | <p class="gr-vyakhya-para">ननु सिद्धान्तेऽप्यात्मनो रूपादिमत्त्वमङ्गीक्रियत एव, रूपादिमतोऽनित्यत्वमिति व्याप्तिश्च, रूपादिमत्त्वाच्च विपर्ययो दर्शनादि त्युक्तत्वात्, तत्कथमनित्यत्वपरिहारः इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">११९असु०- अत आह |
|
| |
|
| किञ्चेति
| | भौतिकं त्विति ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- भौतिकं त्वेव रूपादि व्याप्तं नाशेन नो मते</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तु |
|
| |
|
| ।</p> | | शब्दो विशेषार्थः । स |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-किञ्च</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अन्यच्चेत्यर्थः ॥ कथमिति चेत् । किमत्र यदि धर्म्यादिप्रतीत्यपेक्षया भेदः प्रतीयेत तदाऽन्योन्याश्रयत्वं स्यादि(त्या)त्येवापाद्यते, किंवा यदि भेदः प्रतीयेत तदाऽन्योन्याश्रयत्वं स्यादिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">९३असु०- आद्ये दोषमाह
| |
|
| |
|
| भेद इति
| | एव भौतिकम् |
|
| |
|
| ।</p> | | इति विवृतः । न रूपादिमात्रमिति एवार्थः । न च भौतिकं रूपादिकमात्मन्यस्ति, तस्मान्नानित्यताप्रसङ्ग इति भावः ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- भेदः कथं ग्राह्य इति यः परिपृच्छति । धर्म्यादिभेदग्रहणात् तेनोक्तोऽन्योन्यसंश्रयः ॥</div>
| | <p class="gr-vyakhya-para">११९आसु०- यथा भवदि्भरन्यथाभावो विशेष्यते । यावल्लक्ष्यभावि(विशेष)लक्षणव्यावृत्तिरूपोऽन्यथाभावोऽनित्यत्वव्याप्त इति, रूपादिमत्त्वं च भौतिकत्वेन; तथाऽस्मन्मतेऽपि विशेषणप्रक्षेपे नोक्तदोषः इत्यत आह |
| <p class="gr-vyakhya-para">कथम् | |
|
| |
|
| इत्याक्षेपे ।
| | नैवमिति |
|
| |
|
| परिपृच्छति
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-नैवं तस्य</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तस्य |
|
| |
|
| इति मृदूक्तिः, आक्षिपतीति यावत् ।
| | क्षपणकस्य मते |
|
| |
|
| धार्म्यादिभेदग्रहणात्
| | नैवम् |
|
| |
|
| धर्म्यादिग्रहणसापेक्षभेदग्रहणात् । कथमिदं लभ्यते । धार्म्यादिपदस्य तहणोपलक्षणत्वात् । आदिपदस्य च कारणार्थस्याऽऽवृत्तेः । तदेतत्परस्परं व्याहतमिति शेषः । तथा हि । भेदो दुर्ग्रह इति प्रतिज्ञाय तदुपपत्तये हीदमुच्यते । अनेन च यदि भेदो धर्म्यादिप्रतीतिमपेक्ष्य प्रतीयेत तदाऽन्योन्याश्रयत्वं स्यात् । तथा च न प्रतीयेतेत्यापादनेन प्रतीयते चातो न धार्म्यादिग्रहणापेक्षा तत्प्रतीतिरिति लब्धं भवेत् । तथा च भेदो दुर्ग्रहः , प्रतीयते च इत्येतयोः कथं न पूर्वोत्तरविरोध इति ।</p>
| | अन्यथाभावो रूपादिमत्त्वं च विशेष्यते, किन्तु सामान्यमेवानित्यत्वव्याप्ततयाऽङ्गीक्रियते; ततो नोक्तदोषपरिहार इत्यर्थः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">९३आसु०- द्वितीये पृच्छामः, किं परेण क्वापि भेदो न गृहीतः, किंवा क्वचिद्गृहीतः इति ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">तत्कथमित्यत आह |
| <p class="gr-vyakhya-para">९४सु०- आद्यं दूषयति
| |
|
| |
|
| अन्यत्वेति
| | अन्यथेति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अन्यत्वाग्रहणे प्रोक्तः कथमन्योन्यसंश्रयः</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अन्यथाभावो यस्यानित्यत्वमीरितम् । रूपादियुक्तस्य तथा जगन्नाशित्वसिद्धये ॥</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">यद्यन्यत्वं क्वापि न गृहीतं तदाऽन्योन्याश्रयत्वापादनमेव न शक्यम्, निराश्रयत्वात् । तद्धि प्रतीतयोर्द्वयोः कार्यकारणभावाश्रयणे सत्यापाद्यते । अन्ततो वादिप्रतिवादिनोः दूष्यदूषकयोरापाद्यापादकयोर्भेदाग्रहेऽनुत्थानमेवापादनस्य ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">भूभूधरादेः |
| <p class="gr-vyakhya-para">द्वितीयं दूषयति
| |
|
| |
|
| अन्यत्वमिति
| | जगतो नाशित्वसिद्धये यस्यान्यथाभावः |
|
| |
|
| ।</p>
| | तस्य |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अन्यत्वं यदि सिद्धं स्यात्कथमन्योन्यसंश्रयः</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">सिद्धं
| |
|
| |
|
| प्रतीतम् । अन्योन्याश्रयत्वे हि भेदप्रतीतिरेव न स्यात् । न ह्यन्योन्याश्रयाणि कार्याणि क्वापि दृष्टानि प्रकल्प्यन्ते । तथा चास्ति चेद्भेदप्रतीतिः नूनमाभासभूतमेवेदमन्योन्याश्रयत्वमप्रतिबन्धकत्वादिति ।</p>
| | अनित्यत्वमीरितं |
| <p class="gr-vyakhya-para">अस्ति भेदप्रतीतिः सा न प्रमेति तु तात्पर्यमिति चेन्न । किमन्योन्याश्रयत्वमन्योन्योत्पादं प्रतिबध्नातीति मतं, किंवा तद्धर्मम् । आद्ये कथमप्रमाऽपि भेदप्रतीतिरुत्पद्यते । न द्वितीयः, अन्ययोरन्योन्याश्रयत्वमन्यत्तु लुप्यत इत्यस्यान्यायत्वात् । सांवृती प्रतिपत्ति(तीति)रिति चेत्; तत्किं पटः सावृत इति, येभ्यस्तन्तुभ्यो जातस्तेषामेव कारणं भ(व)विष्यतीति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">९५सु०- नन्वनेनास्य तर्कस्य किं दूषणमुक्तं स्यादित्यत आह
| |
|
| |
|
| एतादृशस्येति
| | क्षपणकेन । |
|
| |
|
| ।</p>
| | तथा |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- एतादृशस्य वक्तारावुभौ जात्युत्तराकरौ । मायी माध्यमिकश्चैव</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">९५असु०- न केवलमेतज्जात्युत्तरं किन्तु यदन्यदपि तदीयं वचनम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">९५अ१सु०- तथा हि । भेदस्यापि भेदान्तरभेद्यत्वेऽनवस्थेति । तथा भिन्ने भेदनिवेशश्चेत्तेनैव भेदेन भिन्नतायामात्माश्रयत्वं, भेदान्तराङ्गीकारे त्वनवस्था । अभिन्ने भेदनिवेशश्चेत्स्वतोऽपि पटस्य भेदापत्तिरिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">९५इसु०- तथा न तावत्प्रत्यक्षेण भेद एव दृश्यते, भेद इत्येव प्रतीतेः अननुभवात् । वस्तुनोऽपि प्रतीतौ; न तावद्भेदपूर्वं वस्तुप्रतीतिः, उक्तदोषात्; नापि वस्तुप्रतीतिपूर्विका भेदप्रतीतिः, अभेदेन प्रतीते भेदप्रतीतावतिप्रसक्तेः; न च युगपत्, भेदप्रतीतिं प्रति वस्तुप्रतीतेः कारणत्वेन यौगपद्यायोगात् । न च प्रकारान्तरमस्तीति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">९५ईसु०- तथा सत्तावत्कारणं वा, कारणे सत्ता वा । आद्ये कारणस्यासत्त्वम् । द्वितीयेऽसत एव कारणत्वमित्यादि ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">९५उसु०- तत्सर्वं जात्युत्तरमिति ज्ञापयितुम् एतादृशस्ये त्युक्तम्; सर्वस्यापि स्वव्याघातकत्वात्, भेदस्य सत्तायाश्च स्वरूपातिरिक्तयोरयुक्तयोः एवाङ्गीकरणाच्च ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">९५ऊसु०- कतमेयं जातिरिति चेन्न; सामान्यलक्षणसद्भावेऽस्य निर्बन्धस्य व्यर्थत्वात्, ओतुप्रसङ्गनित्यसमास्वन्तर्भावाच्च ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">९५ऋसु०- मायाशब्दस्य व्रीह्यादित्वान्मायीति साधुः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">९५ऋ१सु०- शून्यवादिनिरासे(नैव)न मायावादोऽपि निरस्तो वेदितव्यः इत्यतिदेशज्ञापनाय मायी चे त्युक्तम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">९५ऋ२सु०- एवशब्दस्योत्तरत्र सम्बन्धः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">९६सु०- नन्वेतदन्योन्याश्रयत्वादिकं सूत्रकृतैव कुतो न निराकृतमित्यत आह
| |
|
| |
|
| तदिति
| | शब्दः समुच्चये । |
|
| |
|
| ।</p>
| | रूपादियुक्तस्य |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तदुपेक्ष्यौ बभूषुभिः</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तस्माज्जात्युत्तराकरत्वादुपेक्ष्यावेव, न तु परिहाराय प्रतिवादीकर्तव्यौ । एतदुक्तं भवति । सदलमेव पूर्वपक्षिवचनं निराकर्तव्यं भवति न निर्दलम्, अन्यथाऽतिप्रसङ्गात् । एतच्च जात्युत्तरत्वेन निर्दलमित्युपेक्षितं सूत्रकृता ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">९६असु०- अस्माभिस्तु शिष्यव्युत्पादनाय निराकृतमिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">९७सु०- स्यादेतत्; शून्यवादी शून्यं जगत्कारणं मन्यते, मायावादी तु ब्रह्म, तत्कथं नासतोऽदृष्टत्वादि त्यादिशून्यवादनिरासस्य मायावादेऽतिदेशः । मतवैषम्येऽतिदेशासम्भवादित्यत आह
| |
|
| |
|
| यदिति
| | अपि |
|
| |
|
| ।</p>
| | अनित्यत्वमीरितम् |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- यच्छून्यवादिनः शून्यं तदेव ब्रह्म मायिनः</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तस्मादतिदेशो युक्त इति शेषः । तत्कथमित्यत आह
| |
|
| |
|
| न हीति
| | इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यद्वा यत् |
|
| |
|
| ।</p>
| | रूपादियु(क्तं तत्त)क् |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न हि लक्षणभेदोऽस्ति निर्विशेषत्वतस्तयोः</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">लक्षणभेदेन हि विप्रतिपन्नो भेदो बोधनीयः; न (च) असौ शून्यब्रह्मणोः सम्भवति, द्वयोरपि निर्विशेषत्वाङ्गीकारात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">ननु निर्विशेषत्वेन बाह्यलक्षणभेदाभावेऽपि सत्यज्ञानानन्तानन्दात्मकत्वं ब्रह्मणः स्वलक्षणं मायावादिनाऽङ्गीकृतम्, न शून्यस्य शून्यवादिना; तेन ब्रह्मशून्ययोर्भेदो भविष्यती त्यत आह
| |
|
| |
|
| अनृतादीति
| | तत् |
|
| |
|
| ।</p>
| | तथा |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अनृतादिविरोधित्वमुभयोश्च स्वलक्षणम्</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">ब्रह्मणः सत्यज्ञानाद्यात्मकत्वं नामानृतजडादिविरोधित्वमेवाभिमतं मायावादिनोऽन्यस्यासम्भवात्, अनृतजडविरोधिरूपमन्तत्रयमलबन्धनदुःखताविरुद्धमि ति तद्व्याख्यानाच्च । अनृतादिविरोधित्वं च शून्यवादी शून्यस्यापि मन्यते, जाड्यसंवृतिदुःखान्तपूर्वदोषविरोधि यदि ति वचनात् । ततो नैतदपि भेदकमिति युक्त एवातिदेशः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">९८सु०- स्यादेतत् । प्रपञ्चमिथ्यात्वानुमाननिरासार्थं वैधर्म्याच्च न स्वप्नादिवदि ति सूत्रम् । तत्र यत् भ्रान्तेः संवृतिसत्यस्ये ति दूषणमुक्तम्, तदेव वैधर्म्यादिति सूत्रे प्रतीयते; यत्पुनरुक्तं दृश्यत्वस्य सत्यत्वे तत्रैव व्यभिचारप्रसङ्गात् तस्य मिथ्यात्वं वाच्यम्, तथा चासाधकत्वमि ति, तत्सूत्रे न दृश्यते; तत्कथमेतद्व्याख्यानम् इत्यत आह
| |
|
| |
|
| स्ववाक्येति
| | अनित्यम् |
|
| |
|
| ।</p>
| | ईरितम् |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- स्ववाक्याभावसंवादान्न कृत्यं प्रतिवादिनः । तत्पक्ष इति वैधर्म्यान्न स्वप्नादिवदित्यजः । अप्रयत्नान्निराचक्रे</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अत्र वाक्यमि ति हेतुवाक्यार्थो दृश्यत्वं लक्ष्यते । तत्पक्ष इति विषयसप्तमी, तन्मिथ्यात्वसाधनविषय इति यावत् । इति शब्दो हेतौ ।
| |
|
| |
|
| अप्रयत्नात्
| | इति योजना । तस्य इत्यस्य यस्य इत्यनेनान्वयः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अन्यथा तु यच्छब्दश्रवणात् तच्छब्दाध्याहारः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">पूर्ववाक्यात् तस्येत्यनुवर्तते वा ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">११९इसु०- एतच्चोपपादयिष्यते ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१२०सु०- उक्तमुपसंहरति |
|
| |
|
| प्रयत्नमविधाय, वैधर्म्याच्च न स्वप्नादिवदि त्येव निराचक्र इति सम्बन्धः ।</p>
| | व्याप्त्येति |
| <p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । दृश्यत्वस्य मिथ्यात्वं शून्यवादिनैवाभ्युपगतम् । मिथ्याभूतस्य (च) असाधकत्वं सुप्रसिद्धमेव । अत ए(वै)तद्विषये सद्वादिनः किमपि कृत्यं नास्त्येव, स्फुटदूषणव्युत्पादने सूत्रत्वव्याघातात् । तस्मादेतद्दूषणव्युत्पादने सूत्रकृता प्रयत्नो न विहितः । अस्माभिस्तु तदभिप्रायः स्फुटीकृत इति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">९९सु०- तथाऽपि सत्त्वं चास्यानुभूतित इति यत्प्रपञ्चमिथ्यात्वस्य प्रत्यक्षविरुद्धत्वमुक्तम्, यच्च मिथ्यात्वे मा न काचने ति निष्प्रमाणत्वं, तदुभयं सूत्रे न दृश्यत इत्यत आह
| |
| | |
| चेति
| |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-चेति दृष्टिविरुद्धताम् । निष्प्रमाणत्वमप्यस्य सूचयामास विश्वकृत् ॥</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-व्याप्त्या तयाऽन्यथाभावादात्मनोऽनित्यता भवेत्</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">अस्य | | <p class="gr-vyakhya-para">यदन्यथाभावि तदनित्यं , यच्च रूपादिमत्तदनित्यमि ति |
|
| |
|
| मिथ्यात्वस्य ।</p>
| | व्याप्त्या । |
| <p class="gr-vyakhya-para">नन्वनुक्तसमुच्चयार्थेन च शब्देनेदं दूषणद्वयं सूचितमिति यथा व्याख्यायते तथा तदपि च शब्दार्थतया व्याख्यायताम्, किमनुक्तत्वाङ्गीकारेण । मैवम्, न कृत्यं प्रतिवादिनः इत्युक्तत्वात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">सूत्रे हेतुविशेषस्यानुपादानान्निष्प्रमाणकत्वं ज्ञापितमित्यस्तु, किं च शब्दस्योभयसूचकत्वग्रहणेन । न, सति शब्दे सावकाशज्ञापकादरणानुपपत्तेः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">९९असु०- स्वप्नादिवदि ति सूत्रं स्वप्नवदिति व्याख्यातम् । कोऽत्राभिप्रायः । उच्यते । बहुस्थलेषु गृहीतेयं व्याप्तिरित्यतो न व्यभिचारमर्हती ति पूर्वपक्षिणोऽभिमानं सूचयितुं सूत्रकारेण आदि पदं प्रयुक्तम्; तथाऽपि प्रयोगवेलायामेक एव दृष्टान्त उपादेयोऽन्यथाऽऽधिक्यं प्रस(ज्यते)ज्येतेति । यथाऽऽह, हेतूदाहरणादिकम् अधिकमि ति । एतज्ज्ञापनाय भाष्यकारेण स्वप्नवदि त्येवोक्तमिति सर्वं सुस्थम् ॥</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">॥ इति असदधिकरणम् ॥</p></div></div></div></div></div>
| |
| <span id="gr-adh-AV_C02_S02_A009" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अनुपलब्ध्यधिकरणम्" data-block-id="gr-adh-AV_C02_S02_A009"></span><h4 class="gr-section-head">अनुपलब्ध्यधिकरणम्</h4>
| |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V09" data-block-id="AV_C02_S02_V09" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ज्ञानमेवैकमखिलज्ञेयाकारं प्रभासते ।</span><span class="shloka-line">तत्र सन्ततिभेदश्च स्वभेदो भेद एव च ॥245॥</span></span></div>
| | अन्यथाभावात् |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V09" data-block-id="AV_C02_S02_V09" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कल्पिताः प्रतिभासान्ते नानासंवृतिभूमिषु ।</span><span class="shloka-line">इत्येतदपि नो युक्तं न हि ज्ञानतया जगत् ॥246॥</span></span></div> | | इत्युपलक्षणम्, रूपादिमत्त्वाच्चेत्यपि द्रष्टव्यम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१२०असु०- स्यादेतत्; सम्प्रतिपन्नव्याप्तिकव्याप्यारोपे(ण) अनिष्टव्यापकारो(पः)पणं तर्कः, अत्र च न चेद्व्याप्तिः सम्मता, कथं तर्हि तर्कत्वम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">मैवम्, व्याप्यवद्व्याप्तेरपि पराभ्युपगतत्वेऽपि तर्कत्वाविरोधात् । एवमेव क्वचिदाश्रयस्योभयासम्मतावपि न दोषः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">वक्ष्यति चैतत् परन्यायैस्तु दूषणमि ति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१२१सु०- क्षपणकोक्तं प्रमेयान्तरं निराकर्तुं सूत्रम् |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V09" data-block-id="AV_C02_S02_V09" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">भासतेऽनुभवस्यैव विरुद्धत्वादपेशलम् ।</span><span class="shloka-line">तन्मतं क्षणिकत्वाच्च ज्ञानस्य स्थिररूपतः ॥247॥</span></span></div>
| | ॐ अन्त्यावस्थितेश्चोभयनित्यत्वादविशेषात् ॐ |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V09" data-block-id="AV_C02_S02_V09" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ज्ञेयस्योक्तप्रकारेण सर्वश्रुतिविरोधतः ।</span><span class="shloka-line">अनुभूतिविरुद्धत्वादपि पक्षा इमेऽशिवाः ॥248॥</span></span></div>
| | इति ॥ तत्र अन्त्यावस्थितेश्चे त्येतावत् तावद्व्याख्याति |
|
| |
|
| <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_A009" data-teeka="Nyayasudha"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S02_A009" data-id="AV_C02_S02_A009_" data-name=""><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">॥ अथ अनुपलब्ध्यधिकरणम् ॥</p>
| | नित्येति |
| <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ न भावोऽनुपलब्धेः ॐ ॥</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१००सु०- अत्र योगाचाराणां मतमपाक्रियते ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तदर्थं तदुपन्यस्यति
| |
| | |
| ज्ञानमेवेति
| |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- ज्ञानमेवैकमखिलज्ञेयाकारं प्रभासते</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-नित्योर्ध्वगतिरप्येेषा या मुक्तिरिति कथ्यते । अलोकाकाशमाप्तस्य कथं न विकृतिश्च सा ॥</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">विज्ञानमेव | | <p class="gr-vyakhya-para">अपि |
|
| |
|
| तत्त्वं, न रूपादयश्चत्वारः स्कन्धाः, इति योगाचारा मन्यन्त इत्यर्थः ।</p>
| | शब्दः प्रमेयान्तरनिराकरणसमुच्चयार्थः । |
| <p class="gr-vyakhya-para">१००असु०- विज्ञानाङ्गीकारेऽपि विशेषमाह
| |
|
| |
|
| एकमिति
| | च |
|
| |
|
| । अद्वितीयमित्यर्थः ।</p> | | शब्दः परिमाणपर्यायेण सह समुच्चये । |
| <p class="gr-vyakhya-para">१००आसु०- ननु ज्ञेयमपि रूपादिकं प्रत्यक्षादिसिद्धं, तत्कथं विज्ञानमेव तत्त्वमि त्यत आह
| |
|
| |
|
| अखिलेति
| | या एषा नित्योर्ध्वगतिर्मुक्तिरिति |
|
| |
|
| । ज्ञानमेव ज्ञेयाकारम्, न ज्ञेयं नाम ज्ञानादि्भन्नमस्तीत्यर्थः ।</p>
| | जैनैः |
| <p class="gr-vyakhya-para">१००इसु०- कुतो ज्ञेयस्य ज्ञानात्मकत्वमित्यत आह
| |
|
| |
|
| प्रभासत इति
| | कथ्यते सा च कथम् |
|
| |
|
| । ज्ञानं हि प्रकाशते, तेन प्रकाशमानत्वस्य ज्ञानत्वेन व्याप्तौ सिद्धायां, नीलादेरपि प्रकाशमानस्य ज्ञानत्वं सिद्धमित्यर्थः ॥ यद्वा
| | आत्मनो |
|
| |
|
| प्रभासते
| | विकृतिर्नो |
|
| |
|
| नीलादिना सहैवेति शेषः । तेन सहोपलम्भनियमादभेदो नीलतद्धियोरि त्युक्तं भवति ।</p>
| | भवेत् । भवेदेव ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">१०१सु०- नन्वयुक्तो ज्ञानज्ञेययोरभेदः, भेदस्य प्रतिभासनात् । एकमिति चायुक्तम्; विज्ञानसन्ततीनां भेदस्य, एकैकस्यामपि सन्ततौ विज्ञानभेदस्य च विद्यमानत्वात् । किञ्च आस्तामन्यो भेदः, भेदाभावस्तावदभ्युपगम्यते; तेनैव विज्ञानस्य सद्वितीयत्वप्राप्तेर्नैकत्वमुपपद्यत इत्यत आह | | <p class="gr-vyakhya-para">तत्कथम्, |
|
| |
|
| तत्रेति
| | अलोकाकाशमाप्तस्य । |
|
| |
|
| ।</p> | | प्राक् लोकाकाशस्थो ह्ययमात्मा निरन्तरोर्ध्वगत्याऽलोकाकाशमाप्नोति, तथा चान्यथाभावादात्मनोऽनित्यत्वापत्तिरिति भावः ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तत्र सन्ततिभेदश्च स्वभेदो(ऽ)भेद एव च । कल्पिताः प्रतिभासन्ते नानासंवृतिभूमिषु ॥</div>
| | <p class="gr-vyakhya-para">अनेन |
| <p class="gr-vyakhya-para">तत्र | |
|
| |
|
| ज्ञानज्ञेययोः भेद इति सम्बन्धः ।
| | अन्त्या (या) अवस्थितिः |
|
| |
|
| सन्ततिभेदः
| | सन्ततोर्ध्वगतिलक्षणा, |
|
| |
|
| सन्ततीनां परस्परं भेदः ।
| | ततश्च |
|
| |
|
| स्वभेदः
| | आत्मनोऽनित्यत्वापत्तिरि ति सूत्रखण्डस्यार्थ उक्तो भवति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१२२सु०- नन्वन्यथाभावमात्रमनित्यत्वस्य प्रयोजकमिति न तावद्भवदीयः पक्ष इत्युक्तम्, नापि मदीयः पक्षः; तत्कथं प्रदेशविशेषसंयोगमात्ररूपान्यथात्वेन मुक्तात्मनोऽनित्यत्वप्रसञ्जनमि त्यतो जैनपक्षोऽयमि ति समर्थयितुं तावत्पृच्छति |
|
| |
|
| एकैकस्यामपि सन्ततौ पूर्वोत्तरज्ञानभेदः ।
| | कदृशश्चेति |
| | |
| कल्पिता एव
| |
| | |
| इति सम्बन्धः ।
| |
| | |
| नानासंवृतिभूमिषु
| |
| | |
| अनेकाज्ञानस्थानेष्वन्तःकरणेषु ॥</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यद्वा नानासंवृतिकारणकासु वासनास्विति निमित्तसप्तमी । तदुक्तम् भेदस्तु भ्रान्तिबुद्ध्यैव दृ(दृश्य इन्दा)श्येतेन्दाविवाद्वय इति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१०२सु०- एवमनूदितं मतमपाकरोति
| |
| | |
| इत्येतदपीति
| |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- इत्येतदपि नो युक्तं</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- कदृशश्चान्यथाभावो नाशहेतुतयेष्यते</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">पूर्वमतसमुच्चयार्थोऽपिशब्दः ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">क्षपणकेन हि क्षित्यादेः सर्वस्य नित्यत्वाद्यनेकान्तं समर्थयमानेन द्रव्यपर्यायाभ्यां नित्यत्वमनित्यत्वं चेत्युक्तम्; द्रव्याकारस्य कदाऽप्यनपायान्नित्यत्वम्, पर्यायोऽन्यथाभावः तस्मादनित्यत्वमि ति । तत्र वक्तव्यम् । कदृशोऽत्रान्यथाभावो नाशं प्रति हेतुतयेष्यते, किं संस्थानादिलक्षणापगमरूपो वा, साधारणो वेति भावः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">अनेन न भाव इति सूत्रांशो व्याख्यातः । जगत्, भावो = ज्ञानं, न, भवती त्यर्थः, भवतेरनुभवार्थत्वात्; उपसर्गा हि धातुलीनस्यार्थस्य व्यञ्जका एव ।</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">१२३सु०- आद्यं शङ्कते |
| <p class="gr-vyakhya-para">१०३सु०- कुतो न युक्तमिति चेत्; किं ज्ञेयं स्वरूपेणासदेव विज्ञाने समारोपितं विज्ञानात्मकमु(मित्यु)च्यते, किंवा परमार्थसत एव ज्ञेयस्य जगतो विज्ञानात्मकत्वं भेदमात्रं त्वसदिति । आद्यस्त्वतीताधिकरणरीत्या निरस्तः । न द्वितीयः जगतो ज्ञानाभेदे प्रमाणाभावात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१०३असु०- न तावत् तत्र प्रत्यक्षमस्तीत्याह | |
|
| |
|
| न हीति
| | संस्थानेति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-न हि ज्ञानतया जगत् । भासते</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- संस्थानापगमश्चेत्</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">अनेन अनुपलब्धे रित्येतद्व्याख्यातं भवति ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">संस्थानग्रहणं लक्षणोपलक्षणम् । नाशहेतुतयेष्यत इति सम्बन्धः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">१०३आसु०- मा भूत् प्रत्यक्षेण ज्ञानार्थयोरभेदसिद्धिः प्रकाशमानत्वाद्यनुमा(नात्तु)नेन तु भविष्यतीत्यत आह | | <p class="gr-vyakhya-para">प्रतिषेधति |
|
| |
|
| अनुभवस्यैवेति
| | स नेति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अनुभवस्यैव विरुद्धत्वादपेशलम् । तन्मतं</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">स न हि भूसागरादिषु</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">सम्बन्धमात्रे षष्ठी । | | <p class="gr-vyakhya-para">वक्तुं शक्यत इति शेषः । कुतो नेत्यत आह |
|
| |
|
| एव
| | स न हीति |
|
| |
|
| शब्देनानुभवस्यानुमानतः प्राबल्यं सूचयति ।
| | । यावल्लक्ष्यभाविलक्षणापगमलक्षणोऽन्यथाभावो भूसागरादिषु पक्षैकदेशभूतेषु, |
|
| |
|
| तन्मतं
| | न हि, |
|
| |
|
| तदभिमतमनुमानमिति शेषः, ज्ञानज्ञेययोरैक्यमिति वा (च) । ज्ञानज्ञेययोः स्फुटं भेदस्यैव साक्षिसिद्धत्वात् कालात्ययापदिष्टत्वमनुमानस्येत्यर्थः ।</p>
| | इदानीं प्रमितः, ततो हेतोः सन्दिग्धासिद्धत्वं स्यादित्यर्थः । प्रमितत्वे तु तस्यानित्यत्वेऽपि संशयो नास्तीत्यनुमानं व्यर्थमापद्यते ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">अनेन अनुपलब्धेरि त्येतदुपलब्धिविरोधादिति च व्याख्यातम् ।</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">१२४सु०- तर्हि द्वितीयोऽस्त्विति शङ्कते |
| <p class="gr-vyakhya-para">१०३इसु०- ननु भेदग्राहकं प्रत्यक्षं भ्रान्तमिति चेन्न, बाधकाभावात् । अनुमानं बाधकमिति तु न वाच्यम्, प्रत्यक्षस्यानुमानतो बलवत्त्वात्; अन्यथा कालातीततोच्छेदप्रसङ्गात्; प्रत्यक्षस्य भ्रा(न्ति)न्तत्वेऽनुमानप्रामाण्यं तस्मिंश्च सति प्रत्यक्षस्य भ्रान्तत्वमित्यन्योन्याश्रयत्वाच्चेति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१०४सु०- अनुमानविरोधं चानुमानस्य प्रतिपादयितुं सूत्रम् | |
|
| |
|
| ॐ क्षणिकत्वाच्च ॐ
| | यः कश्चिदिति |
|
| |
|
| इति । तद्व्याचष्टे
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यः कश्चिदन्यथाभावो यदि</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">पूर्ववदेव सम्बन्धः । अविवक्षितविशेष इत्यर्थः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एवं तर्हि मुक्तात्मनोऽप्यनित्यत्वापादनं सुस्थितमिति भावेनाह |
|
| |
|
| क्षणिकत्वाच्चेति
| | मुक्तिश्चेति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- क्षणिकत्वाच्च ज्ञानस्य स्थिररूपतः । ज्ञेयस्योक्तप्रकारेण</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-मुक्तिश्च तादृशी</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">आशुतरविनाशित्वादित्यर्थः । न च ज्ञानस्य क्षणिकत्वं भ्रान्तम्, अबाधितप्रत्यय(तीति)सिद्धत्वात् । | | <p class="gr-vyakhya-para">तादृशी |
|
| |
|
| स्थिररूपतः
| | अन्यथाभावस्वरूपा ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एवमप्यात्मनो नित्यत्वे भूभूधरादीनामपि नित्यत्वं स्यात्, अन्यथा हेतोरनैकान्त्यात् । तदिदमुक्तं |
|
| |
|
| आशुतरविनाशितारहित(त्वात्)त्वतः, अनुस्मृतेश्चे
| | सूत्रकृता उभयनित्यत्वादिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अवयवोपचयापचयलक्षणोऽन्यथाभावोऽनित्यत्वे हेतुरिति चेत् (न), स्फटिकादौ पक्षैकदेशे सन्दिग्धत्वात् । रूपादिमत्त्वं सविशेषणमुपादीयते चेत् को दोष इति चेन्न, परस्य वैयर्थ्यप्रसङ्गात्, न हि परो रूपादिमत्किञ्चिन्नित्यमभ्युपैति । आत्मनस्तु प्रभया रूपादिमत्त्वमापादितमेव; यद्वा आत्मनो रूपादिमत्त्वं स्वसिद्धान्त एव । रूपादिमतोऽनित्यत्वमिति व्याप्त्यङ्गीकारे पूर्वोक्तानित्यत्वप्रसङ्गो व्याख्यातव्यः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१२५सु०- क्षपणकोक्तमर्थान्तरं दूषयितुमनुवदति |
|
| |
|
| त्याद्युक्तप्रकारेण
| | देहेति |
|
| |
|
| । अत्र क्षणिकत्वाक्षणिकत्वलक्षणविरुद्धधर्माध्यासं भेदहेतुं वदताऽऽन्तरबाह्यत्वादिरनेको विरुद्धधर्मसंसर्ग उपलक्षितो बोद्धव्यः ।</p> | | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">१०५सु०- एवं प्रत्येकं निराकृतानि बौद्धमतानि साधारणदोषेण दूषयितुं सूत्रम् | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- देहमाने विकारः स्यादिति स्थास्नूननात्मनः । आह</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">देहमाने |
|
| |
|
| ॐ सर्वथाऽनुपपत्तेश्च ॐ इति ।
| | देहमानत्वे । प्रमिते( सती) ति शेषः । |
|
| |
|
| तद्व्याख्याति
| | विकारः स्यात् |
|
| |
|
| सर्वेति ।</p>
| | स्थावराणां सात्मकत्वाङ्गीकृतावात्मन इति शेषः । |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-सर्वश्रुतिविरोधतः । अनुभूतिविरुद्धत्वादपि पक्षा इमेऽशिवाः ॥</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">श्रुतिप्रामाण्यस्य समर्थितत्वादवैदिकं प्रत्यपि श्रुतिविरोधकथनं युक्तमेव । अभ्युपगतश्रुतिप्रामाण्यं (शिष्यं) प्रति वा । तेषां पक्षाणामशिवत्वमनेन ज्ञाप्यत इति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">नन्वनुभूतिविरोधः प्रागुक्त एव पुनः कस्मादुच्यते । उपसंहारार्थमित्यदोषः । यद्वा तदीयप्रमेयान्तरेऽपीति ॥</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">॥ इति अनुपलब्ध्यधिकरणम् ॥</p></div></div></div></div></div>
| |
| <span id="gr-adh-AV_C02_S02_A010" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="नैकस्मिन्नधिकरणम्" data-block-id="gr-adh-AV_C02_S02_A010"></span><h4 class="gr-section-head">नैकस्मिन्नधिकरणम्</h4>
| |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V10" data-block-id="AV_C02_S02_V10" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आह क्षपणको विश्वं सदसद्द्वयमद्वयम् ।</span><span class="shloka-line">द्वयाद्वयमतत्सर्वं सप्तभङ्गि सदातनम् ॥249॥</span></span></div>
| | इति |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V10" data-block-id="AV_C02_S02_V10" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नैतत्पदार्थ एकस्मिन् युक्तं दृष्टिविरोधतः ।</span><span class="shloka-line">भावाभावतया विश्वं येन रूपेण मीयते ॥250॥</span></span></div>
| | स मा भूदित्येवमर्थम् । |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V10" data-block-id="AV_C02_S02_V10" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तद्रूपमेव तदिति नियमः केन वार्यते ।</span><span class="shloka-line">तत्तद्दोषनिवृत्यर्थं स्वीकृता तत्तदात्मता ॥251॥</span></span></div>
| | स्थास्नून् |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V10" data-block-id="AV_C02_S02_V10" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यदि तैरखिलैर्दोषैर्लिप्यते चलदर्शनः ।</span><span class="shloka-line">अतिहाय प्रमाणाप्तं नियमं सदसत्तया ॥252॥</span></span></div>
| | वृक्षादीन् । |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V10" data-block-id="AV_C02_S02_V10" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अशेषमविरुद्धं च निर्मानं व्याहतं सदा ।</span><span class="shloka-line">सर्वप्रकारं वदतो दृष्टहानिरमग्रहः(अमग्रहः/अप्रमाणग्रहः) ॥253॥</span></span></div>
| | अनात्मनः |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V10" data-block-id="AV_C02_S02_V10" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स्वव्याहतत्वमित्याद्या दोषाः सर्वे भवन्ति हि ।</span><span class="shloka-line">वक्ति स्वप्रभमात्मानं देहमानं तदप्यलम् ॥254॥</span></span></div>
| | आत्मानधिष्ठितान् । |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V10" data-block-id="AV_C02_S02_V10" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">दुष्टं नानाशरीरेषु प्रवेशादन्यथाभवात् ।</span><span class="shloka-line">अन्यथाभावि यद्वस्तु तदनित्यमिति स्थितिः ॥255॥</span></span></div>
| | आह |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V10" data-block-id="AV_C02_S02_V10" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तन्मते तदनित्यत्वं पुद्गलस्यानिवारितम् ।</span><span class="shloka-line">नानित्यताऽस्मत्पक्षे तु चैतन्यादेर्विशेषिणः ॥256॥</span></span></div> | | क्षपणकः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अत्र क्षपणकः स्थावराननात्मन आहे त्येतावत्येव वक्तव्ये यद् आत्मनो देहपरिमाणत्वस्य प्रमितत्वात्, वृक्षादीनामपि सात्मकत्वे तत्परिमाणत्वापत्तौ, अङ्कुरावस्थायामणुमात्रस्य महावृक्षावस्थायां च महतो विकारित्वं विकारित्वादनित्यत्वं च प्रसज्येत तन्मा प्रसाङ्क्षीदित्येतद(प्रसञ्जीत्येवम)र्थमि ति हेतुकथनं, तत्पूर्वोक्तप्रमेयदृढीकरणार्थम् । यदि विकारित्वमात्रमनित्यत्वे प्रयोजकं जैनो नाभ्युपेयात्, तदा विकारित्वेनानित्यत्वप्रसङ्गाद्बिभ्यता स्थावराणामनात्मत्वं यत्तेनाभ्युपगतं तदनुपपन्नं स्यात्; न हि स्थावराणां सात्मकतायामात्मनो लक्षणापगमो भवति, किन्त्वन्यथाभावमात्रमिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यद्वा दूषणसौकर्यार्थं हेत्वनुवादः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१२६सु०- तदिदं विकारित्वापत्तिभयात् स्थावराणामनात्मत्वाङ्गीकरणमयुक्तम्, तथा सति हस्त्यादिशरीराणामप्यनात्मत्वस्याङ्गीकार्यत्वप्रसङ्गात् । तत्कथमित्यत आह |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V10" data-block-id="AV_C02_S02_V10" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">लक्षणस्य निवृत्तौ तु स्यान्न तच्चेतने क्वचित् ।</span><span class="shloka-line">ओतप्रोतात्मकत्वं तु पटे देहेऽङ्गसंस्थितिः ॥257॥</span></span></div>
| | हस्त्यादीति |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V10" data-block-id="AV_C02_S02_V10" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इत्यादलिक्षणस्यैव निवृत्तौ स्यादनित्यता ।</span><span class="shloka-line">भौतिकं त्वेव रूपादि व्याप्तं नाशेन नो मते ॥258॥</span></span></div> | | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- हस्त्यादिदेहेषु ह्यपि स्यादन्यथाभवः</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">पिपीलिकादिदेहस्थस्य तत्परिमाणस्य |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V10" data-block-id="AV_C02_S02_V10" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नैवं तस्यान्यथाभावो यस्यानित्यत्वमीरितम् ।</span><span class="shloka-line">रूपादियुक्तस्य तथा जगन्नाशित्वसिद्धये ॥259॥</span></span></div>
| | हस्त्यादिदेहेषु |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V10" data-block-id="AV_C02_S02_V10" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">व्याप्त्या तयाऽन्यथाभावादात्मनोऽनित्यता भवेत् ।</span><span class="shloka-line">नित्योर्ध्वगतिरप्येषा या मुक्तिरिति कथ्यते ॥260॥</span></span></div>
| | प्राप्तेषु |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V10" data-block-id="AV_C02_S02_V10" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अलोकाकाशमाप्तस्य कथं न विकृतिश्च सा ।</span><span class="shloka-line">कीदृशश्चान्यथाभावो नाशहेतुतयेष्यते ॥261॥</span></span></div>
| | अन्यथाभवः |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V10" data-block-id="AV_C02_S02_V10" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">संस्थानापगमश्चेत् स न हि भूसागरादिषु ।</span><span class="shloka-line">यः कश्चिदन्यथाभावो यदि मुक्तिश्च तादृशी ॥262॥</span></span></div>
| | स्यात् |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V10" data-block-id="AV_C02_S02_V10" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">देहमाने विकारः स्यादिति स्थास्नूननात्मनः ।</span><span class="shloka-line">आह हस्त्यादिदेहेषु ह्यपि स्यादन्यथाभवः ॥263॥</span></span></div>
| | हि |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V10" data-block-id="AV_C02_S02_V10" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अणुदेहस्य जीवस्य गजत्वे विकृतिर्हि या ।</span><span class="shloka-line">देहव्याप्तौ(देहव्याप्त्यै) विशेषः कस्तस्याः स्थास्नुतनौ च नुः ॥264॥</span></span></div>
| | तस्मात् इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अथवा शरीरमात्रस्यानात्म(क)त्वमापाद्य तदुपपादनमिदं क्रियते । |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V10" data-block-id="AV_C02_S02_V10" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">गीतात् पुष्पफलावाप्तिः स्पर्शात् कार्श्यं रसात् स्थितिः ।</span><span class="shloka-line">अपि वृक्षस्य दृश्यन्त इति नानात्मता भवेत् ॥265॥</span></span></div>
| | हस्त्यादिसर्वदेहेष्वपि |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V10" data-block-id="AV_C02_S02_V10" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एवं चात्माकार्त्स्न्यमिति तत एवाह वेदवित् ।</span></span></div>
| | आत्मनः |
|
| |
|
| <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_A010" data-teeka="Nyayasudha"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S02_A010" data-id="AV_C02_S02_A010_" data-name=""><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">॥ अथ नैकस्मिन्नधिकरणम् ॥</p>
| | अन्यथाभावः |
| <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ नैकस्मिन्नसम्भवात् ॐ ॥</p> | | |
| <p class="gr-vyakhya-para">१०६सु०- जैनमतमत्र निराक्रियते ।</p> | | स्यात्; उत्पत्तिसमये देहानां हस्तवित(स्त्यादिमा)स्तिमात्रपरिमाणत्वात्, यौवने तूत्कृष्टपरिमाणत्वादिति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">निराकार्यांशज्ञापनाय तदुपन्यस्यति
| | <p class="gr-vyakhya-para">अनेन अविशेषादि ति सूत्रखण्डस्यार्थ उक्तो भवति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१२७सु०- ननु च विषमोऽयमुपन्यासः । अल्पैव हि हस्त्यादिदेहेष्वात्मनो विकृतिः, वृक्षादौ तु महती; ततो वृक्षादीनामनात्मत्वे हस्त्यादीनामपि त(दुप)दापादनमनुचितमि त्यत आह |
|
| |
|
| आहेति
| | अणुदेहस्येति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- आह क्षपणको विश्वं सदसद्द्वयमद्वयम् । द्वयाद्वयमतत्सर्वं सप्तभङ्गि सदातनम् ॥</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अणुदेहस्य जीवस्य गजत्वे विकृतिर्हि या । देहव्याप्तौ विशेषः कस्तस्याः स्थास्नुतनौ च नुः ॥</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">द्विविधं तावद्विश्वं, जीवाजीवात्मकं, निरीश्वरम् ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">अणुदेहस्य |
| <p class="gr-vyakhya-para">१०६असु०- तत्पुनः षड्द्रव्यात्मकम् । तानि च द्रव्याणि जीवधर्माधर्मपुद्गलकालाकाशनामानि । तत्र जीवास्त्रिविधाः, बद्धा योगसिद्धा मुक्ताश्चेति । धर्मो गतिहेतुर्जगद्व्यापी । अधर्मः स्थितिहेतुर्व्यापक एव । पुद्गलो रूपरसगन्धस्पर्शवत् द्रव्यम्; तत् द्विविधम्, परमाणुरूपं सङ्घातरूपं च । कालः अभूत् भवति भविष्यती ति व्यवहारहेतुरप्यणुरूपः । आकाश एकोऽनन्तप्रदेशश्च; स द्विविधो, लोकाकाशोऽलोकाकाशश्चेति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">(ए)तेष्वणुव्यतिरिक्तान्यस्तिकायशब्दानि, अनेकदेशवर्तिनि द्रव्येऽस्तिकायशब्द(प्र)वृत्तेः । ते च जीवास्तिकायो धर्मास्तिकायोऽधार्मास्तिकायः पुद्गलास्तिकाय आकाशास्तिकाय इति पञ्च ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१०६आ सु०- अत्र च मोक्षोपयोगिनः सप्त पदार्था जीवाजीवास्रवबन्धनिर्जरसंवरमोक्षाः ॥</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">जीवो ज्ञानदर्शनसुखवीर्यगुणः । अजीवो जीवोपभोग्यं वस्तुजातम् । आस्रवः तद्भोगोपकरणमिन्द्रियादिकम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">बन्धो द्विविधः, घातिकाघातिकचतुष्टयभेदात्; आद्यं जीवगुणानां ज्ञाना(नन्दा)दीनां प्रतिबन्धकम्, द्वितीयं शरीरसंस्थानतदभिमानतत्स्थितितत्प्रयुक्तसुखदुःखहेतुभूतम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">निर्जरो मोक्षसाधनं तपः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">संवर इन्द्रिय(निरोधः)निग्रहः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">मोक्षः स्वाभाविकात्मस्वरूपाविर्भावः । मोक्षग्रहणेनैव मोक्षमार्गोऽपि सङ्गृहीतः, स च म्यग्ज्ञानसम्यग्दर्शनसम्यक्चारित्र्याख्यरत्नत्रयात्मकः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१०६सु०- तदेतद्विश्वं, सप्तभङ्गि प्रत्येकं सप्तप्रकारकम(मित्य•ह क्षपणकः । कथम् ।
| |
|
| |
|
| सत्
| | पिपीलिकादिदेहस्य |
|
| |
|
| इत्येकप्रकारः ।
| | जीवस्य गजत्वे |
|
| |
|
| असत्
| | प्राप्ते, यद्वोत्पत्तिसमये |
|
| |
|
| इति द्वितीयः ।
| | अणुदेहस्य |
|
| |
|
| द्वयं
| | हस्तवितस्त्यादिपरिमितदेहस्य, महा |
|
| |
|
| सदसदात्मकमिति तृतीयः ।
| | गजत्वे |
|
| |
|
| अद्वयम्
| | प्राप्ते, |
|
| |
|
| अवक्तव्यमिति चतुर्थः ।
| | देहव्याप्तौ (या) |
|
| |
|
| द्वयाद्वयम्
| | यावती |
|
| |
|
| इति पञ्चमषष्ठौ; तत्र सदवक्तव्यं चेति पञ्चमः, असदवक्तव्यं चेति षष्ठः ।
| | विकृतिः, स्थास्नुतनौ च, नुः |
|
| |
|
| अतत्सर्वम्
| | पुरुषस्य, या विकृतिः, |
|
| |
|
| इति सप्तमः;
| | तस्याः |
|
| |
|
| सर्वमिति
| | तस्याः |
|
| |
|
| सदसदात्मकम्,
| | च |
|
| |
|
| अतदिति
| | परस्परं |
|
| |
|
| अवक्तव्यम् ।</p>
| | को विशेषः । |
| <p class="gr-vyakhya-para">तत्किं कालभेदेन सप्तभङ्गि; नेत्याह
| |
|
| |
|
| सदातनमिति ।</p>
| | न कोऽपि ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">एतच्चोपलक्षणम् । नित्यत्वानित्यत्वभिन्नत्वाभिन्नत्वादिरूपेणाप्यनेकान्तवादोऽवगन्तव्यः ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">अयमर्थः । आत्मनः किं महती विकृतिरनित्यत्वहेतुत्वादनभ्युपगन्तव्या, किंवा विकृतिमात्रम् । नाद्यः; महत्त्वस्यापरिनिष्ठितत्वात्, परिनिष्ठाकल्पनेे केषुचिद्वृक्षादिषु तदभावात्, तदनुरोधेनापि परिनिष्ठाङ्गीकारे हस्त्यादावपि तद्भावात् । द्वितीये तूभयोर्विकारित्वेनाविशेषात् वृक्षादिवत् हस्त्यादावपि अनात्मत्वमङ्गीकार्यम् । हस्त्यादिवद्वृक्षादीनामपि सात्मकत्वं न परित्याज्यमिति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">१०७सु०- अत्र सप्तभङ्गित्वनिरासार्थं नैकस्मिन्नसम्भवादिति सूत्रं व्याचष्टे | | <p class="gr-vyakhya-para">एतेन अविशेषादि त्यस्यार्थान्तरमुक्तं वेदितव्यम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१२८सु०- स्यादेतत् । न वयं विकारित्वापत्तिभयाद्वृक्षादीनामनात्मकत्वमाचक्ष्महे, किन्तु सात्मकत्वे प्रमाणाभावात्, बाधकप्रमाणसद्भावाच्च । वृक्षादीनां देहत्वे तद्व्यापकमिन्द्रियवत्त्वमपि स्यात्; न च तदस्ति, तत्कार्यस्य श्रवणादेरभावात्, सोऽपि तज्ज्ञापकस्याभावात् । ओहत्वे च न सात्मकत्वं शिलादिवदि त्यत आह |
|
| |
|
| नैतदिति
| | गीतादिति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- नैतत्पदार्थ एकस्मिन्युक्तं दृष्टिविरोधतः</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- गीतात्पुष्पफलावाप्तिः स्पर्शात्कार्श्यं रसात्स्थितिः । अपि वृक्षस्य दृश्यन्त इति नानात्मता भवेत् ॥</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">एतत् | | <p class="gr-vyakhya-para">गीतात् |
|
| |
|
| सप्तप्रकारत्वम् । कुतः,
| | तावद्वृक्षस्यापि |
|
| |
|
| असम्भवात् ।
| | पुष्पफलावाप्तिः |
|
| |
|
| सोऽपि कथं,
| | दृश्यते, तया श्रवणमनुमीयते विमतः श्रवणवान् गीतसान्निध्ये सति लब्धविकासत्वाद्राजादिवदि ति; न चायं स्वभाव एव, राजादेरपि तत्प्रसङ्गात् । श्रवणेन च श्रोत्रसद्भावोऽनुमीयते । एवं शीतोष्णस्पर्शविशेषात् कार्श्यं दृश्यते; तेन सुकुमारशरीरवत् स्पर्शज्ञानमनुमीयते, तेन च त्वगिन्द्रियसत्त्वम् । तथोदकादिरसात्स्थितिरशुष्यतोऽवस्थानं दृश्यते; तेन सम्मतदेहवद्रसज्ञानं ततो रसनेन्द्रियसद्भावोऽनुमीयते । एवं कमनीयकान्तावलोकनेनोत्कोरकत्वं तिलकवृक्षस्योपलभ्यते; तेन दर्शनकामौ, ततो नयनमनसी सिद्ध्यतः । धूपोपयोगेन चातिशयदर्शनाद् घ्राणसिद्धिः । इति प्रसिद्धशरीराविशेषात् स्थावराणामनात्मता न सिद्ध्येत् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">केचिन्मूले निषिक्तानामपामुपरि सर्पणादाध्यात्मिकवायुसम्बन्धमनुमाय सात्मकत्वमनुमिमते । तदसत्, भस्मगुलिकादौ व्यभिचारात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एतेन अविशेषादि त्येतत्प्रकारान्तरेण व्याख्यातं भवति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१२९सु०- वक्ति स्वप्रभमि त्यादिकमुत्सूत्रितं कस्माद्वर्णितमिति मन्दाशङ्कां निवारयितुं सूत्रारूढं करोति |
|
| |
|
| दृष्टिविरोधतः ।</p>
| | एवञ्चेति |
| <p class="gr-vyakhya-para">सर्वं हि स्वोपाधौ सत् परोपाधावसत्, स्वरूपेण भावोऽन्यात्मत्वादिनाऽभावः, द्रव्यरूपेण नित्यमवस्थाभेदेन अनित्यम्, स्वरूपादिनाऽभिन्नं स्वगुणादिना भिन्नाभिन्नमित्येव प्रतीयते । नातोऽन्येन प्रकारेण । अतो व्यवस्थया नियमग्राहकप्रत्यक्षादिविरोधेन असम्भवादयुक्तमेवानेकान्तमतमिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१०८सु०- नन्वेकान्तदर्शनस्य मिथ्यादृष्टित्वेन न तद्विरोधोऽसम्भवमावहतीत्यत आह
| |
| | |
| भावेति
| |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- भावाभावतया विश्वं येन रूपेण मीयते । तद्रूपमेव तदिति नियमः केन वार्यते ॥</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-एवञ्चात्माकार्त्स्न्यमिति तत एवाह वेदवित् ॥</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">येन रूपेणे | | <p class="gr-vyakhya-para">इति |
|
| |
|
| त्यस्यैव विवरणं
| | त्रिसूत्रीमिति शेषः । |
|
| |
|
| भावाभावतयेति
| | तत एव |
|
| |
|
| । तच्च व्यवस्थितसदसत्त्वाद्युपलक्षणं बोद्धव्यम् । यद्वा भावाभावतया अन्येन च | | तदर्थमेव, उक्तस्यार्थस्य प्रतिपादनार्थमेव । एवमन्यत्रापि सूत्रानुपन्यासेन व्याख्यानेऽपि नैवमाशङ्कनीयमिति ज्ञापयितुमिदमभिहितमिति ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">॥ इति नैकस्मिन्नधिकरणम् ॥</p></div></div> |
| | </div> |
| | </div> |
| | </div> |
|
| |
|
| येन
| | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_A011"> |
| | <div class="teeka-block"> |
| | <div class="teeka-body"> |
| | <div class="gr-moola-ref" data-verse="AV_C02_S02_A011"></div> |
| | <div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S02_A011" data-id="AV_C02_S02_A011_Nyayasudha" data-name="nyayasudha"><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">॥ अथ पत्युरधिकरणम् ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ पत्युरसामञ्जस्यात् ॐ ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१३०सु०- इह महादेवं पुरस्कृत्य प्रवर्तमानानां मतमपाक्रियते ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ते चतुर्विधाः- शैवाः, पाशुपताः, कालामुखाः, महाव्रताश्चेति । तेषां सत्यप्यवान्तरभेदे साधारणमेव प्रमेयं वेदवादस्यातिविरुद्धत्वादपाकर्तुमनुवदति |
|
| |
|
| सत्त्वादि(ना )रूपेणेति योजना । अथवा
| | सर्वज्ञत्वादिकैरिति |
|
| |
|
| येन भावाभावतया रूपेणेति
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- सर्वज्ञत्वादिकैः सर्वैर्गुणैर्युक्तं सदाशिवम् । जगद्विचित्ररचनाकर्तारं दोषवर्जितम् । आहुः पाशुपताः</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">पशुपतेरिमे |
|
| |
|
| सामानाधिकरण्येन योज्यम् । यदि वा
| | पाशुपता |
|
| |
|
| भावाभावतये
| | इति चतुर्विधा अपि गृह्यन्ते । ते, |
|
| |
|
| त्यस्य विशेषणमेतत् ।
| | सदाशिवं जगद्विचित्ररचनाकर्तारम् |
|
| |
|
| येन
| | आहुः । ततो जन्माद्यस्य यतः इत्युक्तमसदिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अज्ञानादिदोषयुक्तं कथं जगत्कर्तारमाहुरित्यत उक्तं |
|
| |
|
| व्यवस्थितेन
| | दोषवर्जितमिति |
|
| |
|
| रूपेणे
| | ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">सार्वज्ञाद्यभावेऽज्ञानादिवर्जनं चेतनस्य नोपपद्यत इत्यतः |
|
| |
|
| ति ।
| | सर्वज्ञत्वादिकैः सर्वैर्गुणैर्युक्तम् |
|
| |
|
| केन
| | इत्युक्तम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यद्वा सर्वज्ञत्वादिकैः सर्वैर्गुणैर्युक्तं दोषवर्जितमि ति प्रधानलक्षणविरुद्धार्थोपन्यासः, जगद्विचित्ररचनाकर्तारमि ति श्रौतब्रह्मलक्षणविरुद्धार्थोक्तिः, इत्यवगन्तव्यम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१३१सु०- तदेतद्दूषयितुं पत्युरसामञ्जस्यादिति सूत्रतात्पर्यमाह |
|
| |
|
| प्रमाणेनेत्याक्षेपः ।</p>
| | तच्चेति |
| <p class="gr-vyakhya-para">भवेदेतन्नियमदर्शनस्य मिथ्यादृष्टित्वम्, यदि दृष्टस्य नियमस्य निवारकमनेकान्तसाधकं प्रबलप्रमाणं स्यात्, न चैतदस्ति । न च बाधकेन विना प्रत्ययानां मिथ्यात्वं कल्पयितुं युक्तम्, अतिप्रसङ्गादिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१०९सु०- नियमस्य बाधकमाशङ्कते
| |
| | |
| तत्तदिति
| |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तत्तद्दोषनिवृत्त्यर्थं स्वीकृता तत्तदात्मता । यदि</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तच्च बहुश्रुतिविरोधतः । नोपादेयं मतं हि</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">सद्वादिनो हि सत्त्वं विश्वस्य प्रमाणैः प्रातिष्ठिपंस्तदनङ्गीकारे दोषांश्च न्यरूरुपन् । एवमसद्वादिनोऽप्यसत्त्वस्थापनं तदनङ्गीकारे दूषणं च व्युत्पादितवन्तः, तथाऽन्येऽपि स्वपक्षसाधनं तदनभ्युपगमे बाधनं च कृतवन्तः । तथा च यदि स(त्य)त्वं नाङ्गीक्रियते तदा तु तदुपन्यस्तं प्रमाणमुपरुध्येत दूषणं चानुषज्जेत । एवमसत्त्वाद्यनङ्गीकारेऽपि । अतस्तद्दोषपरिहारार्थं तत्तत्प्रमाणानुसरणार्थं च तत्तदात्मता विश्वस्य मया स्वीकृता । तथा चानेकान्ते प्रबलप्रमाणसद्भावात् कथं नियमे बाधकाभाव इति ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">च |
| <p class="gr-vyakhya-para">११०सु०- परिहरति
| |
|
| |
|
| तैरिति ।</p>
| | शब्दः पूर्वतनैः (मतैः) सह समुच्चयार्थः । |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तैरखिलैर्दोषैर्लिप्यते(ऽ)चलदर्शनः</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तर्ही ति शेषः । इदमत्र वक्तव्यम् सद्वादिमतानुसरणसमयेऽसत्त्वादिभङ्गीरङ्गीकरोषि (वा) न वेति । एवमसद्वादिचरणशरणप्रवेशवेलायां सत्त्वादिप्रकारानूरीकरोषि वा न वेति । एवमन्येष्वपि पक्षेषु विकल्पः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यद्याद्यस्तदा असौ
| |
|
| |
|
| अचलदर्शनः ,
| | हि |
|
| |
|
| सदा सकलपक्षाङ्गीकारवान्
| | शब्दो हेतौ । |
|
| |
|
| तैर्दोषैरखिलै(तैरखिलैर्दोषै)र्लिप्यते ।
| | तत् |
|
| |
|
| तथा हि । सद्वादिनो हि न केवलं सत्त्वे प्रमाणं तदनङ्गीकारे च दूषणं च व्युत्पाद्य निवृत्ताः किन्त्वसत्त्वादिपक्षेषु दोषानपि व्युत्पादितवन्तः । एवमसद्वादिनोऽपि नासत्त्वे प्रमाणं तदनभ्युपगमे बाधकं चाभिधायैवोपरताः, किन्नाम सत्त्वादिपक्षेषु दोषानपि उपपादितवन्तः ।</p>
| | पशुपतेः सर्वजगत्कारणत्वादिकं, |
| <p class="gr-vyakhya-para">एवमन्येऽपि । तथा च सकलपक्षकक्षीकारे (तु) तत्तद्वाद्युक्तपक्षान्तरदोषलेपः कथं न स्यात् ॥</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अथ मन्यसे न ते दोषाः किन्त्वाभासाः, ते च नानेकान्तवादं बाधन्त इति । तदा कथं तानि प्रमाणानि । अनङ्गीकारे दोषाश्च नाभासाः, येनानुस(ये नानुस)रणीयाः । तस्मात्तत्तद्वादिव्युत्पादितप्रमाणाद्यनुसारेण सप्तभङ्गीकुर्वाणेन तदुक्तविपक्षदोषानुसारेण तत्परित्यागोऽपि कार्यः स्यात् । तथा चाङ्गीकारपरित्यागाभ्यामुभयत आकृष्टोऽयं कष्टां दशामाविष्टः स्यात् ॥</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">ननु अनेकान्तो द्वेधा, क्रमाक्रमभेदात् । तत्र क्रमानेकान्ते तावन्नाङ्गीकारपरित्यागौ विरुद्धौ, अक्रमानेकान्तेऽपि येन रूपेण नित्यत्वं तेनैवानित्यत्वमित्याद्यनङ्गीकारान्न विरोधः; तथा च सप्तभङ्ग्यङ्गीकारिणा मया तानि प्रमाणानि दूषणानि च व्यवस्थापितानि भवन्ती ति नोक्तदोषः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">मैवम्, तत्तत्प्रमाणादीनां व्यवस्थानर्हत्वात् । न खलु तत्त(त्प्रमाणवा)द्वादिभिस्तानि तानि प्रमाणादीनि सावकाशान्युपन्यस्तानि, तस्मात्सर्वेष्वपि (वादिषु) वादेषु परमास्तिकस्य कथितैव गतिः ॥</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अपि चैवमपि सप्तभङ्ग्यङ्गीकारो निर्मूल एव, न ह्येवंवादिनो वादिनः प्रसिद्धाः । सम्भावनया तदङ्गीकारे च न सप्तत्वपरिनिष्ठा, सम्भावनावका(को)शस्य निःसीमत्वात् ॥</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">किञ्च सर्वाङ्गीकारपक्षे स्यादस्ति च नास्ति चेति पक्षात्स्यादस्ति स्यान्नास्तीति पक्षद्वयं न भिद्यते ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">द्वितीयपक्षे तु
| |
|
| |
|
| चलदर्शन
| | मतं नोपादेयम् । |
|
| |
|
| इत्येव दूषणम्, अपसिद्धान्ती स्यात् इति ।</p>
| | कुतः । |
| <p class="gr-vyakhya-para">तदेवं सप्तभङ्ग्यङ्गीकारः प्रमाणविरुद्धोऽप्रामाणिकश्चेत्युक्तम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अखिलैर्दोषैर्लिप्यत
| |
|
| |
|
| इत्यनेन परस्परव्याहतिश्चेत्यपि सूचितम् ।</p>
| | पत्युः |
| <p class="gr-vyakhya-para">१११सु०- एवम्भूतस्यापि सप्तभङ्गिनयस्य स्वीकारेऽतिप्रसङ्गं चाह
| |
|
| |
|
| अतिहायेति
| | पशुपतेः । |
|
| |
|
| ।</p>
| | असामञ्जस्यात् |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अतिहाय प्रमाणाप्तनियमं सदसत्तया । अशेषमाविरुद्धं च निर्मानं व्याहतं सदा । सर्वप्रकारं वदतो</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अशेषमाविरुद्धं वदत
| |
|
| |
|
| इत्यस्योपपादनं व्यवस्थितया
| | दोषित्वात् । तदनङ्गीकारे च |
|
| |
|
| सदसत्तया प्रमाणाप्तनियममतिहायेति
| | बहुश्रुतिविरोध |
|
| |
|
| । सर्वे प्रकारा यस्य विश्वस्य तत्तथोक्तम्, सर्वश्चासौ प्रकारश्चेति वा ।</p>
| | इति योजना ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">ननु क्रमानेकान्ते तावत्कालभेदेन न व्याघातः, अक्रमानेकान्तेऽपि रूपभेदेने त्यत उक्तं | | <p class="gr-vyakhya-para">कास्ताः श्रुतय इत्यतस्ता उदाहरति |
|
| |
|
| सदा सर्वप्रकारं वदत इति
| | अस्येति |
|
| |
|
| । सदेति रूपाभेदस्याप्युपलक्षणम् ।</p>
| | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">११२सु०- अयमाशयः । यदि क्रमेण वा रूपभेदेन वाऽनेकप्रकारत्वं तदा नायमनेकान्तवादः समर्थनीयः; सर्वैरपि वादिभिरङ्गीकृतत्वात्, न हि कोऽपि वादी पदार्थानां कालतो रूपतश्चावस्थावैचित्र्यमनङ्गीकुर्वाणोऽस्ति यं प्रत्यनेकान्तवादावतारः सङ्गच्छेत, केवलं क्षणभङ्गो वाऽत्यन्तसत्कार्यवादो वाऽवस्थावस्थावतोरत्यन्तभेदो वाऽपाकरणीयः । अतः अनेकान्तवादमवतारयता क्षपणकेन, सदा, रूपाभेदेनैव च, सर्वप्रकार(क)त्वमि त्येव वक्तव्यम् । तथा च न व्याघातनिस्तार इति ।</p> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अस्य देवस्य स्तुहि गर्तगम् । उत्पिपेष शिरस्तस्य गृणीषे सत्पतिं पदम् । यद्विष्णोरुपमं हन्तुं रुद्रमाकृष्यते मया । धनुर्यं कामये तं तमुग्रं मा शिश्नदेवताः । घ्नंच्छिश्नदेवानेकोऽसावासीन्नारायणः परः । तस्माद्रुद्रः सम्प्रसादश्चाभूतां वैष्णवं मखम् । यज्ञेन यज्ञमयजन्ताबध्नन्पुरुषं पशुम् । यो भूतानामधिपती रुद्रस्तन्तिचरो वृषा ॥</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">११३सु०-</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">अनेन अस्य देवस्य मीळ्ळुषो वया विष्णोरेषस्य प्रभृथे हविर्भिः । विदे हि रुद्रो रुद्रियं महित्वं यासिष्टं वर्तिरश्विनाविरावदि ति श्रुतिमुपादत्ते ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-दृष्टहानिरमग्रहः । स्वव्याहतत्वमित्याद्या दोषाः सर्वे भवन्ति हि ॥</div>
| | <p class="gr-vyakhya-para">स्तुहि गर्तगमि |
| <p class="gr-vyakhya-para">अशेषमाविरुद्धं सदा सर्वप्रकारत्वं वदतो दृष्टहानिः | |
|
| |
|
| स्यात् ।
| | त्यनेन स्तुहि श्रुतं गर्तसदं युवानं मृगं न भीममुपहत्नुमुग्रम् । मृला जरित्रे रुद्र स्तवानोऽन्यं ते आस्मन्निवपन्तु सेनाः इति (ऋ. २३३११) ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">उत्पिपेषे |
|
| |
|
| निर्मानं च सदा सर्वप्रकारं वदतो अमग्रहो
| | त्यनेन रुद्रस्य त्वेव धनुरार्त्निः शिर उत्पिपेषे ति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">गृणीष |
|
| |
|
| अप्रामाणिकस्वीकारः स्यात् ।
| | इत्यनेन कुमारश्चित्पितरं वन्दमानं प्रति नानाम रुद्रोपयन्तम् । भूरेर्दातारं सत्पतिं गृणीषे स्तुतस्त्वं भेषजा रास्यस्मे इति (ऋ. २३३१२) ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">पदमि |
|
| |
|
| व्याहतं सदा सर्वप्रकारं वदतः स्वव्याहतत्वं
| | त्यनेन तव श्रिये मरुतो मर्जयन्त रुद्र यत्ते जनिम चारु चित्रम् । पदं यद्विष्णोरुपमं निधायि तेन पासि गुह्यं नाम गोनामि ति (ऋ. ५३३) ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">हन्तुमि |
|
| |
|
| स्यादिति योजना । दृष्टहानाद्यनुषङ्गिदोषान्तरसङ्ग्रहार्थ
| | त्यनेन अहं रुद्राय धनुरातनोमि ब्रह्मद्विषे शरवे हन्तवा उ इति (ऋ. १०१२५६) ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यं कामये |
|
| |
|
| मित्याद्या
| | इत्यनेन यं कामये तं तमुग्रं कृणोमि तं ब्रह्माणं तमृषिं तं सुमेधामि ति (ऋ. १०१२५५) ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">मे |
|
| |
|
| इत्युक्तम् ॥
| | त्यनेन मा शिश्नदेवा अपि गुर्ऋतं न इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">घ्नन् |
|
| |
|
| हि
| | इत्यनेन घ्नंच्छिश्नदेव अभिवर्पसाऽभूदि ति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एकोसावि |
|
| |
|
| शब्दः सर्वत्र प्रसङ्गहेतुसूचनार्थः ।</p>
| | त्यनेन एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा न च शङ्कर इति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">अयमर्थः । यदि प्रमाणविरुद्धमपि सर्वप्रकारत्वं विश्वस्य स्वीक्रियते तदा दहनशैत्यं वा गवालम्भनादेर्धर्मसाधनत्वादिकं वा(चा)ऽङ्गीकार्यं स्यात्, प्रमाणविरोधेन प्रतिपक्षनिराकरणं च न स्यात् किन्तु प्रत्यभिज्ञादिविरुद्धमपि क्षणिकत्वादिकमङ्गीकर्तव्यं स्यात्; अविशेषात् । यदि चाप्रामाणिकमपि सर्वप्रकारत्वमुररीक्रियते तदा खरविषाणादिकं वा गोमांसादिभक्षणस्य धर्मसाधनत्वं चोररीकरणीयं स्यात्, प्रमाणाभावेन परमतनिरासोऽपि न कार्यः स्यात् । तद(प्य)भ्युपगमनीयमेव भवेदविशेषात्, तथा च दूष्योपादेयहीनस्य शास्त्रनिर्माणमपि न स्यात् ।</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">तस्मादि |
| <p class="gr-vyakhya-para">यदि च व्याहतमपि सर्वप्रकारत्वमङ्गीकुर्यात् तदा मातुरपि वन्ध्यात्वं, जिनोपदेशस्य प्रमाणतयाऽभ्युपगतस्याप्यप्रामाण्यं, बद्धस्यापि मुक्तत्वं, मुक्तस्यापि बद्धत्वं, सिद्धस्यापि रागित्वं, श्वपचस्यापि सिद्धत्वमि त्यादि सर्वमप्यङ्गी(कुर्यात्)कार्यं स्यात्, अन्यथाऽनेकान्तभङ्गप्रसङ्गात् । एवञ्च न शास्त्रप्रणयनप्रयासः कार्यः, मत्तोन्मत्तादिभिरेवास्य कृतत्वादिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">११४सु०- एवं विश्वस्य क्षपणकोक्तं सर्वप्रकारत्वं निराकृत्य तदुक्तमर्थान्तरमपि निराकर्तुमनुवदति | |
|
| |
|
| वक्तति ।</p>
| | त्यनेन स रुष्टः स प्रसन्नो यद्रुष्टो यत्प्रसन्नस्तस्माद्रुद्रसम्प्रसादावभूतामि ति ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- वक्ति स्वप्रभमात्मानं देहमानम्</div>
| | <p class="gr-vyakhya-para">वैष्णवमि |
| <p class="gr-vyakhya-para">क्षपणक इति वर्तते । | |
|
| |
|
| स्वप्रभं
| | त्यनेन तेषां मखं वैष्णवं यश आर्छदि ति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यज्ञेनेति |
|
| |
|
| स्वप्रकाशम् । देहस्य मानं परिमाणमिव मानं यस्यासौ तथोक्तः । अत्र देहमानत्वमेव विप्रतिपन्नोऽर्थः, स्वप्रभत्वं तु सम्मतमेवास्माकम् ।</p>
| | , |
| <p class="gr-vyakhya-para">यद्वा स्वप्रभमिति क्रियाविशेषणम्, विना प्रमाणेन स्वीयया प्रभयोत्प्रेक्ष्यैव वक्तति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अथवाऽनेन देहपरिमाणत्वे जैनोक्तं प्रमाणाभासमनुवदति । तत्र स्वशब्देन स्वीयो देह उच्यते, तत्र प्रभा यस्यासौ तथोक्तः । तथा च प्रयोगः । देवदत्तात्मा, तद्देह एव तत्र सर्वत्रैव च विद्यते, तत्रैव तत्र सर्वत्रैव च स्वासाधारणगुणाधारतयोपलम्भात्, यो यत्रैव यत्र सर्वत्रैव स्वासाधारणागुणाधारतयोपलभ्यते स तत्रैव तत्र सर्वत्र (एव) च विद्यते, यथा देवदत्तगृह एव तत्र सर्वत्रैव चोपलभ्यमानस्वासाधारणभास्वरत्वादिगुणः प्रदीपः, तथा चायं, तस्मात्तथेति; अन्यथा कमनीयतनयालिङ्गनेन सर्वत्राल्हा(दाक)दकरस्य (स्व)सुखस्याननुभवप्रसङ्गः, तथा च सर्वाङ्गीणरोमाञ्चादिकार्यानुदयः स्यादिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यद्वा प्रदीपस्येव स्वानपायिनी प्रभा यस्यासौ स्वप्रभ इति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">११५सु०- अत्रात्मनः कायपरिमाणत्वनिरासार्थं सूत्रम्
| |
|
| |
|
| ॐ एवञ्चात्माकार्त्स्न्यम् ॐ
| | अबध्नन्निति, यो भूतानामिति |
|
| |
|
| इति, तस्य तात्पर्यमाह
| | प्रसिद्धम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">कथमेताभिः श्रुतिभिः पशुपतेर्निर्दोषत्वं विरुद्धमित्यतस्तासां तात्पर्यमाह |
|
| |
|
| तदपीति
| | इत्यादीति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तदप्यलम् । दुष्टं नानाशरीरेषु प्रवेशादन्यथाभवात् ॥</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- इत्यादिश्रुतिसामर्थ्यात्पारतन्त्र्यं जनिर्मृतिः । पराधीनपदप्राप्तिरज्ञत्वं प्रलयेऽभवः । प्रतीयन्ते</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">कुतः, अकार्त्स्न्यादिप्रसङ्गादिति शेषः । पिपीलिकादिदेहस्थस्य तत्परिमाणस्यात्मनः कर्मविपाकवशाद्गजगवयादिदेहप्राप्तौ तत्राकार्त्स्न्यं स्यात्, गजादिदेहगतस्य च तत्परिमाणस्य पिपीलिकादिदेहेऽतिरेकः स्यात्, इत्युभयथा कायपरिमाणत्वानुपपत्तिरेवेति । एतदर्थत्वेन (वा) च नानाशरीरेष्वि ति वाक्यं योज्यम् । तत्र | | <p class="gr-vyakhya-para">अभवः |
|
| |
|
| अन्यथाभवात्
| | अभावः । |
|
| |
|
| इति कायपरिमाणत्वाभावापत्तेरित्यर्थः ।</p>
| | प्रतीयन्ते |
| <p class="gr-vyakhya-para">११५असु०- स्यादेतत्, यं यं देहं प्राप्नोत्यात्मा तत्तत्परिमाणो भवत्यतो नोक्तदोष इत्याशङ्कानिरासार्थं सूत्रम्
| |
|
| |
|
| ॐ न च पर्यायादप्यविरोधो विकारादिभ्यः ॐ इति ।
| | पशुपतेरिति शेषः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१३२सु०- अस्य देवस्ये त्यनेन पराधीनापदप्राप्तिः प्रतीयते । |
|
| |
|
| तस्य तात्पर्यमाह
| | मीळ्ळुषः |
|
| |
|
| तदप्यलमिति
| | सेचकस्य, |
|
| |
|
| ।</p>
| | एषस्य |
| <p class="gr-vyakhya-para">चित्तस्थं परिमाणपर्यायं तत् शब्देन परामृशति ।
| |
|
| |
|
| नानाशरीरेषु प्रवेशादन्यथाभवादि
| | इच्छारूपस्य, |
|
| |
|
| ति स्थूलसूक्ष्मशरीरेषु प्रवेशात् स्थूलसूक्ष्मपरिमाणोपज(न)ने सति परिमाणतद्वतोरत्यन्तभेदानभ्युपगमादात्मन एवान्यथाभावप्रसङ्गादित्यर्थः ।</p>
| | अस्य |
| <p class="gr-vyakhya-para">११६सु०- अस्त्वात्मन एवान्यथाभावस्ततः को दोष इत्यत आह
| |
|
| |
|
| अन्यथेति
| | विष्णोर्देवस्य, |
|
| |
|
| ।</p>
| | प्रभृथे |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अन्यथाभावि यद्वस्तु तदनित्यमिति स्थितिः । तन्मते</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">स्थितिः
| |
|
| |
|
| व्याप्तिः ।
| | प्रभरणे पूजायामिति यावत्, हविर्भिः कृते सति, |
|
| |
|
| तन्मते
| | वया |
|
| |
|
| जैनदर्शने । अङ्गीकृते ति शेषः ।</p>
| | बन्धको रुद्रो, |
| <p class="gr-vyakhya-para">ततोऽपि किमित्यत आह
| |
|
| |
|
| तदिति
| | रुद्रियं महित्वं |
|
| |
|
| ।</p>
| | रौद्रं पदं, |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तदनित्यत्वं</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यत एवं व्याप्तिर्यतश्चान्यथाभावित्वमङ्गीकृतं
| |
|
| |
|
| तत्
| | विदे |
|
| |
|
| तस्मात्, आत्मनः
| | विविदे लेभे, हि यथा तथा, हे अश्विनौ युवामपि, |
|
| |
|
| अनित्यत्वं
| | इरावत् |
|
| |
|
| आपततीति शेषः ।</p>
| | अन्नवत्, |
| <p class="gr-vyakhya-para">११६असु०- अत्र दृष्टान्तः
| |
|
| |
|
| पुद्गलस्येति
| | वर्ति |
|
| |
|
| ।</p>
| | वर्तनं, |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- पुद्गलस्य</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">इवशब्दोऽध्याहार्यः,
| |
|
| |
|
| पुद्गलस्य
| | यासिष्टं |
|
| |
|
| देहस्येवेति ।</p>
| | अयासिष्ट प्राप्तवन्तौ स्थ इति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">यद्वा पुद्गलशब्दो जरज्जैनैरात्मवाचित्वेन स्वीकृत इत्यत्रात्मवाची ।</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">स्तुही त्यनेन स्तावकतया पारतन्त्र्यम् । हे रुद्र, त्वं, |
| <p class="gr-vyakhya-para">(यद्वा) यदि वा स्वमतेनायमात्मनि प्रयुक्तः, यथाऽऽहुः पुद्गलो निरयं गिरन्नि ति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">११६आसु०- नन्ववस्थापर्यायरूपेणा(प्या)त्मनोऽप्यनित्यत्वमङ्गीक्रियत एव, तत्कथमनित्यत्वापादनमि त्यतो वा पुद्गलस्य देहस्येवेत्युक्तम्; यथा देहस्य देहाकारनामपरित्यागेन भस्मीभावलक्षणानित्यत्वं तथाविधमात्मनोऽप्यापाद्यत इति ।</p> | |
| <p class="gr-vyakhya-para">११६इसु०- ननु अन्यथाभावस्यैवंविधानित्यत्वेन व्याप्तिर्नास्ति, परमाण्वादौ व्यभिचारात् । तत्कथमापादनम्; मैवम्, परिमाणव्यत्ययलक्षणस्यान्यथाभावस्यैवंविधानित्यत्वव्याप्तत्वेन देहादौ दृष्टतया तद्वतोऽप्यात्मनस्तथाविधानित्यत्वस्य निवारयितुमशक्यत्वात्; तदिदमुक्तम्
| |
|
| |
|
| अनिवारितमिति
| | श्रुतं |
|
| |
|
| ।</p>
| | प्रसिद्धं, |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अनिवारितम्</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">११७सु०- नन्वस्मन्मतवद्भवन्मतेऽप्यात्मनोऽन्यथाभावोऽस्त्येव सुखदुःखाभ्यामुच्चनीचत्वाभ्युपगमात् । अन्यथाभाविनश्च देहादेरनित्यतोपलब्धा । तस्माद्भवन्मतेऽप्यात्मनोऽनित्यता दुर्वारा इत्यत आह
| |
|
| |
|
| नेति
| | गर्तसदं |
|
| |
|
| ।</p>
| | हृदयगुहानिवासं, युवानं, |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- नानित्यताऽस्मत्पक्षे तु</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अन्यथाभाववतोऽप्यात्मनः प्रसज्यत इति शेषः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">११७असु०- तत्कथमित्यत आह
| |
|
| |
|
| चैतन्यादेरिति
| | मृगं न भीमं |
|
| |
|
| ।</p>
| | सिंहमिव भीषणम्, |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- चैतन्यादेर्विशेषिणः । लक्षणस्य निवृत्तौ तु स्यात्</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अस्मन्मत इति वर्तते, अनित्यते ति च । तुशब्दोऽवधारणे; अस्मन्मते
| |
|
| |
|
| चैतन्यादेर्लक्षणस्य निवृत्तौ
| | उग्रम् |
|
| |
|
| एव
| | उग्राणां दैत्यानाम्, |
|
| |
|
| विशेषिणः
| | उपहत्नुम् |
|
| |
|
| लक्षणवतः अर्थस्य
| | उपहन्तारं, नृहरिं, |
|
| |
|
| अनित्यता स्यात्,
| | स्तुहि |
|
| |
|
| न तु जैनानामिवान्यथाभावमात्रेण ।</p>
| | स्तौषि । स एवं |
| <p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । यस्य वस्तुनो यल्लक्षणं तन्निवृत्तिरूपोऽन्यथाभाव एव तदनित्यतानिबन्धनं, नान्यथाभावमात्रमिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">एवं तर्हि शब्दादिलक्षणाभावाद्गगनादीनां महाप्रलये विनाशः स्यात्, चेष्टाश्रयत्वाभावाच्छरीरस्य सुप्त्यादौ विलयो भवेदित्यत उक्तं
| |
|
| |
|
| विशेषिणो लक्षणस्येति
| | स्तवानः |
|
| |
|
| । विशेषवतो लक्षणस्य, न तु लक्षणमात्रस्येत्यर्थः ।</p>
| | स्तुवंस्त्वं, |
| <p class="gr-vyakhya-para">किमतो यद्येवमित्यत आह
| |
|
| |
|
| नेति
| | जरित्रे |
|
| |
|
| ।</p> | | स्तोत्रे, त्वां स्तुवन्तं माम् । |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न तच्चेतने क्वचित्</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तत्
| |
|
| |
|
| इति सामान्येन वाक्यार्थं परामृशति । अनित्यत्वकारणत्वेनोक्तं विशेषिणो लक्षणस्य निवर्तनं
| | मृल |
|
| |
|
| चेतने क्वचित्
| | मृडय सुखय । ते सेनाश्चास्मदन्यमेव |
|
| |
|
| अपि
| | निवपन्तु |
|
| |
|
| न
| | घ्नन्त्विति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">रुद्रस्ये त्यनेनाज्ञत्वं पारतन्त्र्यं मृतिश्च । आरोपितं धनुर्हनाववष्टभ्यावस्थितस्य रुद्रस्य शिरो ज्यायां (वम्रिरू)कामरूपेणेन्द्रेण छिन्नायामुत्क्षिप्ता धनुरार्त्निः |
|
| |
|
| स्यात्, अतस्तस्यानित्यताऽपि न स्यात् ।</p>
| | उत्पिपेष |
| <p class="gr-vyakhya-para">यद्वा
| |
|
| |
|
| तत्
| | चिच्छेदेति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">कुमार इत्यनेनापि पारतन्त्र्यं जनिश्च । हे रुद्र, |
|
| |
|
| इति लक्षणपरामर्शः ।
| | कुमारः |
|
| |
|
| चेतने क्वचिन्न ।
| | पुत्रो भवान्, जगद्व्यामोहनाय कैलासमुपयन्तं, त्वां वन्दमानं |
|
| |
|
| निवर्तत इति शेषः ।</p>
| | पितरं |
| <p class="gr-vyakhya-para">११८सु०- विशेषिणो लक्षणस्य निवृत्तौ लक्ष्यस्यानित्यता स्यादित्युक्तम् । तद्विशदयति
| |
|
| |
|
| ओतेति
| | कृष्णं प्रति, ननाम । तेन स्तुतस्त्वं, |
|
| |
|
| ।</p>
| | भूरेः |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- ओतप्रोतात्मकत्वं तु पटे देहेऽङ्गसंस्थितिः । इत्यादिलक्षणस्यैव निवृत्तौ स्यादनित्यता ॥</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">ओतप्रोतात्मकत्वं
| |
|
| |
|
| नाम तन्तूनां संयोगविशेषः,
| | पुरुषार्थस्य, दातारं, सत्पतिं, |
|
| |
|
| पटे
| | गृणीषे |
|
| |
|
| लक्षणमि ति शेषः ।
| | स्तौषि स्तुतवानसि । एवम्भूतः |
|
| |
|
| अङ्गसंस्थितिः
| | त्वम् |
|
| |
|
| करचरणाद्यङ्गानां सन्निवेशविशेषः ।
| | अस्माभिः |
|
| |
|
| आदि
| | स्तुतः |
|
| |
|
| शब्दः प्रकारवचनः ।
| | , |
|
| |
|
| अनित्यता
| | अस्मे |
|
| |
|
| लक्ष्यस्येति शेषः । यावल्लक्ष्यभाविनां लक्षणानां निवृत्तिरेव लक्ष्यानित्यत्वनिमित्तम्, तादृशं चात्मनश्चैतन्यम्, तच्च कदाऽपि न निवर्तते; इति कथं तस्य विनाशप्रसङ्ग इति ।</p>
| | अस्मभ्यं, |
| <p class="gr-vyakhya-para">११९सु०- यदुक्तम् आत्मा स्वप्रभ इति तदप्यसत्; स्वप्रभावतः प्रदीपादेरिव रूपस्पर्शापत्तेः, रूपादिमत्वाच्च विनाशित्वापत्तेः, यद्रूपादिमत्तदनित्यत्वमिति परेणैव व्याप्तेरङ्गीकृतत्वात् इति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">ननु सिद्धान्तेऽप्यात्मनो रूपादिमत्त्वमङ्गीक्रियत एव, रूपादिमतोऽनित्यत्वमिति व्याप्तिश्च, रूपादिमत्त्वाच्च विपर्ययो दर्शनादि त्युक्तत्वात्, तत्कथमनित्यत्वपरिहारः इति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">११९असु०- अत आह
| |
|
| |
|
| भौतिकं त्विति ।</p>
| | भेषजा |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- भौतिकं त्वेव रूपादि व्याप्तं नाशेन नो मते</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तु
| |
|
| |
|
| शब्दो विशेषार्थः । स
| | भेषजानि, संसारव्याधिनिरसनानि ज्ञानानि, |
|
| |
|
| एव भौतिकम्
| | रासि |
|
| |
|
| इति विवृतः । न रूपादिमात्रमिति एवार्थः । न च भौतिकं रूपादिकमात्मन्यस्ति, तस्मान्नानित्यताप्रसङ्ग इति भावः ।</p>
| | ददासि देहीति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">११९आसु०- यथा भवदि्भरन्यथाभावो विशेष्यते । यावल्लक्ष्यभावि(विशेष)लक्षणव्यावृत्तिरूपोऽन्यथाभावोऽनित्यत्वव्याप्त इति, रूपादिमत्त्वं च भौतिकत्वेन; तथाऽस्मन्मतेऽपि विशेषणप्रक्षेपे नोक्तदोषः इत्यत आह | | <p class="gr-vyakhya-para">तव श्रिय इत्यनेन पराधीनपदप्राप्तिर्जनिः पारतन्त्र्यं च । हे रुद्र |
|
| |
|
| नैवमिति
| | यत् |
|
| |
|
| ।</p>
| | येभ्यः |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-नैवं तस्य</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तस्य
| |
|
| |
|
| क्षपणकस्य मते
| | ते जनिम |
|
| |
|
| नैवम्
| | जन्माभूत्, |
|
| |
|
| अन्यथाभावो रूपादिमत्त्वं च विशेष्यते, किन्तु सामान्यमेवानित्यत्वव्याप्ततयाऽङ्गीक्रियते; ततो नोक्तदोषपरिहार इत्यर्थः ।</p>
| | ते |
| <p class="gr-vyakhya-para">तत्कथमित्यत आह
| |
|
| |
|
| अन्यथेति
| | मरुतो ब्रह्माणोऽतीतवर्तमानाः, |
|
| |
|
| ।</p>
| | तव श्रिये |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अन्यथाभावो यस्यानित्यत्वमीरितम् । रूपादियुक्तस्य तथा जगन्नाशित्वसिद्धये ॥</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">भूभूधरादेः
| |
|
| |
|
| जगतो नाशित्वसिद्धये यस्यान्यथाभावः
| | सम्पदे, |
|
| |
|
| तस्य
| | चारु |
|
| |
|
| अनित्यत्वमीरितं
| | सुन्दरं, |
|
| |
|
| क्षपणकेन ।
| | चित्रम् |
|
| |
|
| तथा
| | आश्चर्यं, |
|
| |
|
| शब्दः समुच्चये ।
| | उपमं |
|
| |
|
| रूपादियुक्तस्य
| | उप समीपे मा लक्ष्मीर्यस्य संवहनकर्त्री तत्तथोक्तम्, |
|
| |
|
| अपि
| | यत्, |
|
| |
|
| अनित्यत्वमीरितम्
| | विष्णोः पदं, मर्जयन्तः |
|
| |
|
| इति ।</p>
| | शोधितवन्तः क्षालितवन्तः । तत्, त्वया हृदि, |
| <p class="gr-vyakhya-para">यद्वा यत्
| |
|
| |
|
| रूपादियु(क्तं तत्त)क्
| | निधायि |
|
| |
|
| तत्
| | न्यधायि । |
|
| |
|
| तथा
| | तेन |
|
| |
|
| अनित्यम्
| | कारणेन, त्वं, |
|
| |
|
| ईरितम्
| | गोनां |
|
| |
|
| इति योजना । तस्य इत्यस्य यस्य इत्यनेनान्वयः ।</p>
| | गवां (वाचां) मध्ये, |
| <p class="gr-vyakhya-para">अन्यथा तु यच्छब्दश्रवणात् तच्छब्दाध्याहारः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">पूर्ववाक्यात् तस्येत्यनुवर्तते वा ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">११९इसु०- एतच्चोपपादयिष्यते ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१२०सु०- उक्तमुपसंहरति
| |
|
| |
|
| व्याप्त्येति
| | गुह्यं नाम |
|
| |
|
| ।</p>
| | नारायणादिकं, |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-व्याप्त्या तयाऽन्यथाभावादात्मनोऽनित्यता भवेत्</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यदन्यथाभावि तदनित्यं , यच्च रूपादिमत्तदनित्यमि ति
| |
|
| |
|
| व्याप्त्या ।
| | पासि |
|
| |
|
| अन्यथाभावात्
| | जपोपदेशादिना पालयसीति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अहमि त्यनेन मृतिः । अहं, |
|
| |
|
| इत्युपलक्षणम्, रूपादिमत्त्वाच्चेत्यपि द्रष्टव्यम् ।</p>
| | ब्रह्मद्विषे |
| <p class="gr-vyakhya-para">१२०असु०- स्यादेतत्; सम्प्रतिपन्नव्याप्तिकव्याप्यारोपे(ण) अनिष्टव्यापकारो(पः)पणं तर्कः, अत्र च न चेद्व्याप्तिः सम्मता, कथं तर्हि तर्कत्वम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">मैवम्, व्याप्यवद्व्याप्तेरपि पराभ्युपगतत्वेऽपि तर्कत्वाविरोधात् । एवमेव क्वचिदाश्रयस्योभयासम्मतावपि न दोषः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">वक्ष्यति चैतत् परन्यायैस्तु दूषणमि ति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१२१सु०- क्षपणकोक्तं प्रमेयान्तरं निराकर्तुं सूत्रम्
| |
|
| |
|
| ॐ अन्त्यावस्थितेश्चोभयनित्यत्वादविशेषात् ॐ
| | ब्रह्मद्विषां दैत्यानां, |
|
| |
|
| इति ॥ तत्र अन्त्यावस्थितेश्चे त्येतावत् तावद्व्याख्याति
| | शरवे |
|
| |
|
| नित्येति
| | हिंसकाय हिंसकं, |
|
| |
|
| ।</p>
| | रुद्राय |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-नित्योर्ध्वगतिरप्येेषा या मुक्तिरिति कथ्यते । अलोकाकाशमाप्तस्य कथं न विकृतिश्च सा ॥</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अपि
| |
|
| |
|
| शब्दः प्रमेयान्तरनिराकरणसमुच्चयार्थः ।
| | रुद्रं, |
|
| |
|
| च
| | हन्त वै |
|
| |
|
| शब्दः परिमाणपर्यायेण सह समुच्चये ।
| | हन्तुमेव, प्रलये, धनुः, |
|
| |
|
| या एषा नित्योर्ध्वगतिर्मुक्तिरिति
| | आतनोमि |
|
| |
|
| जैनैः
| | विस्तारयामीति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यमि त्यनेन पराधीनपदप्राप्तिः । अहं |
|
| |
|
| कथ्यते सा च कथम्
| | यं यं |
|
| |
|
| आत्मनो
| | रुद्रं कर्तुं |
|
| |
|
| विकृतिर्नो
| | कामये, तं तम्, उग्रं |
|
| |
|
| भवेत् । भवेदेव ।</p>
| | रुद्रं, |
| <p class="gr-vyakhya-para">तत्कथम्,
| |
|
| |
|
| अलोकाकाशमाप्तस्य ।
| | कृणोमि |
|
| |
|
| प्राक् लोकाकाशस्थो ह्ययमात्मा निरन्तरोर्ध्वगत्याऽलोकाकाशमाप्नोति, तथा चान्यथाभावादात्मनोऽनित्यत्वापत्तिरिति भावः ।</p>
| | करोमि, एवं, |
| <p class="gr-vyakhya-para">अनेन
| |
|
| |
|
| अन्त्या (या) अवस्थितिः
| | तं ब्रह्माणं तमृषिं तं सुमेधां |
|
| |
|
| सन्ततोर्ध्वगतिलक्षणा,
| | सुमेधसं, करोमीति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">मे त्यनेन |
|
| |
|
| ततश्च
| | अज्ञत्वम् |
|
| |
|
| आत्मनोऽनित्यत्वापत्तिरि ति सूत्रखण्डस्यार्थ उक्तो भवति ।</p>
| | । अतीतानागतवर्तमाना गुह्याभिमानिनो |
| <p class="gr-vyakhya-para">१२२सु०- नन्वन्यथाभावमात्रमनित्यत्वस्य प्रयोजकमिति न तावद्भवदीयः पक्ष इत्युक्तम्, नापि मदीयः पक्षः; तत्कथं प्रदेशविशेषसंयोगमात्ररूपान्यथात्वेन मुक्तात्मनोऽनित्यत्वप्रसञ्जनमि त्यतो जैनपक्षोऽयमि ति समर्थयितुं तावत्पृच्छति
| |
|
| |
|
| कदृशश्चेति
| | देवा |
|
| |
|
| ।</p>
| | रुद्रा |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- कदृशश्चान्यथाभावो नाशहेतुतयेष्यते</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">क्षपणकेन हि क्षित्यादेः सर्वस्य नित्यत्वाद्यनेकान्तं समर्थयमानेन द्रव्यपर्यायाभ्यां नित्यत्वमनित्यत्वं चेत्युक्तम्; द्रव्याकारस्य कदाऽप्यनपायान्नित्यत्वम्, पर्यायोऽन्यथाभावः तस्मादनित्यत्वमि ति । तत्र वक्तव्यम् । कदृशोऽत्रान्यथाभावो नाशं प्रति हेतुतयेष्यते, किं संस्थानादिलक्षणापगमरूपो वा, साधारणो वेति भावः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१२३सु०- आद्यं शङ्कते
| |
|
| |
|
| संस्थानेति
| | अपि नः |
|
| |
|
| ।</p>
| | अस्माकमुपास्यम् |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- संस्थानापगमश्चेत्</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">संस्थानग्रहणं लक्षणोपलक्षणम् । नाशहेतुतयेष्यत इति सम्बन्धः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">प्रतिषेधति
| |
|
| |
|
| स नेति
| | ऋतं |
|
| |
|
| ।</p>
| | ज्ञानरूपं ब्रह्म, |
| <p class="gr-vyakhya-para">स न हि भूसागरादिषु</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">वक्तुं शक्यत इति शेषः । कुतो नेत्यत आह
| |
|
| |
|
| स न हीति
| | मा गुः |
|
| |
|
| । यावल्लक्ष्यभाविलक्षणापगमलक्षणोऽन्यथाभावो भूसागरादिषु पक्षैकदेशभूतेषु, | | न ज्ञातवन्त इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">घ्नन्नित्यनेन |
|
| |
|
| न हि,
| | मृतिः । गुह्याभिमानिदेवान् घ्नन् |
|
| |
|
| इदानीं प्रमितः, ततो हेतोः सन्दिग्धासिद्धत्वं स्यादित्यर्थः । प्रमितत्वे तु तस्यानित्यत्वेऽपि संशयो नास्तीत्यनुमानं व्यर्थमापद्यते ।</p>
| | ईश्वरो |
| <p class="gr-vyakhya-para">१२४सु०- तर्हि द्वितीयोऽस्त्विति शङ्कते
| |
|
| |
|
| यः कश्चिदिति
| | वर्पसा |
|
| |
|
| ।</p>
| | बलेन सर्वम् |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यः कश्चिदन्यथाभावो यदि</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">पूर्ववदेव सम्बन्धः । अविवक्षितविशेष इत्यर्थः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">एवं तर्हि मुक्तात्मनोऽप्यनित्यत्वापादनं सुस्थितमिति भावेनाह
| |
|
| |
|
| मुक्तिश्चेति
| | अभ्यभूत् |
|
| |
|
| ।</p> | | अभिभूतवानिति ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-मुक्तिश्च तादृशी</div>
| | <p class="gr-vyakhya-para">एक इत्यनेन |
| <p class="gr-vyakhya-para">तादृशी | |
|
| |
|
| अन्यथाभावस्वरूपा ।</p>
| | प्रलयेऽभावो जनिश्च ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">एवमप्यात्मनो नित्यत्वे भूभूधरादीनामपि नित्यत्वं स्यात्, अन्यथा हेतोरनैकान्त्यात् । तदिदमुक्तं | | <p class="gr-vyakhya-para">तस्मात् इत्यनेन |
|
| |
|
| सूत्रकृता उभयनित्यत्वादिति ।</p>
| | जनिः । |
| <p class="gr-vyakhya-para">अवयवोपचयापचयलक्षणोऽन्यथाभावोऽनित्यत्वे हेतुरिति चेत् (न), स्फटिकादौ पक्षैकदेशे सन्दिग्धत्वात् । रूपादिमत्त्वं सविशेषणमुपादीयते चेत् को दोष इति चेन्न, परस्य वैयर्थ्यप्रसङ्गात्, न हि परो रूपादिमत्किञ्चिन्नित्यमभ्युपैति । आत्मनस्तु प्रभया रूपादिमत्त्वमापादितमेव; यद्वा आत्मनो रूपादिमत्त्वं स्वसिद्धान्त एव । रूपादिमतोऽनित्यत्वमिति व्याप्त्यङ्गीकारे पूर्वोक्तानित्यत्वप्रसङ्गो व्याख्यातव्यः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१२५सु०- क्षपणकोक्तमर्थान्तरं दूषयितुमनुवदति
| |
|
| |
|
| देहेति
| | परमेश्वररोषजो रुद्र इत्यर्थः । |
|
| |
|
| ।</p>
| | सम्प्रसादो |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- देहमाने विकारः स्यादिति स्थास्नूननात्मनः । आह</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">देहमाने
| |
|
| |
|
| देहमानत्वे । प्रमिते( सती) ति शेषः ।
| | ब्रह्मा ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तेषामि त्यादिवाक्यैः |
|
| |
|
| विकारः स्यात्
| | पारतन्त्र्यम् । तेषां |
|
| |
|
| स्थावराणां सात्मकत्वाङ्गीकृतावात्मन इति शेषः ।
| | देवानां, |
|
| |
|
| इति
| | यशो, वैष्णवं मखं |
|
| |
|
| स मा भूदित्येवमर्थम् ।
| | विष्णुमखे पशुत्वेन नियुक्तं रुद्रम् |
|
| |
|
| स्थास्नून्
| | आर्छत् |
|
| |
|
| वृक्षादीन् ।
| | प्राप्तवदिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">देवा यज्ञेन |
|
| |
|
| अनात्मनः
| | रुद्रेण पशुना |
|
| |
|
| आत्मानधिष्ठितान् ।
| | यज्ञं |
|
| |
|
| आह
| | विष्णुम् |
|
| |
|
| क्षपणकः ।</p>
| | अयजन्त |
| <p class="gr-vyakhya-para">अत्र क्षपणकः स्थावराननात्मन आहे त्येतावत्येव वक्तव्ये यद् आत्मनो देहपरिमाणत्वस्य प्रमितत्वात्, वृक्षादीनामपि सात्मकत्वे तत्परिमाणत्वापत्तौ, अङ्कुरावस्थायामणुमात्रस्य महावृक्षावस्थायां च महतो विकारित्वं विकारित्वादनित्यत्वं च प्रसज्येत तन्मा प्रसाङ्क्षीदित्येतद(प्रसञ्जीत्येवम)र्थमि ति हेतुकथनं, तत्पूर्वोक्तप्रमेयदृढीकरणार्थम् । यदि विकारित्वमात्रमनित्यत्वे प्रयोजकं जैनो नाभ्युपेयात्, तदा विकारित्वेनानित्यत्वप्रसङ्गाद्बिभ्यता स्थावराणामनात्मत्वं यत्तेनाभ्युपगतं तदनुपपन्नं स्यात्; न हि स्थावराणां सात्मकतायामात्मनो लक्षणापगमो भवति, किन्त्वन्यथाभावमात्रमिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यद्वा दूषणसौकर्यार्थं हेत्वनुवादः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१२६सु०- तदिदं विकारित्वापत्तिभयात् स्थावराणामनात्मत्वाङ्गीकरणमयुक्तम्, तथा सति हस्त्यादिशरीराणामप्यनात्मत्वस्याङ्गीकार्यत्वप्रसङ्गात् । तत्कथमित्यत आह
| |
|
| |
|
| हस्त्यादीति
| | इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">देवाः पुरुषं |
|
| |
|
| ।</p>
| | रुद्रं |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- हस्त्यादिदेहेषु ह्यपि स्यादन्यथाभवः</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">पिपीलिकादिदेहस्थस्य तत्परिमाणस्य
| |
|
| |
|
| हस्त्यादिदेहेषु
| | पशुमबध्नन् |
|
| |
|
| प्राप्तेषु
| | इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यो भूतानामधिपती रुद्रः |
|
| |
|
| अन्यथाभवः
| | स विष्णोराज्ञारूपायां तन्त्यां चरति |
|
| |
|
| स्यात्
| | वृषा |
|
| |
|
| हि
| | प्रसिद्धतन्त्यामिवेति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१३३सु०- एतासां श्रुतीनामेतदर्थत्वोपपादनं त्वाचार्येणैवान्यत्रोदाहृतेभ्यो वाक्येभ्यष्टीकातश्चावगन्तव्यम् । अत एव |
|
| |
|
| तस्मात् इति ।</p>
| | सामर्थ्यात् |
| <p class="gr-vyakhya-para">अथवा शरीरमात्रस्यानात्म(क)त्वमापाद्य तदुपपादनमिदं क्रियते ।
| |
|
| |
|
| हस्त्यादिसर्वदेहेष्वपि
| | इत्युक्तम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१३४सु०- सूत्रार्थमुपसंहरति |
|
| |
|
| आत्मनः
| | सदोषत्वादिति |
|
| |
|
| अन्यथाभावः
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- सदोषत्वान्नेशः पशुपतिस्ततः</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ततः |
|
| |
|
| स्यात्; उत्पत्तिसमये देहानां हस्तवित(स्त्यादिमा)स्तिमात्रपरिमाणत्वात्, यौवने तूत्कृष्टपरिमाणत्वादिति ।</p>
| | श्रुतिबलेन |
| <p class="gr-vyakhya-para">अनेन अविशेषादि ति सूत्रखण्डस्यार्थ उक्तो भवति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१२७सु०- ननु च विषमोऽयमुपन्यासः । अल्पैव हि हस्त्यादिदेहेष्वात्मनो विकृतिः, वृक्षादौ तु महती; ततो वृक्षादीनामनात्मत्वे हस्त्यादीनामपि त(दुप)दापादनमनुचितमि त्यत आह
| |
|
| |
|
| अणुदेहस्येति
| | सदोषत्वात् पशुपतिः ईश |
|
| |
|
| ।</p>
| | ः जगत्कर्ता |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अणुदेहस्य जीवस्य गजत्वे विकृतिर्हि या । देहव्याप्तौ विशेषः कस्तस्याः स्थास्नुतनौ च नुः ॥</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अणुदेहस्य
| |
|
| |
|
| पिपीलिकादिदेहस्य
| | न |
|
| |
|
| जीवस्य गजत्वे
| | भवति, दोषि(णो)यज्ञदत्तस्येव जगत्कर्तृत्वानुपपत्तेरिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१३५सु०- युक्त्यन्तरेण शिवस्य जगत्कर्तृत्वमपाकर्तुं सूत्रम् |
|
| |
|
| प्राप्ते, यद्वोत्पत्तिसमये
| | ॐ सम्बन्धानुपपत्तेश्च ॐ |
|
| |
|
| अणुदेहस्य
| | इति । तस्यार्थमाह |
|
| |
|
| हस्तवितस्त्यादिपरिमितदेहस्य, महा
| | अशरीरत्वत इति |
|
| |
|
| गजत्वे
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अशरीरत्वतस्तस्य सम्बन्धो जगता क्वचित् । कर्तृत्वेन न युज्येत</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तस्य |
|
| |
|
| प्राप्ते,
| | शिवस्य । अशरीरस्यापि गगनादेर्जगता सम्बन्धदर्शनात् कथमेतदित्यतः सम्बन्धमेव व्याख्याति, |
|
| |
|
| देहव्याप्तौ (या)
| | क्वचित् |
|
| |
|
| यावती
| | कार्ये, |
|
| |
|
| विकृतिः, स्थास्नुतनौ च, नुः
| | कर्तृत्वेन |
|
| |
|
| पुरुषस्य, या विकृतिः,
| | इति कार्यकर्तृत्वलक्षणः |
|
| |
|
| तस्याः
| | सम्बन्धो न युज्यत |
|
| |
|
| तस्याः
| | इत्यर्थः । |
|
| |
|
| च
| | क्वचित् |
|
| |
|
| परस्परं
| | इत्यनेन कुतः सर्वकर्तृत्वमिति सूचयति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अयमत्र प्रयोगः । शिवो न कर्ताऽशरीरत्वात् सुप्तप्रलीनवदिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ननु शिवः सिद्धो न वा । न द्वितीयः, आश्रयासिद्धेः । आद्ये तु कर्तृत्वेनैव सिद्ध इति धर्मिग्राहकमानविरोधः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">किञ्च भवन्मते(ऽपि) शिवस्य कर्तृत्वं शरीरित्वं चाङ्गीक्रियत एव, तथा चापसिद्धान्तान्यतरासिद्धी स्यातामिति । उच्यते । इदमत्राकूतम् । पशुपतेर्जगत्कारणत्वं वदन् प्रष्टव्यः, किं पाशुपतादिशास्त्राण्यनुमानानि (चा)वाऽऽश्रित्येदमुच्यते, उत श्रुत्यादिकम् । आद्ये त्वतिप्रसङ्गोऽयमुच्यते, यदि पाशुपताद्याश्रित्येदमुच्यते तर्हि तस्याशरीरत्वमपि ततः सिद्धमिति तदप्यङ्गीकार्यं स्यात्, तथा च कर्तृत्वानुपपत्तिरि ति, अत एव न युज्येतेति लिङ्प्रयोगः । द्वितीये तु वक्ष्यत इति । एवञ्च न कश्चिद्दोषः; शिवस्वरूपस्य अस्माकं श्रुत्यादितः सिद्धेराश्रयासिद्ध्यभावात्, परसिद्धेनाशरीरत्वेन कर्तृत्वाभावापादनाद्धर्मिग्राहकविरोधाद्यभावात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एतेन पाशुपतादिविरोधात् श्रुतयोऽन्यथा योज्या इति निरस्तम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१३६सु०- ननु अशरीरस्यापि कर्तृत्वे बाधकाभावाद्व्याप्तिविधुरोऽयं प्रसङ्गः, कारकप्रयोक्तृत्वं हि कर्तृत्वं न शरीरित्वमि त्यत आह |
|
| |
|
| को विशेषः ।
| | देहिन इति |
| | |
| न कोऽपि ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अयमर्थः । आत्मनः किं महती विकृतिरनित्यत्वहेतुत्वादनभ्युपगन्तव्या, किंवा विकृतिमात्रम् । नाद्यः; महत्त्वस्यापरिनिष्ठितत्वात्, परिनिष्ठाकल्पनेे केषुचिद्वृक्षादिषु तदभावात्, तदनुरोधेनापि परिनिष्ठाङ्गीकारे हस्त्यादावपि तद्भावात् । द्वितीये तूभयोर्विकारित्वेनाविशेषात् वृक्षादिवत् हस्त्यादावपि अनात्मत्वमङ्गीकार्यम् । हस्त्यादिवद्वृक्षादीनामपि सात्मकत्वं न परित्याज्यमिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">एतेन अविशेषादि त्यस्यार्थान्तरमुक्तं वेदितव्यम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१२८सु०- स्यादेतत् । न वयं विकारित्वापत्तिभयाद्वृक्षादीनामनात्मकत्वमाचक्ष्महे, किन्तु सात्मकत्वे प्रमाणाभावात्, बाधकप्रमाणसद्भावाच्च । वृक्षादीनां देहत्वे तद्व्यापकमिन्द्रियवत्त्वमपि स्यात्; न च तदस्ति, तत्कार्यस्य श्रवणादेरभावात्, सोऽपि तज्ज्ञापकस्याभावात् । ओहत्वे च न सात्मकत्वं शिलादिवदि त्यत आह
| |
| | |
| गीतादिति
| |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- गीतात्पुष्पफलावाप्तिः स्पर्शात्कार्श्यं रसात्स्थितिः । अपि वृक्षस्य दृश्यन्त इति नानात्मता भवेत् ॥</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-देहिनो ज्ञानदृष्टितः</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">गीतात् | | <p class="gr-vyakhya-para">सत्यं कारकप्रयोक्तृत्वमेव कर्तृत्वं न शरीरित्वमिति । तच्च न प्रयत्नेन विना सम्भवति, न चेच्छामन्तरेण प्रयत्नः, न च ज्ञानाद्विनेच्छा, न च शरीरादृते ज्ञानम्, देहिनामेव जाग्रतां ज्ञानदर्शनात्, ओहिनां सुप्तप्रलीनानां चादर्शनात् । ततः कर्तृत्वस्य व्यापकं शरीरं शिवाद्व्यावर्तमानं तदपि व्यावर्तयतीति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१३७सु०- ननु ज्ञानजन्मन्येव शरीरस्योपयोगः, ज्ञानस्येन्द्रियजन्यत्वात्, इन्द्रियाणां च शरीरसंयोगनियमात्; नित्यज्ञानश्च भगवान् शिव इति किं तस्य शरीरेणेति । एवं तर्हि प्रयत्नजन्मन्येवेच्छोपयोगिनीति नित्यप्रयत्नस्येच्छाऽपि न स्यात्, तथेच्छोत्पत्तावेव ज्ञानमुपयुज्यत इति नित्येच्छस्य ज्ञानमपि न स्यात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अथ न प्रयत्नमात्रं कर्तृत्वम्, अपि तर्हि ज्ञानेच्छे अपि । परिदृष्टसामर्थ्यकारकप्रयोक्तृत्वं कर्तृत्वमिति हि वृद्धा इति चेत्, तथाऽपीच्छात्यागे बाधकाभावात् । कुतश्चैवं कल्पनीयम् । कुलालादौ तथा दर्शनादिति चेत्; किं तत्र शरीरं न दृष्टम् । दृष्टमप्यनुपयुक्तमिति चेत्; किन्नियमाभावादेवमाश्रीयते, अन्यत्रोपक्षयाद्वा । नाद्यः, व्यभिचाराभावात् । शरीरप्रेरणेऽपरं शरीरं नास्तीति चेन्न, तेनैव सशरीरत्वात् । न द्वितीयः, निरस्तत्वात्; अन्यथा ज्ञानादीनामप्यनुपयोगप्रसङ्गः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">कुतश्चास्य नित्यज्ञानत्वसिद्धिः । आगमादिति चेन्न, परस्पराश्रयप्रसङ्गात्; सिद्धे ह्यागमप्रामाण्ये नित्यज्ञानेश्वरसिद्धिः, तत्सिद्धौ चागमस्य तत्प्रणीतत्वेन प्रामाण्यसिद्धिरिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१३८सु०- उक्तदोषपरिहारमाशङ्क्य तन्निरासाय सूत्रम् |
|
| |
|
| तावद्वृक्षस्यापि
| | ॐ करणवच्चेन्न भोगादिभ्यः ॐ |
|
| |
|
| पुष्पफलावाप्तिः
| | इति । तन्नेत्यन्तं तावद्व्याचष्टे |
|
| |
|
| दृश्यते, तया श्रवणमनुमीयते विमतः श्रवणवान् गीतसान्निध्ये सति लब्धविकासत्वाद्राजादिवदि ति; न चायं स्वभाव एव, राजादेरपि तत्प्रसङ्गात् । श्रवणेन च श्रोत्रसद्भावोऽनुमीयते । एवं शीतोष्णस्पर्शविशेषात् कार्श्यं दृश्यते; तेन सुकुमारशरीरवत् स्पर्शज्ञानमनुमीयते, तेन च त्वगिन्द्रियसत्त्वम् । तथोदकादिरसात्स्थितिरशुष्यतोऽवस्थानं दृश्यते; तेन सम्मतदेहवद्रसज्ञानं ततो रसनेन्द्रियसद्भावोऽनुमीयते । एवं कमनीयकान्तावलोकनेनोत्कोरकत्वं तिलकवृक्षस्योपलभ्यते; तेन दर्शनकामौ, ततो नयनमनसी सिद्ध्यतः । धूपोपयोगेन चातिशयदर्शनाद् घ्राणसिद्धिः । इति प्रसिद्धशरीराविशेषात् स्थावराणामनात्मता न सिद्ध्येत् ।</p>
| | न चेति |
| <p class="gr-vyakhya-para">केचिन्मूले निषिक्तानामपामुपरि सर्पणादाध्यात्मिकवायुसम्बन्धमनुमाय सात्मकत्वमनुमिमते । तदसत्, भस्मगुलिकादौ व्यभिचारात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">एतेन अविशेषादि त्येतत्प्रकारान्तरेण व्याख्यातं भवति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१२९सु०- वक्ति स्वप्रभमि त्यादिकमुत्सूत्रितं कस्माद्वर्णितमिति मन्दाशङ्कां निवारयितुं सूत्रारूढं करोति
| |
| | |
| एवञ्चेति
| |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-एवञ्चात्माकार्त्स्न्यमिति तत एवाह वेदवित् ॥</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न च देहादिवद्विश्वमस्य स्यात्</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">इति | | <p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तमशरीरत्वाच्छिवस्य कर्तृत्वानुपपत्तिरिति, तदसत् । कुलालादयो हि कर्तारो दण्डादिकं साक्षात्प्रयत्नेनाधिष्ठातुमनीशानास्तदधिष्ठानाय साक्षात्प्रयत्नाधिष्ठेयं शरीरमपेक्षन्ते । |
|
| |
|
| त्रिसूत्रीमिति शेषः ।
| | अस्य |
|
| |
|
| तत एव
| | तु |
|
| |
|
| तदर्थमेव, उक्तस्यार्थस्य प्रतिपादनार्थमेव । एवमन्यत्रापि सूत्रानुपन्यासेन व्याख्यानेऽपि नैवमाशङ्कनीयमिति ज्ञापयितुमिदमभिहितमिति ॥</p>
| | विश्वं |
| <p class="gr-vyakhya-para">॥ इति नैकस्मिन्नधिकरणम् ॥</p></div></div></div></div></div>
| |
| <span id="gr-adh-AV_C02_S02_A011" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="पत्युरधिकरणम्" data-block-id="gr-adh-AV_C02_S02_A011"></span><h4 class="gr-section-head">पत्युरधिकरणम्</h4>
| |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V11" data-block-id="AV_C02_S02_V11" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सर्वज्ञत्वादिकैः सर्वैर्गुणैर्युक्तं सदाशिवम् ॥266॥</span></span></div>
| | कार(क)चक्रमेव, |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V11" data-block-id="AV_C02_S02_V11" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">जगद्विचित्ररचनाकर्तारं दोषवर्जितम् ।</span><span class="shloka-line">आहुः पाशुपतास्तच्च बहुश्रुतिविरोधतः ॥267॥</span></span></div>
| | देहवत्स्यात् |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V11" data-block-id="AV_C02_S02_V11" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नोपादेयं मतं ह्यस्य देवस्य(अस्य देवस्य) स्तुहि गर्तगम् ।</span><span class="shloka-line">उत्पिपेष शिरस्तस्य गृणीषे सत्पतिं पदम् ॥268॥</span></span></div>
| | साक्षात्प्रयत्नाधिष्ठेयं स्यात्, ततः किमपरेण शरीरेण । अत एव भगवान्विश्वमूर्तिरिति गीयते । न चादिसृष्टेः प्राक् कारकाभावः, मायादेरनादेर्विद्यमानत्वात्, अन्यथा सृष्ट्यनुपपत्तेरिति । |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V11" data-block-id="AV_C02_S02_V11" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यद्विष्णोरुपमं हन्तुं रुद्रमाकृष्यते मया ।</span><span class="shloka-line">धनुर्यं कामये तं तमुग्रं मा शिश्नदेवताः ॥269॥</span></span></div>
| | आदि |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V11" data-block-id="AV_C02_S02_V11" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">घ्नञ्छिश्नदेवानेकोऽसावासीन्नारायणः परः ।</span><span class="shloka-line">तस्माद्रुद्रः सम्प्रसादश्चाभूतां वैष्णवं मखम् ॥270॥</span></span></div> | | पदेनेन्द्रियाणां वक्ष्यमाणस्याधिष्ठानस्य च सङ्ग्रहः । तदिदं नोपपद्यत इत्यर्थः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१३९सु०- कुतो नेत्यतः सौत्रहेतुं व्याख्याति |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V11" data-block-id="AV_C02_S02_V11" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यज्ञेन यज्ञमयजन्ताबध्नन् पुरुषं पशुम् ।</span><span class="shloka-line">यो भूतानामधिपती रुद्रस्तन्तिचरो वृषा ॥271॥</span></span></div>
| | भोगेति |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V11" data-block-id="AV_C02_S02_V11" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इत्यादिश्रुतिसामर्थ्यात् पारतन्त्र्यं जनिर्मृतिः ।</span><span class="shloka-line">पराधीनपदप्राप्तिरज्ञत्वं प्रलयेऽभवः ॥272॥</span></span></div> | | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- भोगसम्भवात्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यदि शिवस्य कारकग्रामः साक्षात्प्रयत्नाधिष्ठेयः स्यात् तदा स तस्य सुखदुःखानुभवलक्षणभोगहेतुः स्यात्, साक्षात्प्रयत्नाधिष्ठेयेऽस्मदादिशरीरे तथा दर्शनात् । कर्मार्जितस्यैव तथात्वमिति चेन्न, साक्षात्प्रयत्नाधिष्ठेयत्वेन तथाभावस्याप्यापत्तेः । भोगादिमतश्च नेश्वरत्वम् । अतः शिवस्य भोगादिप्रसङ्गान्नेयं कल्पना युक्तेति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१४०सु०- हेत्वन्तरेण शिवस्य विश्वकर्तृत्वं निराकुर्वत् |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V11" data-block-id="AV_C02_S02_V11" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रतीयन्ते सदोषत्वान्नेशः पशुपतिस्ततः ।</span><span class="shloka-line">अशरीरत्वतस्तस्य सम्बन्धो जगता क्वचित् ॥273॥</span></span></div>
| | ॐ अधिष्ठानानुपपत्तेश्च ॐ |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V11" data-block-id="AV_C02_S02_V11" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कर्तृत्वेन न युज्येत देहिनो ज्ञानदृष्टितः ।</span><span class="shloka-line">न च देहादिवद्विश्वमस्य स्याद्भोगसम्भवात् ॥274॥</span></span></div>
| | इति सूत्रं व्याचष्टे |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V11" data-block-id="AV_C02_S02_V11" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अधिष्ठाने स्थितः कर्ता कार्यं कुर्वन् प्रतीयते ।</span><span class="shloka-line">नास्याधिष्ठानयोगोऽस्ति भूतानां प्रलये तदा ॥275॥</span></span></div>
| | अधिष्ठान इति |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V11" data-block-id="AV_C02_S02_V11" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अदेहश्चेदसर्वज्ञः(अदेहश्चेदसावज्ञः) शिलाकाष्ठादिवत् सदा ।</span><span class="shloka-line">देही चेदन्तवानेव यज्ञदत्तनिदर्शनात् ॥276॥</span></span></div> | | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अधिष्ठाने स्थितः कर्ता कार्यं कुर्वन्प्रतीयते</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यः |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V11" data-block-id="AV_C02_S02_V11" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न चैतदखिलं विष्णौ श्रुतिप्रामाण्यगौरवात् ।</span><span class="shloka-line">मनोबुद्ध्यङ्गितां विष्णोर्लक्षयामो य एव सः ॥277॥</span></span></div>
| | कर्ता |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V11" data-block-id="AV_C02_S02_V11" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स एव देहो विज्ञानमैश्वर्यं शक्तिरूर्जिता ।</span><span class="shloka-line">देहो विष्णोर्न ते विष्णो वासुदेवोऽग्रतो भवेत् ॥278॥</span></span></div>
| | कुलालादिः स पृथिव्यादौ |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V11" data-block-id="AV_C02_S02_V11" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः ।</span><span class="shloka-line">अजस्य नाभावध्येकमर्पितं मात्रया परः ॥279॥</span></span></div>
| | अधिष्ठाने स्थित |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V11" data-block-id="AV_C02_S02_V11" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सद्देहः सुखगन्धश्च ज्ञानभाः सत्पराक्रमः ।</span><span class="shloka-line">ज्ञानज्ञानः सुखसुखः स विष्णुः परमोऽक्षरः(परमाक्षरः) ॥280॥</span></span></div>
| | एव घटादि |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V11" data-block-id="AV_C02_S02_V11" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आनन्द एक एवाग्र आसीन्नारायणः प्रभुः ।</span><span class="shloka-line">प्रियं तस्य शिरो मोदप्रमोदौ च भुजौ हरेः ॥281॥</span></span></div>
| | कार्यं कुर्वन् प्रतीयते, |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V11" data-block-id="AV_C02_S02_V11" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आनन्दो मध्यतो ब्रह्म पुच्छं नान्यदभूत् क्वचित् ।</span><span class="shloka-line">मनसोऽस्याभवद्ब्रह्मा ललाटादपि शङ्करः ॥282॥</span></span></div>
| | न तु निरधिष्ठानः कश्चित्किञ्चित्कुर्वाणः । अनेन व्यतिरेकाविनाभावेन निरधिष्ठानत्वस्याकर्तृत्वेन व्याप्तिरुपपादिता भवति । ततः किमित्यत आह |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V11" data-block-id="AV_C02_S02_V11" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पक्षयोर्गरुडः शेषो मुखादास सरस्वती(मुखादासीत्सरस्वती) ।</span><span class="shloka-line">सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् ॥283॥</span></span></div>
| | नास्येति |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V11" data-block-id="AV_C02_S02_V11" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इत्यादिश्रुतिसन्दर्भबलान्नित्यगुणात्मनः ।</span><span class="shloka-line">विष्णोर्देहाज्जगत्सर्वमाविरासीदितीयते ॥284॥</span></span></div> | | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- नास्याधिष्ठानयोगोऽस्ति भूतानां प्रलये तदा</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अस्य |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V11" data-block-id="AV_C02_S02_V11" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मानवत्वाद्विरोधः को नामानं क्वचिदिष्यते ।</span><span class="shloka-line">अविरोधो विरोधश्च मानेनैव हि गम्यते ॥285॥</span></span></div>
| | शिवस्य । |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V11" data-block-id="AV_C02_S02_V11" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अत उक्तं समस्तं च वासुदेवस्य युज्यते ।</span><span class="shloka-line">शिवादिनामयुक्ताश्च श्रुतयो विष्णुवाचकाः ॥286॥</span></span></div>
| | तदा |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V11" data-block-id="AV_C02_S02_V11" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नामानि सर्वाणि च यमेको यो देवानामधाः ।</span><span class="shloka-line">विष्णुनामानि नान्यस्य सर्वनामा हरिः स्वयम् ॥287॥</span></span></div>
| | आदिसृष्टिसमये । कुतो नास्ति । प्रागुत्पन्नानां पृथिव्यादीनां महा |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V11" data-block-id="AV_C02_S02_V11" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न नारायणनामानि तदन्येष्वपरे हरौ ।</span><span class="shloka-line">इत्यादिश्रुतयस्तत्र मानं चोक्तः समन्वयः ॥288॥</span></span></div>
| | भूतानां प्रलये |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V11" data-block-id="AV_C02_S02_V11" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पुराणानि पुराणाद्यैर्विरुद्धत्वान्न तत्प्रमा ।</span><span class="shloka-line">तद्विरुद्धेषु नो मानं पूर्वापरविरोधतः ॥289॥</span></span></div> | | सति । तस्मात्कर्तृत्वमपि तस्य नोपपद्यत इति शेषः ॥ ननु कारकाणामेव अधिष्ठानत्वं भविष्यति; मैवम्, साधिष्ठानस्य चेतनस्य भोगादिप्रसक्तेरुक्तत्वात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">नन्वयं निरधिष्ठानत्वहेतुः कर्तुर्विपक्षात्कुलालादिव अकर्तुः सपक्षाद्घटादेरपि व्यावृत्तत्वादसाधारणः; मैवम्, गगनादौ सपक्षे वृत्तेः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">नन्विदं सूत्रद्वयं व्युत्क्रमेण कुतो व्याख्यातम् । सम्बन्धानुपपत्त्यधिष्ठानानानुपपत्त्योरुभयोरपि परिहारः करणवच्चेदित्यनेन निरस्यत इति ज्ञापनार्थम् । यदि खलु यथाक्रममेव व्याख्यायेत तदा सन्निहिताधिष्ठानानुपपत्तिपरिहारनिरासकमेवेदं ज्ञायेत, व्युत्क्रमेण तु उभयमध्ये व्याख्याने सत्युभयसम्बन्धि विज्ञायत इति । अत एव भाष्येऽधिष्ठानादिरूपमित्युक्तमत्र तु देहादिवदिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१४१सु०- ननु युक्तं कुलालस्याधिष्ठानसापेक्षत्वं शरीरित्वात् । शरीरं हि गुरुत्वात् प्रसक्तपतनं तत्प्रतिबन्धाय स्पर्शवदधिष्ठानमपेक्षते, अनवस्थितशरीरस्य कर्तृत्वायोगात् । ईश्वरस्य तु शरीरविधुरस्य किमधिष्ठानेन । इहेदं जातमित्यादिव्यवहारस्तु गगनादिकमाश्रित्योपपत्स्यत इत्यत आह |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V11" data-block-id="AV_C02_S02_V11" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">समब्राह्मविरोधाच्च नियमाद्वैष्णवेष्वपि ।</span><span class="shloka-line">मोहार्थमुक्तितश्चैव विष्णुरेको गुणार्णवः ॥290॥</span></span></div>
| | ओहश्चेदिति |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V11" data-block-id="AV_C02_S02_V11" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स्कन्दसूर्यगणेशादिमतानि न्यायतोऽमुतः ।</span><span class="shloka-line">निराकृतान्यशेषेण सिद्धान्तस्याविशेषतः ॥291॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_A011" data-teeka="Nyayasudha"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S02_A011" data-id="AV_C02_S02_A011_" data-name=""><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">॥ अथ पत्युरधिकरणम् ॥</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ पत्युरसामञ्जस्यात् ॐ ॥</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१३०सु०- इह महादेवं पुरस्कृत्य प्रवर्तमानानां मतमपाक्रियते ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">ते चतुर्विधाः- शैवाः, पाशुपताः, कालामुखाः, महाव्रताश्चेति । तेषां सत्यप्यवान्तरभेदे साधारणमेव प्रमेयं वेदवादस्यातिविरुद्धत्वादपाकर्तुमनुवदति
| |
| | |
| सर्वज्ञत्वादिकैरिति
| |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- सर्वज्ञत्वादिकैः सर्वैर्गुणैर्युक्तं सदाशिवम् । जगद्विचित्ररचनाकर्तारं दोषवर्जितम् । आहुः पाशुपताः</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- ओहश्चेदसर्वज्ञः शिलाकाष्ठादिवत्सदा</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">पशुपतेरिमे | | <p class="gr-vyakhya-para">सदा |
|
| |
|
| पाशुपता
| | इत्यनेन व्याप्तिमुपपादयति, अत एव |
|
| |
|
| इति चतुर्विधा अपि गृह्यन्ते । ते,
| | शिलाकाष्ठादिवत् |
|
| |
|
| सदाशिवं जगद्विचित्ररचनाकर्तारम्
| | इत्यनेकदृष्टान्तोपादानम् । तथा च कुतः सार्वज्ञम्, कुतश्च सर्वकर्तृत्वमिति भावः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">स्यादेतत् न सर्वथा सदाशिवः अशरीरः, किन्तु लीलया शरीराण्यपि गृह्णाति, ततो नायं दोषः; न च भोगादिप्राप्तिः, लीलया गृहीतस्य विग्रहस्य तदहेतुत्वादि त्यत आह |
|
| |
|
| आहुः । ततो जन्माद्यस्य यतः इत्युक्तमसदिति ।</p>
| | देही चेदिति |
| <p class="gr-vyakhya-para">अज्ञानादिदोषयुक्तं कथं जगत्कर्तारमाहुरित्यत उक्तं
| |
| | |
| दोषवर्जितमिति
| |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">सार्वज्ञाद्यभावेऽज्ञानादिवर्जनं चेतनस्य नोपपद्यत इत्यतः | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- देही चेदन्तवानेव यज्ञदत्तनिदर्शनात् ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अन्तवान् |
|
| |
|
| सर्वज्ञत्वादिकैः सर्वैर्गुणैर्युक्तम्
| | मरणवान् स्यात् । उपलक्षणं चैतत्, दुःखादिमांश्च स्यादित्यपि द्रष्टव्यम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">नन्वसौ विग्रहो न तद्धेतुरित्युक्तम् । मैवम्, शरीरं, न भोगायतनं चे त्यस्य व्याहतत्वात्, शरीरत्वेनैव तदनुमानाच्च । तदिदमाह |
|
| |
|
| इत्युक्तम् ।</p>
| | एवेति |
| <p class="gr-vyakhya-para">यद्वा सर्वज्ञत्वादिकैः सर्वैर्गुणैर्युक्तं दोषवर्जितमि ति प्रधानलक्षणविरुद्धार्थोपन्यासः, जगद्विचित्ररचनाकर्तारमि ति श्रौतब्रह्मलक्षणविरुद्धार्थोक्तिः, इत्यवगन्तव्यम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१३१सु०- तदेतद्दूषयितुं पत्युरसामञ्जस्यादिति सूत्रतात्पर्यमाह
| |
| | |
| तच्चेति
| |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तच्च बहुश्रुतिविरोधतः । नोपादेयं मतं हि</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">एतेन अन्तवत्त्वमसर्वज्ञता वे ति सूत्रं व्याख्यातं भवति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">च | | <p class="gr-vyakhya-para">पाठक्रमादर्थक्रमो गरीयानित्यतो व्युत्क्रमेण व्याख्यानम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१४२सु०- ननु एवं शिवस्य जगत्कारणत्वमपाकुर्वतां कोऽभिप्रायः; किमकर्तृकमेवेदं विश्वमिति, किंवा विष्णुकर्तृकमिति । नाद्यः; कार्यस्याकर्तृकत्वे विरोधात्, अपसिद्धान्तप्रसक्तेश्च ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">न द्वितीयः, विष्णावपि कर्तर्यभ्युपगम्यमाने दोषाणामेषां समानत्वेन (स्व)व्याहतत्वात् । तथा हि यदुक्तमसामञ्जस्यं शिवस्य तत्तावद्विष्णावपि समम्, जनितोत विष्णोः इत्यादौ जन्मादिदोषश्रवणात् । सम्बन्धानुपपत्त्यादिकं तु स्फुटमेवे त्यत आह |
|
| |
|
| शब्दः पूर्वतनैः (मतैः) सह समुच्चयार्थः ।
| | न चेति |
|
| |
|
| हि
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-न चैतदखिलं विष्णौ</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एतदखिलं |
|
| |
|
| शब्दो हेतौ ।
| | दोषजातं, |
|
| |
|
| तत्
| | विष्णौ |
|
| |
|
| पशुपतेः सर्वजगत्कारणत्वादिकं,
| | अपि विश्वस्य कर्तर्यभ्युपगते समानमिति न वाच्यम् । कुतः, श्रुत्यैव सकलदोषपरिहारेण विष्णोर्विश्वकारणत्वस्य प्रतिपादितत्वात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१४३सु०- ननु पशुपतेरप्येवमागमैरनुमानैश्च जगत्कारणता प्रतिपादितैव, ततः को विशेष इत्यत आह |
|
| |
|
| मतं नोपादेयम् ।
| | श्रुतीति |
|
| |
|
| कुतः ।
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- श्रुतिप्रामाण्यगौरवात्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">पाशुपतादितोऽपि श्रुतीनां प्रामाण्यस्य गुरुत्वात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । पाशुपतादिकं हि शिवे जगत्कर्तरि सर्वज्ञे सिद्धे तत्प्रणीतत्वेन प्रमाणत्वेन निश्चीयेत, निश्चिते च तत्प्रामाण्ये शिवस्यैवंविधस्य सिद्धिरि त्यन्योन्याश्रयतया दुरवधारणप्रामाण्यम् । अन्यतः शिवस्यैवंविधतासिद्धावलमनेन । न चान्यत्तादृशं प्रमाणमस्ति, अनुमानानां दूषितत्वात् । न चैवं श्रुतिप्रामाण्यम्; अपौरुषेयत्वेन करणदोषाणां, बाधकप्रत्ययस्य चाभावे सति, तस्य निष्कम्पमेव स्वतो निश्चितत्वात् । अतो निश्चितप्रमाणभावया श्रुत्या विधूतावद्यगन्धं विष्णोर्जगत्कारणत्वं सिद्ध्यत्येवेति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१४४सु०- कास्ताः श्रुतय इत्यतस्ता उदाहरति |
|
| |
|
| पत्युः
| | मन इति |
|
| |
|
| पशुपतेः ।
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- मनोबुद्ध्यङ्गितां विष्णोर्लक्षयामो य एव सः । स एव देहो विज्ञानमैश्वर्यं शक्तिरूर्जिता । देहो विष्णोर्न ते विष्णो वासुदेवोऽग्रतो भवेत् । एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः । अजस्य नाभावध्येकमर्पितं मात्रया परः । सद्देहस्सुखगन्धश्च ज्ञानभाः सत्पराक्रमः । ज्ञानज्ञानः सुखसुखः स विष्णुः परमोऽक्षरः । आनन्द एक एवाग्र आसीन्नारायणः प्रभुः । प्रियं तस्य शिरो मोदप्रमोदौ च भुजौ हरेः । आनन्दो मध्यतो ब्रह्म पुच्छं नान्यदभूत्क्वचित् । मनसोऽस्याभवद्ब्रह्मा ल्लाटादपि शङ्करः । पक्षयोर्गरुडः शेषो मुखादासीत्सरस्वती । सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अनेन बुद्धिमनोऽङ्गप्रत्यङ्गवत्तां भगवतो लक्षयामहे । बुद्धिमान्मनोवानङ्गवान्प्रत्यङ्गवानि ति श्रुतिमुपादत्ते ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">य एवे |
|
| |
|
| असामञ्जस्यात्
| | त्यनेन यदात्मको भगवांस्तदात्मिका व्यक्तिः, किमात्मको भगवान् ज्ञानात्मक ऐश्वर्यात्मकः शक्त्यात्मक इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ऊर्जिता |
|
| |
|
| दोषित्वात् । तदनङ्गीकारे च
| | बलवती, सर्वत्राप्रतिबद्धा । एतदात्मको भगवांस्ततस्तस्य देहोऽप्येतदात्मक इति श्रुतिलब्धोऽर्थः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">न ते विष्णवि |
|
| |
|
| बहुश्रुतिविरोध
| | त्यनेन न ते विष्णो जायमानो न जातो देवमहिम्नः परमन्तमापे ति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">वासुदेव |
|
| |
|
| इति योजना ।</p>
| | इत्यनेन वासुदेवो वा इदमग्र आसीदि ति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">कास्ताः श्रुतय इत्यतस्ता उदाहरति | | <p class="gr-vyakhya-para">कथमेताभिः श्रुतिभिरभिप्रेतार्थसिद्धिरित्यतस्तासां तात्पर्यमाह |
|
| |
|
| अस्येति
| | इत्यादीति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अस्य देवस्य स्तुहि गर्तगम् । उत्पिपेष शिरस्तस्य गृणीषे सत्पतिं पदम् । यद्विष्णोरुपमं हन्तुं रुद्रमाकृष्यते मया । धनुर्यं कामये तं तमुग्रं मा शिश्नदेवताः । घ्नंच्छिश्नदेवानेकोऽसावासीन्नारायणः परः । तस्माद्रुद्रः सम्प्रसादश्चाभूतां वैष्णवं मखम् । यज्ञेन यज्ञमयजन्ताबध्नन्पुरुषं पशुम् । यो भूतानामधिपती रुद्रस्तन्तिचरो वृषा ॥</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-इत्यादिश्रुतिसन्दर्भबलान्नित्यगुणात्मनः । विष्णोर्देहाज्जगत्सर्वमाविरासीदितीयते ॥</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">अनेन अस्य देवस्य मीळ्ळुषो वया विष्णोरेषस्य प्रभृथे हविर्भिः । विदे हि रुद्रो रुद्रियं महित्वं यासिष्टं वर्तिरश्विनाविरावदि ति श्रुतिमुपादत्ते ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">नित्यश्चासौ गुणात्मा चेति तथोक्तः, तस्मात् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">स्तुहि गर्तगमि | | <p class="gr-vyakhya-para">तत्र बुद्धी ति श्रुत्या विष्णोर्देहवत्त्वमवगम्यते । |
|
| |
|
| त्यनेन स्तुहि श्रुतं गर्तसदं युवानं मृगं न भीममुपहत्नुमुग्रम् । मृला जरित्रे रुद्र स्तवानोऽन्यं ते आस्मन्निवपन्तु सेनाः इति (ऋ. २३३११) ।</p>
| | अङ्गं |
| <p class="gr-vyakhya-para">उत्पिपेषे
| |
|
| |
|
| त्यनेन रुद्रस्य त्वेव धनुरार्त्निः शिर उत्पिपेषे ति ।</p>
| | देहः, |
| <p class="gr-vyakhya-para">गृणीष
| |
|
| |
|
| इत्यनेन कुमारश्चित्पितरं वन्दमानं प्रति नानाम रुद्रोपयन्तम् । भूरेर्दातारं सत्पतिं गृणीषे स्तुतस्त्वं भेषजा रास्यस्मे इति (ऋ. २३३१२) ।</p>
| | प्रत्यङ्गानि |
| <p class="gr-vyakhya-para">पदमि
| |
|
| |
|
| त्यनेन तव श्रिये मरुतो मर्जयन्त रुद्र यत्ते जनिम चारु चित्रम् । पदं यद्विष्णोरुपमं निधायि तेन पासि गुह्यं नाम गोनामि ति (ऋ. ५३३) ।</p>
| | हस्तादीनि, |
| <p class="gr-vyakhya-para">हन्तुमि
| |
|
| |
|
| त्यनेन अहं रुद्राय धनुरातनोमि ब्रह्मद्विषे शरवे हन्तवा उ इति (ऋ. १०१२५६) ।</p>
| | लक्षयामहे |
| <p class="gr-vyakhya-para">यं कामये
| |
|
| |
|
| इत्यनेन यं कामये तं तमुग्रं कृणोमि तं ब्रह्माणं तमृषिं तं सुमेधामि ति (ऋ. १०१२५५) ।</p>
| | ज्ञापयामः । कथं, |
| <p class="gr-vyakhya-para">मे
| |
|
| |
|
| त्यनेन मा शिश्नदेवा अपि गुर्ऋतं न इति ।</p>
| | बुद्धिमानित्यादि ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">घ्नन् | | <p class="gr-vyakhya-para">यदात्मको भगवान् |
|
| |
|
| इत्यनेन घ्नंच्छिश्नदेव अभिवर्पसाऽभूदि ति ।</p>
| | इत्यनया भगवतो देहस्य ज्ञानादिगुणात्मकत्वम् । |
| <p class="gr-vyakhya-para">एकोसावि
| |
|
| |
|
| त्यनेन एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा न च शङ्कर इति ।</p>
| | व्यक्तिः |
| <p class="gr-vyakhya-para">तस्मादि
| |
|
| |
|
| त्यनेन स रुष्टः स प्रसन्नो यद्रुष्टो यत्प्रसन्नस्तस्माद्रुद्रसम्प्रसादावभूतामि ति ।</p>
| | देहः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">वैष्णवमि | | <p class="gr-vyakhya-para">न ते विष्णो |
|
| |
|
| त्यनेन तेषां मखं वैष्णवं यश आर्छदि ति ।</p>
| | इत्यनया भगवतो देहस्य ज्ञानादिगुणात्मकत्वमनादिनित्यत्वम् । जातादिभिरप्राप्यमहित्वस्यान्यथाऽनुपपत्तेः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">यज्ञेनेति | | <p class="gr-vyakhya-para">वासुदेव |
|
| |
|
| ,
| | इति श्रुतिद्वयेनानादिनित्यदेहत्वम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अजस्य |
|
| |
|
| अबध्नन्निति, यो भूतानामिति
| | इत्यनया देहवत्त्वं तस्याप्यजत्वम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">परो मात्रया |
|
| |
|
| प्रसिद्धम् ।</p>
| | इत्यनया देशकालगुणैरपरिच्छिन्नतनुत्वम् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">कथमेताभिः श्रुतिभिः पशुपतेर्निर्दोषत्वं विरुद्धमित्यतस्तासां तात्पर्यमाह | | <p class="gr-vyakhya-para">सद्देह |
|
| |
|
| इत्यादीति
| | इत्यादिश्रुतिद्वयेन जन्मादिदोषरहितगुणात्मदेहवत्त्वम् । |
|
| |
|
| ।</p>
| | सद्देहः |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- इत्यादिश्रुतिसामर्थ्यात्पारतन्त्र्यं जनिर्मृतिः । पराधीनपदप्राप्तिरज्ञत्वं प्रलयेऽभवः । प्रतीयन्ते</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अभवः
| |
|
| |
|
| अभावः ।
| | जन्मादिदोषरहितदेहः । |
|
| |
|
| प्रतीयन्ते
| | सुखगन्धः |
|
| |
|
| पशुपतेरिति शेषः ।</p>
| | सुगन्धः । |
| <p class="gr-vyakhya-para">१३२सु०- अस्य देवस्ये त्यनेन पराधीनापदप्राप्तिः प्रतीयते ।
| |
|
| |
|
| मीळ्ळुषः
| | ज्ञानभाः |
|
| |
|
| सेचकस्य,
| | न तु तैजसभाः । |
|
| |
|
| एषस्य
| | ज्ञानज्ञान |
|
| |
|
| इच्छारूपस्य,
| | इत्यादेरतिशयितज्ञान इत्यादिरित्यर्थः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">प्रियादिशब्दाः सुखविशेषवाचिनः । |
|
| |
|
| अस्य
| | अन्यत् |
|
| |
|
| विष्णोर्देवस्य,
| | प्राकृतादिकम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">मनस |
|
| |
|
| प्रभृथे
| | इत्यादिश्रुतिद्वयेन देहवत्त्वं ततो जगतो जन्म च । ब्राह्मणोऽस्ये त्यादिवाक्यशेषात् । |
|
| |
|
| प्रभरणे पूजायामिति यावत्, हविर्भिः कृते सति,
| | पक्षयोः |
|
| |
|
| वया
| | पार्श्वयोः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अत्र कासुचिच्छतिषु विवक्षितार्थो न स्फुटं प्रतीयते, किन्तूपपत्तिसाध्य इत्याशयवतोक्तं |
|
| |
|
| बन्धको रुद्रो,
| | बलादिति |
|
| |
|
| रुद्रियं महित्वं
| | । |
|
| |
|
| रौद्रं पदं,
| | आविरासीत् |
|
| |
|
| विदे
| | इत्यनेन सत्कार्यवादं सूचयति । |
|
| |
|
| विविदे लेभे, हि यथा तथा, हे अश्विनौ युवामपि,
| | ईयते |
|
| |
|
| इरावत्
| | ज्ञायते ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अत्र सकलजगत्कारणत्वस्यैव श्रुतिसिद्धत्वे सर्वदोषपरिहारः सिद्ध्यत्येव; न हि दोषेषु सत्सु तत्सम्भवति, तथाऽपि दोषाभावोऽपि श्रौतोऽस्ति किमुपपत्तिगवेषणयेत्याशयेन सोऽपि दर्शितः । तत्र देहवत्त्वेन देहाभावप्रयुक्तानि दूषणानि प्र(त्)युक्तानि, तस्य च देहस्य ज्ञानानन्दादिगुणात्मकत्वेन जननादिदोषपरिहारोऽपि सिद्धः । जनितोतेत्यादिवाक्यं तु बह्वीभिर्निरवकाशादिभिः श्रुतिभिः विरुद्धमन्यथाव्याख्येयम् । तदिदमुक्तं |
|
| |
|
| अन्नवत्,
| | सन्दर्भबलादिति |
|
| |
|
| वर्ति
| | ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१४५सु०- स्यादेतत् देहो ज्ञानानन्दादिगुणात्माऽनादिनित्यश्चेत्येतच्छशो विषाणवानितिवद्विरुद्धम्, यो देहः स भौतिको जन्मादिमानिति नियमदर्शनात्; ततो विष्णोर्देहमङ्गीकृत्य तस्याभौतिकत्वाद्यङ्गीकारे शशस्यापि विषाणित्वमङ्गीकार्यमि त्यतो देहस्याभौतिकत्वादिना विरोधं तावदपाकरोति |
|
| |
|
| वर्तनं,
| | मानवत्त्वादिति |
|
| |
|
| यासिष्टं
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- मानवत्त्वाद्विरोधः को</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">क |
|
| |
|
| अयासिष्ट प्राप्तवन्तौ स्थ इति ।</p>
| | इत्याक्षेपे । नास्ति विरोध इत्यर्थः । इदानीं शशविषाणप्रतिबन्दीं मोचयति |
| <p class="gr-vyakhya-para">स्तुही त्यनेन स्तावकतया पारतन्त्र्यम् । हे रुद्र, त्वं,
| |
|
| |
|
| श्रुतं
| | नेति |
|
| |
|
| प्रसिद्धं,
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-नामानं क्वचिदिष्यते</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अङ्गीकुर्मः शशविषाणमपि यदि परमेश्वरविग्रहस्यानन्दाद्यात्मकत्वमिव प्रामाणिकं, स्यात् । न चैवम् । न ह्यप्रामाणिकं केनापि कदाऽपि क्वचिदप्येष्टुं शक्यत इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ननु प्रामाणिकत्वेऽपि विरोधाभावः कथमित्यत आह |
|
| |
|
| गर्तसदं
| | अविरोध इति |
|
| |
|
| हृदयगुहानिवासं, युवानं,
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अविरोधो विरोधश्च मानेनैव हि गम्यते</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ययोः क्वचित्सहदर्शनं तयोरविरोधः, ययोस्तु नियमेन व्यधिकरणतयैव दर्शनं तयोः विरोध इत्येवं सहदर्शनासहदर्शनलक्षणेन मानेन (हि) वस्तूनामविरोधविरोधाववगन्तव्यौ, तन्नियामकस्यान्यस्याभावात् । अतः प्रमाणेन सह दृष्टेऽर्थे विरोधः कथं स्याद्व्याघातादिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">उपसंहरति |
|
| |
|
| मृगं न भीमं
| | अत इति |
|
| |
|
| सिंहमिव भीषणम्,
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अत उक्तं समस्तं च वासुदेवस्य युज्यते</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">प्रमाणैः सह दृष्टेऽर्थे विरोधस्यानाशङ्कनीयत्वात् । |
|
| |
|
| उग्रम्
| | उक्तम् |
|
| |
|
| उग्राणां दैत्यानाम्,
| | उदाहृताभिः श्रुतिभिः । |
|
| |
|
| उपहत्नुम्
| | समस्तं |
|
| |
|
| उपहन्तारं, नृहरिं,
| | चिदानन्दाद्यात्मकनिरवद्यविग्रहेण जगत्कारणत्वम् । एतच्चारूपवदेवेत्यादिना वक्ष्यमाणं शिष्यहितैषिणाऽऽचार्येणात्रोक्तमिति ज्ञातव्यम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१४६सु०- ननु एतदस्माकमपि समानम् । तथा हि । यद्यपि पाशुपतादिकमशक्यावधारणप्रमाणभावं तथाऽपि ज्ञात्वा शिवं शान्तिमत्यन्तमेति , एको रुद्रो न द्वितीयाय तस्थे , स इमान् लोकानीशत ईशनीभिः इत्याद्याः श्रुतयस्तावच्छिवस्य जगज्जन्मादिहेतुतामाचक्षते, शिवादिनामोपेतत्वात्; न च तथाविधस्यासमञ्जसत्वं सम्भवतीत्युदाहृताः श्रुतयोऽन्यथा योज्याः । अतः सम्बन्धानुपपत्त्यादिकं श्रुतिरेवाभासयिष्यति, तद्घटकं वा किमपि कल्पयिष्यती त्यत आह |
|
| |
|
| स्तुहि
| | शिवादीति |
|
| |
|
| स्तौषि । स एवं
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- शिवादिनामयुक्ताश्च श्रुतयो विष्णुवाचकाः</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">भवेदेवं यद्येताः श्रुतयः शिवपराः स्युः, न चैवम्, किन्तु शिवादिनामयुक्ता अपि विष्णुविषया एव ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">नन्वेतत्कुतः, एवं सत्यस्माभिरपि वक्तुं शक्यत एव एको नारायण इत्याद्या अपि श्रुतयः शिवपरा इति; मैवम्, शिवादिनाम्नां विष्णौ शक्तिमत्त्वात् । नारायणादिनाम्नां शिवे शक्त्यभावात् । अत्रापि किं मानमित्यत आह |
|
| |
|
| स्तवानः
| | नामानीति |
|
| |
|
| स्तुवंस्त्वं,
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- नामानि सर्वाणि च यमेको यो देवनामधाः । विष्णुनामानि नान्यस्य सर्वनामा हरिः स्वयम् । न नारायणनामानि तदन्येष्वपरे हरौ । इत्यादिश्रुतयस्तत्र मानं चोक्तः समन्वयः ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अनेन नामानि विश्वाभि न सन्ति लोक इत्यादिकां श्रुतिमुपादत्ते ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एक इत्यनेन यो देवानां नामधा एक एवे ति । नामानि धत्त इति नामधाः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">नान्यस्य |
|
| |
|
| जरित्रे
| | वाचकानि । |
|
| |
|
| स्तोत्रे, त्वां स्तुवन्तं माम् ।
| | न तदन्येषु |
|
| |
|
| मृल
| | वर्तन्ते । |
|
| |
|
| मृडय सुखय । ते सेनाश्चास्मदन्यमेव
| | अपरे |
|
| |
|
| निवपन्तु
| | शिवादिशब्दाः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">उक्तः समन्वयश्च तत्र मानम् |
|
| |
|
| घ्नन्त्विति ।</p>
| | इति सम्बन्धः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">रुद्रस्ये त्यनेनाज्ञत्वं पारतन्त्र्यं मृतिश्च । आरोपितं धनुर्हनाववष्टभ्यावस्थितस्य रुद्रस्य शिरो ज्यायां (वम्रिरू)कामरूपेणेन्द्रेण छिन्नायामुत्क्षिप्ता धनुरार्त्निः | | <p class="gr-vyakhya-para">समन्वयग्रहणेनैतदपि परिहृतम्, एता अपि श्रुतीरहं शिवादिवि(ववि)षयतया व्याख्यास्यामी ति, उपक्रमादिभिर्लिङ्गादिभिश्च भगवत्परतया निश्चितत्वादिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१४७सु०- मा भूच्छतिभिः शिवस्य जगत्कारणत्वावधारणं शैवपुराणैस्तु भविष्यति । न च तान्यपि विष्णुपराणि, उपक्रमादिबलेन शिवविषयतया निश्चितत्वादि त्यत आह |
|
| |
|
| उत्पिपेष
| | पुराणानीति |
|
| |
|
| चिच्छेदेति ।</p>
| | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">कुमार इत्यनेनापि पारतन्त्र्यं जनिश्च । हे रुद्र, | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-पुराणानि पुराणाद्यैर्विरुद्धत्वान्न तत्प्रमा</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">पुराणाद्यैः |
|
| |
|
| कुमारः
| | वैष्णवैः । |
|
| |
|
| पुत्रो भवान्, जगद्व्यामोहनाय कैलासमुपयन्तं, त्वां वन्दमानं
| | विरुद्धत्वात् |
|
| |
|
| पितरं
| | प्राक् प्राबल्यचिन्तायाः सत्प्रतिपक्षत्वात्, तदुत्तरं बाधितत्वाच्च । |
|
| |
|
| कृष्णं प्रति, ननाम । तेन स्तुतस्त्वं,
| | तत् |
|
| |
|
| भूरेः
| | तत्र, शिवस्य जगत्कारणत्वे ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१४८सु०- न केवलं वैष्णवादिपुराणादिविरुद्धत्वादप्रमाणं शैवपुराणम्, किन्तु शैवप्रमाण(पुराण)विरुद्धत्वादपी त्याह |
|
| |
|
| पुरुषार्थस्य, दातारं, सत्पतिं,
| | तदिति |
|
| |
|
| गृणीषे
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तद्विरुद्धेषु नो मानं पूर्वापरविरोधतः</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तद्विरुद्धेषु |
|
| |
|
| स्तौषि स्तुतवानसि । एवम्भूतः
| | शैवपुराणादिविरुद्धेषु शिवजगत्कारणादिषु, |
|
| |
|
| त्वम्
| | नो मानं |
|
| |
|
| अस्माभिः
| | शैवपुराणमिति शेषः । कथं शैवपुराणस्य शैवपुराणविरोध इत्यत आह |
|
| |
|
| स्तुतः
| | पूर्वेति । |
|
| |
|
| ,
| | एतच्चान्यत्र दर्शितम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">किञ्च शैववैष्णवपक्षपातशून्यब्राह्मपुराणविरुद्धत्वाच्च शैवपुराणं विमतेऽर्थे न मानमित्याह |
|
| |
|
| अस्मे
| | समेति |
|
| |
|
| अस्मभ्यं,
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- समब्राह्मविरोधाच्च</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">इदमप्यन्यत्र दर्शितम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एवं तर्हि वैष्णवानामपि पुराणादीनामप्रामाण्यं स्यात्, तेषामपि शैवब्राह्मपुराणविरुद्धत्वात् पूर्वापरविरोधाच्चे त्यत आह |
|
| |
|
| भेषजा
| | नियमादिति |
|
| |
|
| भेषजानि, संसारव्याधिनिरसनानि ज्ञानानि,
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- नियमाद्वैष्णवेष्वपि</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एकप्रकारत्वात् । पूर्वापरविरोधाभावात् । शैवादिपुराणानामेतत्प्रतिबन्धकत्वाद्यसामर्थ्यादिति अपेरर्थः । तेषां नाप्रामाण्यमिति शेषः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ननु वैष्णवेष्वपि पुराणादिषु शिवादीनां जगत्कारणत्वादिकं विष्णुना तदीयस्तुत्यादिकरणं च प्रतीयत एव, तत्कथं नियम उच्यत इत्यत आह |
|
| |
|
| रासि
| | मोहार्थमिति |
|
| |
|
| ददासि देहीति ।</p>
| | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">तव श्रिय इत्यनेन पराधीनपदप्राप्तिर्जनिः पारतन्त्र्यं च । हे रुद्र | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- मोहार्थमुक्तितश्चैव</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">शिवादीनां जगत्कारणत्वादेरयोग्यजनव्या |
|
| |
|
| यत्
| | मोहनार्थं |
|
| |
|
| येभ्यः
| | एव |
|
| |
|
| ते जनिम
| | उक्तितः, च |
|
| |
|
| जन्माभूत्,
| | शब्दाद्विष्णाुना शिवस्तुत्यादेः |
|
| |
|
| ते
| | मोहार्थं |
|
| |
|
| मरुतो ब्रह्माणोऽतीतवर्तमानाः,
| | कृतस्यानुवादतश्च नियमो न विरुद्ध इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">कथं शैवपुराणादीनां प्रतिरोधकत्वाद्यसामर्थ्यमित्यत आह |
|
| |
|
| तव श्रिये
| | मोहार्थमिति |
|
| |
|
| सम्पदे,
| | । शैवपुराणादीनां मोहार्थमेव उक्तितः कृतत्वात् । चशब्देन वैष्णवानां तत्त्वज्ञानार्थमेव कृतत्वात् । अत्र चार्थेऽन्यत्र प्रमाणान्युक्तानि ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१४९सु०- अधिकरणार्थमुपसंहरति |
|
| |
|
| चारु
| | विष्णुरिति |
|
| |
|
| सुन्दरं,
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- विष्णुरेको गुणार्णवः</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तस्मादिति सिद्धमिति शेषः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ननु स्कन्दादिमतान्यप्युक्तार्थविरोधीनि सन्ति तानि कुतोऽत्र न निराक्रियन्त इत्यत आह |
|
| |
|
| चित्रम्
| | स्कन्देति |
|
| |
|
| आश्चर्यं,
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- स्कन्दसूर्यगणेशादिमतानि न्यायतोऽमुतः ।</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">निराकृतानि</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अमुतो न्यायतः |
|
| |
|
| उपमं
| | पाशुपतमतनिराकरणन्यायतः । अतो न निराक्रियन्त इति शेषः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">कथमनेन न्यायेन तन्निराकरणमित्यत आह |
|
| |
|
| उप समीपे मा लक्ष्मीर्यस्य संवहनकर्त्री तत्तथोक्तम्,
| | अशेषेणेति |
|
| |
|
| यत्,
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अशेषेण सिद्धान्तस्याविशेषतः ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">कार्त्स्न्येन तदीयसिद्धान्तानां पाशुपत |
|
| |
|
| विष्णोः पदं, मर्जयन्तः
| | सिद्धान्तस्य |
|
| |
|
| शोधितवन्तः क्षालितवन्तः । तत्, त्वया हृदि,
| | च |
|
| |
|
| निधायि
| | अविशेषतः |
|
| |
|
| न्यधायि ।
| | । केवलदेवतान्तरपरिग्रहेणैव सिद्धान्तभेदः, प्रक्रिया तु सर्वत्र समानैव; अतः पूर्वनिराकरणन्यायेनैव तन्निराकरणं युक्तमेवेति भावः ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">॥ इति पत्त्युरधिकरणम् ॥ ॥</p></div></div> |
| | </div> |
| | </div> |
| | </div> |
|
| |
|
| तेन | | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_A012"> |
| | <div class="teeka-block"> |
| | <div class="teeka-body"> |
| | <div class="gr-moola-ref" data-verse="AV_C02_S02_A012"></div> |
| | <div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S02_A012" data-id="AV_C02_S02_A012_Nyayasudha" data-name="nyayasudha"><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">॥ अथ उत्पत्त्य(शक्त्य)धिकरणम् ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ उत्पत्त्यसम्भवात् ॐ ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१५०सु०- शाक्तं मतमत्रापाक्रियते ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">न निराकर्तव्यमेवैतत्, स्कान्दादिमतवदस्यापि पूर्वन्यायेनैव निरस्तत्वात् । यथा हि पत्युरित्यस्य स्थाने स्कन्दस्येत्यादि पठित्वाऽसामञ्जस्ये तदनुसारिण्यः श्रुतय उदाह्रियन्ते सम्बन्धानुपपत्त्यादिकं च तद्विषयं योज्यते, तथा शक्तावपि वक्तुं शक्य(ते )मेव; अन्यथा स्कन्दादिदर्शनमपि पृथगपाकरणीयं स्यात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अथोच्येत शाक्तमते पाशुपतादाचारभेदादेर्विद्यमानत्वात् तत्सिद्धान्ताविशेषो नास्तीति, तन्न सौरादिमतेष्वपि तस्य विद्यमानत्वात् । अथ किं तेन; देवताविशेषपरिग्रहमन्तरेणोक्तार्थविरुद्धो दूष्योऽर्थः सर्वत्र समान एवेति ब्रूषे, तच्छाक्तेऽपि समानम्; इत्यतो नैतदपि पृथगपाकरणीयमित्यत आह |
|
| |
|
| कारणेन, त्वं,
| | निराकृताविति ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- निराकृतौ विशेषस्य भावाच्छक्तिमतं पृथक् । दूष्यते</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">सत्यम्, स्कान्दादिवच्छाक्तस्यापि मतस्य न पाशुपताद्विशेषः । अत एवोक्तदोषग्रासविषयत्वमपि; तथाऽपि तत्रासाधारणस्य दूषण(स्यापि वि)स्य विद्यमानत्वात् तद्विवक्षया शक्तिमतं पृथग्भङ्ग्या दूष्यते सूत्रकारेण ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">उत्पत्त्यसम्भवो हि शाक्तस्यैवासाधारणदोषो न तु पुरुषदैवतानाम् । एतच्च वक्ष्याम इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१५१सु०- एवमधिकरणारम्भमुपपाद्येदानीं शाक्तमत(स्थिति)मुपन्यस्यति |
|
| |
|
| गोनां
| | महतीति |
|
| |
|
| गवां (वाचां) मध्ये,
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- महती देवी ह्रीङ्कारी सर्वकारणम् । त्रिपुराभैरवीत्यादिनामभिः साऽभिधीयते ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">शक्तिमतमिति वर्तते । सर्वस्यागामिना इतिशब्देन सम्बन्धः । देवी महती सर्वोत्कृष्टेति शक्तिमतमिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">कथं महतीत्यत उक्तं |
|
| |
|
| गुह्यं नाम
| | सर्वकारणमिति |
|
| |
|
| नारायणादिकं,
| | । सकलजगत्सृष्ट्यादिकारणत्वात् सार्वज्ञादिसर्वगुणवती समस्तदोषदूरा भ(ग)वतीत्यतः सर्वोत्कृष्टेति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ननु इदं शास्त्रमन्योन्यव्याहतं कथं प्रमाणं स्यात् । भुवनेश्वरीतन्त्रे हि सैव महती सर्वकारणमिति चोच्यते, त्रिपुरातन्त्रे तु त्रिपुरैव, तथा भैरवीतन्त्रे भैरवी, एवं कुब्जिकादितन्त्रेष्वन्या चान्या च । न च बह्वीनां सर्वोत्तमत्वमुपपद्यत इत्यत उक्तं |
|
| |
|
| पासि
| | ह्रीङ्कारी, त्रिपुरा, भैरवीत्यादिनामभिः सा |
|
| |
|
| जपोपदेशादिना पालयसीति ।</p>
| | भगवत्येकैव |
| <p class="gr-vyakhya-para">अहमि त्यनेन मृतिः । अहं,
| |
|
| |
|
| ब्रह्मद्विषे
| | अभिधीयते । |
|
| |
|
| ब्रह्मद्विषां दैत्यानां,
| | अतो न (नान्योन्य)व्याघात इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">शाक्ताश्च त्रिविधाः । महावामा मध्यवामा अणुवामाश्चेति । एत एव क्वचिच्छाक्तशाम्भवाणवशब्दैरुच्यन्ते ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१५१असु०- तत्राद्यानां मतविशेषं दर्शयति |
|
| |
|
| शरवे
| | तस्या इति |
|
| |
|
| हिंसकाय हिंसकं,
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तस्याः सदाशिवाद्याश्च जायन्ते देवमानवाः ।</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">भूतभौतिकमप्येतदिति</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तस्याः |
|
| |
|
| रुद्राय
| | केवलाया एव शक्तेः । |
|
| |
|
| रुद्रं,
| | सदाशिव |
|
| |
|
| हन्त वै
| | ग्रहणेन मतान्तराद्भेदो दर्शितः, तत्र सदाशिवस्य शाक्तितो जन्मानभ्युपगमात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एवमुपन्यस्तं महावाममतं तावदयुक्तमित्याह |
|
| |
|
| हन्तुमेव, प्रलये, धनुः,
| | तदिति |
|
| |
|
| आतनोमि
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तन्नोपपद्यते</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">निरन्तरोपन्यस्तं महावाममतं |
|
| |
|
| विस्तारयामीति ।</p>
| | तत् |
| <p class="gr-vyakhya-para">यमि त्यनेन पराधीनपदप्राप्तिः । अहं
| |
|
| |
|
| यं यं
| | इति परामृशति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१५२सु०- कुत इत्याकाङ्क्षायां सूत्रम् |
|
| |
|
| रुद्रं कर्तुं
| | उत्पत्त्यसम्भवादि |
|
| |
|
| कामये, तं तम्, उग्रं
| | ति । तद्व्याख्यातुं तावद्व्याप्तिमुपपादयति |
|
| |
|
| रुद्रं,
| | दृष्टेति ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- दृष्टा पुंभ्यः सदा सृष्टिः स्त्रीपुंभ्यो वा विशेषतः । केवलाभ्यो न हि स्त्रीभ्यस्तत उत्पत्त्यसम्भवात् । नार्च्यं महावाममतं</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अत्र |
|
| |
|
| कृणोमि
| | सृष्टि |
|
| |
|
| करोमि, एवं,
| | शब्देनापत्त्योत्पत्तिर्विवक्षिता न सृष्टिमात्रम्, तस्य केवलाभ्योऽपि स्त्रीभ्यो दर्शनात् । |
|
| |
|
| तं ब्रह्माणं तमृषिं तं सुमेधां
| | सदा |
|
| |
|
| सुमेधसं, करोमीति ।</p>
| | इति व्यभिचाराभावं सूचयति । |
| <p class="gr-vyakhya-para">मे त्यनेन
| |
|
| |
|
| अज्ञत्वम्
| | वा |
|
| |
|
| । अतीतानागतवर्तमाना गुह्याभिमानिनो | | शब्दस्तुशब्दार्थः । |
|
| |
|
| देवा
| | विशेषतः |
|
| |
|
| रुद्रा
| | प्राचुर्येण ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">केषाञ्चिदेव हि द्रोणादीनां सृष्टिः केवलेभ्यः पुरुषेभ्यो दृष्टा ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ननु अचतुरा दिसूत्रेण स्त्रीपुंसेभ्य इति भवितव्यम्, स्त्रीपुंभ्य इति कथम् । समासान्तो विधिरनित्य इति भविष्यति । यद्वा द्वन्द्वात्परः समासान्तोऽसौ निपातितः । अत्र तु स्त्रीभिः पुमांसः (स्त्रीपुमांसः) तेभ्य इति न द्वन्द्व इति न भविष्यति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">केवलाभ्यः |
|
| |
|
| अपि नः
| | पुरु(षानुग्रहहीनाभ्यः)षाननुगृहीताभ्यः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ततः किमित्यतः सूत्रं व्याख्याति |
|
| |
|
| अस्माकमुपास्यम्
| | तत इति |
|
| |
|
| ऋतं
| | । यत एवं व्याप्तिर्यतश्च प्रकृता(तिः) केवला, शिवादीनां ततो जन्माङ्गीकारात् । |
|
| |
|
| ज्ञानरूपं ब्रह्म,
| | ततः |
|
| |
|
| मा गुः
| | कारणात्, |
|
| |
|
| न ज्ञातवन्त इति ।</p>
| | ततः |
| <p class="gr-vyakhya-para">घ्नन्नित्यनेन
| |
|
| |
|
| मृतिः । गुह्याभिमानिदेवान् घ्नन्
| | शक्तेरपत्यो |
|
| |
|
| ईश्वरो
| | त्पत्त्यसम्भवात् |
|
| |
|
| वर्पसा
| | इत्यर्थः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१५३सु०- अयमत्र प्रयोगः । आदिकालीनापत्त्योत्पत्तिर्न केवलस्त्रीकृता(कर्तृका) अपत्योत्पत्तित्वात्; याऽपत्त्योत्पत्तिः सा न केवलस्त्रीकर्तृका, यथा सम्प्रतिपन्ना । सा हि कदाचित् पुरुषमात्रात्क्वचित्पुरुषानुगृहीताभ्यः स्त्रीभ्यो दृष्टा, न पुनः क्वापि केवलाभ्यः स्त्रीभ्यो दृष्टा; येनोक्तव्याप्तेर्व्यभिचारः स्यादिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यद्वा शक्तिर्नापत्त्यप्रसवित्री केवलस्त्रीत्वात्सम्प्रतिपन्नकेवलस्त्रीवत् । अत्र केवलाभ्यो न हि स्त्रीभ्य इत्यन्वयकथनं दृष्टे त्यादि तद्व्यभिचारपरिहारार्थमिति ज्ञातव्यम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यदि वा केवलस्त्रीत्वान्नापत्यप्रसवित्री चेच्छक्तिः स्यात् तदा केवलपु(लात्पु)रुषत्वात् पुरुषोत्तमोऽपि तथा न स्यादित्याक्षेपमपाकर्तुं प्रागेव दृष्टे त्याद्युक्तम् । असिद्धं च केवलत्वं तस्य लक्ष्मीपतेरित्याशयेन स्त्रीपुंभ्य इत्युक्तम्, केवलाभ्य इति तु व्याप्त्युपपादकम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अथवा यत् निराकृतौ विशेषस्य भावादि त्यनेनास्य दोषस्यासाधारणत्वमुक्तम् तदुपपादनाय दृष्टे त्याद्युपन्यासः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१५४सु०- इदानीमधिकाशङ्कया मतान्तरमुत्थापयति |
|
| |
|
| बलेन सर्वम्
| | वामैरिति |
|
| |
|
| अभ्यभूत्
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- वामैरन्यदुदीर्यते</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">मध्यवामैरित्यर्थः । |
|
| |
|
| अभिभूतवानिति ।</p>
| | अन्यत् |
| <p class="gr-vyakhya-para">एक इत्यनेन
| |
|
| |
|
| प्रलयेऽभावो जनिश्च ।</p>
| | महावामसिद्धान्तात् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">तस्मात् इत्यनेन | | <p class="gr-vyakhya-para">किं तदित्यत आह |
|
| |
|
| जनिः ।
| | शिवेति |
|
| |
|
| परमेश्वररोषजो रुद्र इत्यर्थः ।
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- शिवोपसर्जना शक्तिः ससर्जेदं समन्ततः । इति</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">शिव उपसर्जनं यस्याः सा |
|
| |
|
| सम्प्रसादो
| | शिवोपसर्जना |
|
| |
|
| ब्रह्मा ।</p>
| | । |
| <p class="gr-vyakhya-para">तेषामि त्यादिवाक्यैः
| |
|
| |
|
| पारतन्त्र्यम् । तेषां
| | इदं |
|
| |
|
| देवानां,
| | इत्यस्यैव व्याख्यानं |
|
| |
|
| यशो, वैष्णवं मखं
| | समन्ततः |
|
| |
|
| विष्णुमखे पशुत्वेन नियुक्तं रुद्रम्
| | देशे काले च वर्तमानं कार्यमिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । नोत्पत्त्यसम्भवोऽस्मन्मतेऽस्ति, अस्माभिः शिवसहितायाः शक्तेर्विश्वप्रस(भ)वस्याङ्गीकृतत्वात् । न चैवं (त)द्वयोः सर्वोत्कृष्टत्वं विरुद्धमापद्यते, शिवस्य शक्तिं प्रत्युपसर्जनत्वाङ्गीकारादिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एतत्प्रतिषेधति |
|
| |
|
| आर्छत्
| | तच्चेति |
|
| |
|
| प्राप्तवदिति ।</p>
| | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">देवा यज्ञेन | | <p class="gr-vyakhya-para">तच्चोपपन्नं न</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अत्राप्युत्पत्त्यसम्भवस्यापरिहारादिति भावः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१५५सु०- तत्कथमित्यत्र सूत्रम् |
|
| |
|
| रुद्रेण पशुना
| | ॐ न च कर्तुः करणम् ॐ |
|
| |
|
| यज्ञं
| | इति । तद्व्याचष्टे |
|
| |
|
| विष्णुम्
| | शिवस्येति |
|
| |
|
| अयजन्त
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- शिवस्याकरणत्वतः । ओहत्वात्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अकरणत्वत |
|
| |
|
| इति ।</p>
| | इत्यस्यैव स्वपदस्य वर्णनम् |
| <p class="gr-vyakhya-para">देवाः पुरुषं
| |
|
| |
|
| रुद्रं
| | ओहत्वात् |
|
| |
|
| पशुमबध्नन्
| | इति । यद्वा |
|
| |
|
| इति ।</p>
| | अकरणत्वतः |
| <p class="gr-vyakhya-para">यो भूतानामधिपती रुद्रः
| |
|
| |
|
| स विष्णोराज्ञारूपायां तन्त्यां चरति
| | ज्ञानादिकरणाभावादित्यर्थः । तदेव कथमित्यतः |
|
| |
|
| वृषा
| | अकरणत्वतः |
|
| |
|
| प्रसिद्धतन्त्यामिवेति ।</p>
| | निरिन्द्रियत्वादित्युक्तम् । तदपि कुत इत्यत उक्तम् |
| <p class="gr-vyakhya-para">१३३सु०- एतासां श्रुतीनामेतदर्थत्वोपपादनं त्वाचार्येणैवान्यत्रोदाहृतेभ्यो वाक्येभ्यष्टीकातश्चावगन्तव्यम् । अत एव
| |
|
| |
|
| सामर्थ्यात्
| | ओहत्वादिति |
|
| |
|
| इत्युक्तम् ।</p>
| | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">१३४सु०- सूत्रार्थमुपसंहरति | | <p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । देहवता हि शिवेनापत्योत्पत्तौ शक्तेः साचिव्यमाचरणीयम्, न विदेहेन; तस्य प्र(वि)लीनवदिन्द्रियादिविज्ञानादिविकलस्य तदनुपपत्तेः । न च शिवदेहोत्पत्तौ केवलायाः शक्तेः शक्तिरस्ति, प्रागुक्तदोषात्; अन्यथाऽत्रापि तथोपपत्तौ शिवाङ्गीकारवैयर्थ्यापत्तेश्च । न च शिवसहितायाः, विदेहस्य साहाय्यकरणानुपपत्तेः । अतः अङ्गीकृतस्यापि शिवस्याजागलस्तनायितत्वेनात्राप्युत्पत्त्यसम्भव एवेति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१५६सु०- मतान्तरमुत्थापयति |
|
| |
|
| सदोषत्वादिति
| | अपि हीति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- सदोषत्वान्नेशः पशुपतिस्ततः</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अपि ह्यन्ये ब्रूयुः सर्वज्ञमीश्वरम् । अणुवामा</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">ततः | | <p class="gr-vyakhya-para">अन्येऽपि |
|
| |
|
| श्रुतिबलेन
| | इत्यन्वयः । तानेव विशेषनाम्नाऽऽह |
|
| |
|
| सदोषत्वात् पशुपतिः ईश
| | अणुवामा इति |
|
| |
|
| ः जगत्कर्ता
| | । अस्य मतस्य लोके प्रचुरतां सूचयितुं |
|
| |
|
| न
| | हि |
|
| |
|
| भवति, दोषि(णो)यज्ञदत्तस्येव जगत्कर्तृत्वानुपपत्तेरिति ।</p>
| | शब्दः । |
| <p class="gr-vyakhya-para">१३५सु०- युक्त्यन्तरेण शिवस्य जगत्कर्तृत्वमपाकर्तुं सूत्रम्
| |
|
| |
|
| ॐ सम्बन्धानुपपत्तेश्च ॐ
| | सर्वज्ञं |
|
| |
|
| इति । तस्यार्थमाह
| | इत्युपलक्षणं जगत्सृष्ट्याद्युपयुक्तसकलकरणोपेतम् । इदमुक्तं भवति शिवसहिता शक्तिर्जगज्जननीत्यभ्युपगच्छतो मम नोक्तदोषः, शिवस्य स्वाभाविकसार्वज्ञादिमत्त्वेन देहेन्द्रियानपेक्षणात्, लीलाविग्रहग्रहणेन शक्तिसाहाय्यकरणस्या(सम्भोगस्या)प्युपपत्तेरि ति । तदिदं दूषयति |
|
| |
|
| अशरीरत्वत इति
| | न तदिति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अशरीरत्वतस्तस्य सम्बन्धो जगता क्वचित् । कर्तृत्वेन न युज्येत</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न तद्युक्तम्</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">तस्य | | <p class="gr-vyakhya-para">१५७ सु०- कुत इत्यत्र सूत्रम् |
|
| |
|
| शिवस्य । अशरीरस्यापि गगनादेर्जगता सम्बन्धदर्शनात् कथमेतदित्यतः सम्बन्धमेव व्याख्याति,
| | ॐ विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिषेधः ॐ |
|
| |
|
| क्वचित्
| | इति । तस्यार्थः । शिवस्य |
|
| |
|
| कार्ये,
| | विज्ञानादिभावे |
|
| |
|
| कर्तृत्वेन
| | अङ्गीकृते |
|
| |
|
| इति कार्यकर्तृत्वलक्षणः
| | तस्य प्रतिषेधो न क्रियत |
|
| |
|
| सम्बन्धो न युज्यत
| | इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">नन्विदं मतमनुमतं न वा । नाद्यः, उक्तार्थविरुद्धत्वात्, न तद्युक्तमि त्यस्य चायोगात् । द्वितीये कथं तदप्रतिषेध इत्युक्तम् । कथं च न तद्युक्तमि त्यत्रास्य हेतुत्वमित्यतः तदप्रतिषेध इति निवेशयितुमुत्सूत्रं तावद्धेतुमाह |
|
| |
|
| इत्यर्थः ।
| | ईशेति |
|
| |
|
| क्वचित्
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- ईशवादप्रवेशनात्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">शैवमतप्रवेशापत्तेरित्यर्थः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१५८सु०- ननु शैवाः सार्वज्ञादिगुणोपेतं शिवमेकमेवाभ्युपयन्ति, शाक्तास्तु शिवं शक्तिं चेत्यस्ति महान् सिद्धान्तभेदः; तत्कथं शाक्तानां शैवमतानुप्रवेश इत्यत आपादितदोषोऽयमित्याशयवानाह |
|
| |
|
| इत्यनेन कुतः सर्वकर्तृत्वमिति सूचयति ।</p>
| | सार्वज्ञादीति |
| <p class="gr-vyakhya-para">अयमत्र प्रयोगः । शिवो न कर्ताऽशरीरत्वात् सुप्तप्रलीनवदिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">ननु शिवः सिद्धो न वा । न द्वितीयः, आश्रयासिद्धेः । आद्ये तु कर्तृत्वेनैव सिद्ध इति धर्मिग्राहकमानविरोधः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">किञ्च भवन्मते(ऽपि) शिवस्य कर्तृत्वं शरीरित्वं चाङ्गीक्रियत एव, तथा चापसिद्धान्तान्यतरासिद्धी स्यातामिति । उच्यते । इदमत्राकूतम् । पशुपतेर्जगत्कारणत्वं वदन् प्रष्टव्यः, किं पाशुपतादिशास्त्राण्यनुमानानि (चा)वाऽऽश्रित्येदमुच्यते, उत श्रुत्यादिकम् । आद्ये त्वतिप्रसङ्गोऽयमुच्यते, यदि पाशुपताद्याश्रित्येदमुच्यते तर्हि तस्याशरीरत्वमपि ततः सिद्धमिति तदप्यङ्गीकार्यं स्यात्, तथा च कर्तृत्वानुपपत्तिरि ति, अत एव न युज्येतेति लिङ्प्रयोगः । द्वितीये तु वक्ष्यत इति । एवञ्च न कश्चिद्दोषः; शिवस्वरूपस्य अस्माकं श्रुत्यादितः सिद्धेराश्रयासिद्ध्यभावात्, परसिद्धेनाशरीरत्वेन कर्तृत्वाभावापादनाद्धर्मिग्राहकविरोधाद्यभावात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">एतेन पाशुपतादिविरोधात् श्रुतयोऽन्यथा योज्या इति निरस्तम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१३६सु०- ननु अशरीरस्यापि कर्तृत्वे बाधकाभावाद्व्याप्तिविधुरोऽयं प्रसङ्गः, कारकप्रयोक्तृत्वं हि कर्तृत्वं न शरीरित्वमि त्यत आह
| |
| | |
| देहिन इति
| |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-देहिनो ज्ञानदृष्टितः</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- सार्वज्ञादिगुणैर्युक्तं गुरुकल्पनया द्वयम् । न युज्यते</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">सत्यं कारकप्रयोक्तृत्वमेव कर्तृत्वं न शरीरित्वमिति । तच्च न प्रयत्नेन विना सम्भवति, न चेच्छामन्तरेण प्रयत्नः, न च ज्ञानाद्विनेच्छा, न च शरीरादृते ज्ञानम्, देहिनामेव जाग्रतां ज्ञानदर्शनात्, ओहिनां सुप्तप्रलीनानां चादर्शनात् । ततः कर्तृत्वस्य व्यापकं शरीरं शिवाद्व्यावर्तमानं तदपि व्यावर्तयतीति ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">सत्यं शाक्तैः सार्वज्ञादिगुणैर्युक्तं शिवशक्त्याख्यं द्वयमभ्युपगतमिति, तत्तु न युज्यते, कल्पनागौरवात् । तथा हि । न तावत् सार्वज्ञाद्युपेतं प्रत्यक्षेण सिद्धम्, परचित्तवृत्तीनां परं प्रत्यतीन्द्रियत्वात्; नाप्यागमेन, शाक्तागमस्य प्रामाण्यसन्देहात्, अपौरुषेयागमस्य परेण प्रामाण्यानादरणात्, आदरणे वा तत एव स्वमतहानेः । ततः प्रपञ्चरचनानुपपत्त्यैव तथाविधं वस्तु कल्पनीयम् । एकेनैव सार्वज्ञादिमता सर्वं निर्वहत्येव, तथा च वृथा तथाभूत(वस्तु)द्वयकल्पने कल्पनागौरवमेव । अत एकमेव तादृशं वस्त्वङ्गीकार्यमिति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">१३७सु०- ननु ज्ञानजन्मन्येव शरीरस्योपयोगः, ज्ञानस्येन्द्रियजन्यत्वात्, इन्द्रियाणां च शरीरसंयोगनियमात्; नित्यज्ञानश्च भगवान् शिव इति किं तस्य शरीरेणेति । एवं तर्हि प्रयत्नजन्मन्येवेच्छोपयोगिनीति नित्यप्रयत्नस्येच्छाऽपि न स्यात्, तथेच्छोत्पत्तावेव ज्ञानमुपयुज्यत इति नित्येच्छस्य ज्ञानमपि न स्यात् ।</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">ततः किमित्यत आह |
| <p class="gr-vyakhya-para">अथ न प्रयत्नमात्रं कर्तृत्वम्, अपि तर्हि ज्ञानेच्छे अपि । परिदृष्टसामर्थ्यकारकप्रयोक्तृत्वं कर्तृत्वमिति हि वृद्धा इति चेत्, तथाऽपीच्छात्यागे बाधकाभावात् । कुतश्चैवं कल्पनीयम् । कुलालादौ तथा दर्शनादिति चेत्; किं तत्र शरीरं न दृष्टम् । दृष्टमप्यनुपयुक्तमिति चेत्; किन्नियमाभावादेवमाश्रीयते, अन्यत्रोपक्षयाद्वा । नाद्यः, व्यभिचाराभावात् । शरीरप्रेरणेऽपरं शरीरं नास्तीति चेन्न, तेनैव सशरीरत्वात् । न द्वितीयः, निरस्तत्वात्; अन्यथा ज्ञानादीनामप्यनुपयोगप्रसङ्गः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">कुतश्चास्य नित्यज्ञानत्वसिद्धिः । आगमादिति चेन्न, परस्पराश्रयप्रसङ्गात्; सिद्धे ह्यागमप्रामाण्ये नित्यज्ञानेश्वरसिद्धिः, तत्सिद्धौ चागमस्य तत्प्रणीतत्वेन प्रामाण्यसिद्धिरिति ।</p> | |
| <p class="gr-vyakhya-para">१३८सु०- उक्तदोषपरिहारमाशङ्क्य तन्निरासाय सूत्रम्
| |
|
| |
|
| ॐ करणवच्चेन्न भोगादिभ्यः ॐ
| | तत इति |
|
| |
|
| इति । तन्नेत्यन्तं तावद्व्याचष्टे | | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-ततस्त्वीश एक एव प्रयोजकः</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">उक्तहेतोरेकस्यैव सार्वज्ञादिमतोऽङ्गीकार्यत्वे केवलशक्तेरङ्गीकृतावुत्पत्त्यसम्भवप्रसङ्गात् ईश एव सार्वज्ञाद्युपेतः प्रपञ्चरचनायाः प्रयोजकः शाक्तैरङ्गीकर्तव्यः स्यात् । एवञ्च कथं न शैवमतप्रवेशः शाक्तमतस्येति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१५९सु०- किमतो यद्येवम् । शाक्तस्यापसिद्धान्तेन पराजयः स्यादि ति चेत्सत्यम्, तावताऽपि भवत्सिद्धान्तानवक्लृप्तिरेव । शैवमतस्यापि भवत्सिद्धान्तविरोधित्वेन निराकर्तव्यत्वादित्यतः तदप्रतिषेध इति सूत्रांशं सोपपत्तिकं निवेशयति |
|
| |
|
| न चेति
| | उक्तेति ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- उक्तदोषश्च तत्पक्ष इति नैवात्र दूष्यते</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यतः शैवपक्षो निरन्तरातीताधिकरण एव |
|
| |
|
| ।</p>
| | उक्तदोषः |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न च देहादिवद्विश्वमस्य स्यात्</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तमशरीरत्वाच्छिवस्य कर्तृत्वानुपपत्तिरिति, तदसत् । कुलालादयो हि कर्तारो दण्डादिकं साक्षात्प्रयत्नेनाधिष्ठातुमनीशानास्तदधिष्ठानाय साक्षात्प्रयत्नाधिष्ठेयं शरीरमपेक्षन्ते ।
| |
|
| |
|
| अस्य
| | अतः |
|
| |
|
| तु
| | अत्र |
|
| |
|
| विश्वं
| | न पुनः |
|
| |
|
| कार(क)चक्रमेव,
| | दूष्यते |
|
| |
|
| देहवत्स्यात्
| | पुनरुक्तिदोषभयादिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१६०सु०- एवं प्रत्येकमपाकृतानि त्रीण्यपि मतानि साधारणदूषणेन निराकर्तुं सूत्रम् |
|
| |
|
| साक्षात्प्रयत्नाधिष्ठेयं स्यात्, ततः किमपरेण शरीरेण । अत एव भगवान्विश्वमूर्तिरिति गीयते । न चादिसृष्टेः प्राक् कारकाभावः, मायादेरनादेर्विद्यमानत्वात्, अन्यथा सृष्ट्यनुपपत्तेरिति ।
| | ॐ विप्रतिषेधाच्च ॐ इति । |
|
| |
|
| आदि
| | तद्व्याचष्टे |
|
| |
|
| पदेनेन्द्रियाणां वक्ष्यमाणस्याधिष्ठानस्य च सङ्ग्रहः । तदिदं नोपपद्यत इत्यर्थः ।</p>
| | श्रुतीति |
| <p class="gr-vyakhya-para">१३९सु०- कुतो नेत्यतः सौत्रहेतुं व्याख्याति
| |
| | |
| भोगेति
| |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- भोगसम्भवात्</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- श्रुतिस्मृतीतिहासानां सामस्त्येन विरोधतः । सतां जुगुप्सितत्वाच्च नाङ्गीकार्यं हि तन्मतम्</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">यदि शिवस्य कारकग्रामः साक्षात्प्रयत्नाधिष्ठेयः स्यात् तदा स तस्य सुखदुःखानुभवलक्षणभोगहेतुः स्यात्, साक्षात्प्रयत्नाधिष्ठेयेऽस्मदादिशरीरे तथा दर्शनात् । कर्मार्जितस्यैव तथात्वमिति चेन्न, साक्षात्प्रयत्नाधिष्ठेयत्वेन तथाभावस्याप्यापत्तेः । भोगादिमतश्च नेश्वरत्वम् । अतः शिवस्य भोगादिप्रसङ्गान्नेयं कल्पना युक्तेति ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">सतां |
| <p class="gr-vyakhya-para">१४०सु०- हेत्वन्तरेण शिवस्य विश्वकर्तृत्वं निराकुर्वत्
| |
|
| |
|
| ॐ अधिष्ठानानुपपत्तेश्च ॐ
| | मध्ये |
|
| |
|
| इति सूत्रं व्याचष्टे
| | जुगुप्सितत्वात् |
|
| |
|
| अधिष्ठान इति
| | गोप्तुमिष्टत्वात् । यद्वा कर्तृकर्मणोः कृती ति कर्तरि षष्ठी, सदि्भर्निन्दितत्वादित्यर्थः । |
|
| |
|
| ।</p>
| | हि |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अधिष्ठाने स्थितः कर्ता कार्यं कुर्वन्प्रतीयते</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यः
| |
|
| |
|
| कर्ता
| | शब्देन श्रुत्यादीनां प्रसिद्धतां द्योतयति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१६१सु०- केचिदिमां चतुःसूत्रीं भागवतमतनिराकरणपरतया व्याचक्षते । तथा हि । पाञ्चरात्रिकाः वासुदेवात् सङ्कर्षणो नाम जीवो जायते, सङ्कर्षणात् प्रद्युम्नसंज्ञकं मनो जायते, प्रद्युम्नादनिरुद्धसंज्ञकोऽहङ्कारो जायते इति प्रक्रियामाहुः ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तत्र सूत्रम् |
|
| |
|
| कुलालादिः स पृथिव्यादौ
| | उत्पत्त्यसम्भवादिति |
|
| |
|
| अधिष्ठाने स्थित
| | । वासुदेवात् सङ्कर्षणो नाम जीवो जायते इति तावदयुक्तम्, जीवस्य उत्पत्त्यसम्भवात् । उत्पत्तिमतो हि जीवस्यानित्यत्वादयो दोषाः प्रसज्येरन्, ततश्च नैवास्य भगवत्प्राप्तिर्मोक्षः स्यात्; न जायते (न) म्रियत इत्यादिश्रुतिस्मृतिविरोधाच्च ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">न च कर्तुः करणम् । |
|
| |
|
| एव घटादि
| | सङ्कर्षणसंज्ञकाज्जीवात् प्रद्युम्नसंज्ञकस्य मनसो जन्म अपि पञ्चरात्रोक्तं नोपपद्यते । |
|
| |
|
| कार्यं कुर्वन् प्रतीयते,
| | न |
|
| |
|
| न तु निरधिष्ठानः कश्चित्किञ्चित्कुर्वाणः । अनेन व्यतिरेकाविनाभावेन निरधिष्ठानत्वस्याकर्तृत्वेन व्याप्तिरुपपादिता भवति । ततः किमित्यत आह
| | हि लोके |
|
| |
|
| नास्येति
| | कर्तुः |
|
| |
|
| ।</p>
| | देवदत्तादेः (करणं) परश्वधाद्युत्पद्यमानं |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- नास्याधिष्ठानयोगोऽस्ति भूतानां प्रलये तदा</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अस्य
| |
|
| |
|
| शिवस्य ।
| | करणं |
|
| |
|
| तदा | | दृश्यते । यदा चोत्पद्यते तदा कर्मैव न करणम् । जीवश्च कर्ता मनश्च करणम् । ततस्तन्न ततो जनिमद्भवितुमर्हति । एतस्माज्जायते प्राणो मनःसर्वेन्द्रियाणि चे तीश्वरादेव मनोजननश्रवणाच्च । एतेन प्रद्युम्नादनिरुद्धसंज्ञकोऽहङ्कारो जायते इत्यपि प्रत्युक्तम् ॥ अथापि स्यात् । नैवैते सङ्कर्षणादयो जीवादिभावेनाभिप्रेयन्ते, किं तर्हीश्वरा एवैते सर्वे ज्ञानैश्वर्यशक्तिबलवीर्यतेजोभिरैश्वरैर्धर्मैरन्विता अभ्युपगम्यन्ते । तस्मान्नायं दोष इति ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अत्र परिहारं पठति |
|
| |
|
| आदिसृष्टिसमये । कुतो नास्ति । प्रागुत्पन्नानां पृथिव्यादीनां महा
| | विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिषेधः |
|
| |
|
| भूतानां प्रलये
| | । परमात्मनो वासुदेवस्येव सङ्कर्षणादीनामपि |
|
| |
|
| सति । तस्मात्कर्तृत्वमपि तस्य नोपपद्यत इति शेषः ॥ ननु कारकाणामेव अधिष्ठानत्वं भविष्यति; मैवम्, साधिष्ठानस्य चेतनस्य भोगादिप्रसक्तेरुक्तत्वात् ।</p>
| | विज्ञानादि |
| <p class="gr-vyakhya-para">नन्वयं निरधिष्ठानत्वहेतुः कर्तुर्विपक्षात्कुलालादिव अकर्तुः सपक्षाद्घटादेरपि व्यावृत्तत्वादसाधारणः; मैवम्, गगनादौ सपक्षे वृत्तेः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">नन्विदं सूत्रद्वयं व्युत्क्रमेण कुतो व्याख्यातम् । सम्बन्धानुपपत्त्यधिष्ठानानानुपपत्त्योरुभयोरपि परिहारः करणवच्चेदित्यनेन निरस्यत इति ज्ञापनार्थम् । यदि खलु यथाक्रममेव व्याख्यायेत तदा सन्निहिताधिष्ठानानुपपत्तिपरिहारनिरासकमेवेदं ज्ञायेत, व्युत्क्रमेण तु उभयमध्ये व्याख्याने सत्युभयसम्बन्धि विज्ञायत इति । अत एव भाष्येऽधिष्ठानादिरूपमित्युक्तमत्र तु देहादिवदिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१४१सु०- ननु युक्तं कुलालस्याधिष्ठानसापेक्षत्वं शरीरित्वात् । शरीरं हि गुरुत्वात् प्रसक्तपतनं तत्प्रतिबन्धाय स्पर्शवदधिष्ठानमपेक्षते, अनवस्थितशरीरस्य कर्तृत्वायोगात् । ईश्वरस्य तु शरीरविधुरस्य किमधिष्ठानेन । इहेदं जातमित्यादिव्यवहारस्तु गगनादिकमाश्रित्योपपत्स्यत इत्यत आह
| |
|
| |
|
| ओहश्चेदिति
| | षाड्गुण्यसद् |
|
| |
|
| ।</p>
| | भावे |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- ओहश्चेदसर्वज्ञः शिलाकाष्ठादिवत्सदा</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">सदा
| |
|
| |
|
| इत्यनेन व्याप्तिमुपपादयति, अत एव
| | तत एव चेश्वरत्वेऽभ्युपगम्यमानेऽपि |
|
| |
|
| शिलाकाष्ठादिवत्
| | तस्यो |
|
| |
|
| इत्यनेकदृष्टान्तोपादानम् । तथा च कुतः सार्वज्ञम्, कुतश्च सर्वकर्तृत्वमिति भावः ।</p>
| | त्पत्त्यसम्भवदोषस्य |
| <p class="gr-vyakhya-para">स्यादेतत् न सर्वथा सदाशिवः अशरीरः, किन्तु लीलया शरीराण्यपि गृह्णाति, ततो नायं दोषः; न च भोगादिप्राप्तिः, लीलया गृहीतस्य विग्रहस्य तदहेतुत्वादि त्यत आह
| |
|
| |
|
| देही चेदिति
| | अप्रतिषेधः |
|
| |
|
| ।</p> | | प्रकारान्तरेण प्राप्नोत्येवायमुत्पत्त्यसम्भवदोषः । तथा हि । न तावदेते चत्वारः परस्परं भिन्नाः, अनेकेश्वरकल्पनायां गौरवादिदोषापत्तेः । अभेदे तु कथं स्वत एव स्वस्योत्पत्तिः सम्भवेत्, निरतिशयत्वात् । न चैते भगवद्व्यूहाश्चतुःसङ्ख्यायामेवावतिष्ठेरन्, तद्व्यूहानामनन्तत्वाभ्युपगमात् ॥</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- देही चेदन्तवानेव यज्ञदत्तनिदर्शनात् ॥</div>
| | <p class="gr-vyakhya-para">विप्रतिषेधाच्च । |
| <p class="gr-vyakhya-para">अन्तवान् | |
|
| |
|
| मरणवान् स्यात् । उपलक्षणं चैतत्, दुःखादिमांश्च स्यादित्यपि द्रष्टव्यम् ।</p>
| | परस्परविरोधश्च पञ्चरात्रे भवति; ज्ञानैश्वर्यबलवीर्यशक्तितेजांसि भगवतो गुणा इति क्वचिदुच्यते, आत्मान एवैते भग(वतो)वन्तो वासुदे(वा इ)वस्येति क्वचिद्भगवत्स्वरूपत्वमित्यादि ॥</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">नन्वसौ विग्रहो न तद्धेतुरित्युक्तम् । मैवम्, शरीरं, न भोगायतनं चे त्यस्य व्याहतत्वात्, शरीरत्वेनैव तदनुमानाच्च । तदिदमाह | | <p class="gr-vyakhya-para">वेदप्रतिषेधश्चात्र भवति; भगवाञ्छाण्डिल्यः षडङ्गं वेदमधीत्य तस्मिन्महत्याम्नाये निष्ठामनधिगच्छन् यः सर्वपरो धर्मो यस्मान्न भूयोऽस्ति कथं तं विद्यामित्येवं बलवद्विवेकमातिष्ठमानो बभूव । तत्र भगवते शाण्डिल्याय भगवता सङ्कर्षणेन व्यक्तेन शब्दवच्छास्त्रं प्रोक्तमिति वेदनिन्दादर्शनात् । तथा चान्यत्र</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अधीता भगवन् वेदाः साङ्गोपाङ्गाः सविस्तराः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">श्रुतानि च मयाऽङ्गानि वाको वाक्ययुतानि च ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">न चैतेषु समस्तेषु संशयेन विना क्वचित् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">श्रेयोमार्गं प्रपश्यामि येन सिद्धिर्भविष्यती ति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तस्मादयुक्तं पञ्चरात्रशास्त्रमिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तामिमामपव्याख्यां प्रत्याख्याति |
|
| |
|
| एवेति
| | पञ्चरात्रेति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">एतेन अन्तवत्त्वमसर्वज्ञता वे ति सूत्रं व्याख्यातं भवति ।</p> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-पञ्चरात्रनिषेधार्थमेतान्याचक्षते यदि । सूत्राण्यतिविरुद्धं तत्</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">पाठक्रमादर्थक्रमो गरीयानित्यतो व्युत्क्रमेण व्याख्यानम् ।</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">आचक्षते |
| <p class="gr-vyakhya-para">१४२सु०- ननु एवं शिवस्य जगत्कारणत्वमपाकुर्वतां कोऽभिप्रायः; किमकर्तृकमेवेदं विश्वमिति, किंवा विष्णुकर्तृकमिति । नाद्यः; कार्यस्याकर्तृकत्वे विरोधात्, अपसिद्धान्तप्रसक्तेश्च ।</p> | |
| <p class="gr-vyakhya-para">न द्वितीयः, विष्णावपि कर्तर्यभ्युपगम्यमाने दोषाणामेषां समानत्वेन (स्व)व्याहतत्वात् । तथा हि यदुक्तमसामञ्जस्यं शिवस्य तत्तावद्विष्णावपि समम्, जनितोत विष्णोः इत्यादौ जन्मादिदोषश्रवणात् । सम्बन्धानुपपत्त्यादिकं तु स्फुटमेवे त्यत आह
| |
|
| |
|
| न चेति
| | व्याचक्षते । यदित्यस्यार्थे |
|
| |
|
| ।</p>
| | यदि |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-न चैतदखिलं विष्णौ</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">एतदखिलं
| |
|
| |
|
| दोषजातं,
| | शब्दः । तद्व्याख्यानमति |
|
| |
|
| विष्णौ
| | (अति) |
|
| |
|
| अपि विश्वस्य कर्तर्यभ्युपगते समानमिति न वाच्यम् । कुतः, श्रुत्यैव सकलदोषपरिहारेण विष्णोर्विश्वकारणत्वस्य प्रतिपादितत्वात् ।</p>
| | शयेन |
| <p class="gr-vyakhya-para">१४३सु०- ननु पशुपतेरप्येवमागमैरनुमानैश्च जगत्कारणता प्रतिपादितैव, ततः को विशेष इत्यत आह
| |
|
| |
|
| श्रुतीति
| | विरुद्धं |
|
| |
|
| ।</p>
| | स्वव्याहतं प्रमाणान्तरप्रतिहतं चेत्यर्थः ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- श्रुतिप्रामाण्यगौरवात्</div>
| | <p class="gr-vyakhya-para">तत्कथमित्यतः स्वव्याहतिं तावदुपपादयति |
| <p class="gr-vyakhya-para">पाशुपतादितोऽपि श्रुतीनां प्रामाण्यस्य गुरुत्वात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । पाशुपतादिकं हि शिवे जगत्कर्तरि सर्वज्ञे सिद्धे तत्प्रणीतत्वेन प्रमाणत्वेन निश्चीयेत, निश्चिते च तत्प्रामाण्ये शिवस्यैवंविधस्य सिद्धिरि त्यन्योन्याश्रयतया दुरवधारणप्रामाण्यम् । अन्यतः शिवस्यैवंविधतासिद्धावलमनेन । न चान्यत्तादृशं प्रमाणमस्ति, अनुमानानां दूषितत्वात् । न चैवं श्रुतिप्रामाण्यम्; अपौरुषेयत्वेन करणदोषाणां, बाधकप्रत्ययस्य चाभावे सति, तस्य निष्कम्पमेव स्वतो निश्चितत्वात् । अतो निश्चितप्रमाणभावया श्रुत्या विधूतावद्यगन्धं विष्णोर्जगत्कारणत्वं सिद्ध्यत्येवेति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१४४सु०- कास्ताः श्रुतय इत्यतस्ता उदाहरति | |
|
| |
|
| मन इति
| | यत इति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- मनोबुद्ध्यङ्गितां विष्णोर्लक्षयामो य एव सः । स एव देहो विज्ञानमैश्वर्यं शक्तिरूर्जिता । देहो विष्णोर्न ते विष्णो वासुदेवोऽग्रतो भवेत् । एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः । अजस्य नाभावध्येकमर्पितं मात्रया परः । सद्देहस्सुखगन्धश्च ज्ञानभाः सत्पराक्रमः । ज्ञानज्ञानः सुखसुखः स विष्णुः परमोऽक्षरः । आनन्द एक एवाग्र आसीन्नारायणः प्रभुः । प्रियं तस्य शिरो मोदप्रमोदौ च भुजौ हरेः । आनन्दो मध्यतो ब्रह्म पुच्छं नान्यदभूत्क्वचित् । मनसोऽस्याभवद्ब्रह्मा ल्लाटादपि शङ्करः । पक्षयोर्गरुडः शेषो मुखादासीत्सरस्वती । सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् ॥</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- यत आह स भारते</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">अनेन बुद्धिमनोऽङ्गप्रत्यङ्गवत्तां भगवतो लक्षयामहे । बुद्धिमान्मनोवानङ्गवान्प्रत्यङ्गवानि ति श्रुतिमुपादत्ते ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">यस्मात्सूत्रकार एव पञ्चरात्रस्य प्रामाण्यम् |
| <p class="gr-vyakhya-para">य एवे
| |
|
| |
|
| त्यनेन यदात्मको भगवांस्तदात्मिका व्यक्तिः, किमात्मको भगवान् ज्ञानात्मक ऐश्वर्यात्मकः शक्त्यात्मक इति ।</p>
| | आह । |
| <p class="gr-vyakhya-para">ऊर्जिता
| |
|
| |
|
| बलवती, सर्वत्राप्रतिबद्धा । एतदात्मको भगवांस्ततस्तस्य देहोऽप्येतदात्मक इति श्रुतिलब्धोऽर्थः ।</p>
| | तस्मादत्र तन्निराकरणे सूत्रकारस्य स्ववचनव्याहतिः स्यादित्यर्थः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">न ते विष्णवि | | <p class="gr-vyakhya-para">१६२सु०- तद्भारतवचनमुदारहरति |
|
| |
|
| त्यनेन न ते विष्णो जायमानो न जातो देवमहिम्नः परमन्तमापे ति ।</p>
| | पञ्चरात्रस्येति |
| <p class="gr-vyakhya-para">वासुदेव
| |
|
| |
|
| इत्यनेन वासुदेवो वा इदमग्र आसीदि ति ।</p>
| | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">कथमेताभिः श्रुतिभिरभिप्रेतार्थसिद्धिरित्यतस्तासां तात्पर्यमाह | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- पञ्चरात्रस्य कृत्स्नस्य वक्ता नारायणः स्वयम् । ज्ञानेष्वेतेषु राजेन्द्र सर्वेष्वेतद्विशिष्यते । पञ्चरात्रविदो ये तु यथाक्रमपरा नृप । एकान्तभावोपगता वासुदेवं विशन्ति ते । इति</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">साङ्ख्यं योगः पाशुपतं वेदारण्यकमेव च । ज्ञानान्येतानि भिन्नान्युताहो नेति चोच्यतामि ति ज्ञानकरणत्वाज्ज्ञानशब्दवाच्यानि साङ्ख्यादीनि शास्त्राण्यन्योन्यविरुद्धान्युताविरुद्धानीति प्रश्नस्य साङ्ख्यं योगः पाशुपतं वेदारण्यकमेव च । ज्ञानान्येतानि भिन्नानि नात्र कार्या विचारणे ति परिहारोऽभिहितः । ततः पुनर्वस्तुविकल्पानुपपत्तेः परस्परविरुद्धानां सर्वेषां प्रामाण्यायोगादेतेषु किं प्रमाणमिति जिज्ञासायां, साङ्ख्यस्य वक्ता कपिल इत्यादिना साङ्ख्यादीनामनाप्तकर्तृत्वमभिधाय प्राग्वेदारण्यकपदोपलक्षितस्य पञ्चरात्रस्य परमाप्ततमेन नारायणेन प्रणीतत्वात् प्रामाण्यमित्यनेन वाक्येनोच्यते । वेदानां त्वपौरुषेयतया स्वत एव प्रामाण्यं सिद्धमेवेति नोक्तम् । फलवत्प्रवृत्तिजनकत्वादपि पञ्चरात्रस्य प्रामाण्यमिति |
|
| |
|
| इत्यादीति
| | पञ्चरात्रविद |
|
| |
|
| ।</p>
| | इत्यनेन वाक्येनोच्यते । |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-इत्यादिश्रुतिसन्दर्भबलान्नित्यगुणात्मनः । विष्णोर्देहाज्जगत्सर्वमाविरासीदितीयते ॥</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">नित्यश्चासौ गुणात्मा चेति तथोक्तः, तस्मात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तत्र बुद्धी ति श्रुत्या विष्णोर्देहवत्त्वमवगम्यते ।
| |
|
| |
|
| अङ्गं
| | यथाक्रमपरा |
|
| |
|
| देहः,
| | देवतातारतम्यपराः । |
|
| |
|
| प्रत्यङ्गानि
| | एकान्तभावोपगताः |
|
| |
|
| हस्तादीनि,
| | अव्यभिचारिणीं भक्तिं प्राप्ताः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">प्रकारान्तरेण स्वव्याहतिमाह |
|
| |
|
| लक्षयामहे
| | गीता चेति |
|
| |
|
| ज्ञापयामः । कथं,
| | ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">गीता च तच्छास्त्रसङ्क्षेप इति हीरितम्</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तच्छास्त्रसङ्क्षेपः |
|
| |
|
| बुद्धिमानित्यादि ।</p>
| | पञ्चरात्रसङ्क्षेप |
| <p class="gr-vyakhya-para">यदात्मको भगवान्
| |
|
| |
|
| इत्यनया भगवतो देहस्य ज्ञानादिगुणात्मकत्वम् ।
| | इति हीरितम् |
|
| |
|
| व्यक्तिः
| | ब्रह्मरुद्रेन्द्रसूर्याणां यद्दत्तं विष्णुना पुरा । पञ्चरात्रात्मकं ज्ञानं व्यासोऽदात्पाण्डवेषु तत् । तेषामेवावतारेषु सेनामध्येऽर्जुनाय च । प्रादाद्गीतेति (वि)निर्दिष्टं (विज्ञातं) (विख्यातं) सङ्क्षेपेणायुयुत्सवे (ते) इत्यादिना पुराणवाक्येनेति शेषः । ततः प्रमाणतया पञ्चरात्रसङ्क्षेपरूपां गीतां प्रणीतवतो बादरायणस्य पञ्चरात्रप्रामाण्यमनुमतमेवेति पुनरत्र तन्निराकरणे कथं स्वव्याहतिर्न भवेदिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">स्वव्याहतिं प्रकारान्तरेण दर्शयति |
|
| |
|
| देहः ।</p>
| | वेदेनेति |
| <p class="gr-vyakhya-para">न ते विष्णो
| |
|
| |
|
| इत्यनया भगवतो देहस्य ज्ञानादिगुणात्मकत्वमनादिनित्यत्वम् । जातादिभिरप्राप्यमहित्वस्यान्यथाऽनुपपत्तेः ।</p>
| | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">वासुदेव | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- वेदेन पञ्चरात्रेण भक्त्या यज्ञेन चैव हि । दृश्योऽहं नान्यथा दृश्यो वर्षकोटिशतैरपि । इति वाराहवचनं</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एवं वराहपुराणे भगवद्दर्शनसाधनत्वेन वेदवत्पञ्चरात्रस्य प्रामाण्यमभ्युपगम्येह पुनस्तन्निराकरणे व्याघात एवेति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१६३सु०- एवं स्वव्याहतिमुपपाद्य प्रमाणान्तरविरोधं दर्शयति |
|
| |
|
| इति श्रुतिद्वयेनानादिनित्यदेहत्वम् ।</p> | | श्लोका इति |
| <p class="gr-vyakhya-para">अजस्य
| |
|
| |
|
| इत्यनया देहवत्त्वं तस्याप्यजत्वम् ।</p>
| | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">परो मात्रया | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-श्लोका इति वचः श्रुतौ</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">वचः |
|
| |
|
| इत्यनया देशकालगुणैरपरिच्छिन्नतनुत्वम् ।</p>
| | अस्तीति शेषः । ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरस इतिहासपु(सःपु)राणं विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानानी त्यस्यां |
| <p class="gr-vyakhya-para">सद्देह
| |
|
| |
|
| इत्यादिश्रुतिद्वयेन जन्मादिदोषरहितगुणात्मदेहवत्त्वम् ।
| | श्रुतौ |
|
| |
|
| सद्देहः
| | ऋग्वेदादिप्रमाणोद्देशप्रसङ्गे |
|
| |
|
| जन्मादिदोषरहितदेहः ।
| | श्लोका |
|
| |
|
| सुखगन्धः
| | इति पञ्चरात्रमुपात्तम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">पञ्चरात्रविदो मुख्या इति प्रकृतपञ्चरात्रविषयत्वेन ऋषीनुवाच तान्सर्वानदृश्यः पुरुषोत्तमः । कृतं शतसहस्रं हि श्लोकानां हितमुत्तममि ति श्लोकशब्दस्य भारते प्रयोगात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">छन्दोगश्रुतौ ऋग्वेदो यजुर्वेद इत्यारभ्यैकायनमिति पञ्चरात्रमुच्यते । तत्समाख्यया श्लोकशब्दः पञ्चरात्रमुच्यते । तत्समाख्यया श्लोकशब्दः पञ्चरात्रविषयोऽशेषो(ऽवगम्यते) ज्ञायते । अतः श्रुत्या पञ्चरात्रप्रामाण्यं सिद्धमिति तदप्रामाण्यवादः श्रुतिविरुद्धः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">स्पष्टश्रुतिविरोधं च दर्शयति |
|
| |
|
| सुगन्धः ।
| | वेदैश्चेति |
|
| |
|
| ज्ञानभाः
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- वेदैश्च पञ्चरात्रैश्च ध्येयो नारायणः परः</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">वेदपञ्चरात्रोक्तप्रकारेणेत्यर्थः । संहिताभेदात् |
|
| |
|
| न तु तैजसभाः ।
| | पञ्चरात्रैः |
|
| |
|
| ज्ञानज्ञान
| | इति बहुवचनम् । परस्परविरुद्धशास्त्रद्वयानुसारेण कथं ध्यानमित्यत उक्तं |
|
| |
|
| इत्यादेरतिशयितज्ञान इत्यादिरित्यर्थः ।</p>
| | पञ्चरात्रं चेति |
| <p class="gr-vyakhya-para">प्रियादिशब्दाः सुखविशेषवाचिनः ।
| |
|
| |
|
| अन्यत्
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- पञ्चरात्रं च वेदाश्च विद्यैकैव द्विधेयते ।</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">इत्यादिवेदवचनैः</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">इत्यादिवेदवचनैश्च |
|
| |
|
| प्राकृतादिकम् ।</p>
| | पञ्चरात्राप्रामाण्यकथनं विरुद्धमिति शेषः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">मनस | | <p class="gr-vyakhya-para">ततः किमित्यत आह |
|
| |
|
| इत्यादिश्रुतिद्वयेन देहवत्त्वं ततो जगतो जन्म च । ब्राह्मणोऽस्ये त्यादिवाक्यशेषात् ।
| | पञ्चरात्रमिति |
|
| |
|
| पक्षयोः
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- पञ्चरात्रमपोद्यते । कथमेव</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यत एवं पञ्चरात्रनिराकरणं स्वव्याहतं प्रमाणान्तरव्याहतं च, अतोऽत्र सूत्रकारेण |
|
| |
|
| पार्श्वयोः ।</p>
| | पञ्चरात्रं अपोद्यत |
| <p class="gr-vyakhya-para">अत्र कासुचिच्छतिषु विवक्षितार्थो न स्फुटं प्रतीयते, किन्तूपपत्तिसाध्य इत्याशयवतोक्तं
| |
|
| |
|
| बलादिति
| | े दूष्यत इति |
|
| |
|
| ।
| | कथमे(वं)व |
|
| |
|
| आविरासीत्
| | वक्तुं शक्यते । न हि व्याहतभाषी भगवानिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१६४सु०- स्यान्मतम् । नास्त्ययं व्याघातः, योऽसौ नारायणः परोऽव्यक्तात् प्रसिद्धः परमात्मा स आत्मनाऽऽत्मानमनेकधा व्यूह्य व्यवस्थितः । तमित्थम्भूतं षाड्गुण्यविग्रहं भगवन्तमभिगमनोपादनेज्यास्वाध्याययोगैः पञ्चकालाभि(धैर)धानैरनेककालमिष्ट्वा क्षीणक्लेशो भगवन्तमेव प्रतिपद्यत इत्यादेः पञ्चरात्रोदितस्यार्थस्य स्वीकृतत्वात्, तत्परतयैव भारतादिवाक्यानामुपपत्तेरिति । मैवम् । एवं सति साङ्ख्यादिशास्त्रेष्वप्युपादेयांशस्य विद्यमानत्वेन विशेषतः पञ्चरात्रप्रामाण्याभिधानानुपपत्तेः, कृत्स्नस्ये ति विशेषणानुपपत्तेश्च, ऋगाद्या भारतं चैव पञ्चरात्रमथाखिलम् । वेदार्थपूरकं ज्ञेयं पञ्चरात्रं यतोऽखिलमि त्यखिलशब्दविरोधाच्चेति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१६५सु०- इतश्च न पञ्चरात्रदूषणं युक्तमित्याह |
|
| |
|
| इत्यनेन सत्कार्यवादं सूचयति ।
| | अत्रेति |
|
| |
|
| ईयते
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अत्र दोषः कः</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अत्र |
|
| |
|
| ज्ञायते ।</p>
| | पञ्चरात्रे |
| <p class="gr-vyakhya-para">अत्र सकलजगत्कारणत्वस्यैव श्रुतिसिद्धत्वे सर्वदोषपरिहारः सिद्ध्यत्येव; न हि दोषेषु सत्सु तत्सम्भवति, तथाऽपि दोषाभावोऽपि श्रौतोऽस्ति किमुपपत्तिगवेषणयेत्याशयेन सोऽपि दर्शितः । तत्र देहवत्त्वेन देहाभावप्रयुक्तानि दूषणानि प्र(त्)युक्तानि, तस्य च देहस्य ज्ञानानन्दादिगुणात्मकत्वेन जननादिदोषपरिहारोऽपि सिद्धः । जनितोतेत्यादिवाक्यं तु बह्वीभिर्निरवकाशादिभिः श्रुतिभिः विरुद्धमन्यथाव्याख्येयम् । तदिदमुक्तं
| |
|
| |
|
| सन्दर्भबलादिति
| | को दोषो |
|
| |
|
| ।</p> | | येन तन्निराक्रियेत, न कोऽपीत्यर्थः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">१४५सु०- स्यादेतत् देहो ज्ञानानन्दादिगुणात्माऽनादिनित्यश्चेत्येतच्छशो विषाणवानितिवद्विरुद्धम्, यो देहः स भौतिको जन्मादिमानिति नियमदर्शनात्; ततो विष्णोर्देहमङ्गीकृत्य तस्याभौतिकत्वाद्यङ्गीकारे शशस्यापि विषाणित्वमङ्गीकार्यमि त्यतो देहस्याभौतिकत्वादिना विरोधं तावदपाकरोति | | <p class="gr-vyakhya-para">ननु कथं दोषो नास्ति जीवोत्पत्तेरसम्भावितायास्तत्रोक्तत्वादित्यतोऽङ्गीकारवादेनाह |
|
| |
|
| मानवत्त्वादिति
| | उत्पत्तिरिति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- मानवत्त्वाद्विरोधः को</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- उत्पत्तिर्ज्ञोऽत इत्यपि । इहैवोक्ता</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">क | | <p class="gr-vyakhya-para">किं जीवोत्पत्त्यभिधानमात्रं पञ्चरात्राप्रामाण्यहेतुतयोपादीयते उताभूतभवनरूपजीवोत्पत्त्यभिधानम् । आद्ये तूत्पत्तिमात्रं |
|
| |
|
| इत्याक्षेपे । नास्ति विरोध इत्यर्थः । इदानीं शशविषाणप्रतिबन्दीं मोचयति
| | इहैव |
|
| |
|
| नेति
| | , प्रमाणतयाऽभ्युपगते मीमांसाशास्त्रे, |
|
| |
|
| ।</p>
| | ज्ञोऽत एव |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-नामानं क्वचिदिष्यते</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अङ्गीकुर्मः शशविषाणमपि यदि परमेश्वरविग्रहस्यानन्दाद्यात्मकत्वमिव प्रामाणिकं, स्यात् । न चैवम् । न ह्यप्रामाणिकं केनापि कदाऽपि क्वचिदप्येष्टुं शक्यत इति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">ननु प्रामाणिकत्वेऽपि विरोधाभावः कथमित्यत आह
| |
|
| |
|
| अविरोध इति
| | इति सूत्रेणोक्तम् । |
|
| |
|
| ।</p>
| | अपि |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अविरोधो विरोधश्च मानेनैव हि गम्यते</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">ययोः क्वचित्सहदर्शनं तयोरविरोधः, ययोस्तु नियमेन व्यधिकरणतयैव दर्शनं तयोः विरोध इत्येवं सहदर्शनासहदर्शनलक्षणेन मानेन (हि) वस्तूनामविरोधविरोधाववगन्तव्यौ, तन्नियामकस्यान्यस्याभावात् । अतः प्रमाणेन सह दृष्टेऽर्थे विरोधः कथं स्याद्व्याघातादिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">उपसंहरति
| |
|
| |
|
| अत इति
| | पदेन सर्व एव (वै) त आत्मानो व्युच्चरन्ती ति श्रुतौ |
|
| |
|
| ।</p>
| | उक्ता |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अत उक्तं समस्तं च वासुदेवस्य युज्यते</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">प्रमाणैः सह दृष्टेऽर्थे विरोधस्यानाशङ्कनीयत्वात् ।
| |
|
| |
|
| उक्तम्
| | इति समुच्चिनोति । ततो वेदतन्मीमांसयोरप्यप्रामाण्यं स्यात्, अन्यथा हेतोरनैकान्त्यापत्तेरिति भावः । ज्ञोऽत एवे ति सूत्रार्थे विप्रतिपन्नं प्रति श्रुतिरेवोदाहर्तव्या ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">स्यादेतत् । द्वितीय एव हेतुरुपादीयते । न चासौ श्रुतिसूत्रयोर्वर्तते । तत्र हि प्राग्विद्यमानस्यैव जीवस्य देहाद्युपाध्यपेक्षयैवोत्पत्तिरुच्यते । न त्वभूतभावलक्षणेत्यत आह |
|
| |
|
| उदाहृताभिः श्रुतिभिः ।
| | न चेति |
|
| |
|
| समस्तं
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न चाभूतभावस्तत्रापि कथ्यते</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तत्रापि |
|
| |
|
| चिदानन्दाद्यात्मकनिरवद्यविग्रहेण जगत्कारणत्वम् । एतच्चारूपवदेवेत्यादिना वक्ष्यमाणं शिष्यहितैषिणाऽऽचार्येणात्रोक्तमिति ज्ञातव्यम् ।</p>
| | पञ्चरात्रेऽपि । यथा हि श्रुतिसूत्रयोः प्रतीतमपि जीवजननमभूतभवनं विहाय उपाधिविषयं व्याख्यायते तथा पञ्चरात्रोक्तमपि तत्तथा व्याख्यायताम्, ततश्च स्वरूपासिद्धो हेतुरिति भावः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">१४६सु०- ननु एतदस्माकमपि समानम् । तथा हि । यद्यपि पाशुपतादिकमशक्यावधारणप्रमाणभावं तथाऽपि ज्ञात्वा शिवं शान्तिमत्यन्तमेति , एको रुद्रो न द्वितीयाय तस्थे , स इमान् लोकानीशत ईशनीभिः इत्याद्याः श्रुतयस्तावच्छिवस्य जगज्जन्मादिहेतुतामाचक्षते, शिवादिनामोपेतत्वात्; न च तथाविधस्यासमञ्जसत्वं सम्भवतीत्युदाहृताः श्रुतयोऽन्यथा योज्याः । अतः सम्बन्धानुपपत्त्यादिकं श्रुतिरेवाभासयिष्यति, तद्घटकं वा किमपि कल्पयिष्यती त्यत आह | | <p class="gr-vyakhya-para">१६६सु०- ननु विषमोऽयमुपन्यासः । श्रुतिसूत्रयोः खलु अनादिमायया सुप्तः , नानादित्वादि त्यादिनाऽनादिकर्म(कर्मादि)सम्बन्धोऽभिधीयते, न ह्यभूत्वा(भवतो)भाववतो जीवस्यासावुपपद्यते, अतस्तदनुरोधात् तत्र प्रतीतमपि जीवजननमन्यथा नेतव्यमेव । न च तथाविधं बाधकमिहास्ति, येन मुख्यार्थं परित्यज्यामुख्यार्थं प्रतिपद्येमहि । ततो मुख्यार्थे ग्राह्ये न हेतोरसिद्धिरित्यत आह |
|
| |
|
| शिवादीति
| | अनादीति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- शिवादिनामयुक्ताश्च श्रुतयो विष्णुवाचकाः</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अनादिकर्मणा बद्धो जीवः संसारमण्डले । वासुदेवेच्छया नित्यं भ्रमतीति हि तद्वचः ॥</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">भवेदेवं यद्येताः श्रुतयः शिवपराः स्युः, न चैवम्, किन्तु शिवादिनामयुक्ता अपि विष्णुविषया एव ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">तद्वचः |
| <p class="gr-vyakhya-para">नन्वेतत्कुतः, एवं सत्यस्माभिरपि वक्तुं शक्यत एव एको नारायण इत्याद्या अपि श्रुतयः शिवपरा इति; मैवम्, शिवादिनाम्नां विष्णौ शक्तिमत्त्वात् । नारायणादिनाम्नां शिवे शक्त्यभावात् । अत्रापि किं मानमित्यत आह | | |
| | पञ्चरात्रवाक्यम् । श्रुतिसूत्रवत् पञ्चरात्रेऽपि जीवस्यानादिकर्मसम्बन्धाभिधानात् तदनुरोधेन तत्रोक्तं जीवजननमप्यन्यथाव्याख्यातव्यमेव, । पक्षपाते कारणाभावात् । तथा च हेतोरसिद्धिस्तदवस्थेत्यर्थः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१६७सु०- अथापि स्यात् । न कुत्रापि वेदादौ संसारसादित्वादिकं जीवानामभूत्वाभवनज्ञापकं स्पष्टमुक्तम्, अतः सावकाशमिदमन्यथा योज्यमेवेति चेत् । एतदपि समानमत्रेति भावेनाह |
|
| |
|
| नामानीति
| | न हीति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- नामानि सर्वाणि च यमेको यो देवनामधाः । विष्णुनामानि नान्यस्य सर्वनामा हरिः स्वयम् । न नारायणनामानि तदन्येष्वपरे हरौ । इत्यादिश्रुतयस्तत्र मानं चोक्तः समन्वयः ॥</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न हि संसारसादित्वं पञ्चरात्रोदितं क्वचित्</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">अनेन नामानि विश्वाभि न सन्ति लोक इत्यादिकां श्रुतिमुपादत्ते ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">अनेनैव न्यायेन न च कर्तुः करणमि त्येतदप्यपाकरणीयम् इति । तथा हि । किं करणं कर्तुर्न जायत इति व्याप्तिः किं वा यस्यां क्रियायां यत्करणं तत्तत्क्रियाकर्तुर्न जायत इति । नाद्यः, व्यभिचारात्, अन्यथा करणानामनुत्पत्तिप्रसङ्गात् । न द्वितीयः, प्रकृतेऽपि तथाभावासिद्धेः । एतस्माज्जायत इति श्रुतिविरोधोऽपि किं जीवान्मनसो जननमात्राभ्युपगमे स्यात् उत जननविशेषाभ्युपगमे । नाद्यः, अन्नमशितं त्रेधा विधीयत इत्यादिश्रुतेः प्रत्यहं मनसो जीवादुत्पत्तेः । न द्वितीयः, तथात्वस्य प्रकृतेऽप्यसम्मतेः । एवं मनसोऽप्यहङ्कारजन्मनि दोषः परिहरणीयः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">एक इत्यनेन यो देवानां नामधा एक एवे ति । नामानि धत्त इति नामधाः ।</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">१६८सु०- एवं जीवादिपदानां यथाश्रुतार्थाभ्युपगमेन सूत्रद्वयारोपितदोषपरिहारोऽ(वि)भिहितः । इदानीं वासुदेवात् सङ्कर्षणो नाम जीवो जायत इत्यादिवाक्यस्य परकल्पितादर्थादर्थान्तरमाह |
| <p class="gr-vyakhya-para">नान्यस्य | |
|
| |
|
| वाचकानि ।
| | जीवेति |
|
| |
|
| न तदन्येषु
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- जीवाभिमानिशेषस्य नाम्ना सङ्कर्षणस्य तु । वासुदेवाज्जनिः प्रोक्ता प्रद्युम्नस्य ततस्तथा । मनोभिमानिनः कामस्यैवं</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">जीवशब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तमुपपादयितुं |
|
| |
|
| वर्तन्ते ।
| | जीवाभिमानी |
|
| |
|
| अपरे
| | त्युक्तम् । सङ्कर्षणस्य भगवतो जनेरभावात् तद्व्युदासाय |
|
| |
|
| शिवादिशब्दाः ।</p>
| | नाम्ना सङ्कर्षणस्य शेषस्ये |
| <p class="gr-vyakhya-para">उक्तः समन्वयश्च तत्र मानम्
| |
|
| |
|
| इति सम्बन्धः ।</p>
| | त्युक्तम् । |
| <p class="gr-vyakhya-para">समन्वयग्रहणेनैतदपि परिहृतम्, एता अपि श्रुतीरहं शिवादिवि(ववि)षयतया व्याख्यास्यामी ति, उपक्रमादिभिर्लिङ्गादिभिश्च भगवत्परतया निश्चितत्वादिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१४७सु०- मा भूच्छतिभिः शिवस्य जगत्कारणत्वावधारणं शैवपुराणैस्तु भविष्यति । न च तान्यपि विष्णुपराणि, उपक्रमादिबलेन शिवविषयतया निश्चितत्वादि त्यत आह
| |
|
| |
|
| पुराणानीति
| | प्रोक्ता |
|
| |
|
| ।</p> | | वासुदेवादित्यादिना वाक्येन । |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-पुराणानि पुराणाद्यैर्विरुद्धत्वान्न तत्प्रमा</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">पुराणाद्यैः
| |
|
| |
|
| वैष्णवैः ।
| | ततः |
|
| |
|
| विरुद्धत्वात्
| | सङ्कर्षणात् । |
|
| |
|
| प्राक् प्राबल्यचिन्तायाः सत्प्रतिपक्षत्वात्, तदुत्तरं बाधितत्वाच्च ।
| | तथा |
|
| |
|
| तत्
| | शब्दः समुच्चये । |
|
| |
|
| तत्र, शिवस्य जगत्कारणत्वे ।</p>
| | जनिः |
| <p class="gr-vyakhya-para">१४८सु०- न केवलं वैष्णवादिपुराणादिविरुद्धत्वादप्रमाणं शैवपुराणम्, किन्तु शैवप्रमाण(पुराण)विरुद्धत्वादपी त्याह
| |
|
| |
|
| तदिति
| | प्रोक्तेत्यर्थः । |
|
| |
|
| ।</p>
| | मनोभिमानिनः कामस्ये |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तद्विरुद्धेषु नो मानं पूर्वापरविरोधतः</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तद्विरुद्धेषु
| |
|
| |
|
| शैवपुराणादिविरुद्धेषु शिवजगत्कारणादिषु,
| | त्यस्य पूर्ववदेव प्रयोजनम् । एवंशब्देन प्रद्युम्नादनिरुद्धसंज्ञकोऽहङ्कारो जायते इत्यत्राप्युक्तव्याख्यानन्यायमतिदिशति । प्रद्युम्नादहङ्काराभिमानिनः कामपुत्रस्यानिरुद्धस्य जनिः प्रोक्तेति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१६९सु०- नन्वेवमप्युत्पत्त्यसम्भवदोषस्तदवस्थः, शेषादीनामपि जीवत्वादिति । मैवम् । न ह्यत्र सङ्कर्षणादीनामुत्पत्तिरुच्यते, किन्तु जायत इति जनिरुच्यते । जनिश्च प्रादुर्भावः, जनी प्रादुर्भाव इति पठन्ति । प्रादुर्भावश्च शरीरोत्पत्तौ जीवस्य सुप्रसिद्धः । तदिदमुक्तं |
|
| |
|
| नो मानं
| | जनिः प्रोक्तेति । |
|
| |
|
| शैवपुराणमिति शेषः । कथं शैवपुराणस्य शैवपुराणविरोध इत्यत आह
| | अत एव पूर्वोऽभ्युपगमवादः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अर्थान्तरमप्याह |
|
| |
|
| पूर्वेति ।
| | साक्षादिति |
|
| |
|
| एतच्चान्यत्र दर्शितम् ।</p>
| | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">किञ्च शैववैष्णवपक्षपातशून्यब्राह्मपुराणविरुद्धत्वाच्च शैवपुराणं विमतेऽर्थे न मानमित्याह | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- साक्षाद्धरेः क्वचित् । सङ्कर्षणादिनाम्नैव नित्याचिन्त्योरुशक्तितः । व्यूह उक्तो</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">शेषादयोऽपि (हि) भगवदंशत्वाद्धरित्वेनोच्यन्ते । तद्व्युदासाय |
| | |
| | साक्षात् |
|
| |
|
| समेति
| | इत्युक्तम् । |
|
| |
|
| ।</p>
| | साक्षाद्धरेरेव सङ्कर्षणादिनाम्ना व्यूह उक्त |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- समब्राह्मविरोधाच्च</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">इदमप्यन्यत्र दर्शितम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">एवं तर्हि वैष्णवानामपि पुराणादीनामप्रामाण्यं स्यात्, तेषामपि शैवब्राह्मपुराणविरुद्धत्वात् पूर्वापरविरोधाच्चे त्यत आह
| |
|
| |
|
| नियमादिति
| | इत्यन्वयः । नन्वत्रोक्तं तदप्रतिषेधो हरेरुत्पत्त्यभावादित्यत उक्तं |
|
| |
|
| ।</p>
| | व्यूहो |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- नियमाद्वैष्णवेष्वपि</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">एकप्रकारत्वात् । पूर्वापरविरोधाभावात् । शैवादिपुराणानामेतत्प्रतिबन्धकत्वाद्यसामर्थ्यादिति अपेरर्थः । तेषां नाप्रामाण्यमिति शेषः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">ननु वैष्णवेष्वपि पुराणादिषु शिवादीनां जगत्कारणत्वादिकं विष्णुना तदीयस्तुत्यादिकरणं च प्रतीयत एव, तत्कथं नियम उच्यत इत्यत आह
| |
|
| |
|
| मोहार्थमिति
| | विभाग एव |
|
| |
|
| ।</p>
| | उक्तः |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- मोहार्थमुक्तितश्चैव</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">शिवादीनां जगत्कारणत्वादेरयोग्यजनव्या
| |
|
| |
|
| मोहनार्थं
| | न तूत्पत्तिरिति । यदप्युक्तं किमेतेऽन्योन्यं भिन्ना उत नेति, तस्योत्तरं |
|
| |
|
| एव
| | हरेः |
|
| |
|
| उक्तितः, च
| | एकस्य |
|
| |
|
| शब्दाद्विष्णाुना शिवस्तुत्यादेः
| | एव |
|
| |
|
| मोहार्थं
| | इति । नन्वेवं तर्हि निरतिशयत्वात् कथं स्वस्मादेव स्वस्य विभाग इत्यत उक्तं |
|
| |
|
| कृतस्यानुवादतश्च नियमो न विरुद्ध इति ।</p>
| | नित्येति |
| <p class="gr-vyakhya-para">कथं शैवपुराणादीनां प्रतिरोधकत्वाद्यसामर्थ्यमित्यत आह
| |
|
| |
|
| मोहार्थमिति
| | । किन्नाम दुर्विभाव्यं भगवति यत्प्रमितमित्यर्थः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यदप्युक्तं नैवेते भगवद्व्यूहाश्चतुःसङ्ख्यायामेव परिनिष्ठिताः अनन्तत्वादिति । तत्रोत्तरं |
|
| |
|
| । शैवपुराणादीनां मोहार्थमेव उक्तितः कृतत्वात् । चशब्देन वैष्णवानां तत्त्वज्ञानार्थमेव कृतत्वात् । अत्र चार्थेऽन्यत्र प्रमाणान्युक्तानि ।</p>
| | क्वचिदिति |
| <p class="gr-vyakhya-para">१४९सु०- अधिकरणार्थमुपसंहरति
| |
|
| |
|
| विष्णुरिति
| | । कालविशेषे प्रयोजनविशेषे चेत्यर्थः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अनभिज्ञो भ(ग)वान् भागवतसम्प्रदायस्य । आदिकाले हि भगवान्नारायणो निजमुक्तिपदप्रदानाद्यर्थं वासुदेवादिचतुर्व्यूहो बभूव, ततः कालान्तरे प्रयोजनान्तरार्थं दशद्वादशादिव्यूहो जातः, सेयं शुद्धसृष्टिरिति पाञ्चरात्रिकैरभिधीयते; तदपेक्षया चतुर्व्यूहवर्णनं कथं नामानुपपन्नमिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एवमधिकारिविशेषाराधनार्थमियमुक्तिर्युक्तैव, यथोक्तम् एकमूर्तिश्चतुर्मूर्तिरथवा पञ्चमूर्तिकः । द्वादशादिप्रभेदो वा पूज्यते सज्जनैर्हरिरि ति ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अन्यथाऽनूद्य कथं दुष्टत्वमुच्यते</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एवमर्थान्तरविवक्षया प्रयुक्तस्य वाक्यस्य |
|
| |
|
| ।</p>
| | अन्यथा |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- विष्णुरेको गुणार्णवः</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तस्मादिति सिद्धमिति शेषः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">ननु स्कन्दादिमतान्यप्युक्तार्थविरोधीनि सन्ति तानि कुतोऽत्र न निराक्रियन्त इत्यत आह
| |
|
| |
|
| स्कन्देति
| | अनुवादं विधाय दूषणाभिधानं |
|
| |
|
| ।</p>
| | कथं |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- स्कन्दसूर्यगणेशादिमतानि न्यायतोऽमुतः ।</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">निराकृतानि</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अमुतो न्यायतः
| |
|
| |
|
| पाशुपतमतनिराकरणन्यायतः । अतो न निराक्रियन्त इति शेषः ।</p>
| | क्रियते, छलप्रसङ्गादिति । न च जीवादिशब्दानामनुपपत्तिः, भगवत एव मुख्यतः प्राणधारणादिमतस्तदर्थत्वात् । यच्च विप्रतिषेधाच्चेति सूत्रार्थतया कल्पितं परस्परव्याघातोऽस्ति पञ्चरात्र इति तदपि नित्याचिन्त्योरुशक्तित इत्यनेनैव परिहृतम्, भगवच्छक्त्यैव गुणगुण्यादिव्यवहारोपपत्तिरिति । समर्थितश्च भेदपदेऽभिषिक्तः प्रमितसर्वनिर्वाहहेतुर्विशेषः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">कथमनेन न्यायेन तन्निराकरणमित्यत आह | | <p class="gr-vyakhya-para">१७१सु०- यदप्युक्तं शाण्डिल्यवृत्तान्तकथने पञ्चरात्रस्य वेदविद्वेषः प्रतीयत इति । तत् निराकरोति |
|
| |
|
| अशेषेणेति
| | यदीति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अशेषेण सिद्धान्तस्याविशेषतः ॥</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- यदि विद्याच्चतुर्वेदानितिवद्वेदपूरणम् ।</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">कार्त्स्न्येन तदीयसिद्धान्तानां पाशुपत | | <p class="gr-vyakhya-para">पञ्चरात्रादिति कुतो द्वेषः शाण्डिल्यवर्तने ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यदि विद्याच्चतुर्वेदान् साङ्गोपनिषदान् द्विजः । न चेत् पुराणं संविद्यान्नैव स स्याद्विचक्षण इत्यत्र वाक्ये यथेतिहासपुराणादितो वेदपूरणमभिप्रेयते तथाऽत्रापि |
|
| |
|
| सिद्धान्तस्य
| | पञ्चरात्राद्वेदपूरणम् |
|
| |
|
| च
| | एवाभिप्रेतं |
|
| |
|
| अविशेषतः
| | इति |
|
| |
|
| । केवलदेवतान्तरपरिग्रहेणैव सिद्धान्तभेदः, प्रक्रिया तु सर्वत्र समानैव; अतः पूर्वनिराकरणन्यायेनैव तन्निराकरणं युक्तमेवेति भावः ॥</p>
| | व्याख्याने सति, |
| <p class="gr-vyakhya-para">॥ इति पत्त्युरधिकरणम् ॥ ॥</p></div></div></div></div></div>
| |
| <span id="gr-adh-AV_C02_S02_A012" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="उत्पत्त्यधिकरणम्" data-block-id="gr-adh-AV_C02_S02_A012"></span><h4 class="gr-section-head">उत्पत्त्यधिकरणम्</h4>
| |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V12" data-block-id="AV_C02_S02_V12" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">निराकृतौ विशेषस्य भावाच्छक्तिमतं पृथक् ।</span><span class="shloka-line">दूष्यते महती देवी ह्रीङ्कारी सर्वकारणम् ॥292॥</span></span></div>
| | शाण्डिल्यवर्तने |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V12" data-block-id="AV_C02_S02_V12" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">त्रिपुरा भैरवीत्यादिनामभिः साऽभिधीयते ।</span><span class="shloka-line">तस्याः सदाशिवाद्याश्च जायन्ते देवमानवाः ॥293॥</span></span></div>
| | अभिधीयमाने पञ्चरात्रस्य वेदविद्वेषः प्रतीयत |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V12" data-block-id="AV_C02_S02_V12" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">भूतभौतिकमप्येतदिति तन्नोपपद्यते ।</span><span class="shloka-line">दृष्टा पुम्भ्यः सदा सृष्टिः स्त्रीपुम्भ्यो वा विशेषतः ॥294॥</span></span></div>
| | इति कुतः |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V12" data-block-id="AV_C02_S02_V12" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">केवलाभ्यो न हि स्त्रीभ्यस्तत उत्पत्त्यसम्भवात् ।</span><span class="shloka-line">नार्च्यं महावाममतं वामैरन्यैरुदीर्यते ॥295॥</span></span></div>
| | न प्रतीयत इत्यर्थः । यद्वैवं वाक्यद्वये समाने सति शाण्डिल्यवर्तनाभिधायिन्येव वाक्ये भवतो |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V12" data-block-id="AV_C02_S02_V12" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">शिवोपसर्जना शक्तिः ससर्जेदं समन्ततः ।</span><span class="shloka-line">इति तच्चोपपन्नं न शिवस्याकरणत्वतः ॥296॥</span></span></div>
| | द्वेषः कुतो |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V12" data-block-id="AV_C02_S02_V12" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अदेहत्वादपि ह्यन्ये ब्रूयुः सर्वज्ञमीश्वरम् ।</span><span class="shloka-line">अणुवामा न तद्युक्तमीशवादप्रवेशनात् ॥297॥</span></span></div> | | येन यदि विद्यादि त्येतदितिहासपुराणयोर्वेदपूरकत्वाभिप्रायमादाय भगवान् शाण्डिल्य इत्यादिकं पञ्चरात्रस्य वेदविरोधित्वाभिप्रायमिति व्याख्यायत इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अयमत्रोत्तरक्रमः । यद्येतद्वाक्यबलात् पञ्चरात्रस्य वेदविरोधित्वं कल्प्यते । तदा यदि विद्यादि ति वाक्यबलादितिहासपुराणयोरपि तत्कल्प्यतां विशेषाभावात् (मविशेषात्) । अथ तत्र इतिहासादेर्वेदपूरकत्वमभिप्रायः, अत्रापि स एव कल्प्यतां विशेषाभावात् । इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेदि त्युत्तरवा(क्यविरो)क्यानुरोधात् तथा कल्पनं युक्तमिति चेत्, अत्रापि वेदार्थपूरकं ज्ञेयं पञ्चरात्रमि त्यादिवाक्यानुरोधात् तथा कल्पनमिति न कश्चिद्विशेषः । अन्यत्र विद्वेषादिति (?) परमसंहितावाक्यमप्येवमेव व्याख्यातव्यम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१७२सु०- अपव्याख्याननिराकरणमुपसंहरति |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V12" data-block-id="AV_C02_S02_V12" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सार्वज्ञादिगुणैर्युक्तं गुरुकल्पनया द्वयम् ।</span><span class="shloka-line">न युज्यते ह्यतस्त्वीश एक एव प्रयोजकः ॥298॥</span></span></div>
| | अतः परमेति |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V12" data-block-id="AV_C02_S02_V12" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">उक्तदोषश्च तत्पक्ष इति नैवात्र दूष्यते ।</span><span class="shloka-line">श्रुतिस्मृतीतिहासानां सामस्त्येन विरोधतः ॥299॥</span></span></div> | | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अतः परमशास्त्रोरुद्वेषादुदितमासुरैः । दूषणं पञ्चरात्रस्य वीक्षायामपि न क्षमम् ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">वीक्षायामपि न क्षमं |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V12" data-block-id="AV_C02_S02_V12" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सतां जुगुप्सितत्वाच्च नाङ्गीकार्यं हि तन्मतम् ।</span><span class="shloka-line">पञ्चरात्रनिषेधार्थमेतान्याचक्षते यदि ॥300॥</span></span></div>
| | व्यधिकरणमित्यर्थः । तर्हि कस्मादुदितमित्यत उक्तं |
| | |
| | परमेति |
| | |
| | । |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V12" data-block-id="AV_C02_S02_V12" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सूत्राण्यतिविरुद्धं तद्यत आह स भारते ।</span><span class="shloka-line">‘‘पञ्चरात्रस्य कृत्स्नस्य वक्ता नारायणः स्वयम् ॥301॥</span></span></div>
| | परमशास्त्रं |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V12" data-block-id="AV_C02_S02_V12" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ज्ञानेष्वेतेषु राजेन्द्र सर्वेष्वेतद्विशिष्यते ।</span><span class="shloka-line">पञ्चरात्रविदो ये तु यथाक्रमपरा नृप ॥302॥</span></span></div>
| | पञ्चरात्रम् । द्वेष एव किं निबन्धन इत्यत उक्तं |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V12" data-block-id="AV_C02_S02_V12" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एकान्तभावोपगता वासुदेवं विशन्ति ते’’ ।</span><span class="shloka-line">इति, गीता च तच्छास्रसङ्क्षेप इति हीरितम् ॥303॥</span></span></div>
| | आसुरैरिति |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V12" data-block-id="AV_C02_S02_V12" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">‘‘वेदेन पञ्चरात्रेण भक्त्या यज्ञेन चैव हि ।</span><span class="shloka-line">दृश्योऽहं नान्यथा दृश्यो वर्षकोटिशतैरपि’’ ॥304॥</span></span></div>
| | । भागवतशास्त्रे हि स्वाभाविक एव हि विद्वेषोऽसुराणाम्, न तु दोषदर्शननिमित्तः । एते चासुरसम्बन्धिनस्तत्स्वभावाश्च वृत्तिकाराः । |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V12" data-block-id="AV_C02_S02_V12" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इति वाराहवचनं श्लोका इति वचः श्रुतौ ।</span><span class="shloka-line">‘‘वेदैश्च पञ्चरात्रैश्च ध्येयो नारायणः परः ॥305॥</span></span></div>
| | आसुरैः |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V12" data-block-id="AV_C02_S02_V12" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पञ्चरात्रं च वेदाश्च विद्यैकैव द्विधेयते’’ ।</span><span class="shloka-line">इत्यादिवेदवचनैः पञ्चरात्रमपोद्यते ॥306॥</span></span></div>
| | एव |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V12" data-block-id="AV_C02_S02_V12" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कथमेवात्र दोषः क उत्पत्तिर्ज्ञोऽत इत्यपि ।</span><span class="shloka-line">इहैवोक्ता न चाभूतभावस्तत्रापि कथ्यते ॥307॥</span></span></div>
| | उक्तं |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V12" data-block-id="AV_C02_S02_V12" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">‘‘अनादिकर्मणा बद्धो जीवः संसारमण्डले ।</span><span class="shloka-line">वासुदेवेच्छया नित्यं भ्रमति’’ इति हि तद्वचः ॥308॥</span></span></div> | | न तु सूत्रकारेण इत्यनेन तस्मान्नायं सूत्रार्थः, किन्तु शाक्तमतनिरास एवेत्युक्तं भवति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१७३सु०- एतेनैतदपि प्रत्युक्तम्, यत्केचिदिदमधिकरणं साङ्ख्यादिवत् पञ्चरात्रस्याप्यप्रामाण्यमाशङ्क्य तन्निरासार्थमिति वर्णयन्ति । तथा हि । उक्तरीत्या |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V12" data-block-id="AV_C02_S02_V12" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न हि संसारसादित्वं पञ्चरात्रोदितं क्वचित् ।</span><span class="shloka-line">जीवाभिमानिशेषस्य नाम्ना सङ्कर्षणस्य तु ॥309॥</span></span></div>
| | उत्पत्त्यसम्भवात् |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V12" data-block-id="AV_C02_S02_V12" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">वासुदेवाज्जनिः प्रोक्ता प्रद्युम्नस्य ततस्तथा ।</span><span class="shloka-line">मनोऽभिमानिनः कामस्यैवं साक्षाद्धरेः क्वचित् ॥310॥</span></span></div>
| | , |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V12" data-block-id="AV_C02_S02_V12" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सङ्कर्षणादिनाम्नैव नित्याचिन्त्योरुशक्तितः ।</span><span class="shloka-line">व्यूह उक्तोऽन्यथानूद्य कथं दुष्टत्वमुच्यते ॥311॥</span></span></div>
| | न च कर्तुः करणम् |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V12" data-block-id="AV_C02_S02_V12" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">‘‘यदि विद्याच्चतुर्वेदान्’’ इतिवद्वेदपूरणम् ।</span><span class="shloka-line">पञ्चरात्रादिति कुतो द्वेषः शाण्डिल्यवर्तने ॥312॥</span></span></div>
| | इति सूत्रद्वयेन पञ्चरात्राप्रामाण्यं पूर्वपक्षयित्वा |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V12" data-block-id="AV_C02_S02_V12" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अतः परमशास्त्रोरुद्वेषादुदितमासुरैः ।</span><span class="shloka-line">दूषणं पञ्चरात्रस्य वीक्षायामपि न क्षमम् ॥313॥</span></span></div>
| | विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिषेध |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V12" data-block-id="AV_C02_S02_V12" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अतोऽशेषजगद्धाता निर्दोषोरुगुणार्णवः ।</span><span class="shloka-line">नारायणः श्रुतिगणतात्पर्यादवसीयते ॥314॥</span></span></div> | | इति सिद्धान्तितम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">वाशब्दात् पक्षो विपरिवर्तते । विज्ञानं चादि चेति परंब्रह्म विज्ञानादि, सङ्कर्षणप्रद्युम्नानिरुद्धानामपि परब्रह्मभावे सति तत्प्रतिपाद(कस्य)नस्य शास्त्रस्य प्रामाण्यं न प्रतिषिद्ध्यते ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">विप्रतिषेधाच्च |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V12" data-block-id="AV_C02_S02_V12" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अन्धन्तमः प्रविशन्ति ये त्वविद्यामुपासते ।</span><span class="shloka-line">ततो भूय इवायान्ति(इवाप्स्यन्ति) एतस्या नैव निन्दकाः ॥315॥</span></span></div> | | । प्रतिषिद्धा हि जीवोत्पत्तिरस्मिन्नपि तन्त्रे । यथोक्तं परमसंहितायाम् । अचेतना परार्था च नित्या सततविक्रिया । त्रिगुणा कर्मणां क्षेत्रं प्रकृते रूपमुच्यते । प्राप्तिरूपेण सम्बन्धस्तस्याश्च पुरुषस्य च । स ह्यनादिरनन्तश्च परमार्थेन निश्चित इति (इति) ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">पञ्चरात्राप्रामाण्यशङ्कायां प्राप्तायामेव हि तन्निरासाय प्रयासः सार्थकः स्यात् । न च व्यधिकरणानि दूषणानि तच्छङ्कां प्रापयितुमीशते । न हि छलोत्तराण्येतावदधिकरणं प्रयोजयन्ति । अतिप्रसङ्गात् ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">प्रकरणाननुगुणं चैतत् । परमतनिरासो ह्यत्र प्रकृतो न तु स्वमतसमर्थनम् । कृतं च तत् |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S02_V12" data-block-id="AV_C02_S02_V12" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ततो विद्यामविद्यां च यो जानात्युभयं सह ।</span><span class="shloka-line">दोषज्ञानादतीत्यैतां(दोषज्ञानादतीत्यैतान्) विद्ययाऽमृतमश्नुते ॥316॥</span></span></div>
| | न विलक्षणत्वात् |
|
| |
|
| <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_A012" data-teeka="Nyayasudha"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S02_A012" data-id="AV_C02_S02_A012_" data-name=""><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">॥ अथ उत्पत्त्य(शक्त्य)धिकरणम् ॥</p>
| | इत्यादिना ॥</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ उत्पत्त्यसम्भवात् ॐ ॥</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">सूत्राक्षराननुरूपं चैतद्व्याख्यानम् । न ह्यत्र विज्ञानादिपदं ब्रह्मणि क्वचित्प्रयुक्तम् । तदप्रतिषेध इति च व्यर्थम्, न प्राज्ञत्वादित्येव वक्तव्यम् । लघु चैवं सूत्रं व्यक्तं च स्यात् ॥ तस्मादुक्त एव सूत्रार्थ इति स्थितम् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">१५०सु०- शाक्तं मतमत्रापाक्रियते ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">मात्रये |
| <p class="gr-vyakhya-para">न निराकर्तव्यमेवैतत्, स्कान्दादिमतवदस्यापि पूर्वन्यायेनैव निरस्तत्वात् । यथा हि पत्युरित्यस्य स्थाने स्कन्दस्येत्यादि पठित्वाऽसामञ्जस्ये तदनुसारिण्यः श्रुतय उदाह्रियन्ते सम्बन्धानुपपत्त्यादिकं च तद्विषयं योज्यते, तथा शक्तावपि वक्तुं शक्य(ते )मेव; अन्यथा स्कन्दादिदर्शनमपि पृथगपाकरणीयं स्यात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अथोच्येत शाक्तमते पाशुपतादाचारभेदादेर्विद्यमानत्वात् तत्सिद्धान्ताविशेषो नास्तीति, तन्न सौरादिमतेष्वपि तस्य विद्यमानत्वात् । अथ किं तेन; देवताविशेषपरिग्रहमन्तरेणोक्तार्थविरुद्धो दूष्योऽर्थः सर्वत्र समान एवेति ब्रूषे, तच्छाक्तेऽपि समानम्; इत्यतो नैतदपि पृथगपाकरणीयमित्यत आह | |
|
| |
|
| निराकृताविति ।</p>
| | त्यनेन परो मात्रया तन्वा वृधान न ते महित्वमन्वश्नुवन्ति इति ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- निराकृतौ विशेषस्य भावाच्छक्तिमतं पृथक् । दूष्यते</div>
| | <p class="gr-vyakhya-para">१७४सु०- पादार्थमुपसंहरति |
| <p class="gr-vyakhya-para">सत्यम्, स्कान्दादिवच्छाक्तस्यापि मतस्य न पाशुपताद्विशेषः । अत एवोक्तदोषग्रासविषयत्वमपि; तथाऽपि तत्रासाधारणस्य दूषण(स्यापि वि)स्य विद्यमानत्वात् तद्विवक्षया शक्तिमतं पृथग्भङ्ग्या दूष्यते सूत्रकारेण ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">उत्पत्त्यसम्भवो हि शाक्तस्यैवासाधारणदोषो न तु पुरुषदैवतानाम् । एतच्च वक्ष्याम इति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१५१सु०- एवमधिकरणारम्भमुपपाद्येदानीं शाक्तमत(स्थिति)मुपन्यस्यति | |
|
| |
|
| महतीति
| | अतोऽशेषेति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- महती देवी ह्रीङ्कारी सर्वकारणम् । त्रिपुराभैरवीत्यादिनामभिः साऽभिधीयते ॥</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अतोऽशेषजगद्धाता निर्दोषोरुगुणार्णवः । नारायणः श्रुतिगणतात्पर्यादवसीयते ॥</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">शक्तिमतमिति वर्तते । सर्वस्यागामिना इतिशब्देन सम्बन्धः । देवी महती सर्वोत्कृष्टेति शक्तिमतमिति ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">साङ्ख्यादिविरोधिसमयानां निरस्तत्वात्, प्रथमाध्याये यत्सकलश्रुतिसमन्वयेन भगवतो लक्षणद्वयं साधितं तन्निर्णीतमेवेत्यर्थः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">कथं महतीत्यत उक्तं | | <p class="gr-vyakhya-para">१७५सु०- स्यादेतत् । न निगृह्य कथां कुर्यादि त्यादिस्मृतिनिषिद्धं परनिराकरणमिदं न कार्यमेव, तत्कुतः साङ्ख्यादिनिराकरणं कृतमिति चेन्न, अस्य निषेधस्य सद्विषयत्वात् । कुतः सङ्कोच(?) इति चेत्, श्रुतिस्मृत्योः श्रुतेर्बलवत्त्वात् । श्रुतौ च परनिराकरणस्य कर्तव्यतया अवगतत्वादित्याशयवान्</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अन्धन्तमः प्रविशन्ति येऽविद्यामुपासते । ततो भूय इव ते तमो य उ विद्यायां रताः ॥ विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयं सह । अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्ययाऽमृतमश्नुते इति मन्त्रद्वयमर्थतोऽनुवदति |
|
| |
|
| सर्वकारणमिति
| | अन्धमिति |
|
| |
|
| । सकलजगत्सृष्ट्यादिकारणत्वात् सार्वज्ञादिसर्वगुणवती समस्तदोषदूरा भ(ग)वतीत्यतः सर्वोत्कृष्टेति ।</p> | | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">ननु इदं शास्त्रमन्योन्यव्याहतं कथं प्रमाणं स्यात् । भुवनेश्वरीतन्त्रे हि सैव महती सर्वकारणमिति चोच्यते, त्रिपुरातन्त्रे तु त्रिपुरैव, तथा भैरवीतन्त्रे भैरवी, एवं कुब्जिकादितन्त्रेष्वन्या चान्या च । न च बह्वीनां सर्वोत्तमत्वमुपपद्यत इत्यत उक्तं | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अन्धन्तमः प्रविशन्ति ये त्वविद्यामुपासते । ततो भूय इवायान्ति एतस्या नैव निन्दकाः । ततो विद्यामविद्यां च यो जानात्युभयं सह । दोषज्ञानादतीत्यैतां विद्ययाऽमृतमश्नुते ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अविद्याम् |
|
| |
|
| ह्रीङ्कारी, त्रिपुरा, भैरवीत्यादिनामभिः सा
| | अविद्याकल्पितमविद्यमानार्थम् । |
|
| |
|
| भगवत्येकैव
| | आयान्ति |
|
| |
|
| अभिधीयते ।
| | तमः । |
|
| |
|
| अतो न (नान्योन्य)व्याघात इति ।</p>
| | इव |
| <p class="gr-vyakhya-para">शाक्ताश्च त्रिविधाः । महावामा मध्यवामा अणुवामाश्चेति । एत एव क्वचिच्छाक्तशाम्भवाणवशब्दैरुच्यन्ते ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१५१असु०- तत्राद्यानां मतविशेषं दर्शयति
| |
|
| |
|
| तस्या इति
| | शब्दः किञ्चिदर्थः । उ शब्दोऽवधारणार्थः । |
|
| |
|
| ।</p>
| | ये |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तस्याः सदाशिवाद्याश्च जायन्ते देवमानवाः ।</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">भूतभौतिकमप्येतदिति</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तस्याः
| |
|
| |
|
| केवलाया एव शक्तेः ।
| | केवलं विद्यायामेव रताः इत्युक्त्या लब्धस्यार्थस्य कथनम् |
|
| |
|
| सदाशिव
| | एतस्या नैव निन्दका इति |
|
| |
|
| ग्रहणेन मतान्तराद्भेदो दर्शितः, तत्र सदाशिवस्य शाक्तितो जन्मानभ्युपगमात् ।</p>
| | , अन्यथा विद्ययाऽमृतमश्नुत इत्यनेन विरोधः स्यात् । |
| <p class="gr-vyakhya-para">एवमुपन्यस्तं महावाममतं तावदयुक्तमित्याह
| |
|
| |
|
| तदिति
| | ततः |
|
| |
|
| ।</p> | | अविद्यानिराकरणाभावे दोषसद्भावात् । |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तन्नोपपद्यते</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">निरन्तरोपन्यस्तं महावाममतं
| |
|
| |
|
| तत्
| | सह |
|
| |
|
| इति परामृशति ।</p> | | इति समुच्चयनियमं द्योतयति । |
| <p class="gr-vyakhya-para">१५२सु०- कुत इत्याकाङ्क्षायां सूत्रम्
| |
|
| |
|
| उत्पत्त्यसम्भवादि
| | दोषज्ञानादतीत्यैताम् |
|
| |
|
| ति । तद्व्याख्यातुं तावद्व्याप्तिमुपपादयति
| | इत्यनेन |
|
| |
|
| दृष्टेति ।</p>
| | अविद्यया |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- दृष्टा पुंभ्यः सदा सृष्टिः स्त्रीपुंभ्यो वा विशेषतः । केवलाभ्यो न हि स्त्रीभ्यस्तत उत्पत्त्यसम्भवात् । नार्च्यं महावाममतं</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अत्र
| |
|
| |
|
| सृष्टि
| | दुष्टत्वेन ज्ञातया |
|
| |
|
| शब्देनापत्त्योत्पत्तिर्विवक्षिता न सृष्टिमात्रम्, तस्य केवलाभ्योऽपि स्त्रीभ्यो दर्शनात् ।
| | मृत्युं |
|
| |
|
| सदा
| | तामेवाविद्यां तत्कार्यं दुःखादिकं |
|
| |
|
| इति व्यभिचाराभावं सूचयति ।
| | चातीत्य |
|
| |
|
| वा
| | तीर्त्वा इत्यर्थो ज्ञायते ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यद्यपि तत्त्वज्ञानं न स्वपक्षप्रमाणमात्रेण भवति यावत्परपक्षप्रमाणं न निराक्रियते, सत्प्रतिपक्षस्य प्रमाणस्य निर्णयानङ्गत्वात्; अतस्तत्त्वज्ञानं कामयमानेनावश्यं स्वपक्षसाधनमिव परपक्षनिरासोऽपि विधेय एवे त्युपपत्तिसिद्धोऽयमर्थः, तथाऽप्यागमावष्टम्भेन प्रत्यवतिष्ठमानस्तथैव बोधनीय इत्याशयवता मन्त्रावुदाहृताविति सर्वमनवद्यम् ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमत्पूर्णाप्रमतिभगवत्पादसुकृते रनुव्याख्यानस्य प्रगुणजयतीर्थाख्ययतिना । |
|
| |
|
| शब्दस्तुशब्दार्थः ।
| | कृतायां टीकायां विषमपदवाक्यार्थविवृतौ द्वितीयेऽध्यायेऽयं समयचरणः पर्यवसितः ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">॥ इति द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥</p></div></div> |
| | </div> |
| | </div> |
| | </div> |
|
| |
|
| विशेषतः
| | === पादः 3 === |
| | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S03_I09"> |
| | <div class="teeka-block"> |
| | <div class="teeka-body"> |
| | <div class="gr-moola-ref" data-verse="AV_C02_S03_I09"></div> |
| | <div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S03_I09" data-id="AV_C02_S03_I09_Nyayasudha" data-name="nyayasudha"><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">॥ अथ वियदधिकरणम् ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१सु०- न वियदश्रुतेरित्यादि पादप्रतिपाद्यं साङ्गतिकं दर्शयति |
|
| |
|
| प्राचुर्येण ।</p>
| | अथेति |
| <p class="gr-vyakhya-para">केषाञ्चिदेव हि द्रोणादीनां सृष्टिः केवलेभ्यः पुरुषेभ्यो दृष्टा ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">ननु अचतुरा दिसूत्रेण स्त्रीपुंसेभ्य इति भवितव्यम्, स्त्रीपुंभ्य इति कथम् । समासान्तो विधिरनित्य इति भविष्यति । यद्वा द्वन्द्वात्परः समासान्तोऽसौ निपातितः । अत्र तु स्त्रीभिः पुमांसः (स्त्रीपुमांसः) तेभ्य इति न द्वन्द्व इति न भविष्यति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">केवलाभ्यः
| |
|
| |
|
| पुरु(षानुग्रहहीनाभ्यः)षाननुगृहीताभ्यः ।</p>
| | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">ततः किमित्यतः सूत्रं व्याख्याति | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अथाशेषसमाम्नायविरोधापाकृतिं प्रभुः । करिष्यन्नधिदैवाधिभूतजीवपरात्मनाम् ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">प्रभुः सूत्रकारः, अनेन व्याचिख्यासिततया बुद्धिसन्निहितेन तृतीयेन पादेन, वैदिकानां वचनानां परस्परं अविरोधं विरोधाभावं, दर्शयती ति प्रतिपाद्यकथनम् । अस्यान्तर्भावलक्षणां सङ्गतिं दर्शयितुमुक्तम् |
|
| |
|
| तत इति
| | अशेषेति |
|
| |
|
| । यत एवं व्याप्तिर्यतश्च प्रकृता(तिः) केवला, शिवादीनां ततो जन्माङ्गीकारात् । | | । अशेषाश्च ते समाम्नायविरोधाश्चेति विग्रहः । |
|
| |
|
| ततः
| | करिष्यन् |
|
| |
|
| कारणात्,
| | इत्यध्यायोपक्रमसमयापेक्षया ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">सूत्रकृता खलु सर्वानपि वेदविरोधान् परिहर्तुं द्वितीयोऽयमध्याय आरब्धः, वैदिकानां वचनानां परस्परविरोधोऽपि तदन्तर्भूत एवेत्यतः तदपाकरणमिह सङ्गतमेवेति । आनन्तर्यलक्षणां सङ्गतिं दर्शयितुम् |
|
| |
|
| ततः
| | अथ |
|
| |
|
| शक्तेरपत्यो
| | इत्युक्तम्, अवसरप्राप्तौ, प्राधान्यात् युक्तिविरोधपरिहारस्य प्राथम्ये, तत्प्रपञ्चात्मकत्वेन समयविरोधपरिहारस्य तदानन्तर्ये सति, श्रुतीनां परस्परविरोधपरिहारस्य भवत्ययमवसर इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">नन्वेवं तर्ह्यस्य पादस्य चतुर्थपादाद्भेदो न स्यात् । तत्रापि वेदवचसां परस्परविरोधस्य अपाक्रियमाणत्वादित्यत उक्तम् |
|
| |
|
| त्पत्त्यसम्भवात्
| | अधिदैवेति |
|
| |
|
| इत्यर्थः ।</p>
| | । अधिदैवानि अव्यक्ताद्यभिमानिदेवताः, |
| <p class="gr-vyakhya-para">१५३सु०- अयमत्र प्रयोगः । आदिकालीनापत्त्योत्पत्तिर्न केवलस्त्रीकृता(कर्तृका) अपत्योत्पत्तित्वात्; याऽपत्त्योत्पत्तिः सा न केवलस्त्रीकर्तृका, यथा सम्प्रतिपन्ना । सा हि कदाचित् पुरुषमात्रात्क्वचित्पुरुषानुगृहीताभ्यः स्त्रीभ्यो दृष्टा, न पुनः क्वापि केवलाभ्यः स्त्रीभ्यो दृष्टा; येनोक्तव्याप्तेर्व्यभिचारः स्यादिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यद्वा शक्तिर्नापत्त्यप्रसवित्री केवलस्त्रीत्वात्सम्प्रतिपन्नकेवलस्त्रीवत् । अत्र केवलाभ्यो न हि स्त्रीभ्य इत्यन्वयकथनं दृष्टे त्यादि तद्व्यभिचारपरिहारार्थमिति ज्ञातव्यम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यदि वा केवलस्त्रीत्वान्नापत्यप्रसवित्री चेच्छक्तिः स्यात् तदा केवलपु(लात्पु)रुषत्वात् पुरुषोत्तमोऽपि तथा न स्यादित्याक्षेपमपाकर्तुं प्रागेव दृष्टे त्याद्युक्तम् । असिद्धं च केवलत्वं तस्य लक्ष्मीपतेरित्याशयेन स्त्रीपुंभ्य इत्युक्तम्, केवलाभ्य इति तु व्याप्त्युपपादकम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अथवा यत् निराकृतौ विशेषस्य भावादि त्यनेनास्य दोषस्यासाधारणत्वमुक्तम् तदुपपादनाय दृष्टे त्याद्युपन्यासः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१५४सु०- इदानीमधिकाशङ्कया मतान्तरमुत्थापयति
| |
|
| |
|
| वामैरिति
| | अधिभूतानि |
|
| |
|
| ।</p> | | कार्यकारणोपेतानि वियदादिभूतानि ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- वामैरन्यदुदीर्यते</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">२सु०- इदमुक्तं भवति । यद्यपि पादद्वये वेदवाक्यानां परस्परविरोध एव निरस्यते तथाऽपि विषयभेदाद्भेदो भविष्यति; इहाधिदैवादिविषयवाक्यानां, चतुर्थे त्वध्यात्मविषयाणामिति । न चैवमस्य पादस्यानेकविषयत्वेनानेकत्वापत्तिः, अध्यात्मेतरविषयत्वेनैकत्वोपपत्तेः इति । अत्रापि क्रमनियमे हेतुमाचार्य एव वक्ष्यति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">मध्यवामैरित्यर्थः । | | <p class="gr-vyakhya-para">ननु च वेदवाक्यानां परस्परविरोधपरिहारः किमर्थः; मिथो विरुद्धानां प्रामाण्यानिश्चयात् तत्प्रामाण्यनिश्चयार्थ इति चेन्न, एवं सत्यस्य तर्कशास्त्रत्वप्रसङ्गेन मीमांसात्त्वव्याघातादिति । उच्यते । ब्रह्मणोऽशेषजगत्कारणत्वनिश्चयो ह्यशेषजगत्स्वरूपनिर्णये तस्य कार्यत्वादिनिर्णये च सति स्यान्नान्यथा, न च तद्विषयाणां वाक्यानां मिथो व्याघाते तत्स्वरूपनिर्णयो भवति; अतोऽधिदैवादिवस्तुतत्त्वावधारणार्थ एवायं मिथो विरोधपरिहारः । तदिदमप्युक्तं |
|
| |
|
| अन्यत्
| | स्वरूपनिर्णयायैवेति |
|
| |
|
| महावामसिद्धान्तात् ।</p>
| | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">किं तदित्यत आह | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- स्वरूपनिर्णयायैव वचनानां परस्परम् । पादेनानेनाविरोधं दर्शयत्यमितद्युतिः ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ननु किं कतिपयवचनानामन्योन्यविरोधः परिह्रियते उत सर्वेषाम् । नाद्यः, वैयर्थ्यात्, तत्रैव वचनान्तरविरोधसद्भावेनानिर्णयतादवस्थ्यात् । न द्वितीयः, वेदवाक्यानामनन्तत्वेन ज्ञातुमशक्यत्वादि त्यत उक्तम् |
|
| |
|
| शिवेति
| | अमितद्युतिरिति । |
| | |
| | सर्वज्ञ इत्यर्थः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">३सु०- एतत्पादाधिकरणपूर्वपक्षसिद्धान्तयुक्तः सङ्गृह्याह |
| | |
| | अनुभूतीति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- शिवोपसर्जना शक्तिः ससर्जेदं समन्ततः । इति</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अनूभूतियुक्तिबहुवाग्वैलोम्यं च ततोऽधिकम् । एतत्सर्वं ततः साम्यं द्वारवैयर्थ्यमेव च । दृष्टयुक्त्यनुसारित्वमुक्तान्यार्थाविरोधतः । प्रसिद्धनामस्वीकारो बहुवाक्यानुवर्तिता । लोकदृष्टानुसारित्वं जीवसाम्यमनादिता । तत्र तत्र परिज्ञानं गुणसाम्यश्रुती तथा । उत्पत्तिमत्त्वं स्वगुणाननुभूत्यल्पकल्पने । नानाश्रुतिश्च वैचित्र्यं युक्तयः पूर्वपक्षगाः । व्यवस्थाऽनुपपत्तिश्च स्वातन्त्र्यमनुसारिता । मुख्यता शक्तिमत्त्वं च वैरूप्यं सर्वसङ्ग्रहः । गत्यादिरीशशक्तिश्च सर्वमानविरोधिता । अभीष्टासिद्धिसुव्यक्त शास्त्रसिद्धिर्विपर्ययः ॥ विशेषकारणं चेति सिद्धान्तस्यैव साधिकाः ।</div></div></div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">शिव उपसर्जनं यस्याः सा | | </div> |
| | </div> |
| | </div> |
|
| |
|
| शिवोपसर्जना
| | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S03_A001"> |
| | <div class="teeka-block"> |
| | <div class="teeka-body"> |
| | <div class="gr-moola-ref" data-verse="AV_C02_S03_A001"></div> |
| | <div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S03_A001" data-id="AV_C02_S03_A001_Nyayasudha" data-name="nyayasudha"><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">४सु०-</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-ॐ न वियदश्रुतेः ॐ ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अत्राधिकरणे अनादिर्वाऽयमाकाश इत्यादिश्रुतीनां गौणत्वम् आत्मन आकाशः सम्भूत इत्यादिश्रुतीनां मुख्यत्वमुपादाय वियत उत्पत्तिः समर्थिता । तत्र वियत्पदं नाकाशमात्रपरं किन्नाम, अथ ह वाव नित्यानि पुरुषः प्रकृतिरात्मा काल इत्यादिश्रुतिविगानविषयाणां परमात्मातिरिक्तानां प्रकृत्यादीनामुपलक्षणार्थं ज्ञातव्यमित्याशयवानाह |
|
| |
|
| ।
| | प्रकृतिरिति |
|
| |
|
| इदं
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- प्रकृतिः पुरुषः कालो वेदास्तदभिमानिनः । महदाद्याश्च जायन्ते</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">प्रकृतिः |
|
| |
|
| इत्यस्यैव व्याख्यानं
| | अचेतना, |
|
| |
|
| समन्ततः
| | पुरुषः |
|
| |
|
| देशे काले च वर्तमानं कार्यमिति ।</p>
| | जीवः, |
| <p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । नोत्पत्त्यसम्भवोऽस्मन्मतेऽस्ति, अस्माभिः शिवसहितायाः शक्तेर्विश्वप्रस(भ)वस्याङ्गीकृतत्वात् । न चैवं (त)द्वयोः सर्वोत्कृष्टत्वं विरुद्धमापद्यते, शिवस्य शक्तिं प्रत्युपसर्जनत्वाङ्गीकारादिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">एतत्प्रतिषेधति
| |
|
| |
|
| तच्चेति
| | तदभिमानिनः |
|
| |
|
| ।</p> | | प्रकृत्याद्यभिमानिनः । |
| <p class="gr-vyakhya-para">तच्चोपपन्नं न</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अत्राप्युत्पत्त्यसम्भवस्यापरिहारादिति भावः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१५५सु०- तत्कथमित्यत्र सूत्रम्
| |
|
| |
|
| ॐ न च कर्तुः करणम् ॐ
| | महदाद्या इति |
|
| |
|
| इति । तद्व्याचष्टे
| | महदहङ्कारमनोबुद्धीन्द्रियभूतसूक्ष्मतन्मात्राण्युच्यन्ते । प्रकृतस्योत्पत्त्यसम्भवस्य नेति प्रतिषेधे लब्धमर्थमाह |
|
| |
|
| शिवस्येति
| | जायन्त इति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- शिवस्याकरणत्वतः । ओहत्वात्</div>
| | <p class="gr-vyakhya-para">अयमभिसन्धिः । न तावत्प्रकृत्यादयो जन्मरहिता एवाभ्युपग(म्यत)ता इति युक्तम्, |
| <p class="gr-vyakhya-para">अकरणत्वत | |
|
| |
|
| इत्यस्यैव स्वपदस्य वर्णनम्
| | प्रतिज्ञाहानिरव्यतिरेकाच्छब्देभ्यः |
|
| |
|
| ओहत्वात्
| | , |
|
| |
|
| इति । यद्वा
| | यावद्विकारन्तु विभागो लोकवदि |
|
| |
|
| अकरणत्वतः
| | त्युक्तानां प्रतिज्ञाहान्यादीनामत्रापि साम्यात्, अन्यथा तेषामनैकान्तिकत्वापातात्; नाप्यविगीतजन्मानः, श्रुतिविगानस्य दर्शितत्वात्; न चाधिकरणान्तरं तत्परमस्ति; तस्मादत्रैव वियत्पदेन तेषामुपलक्षणं युक्तम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">मातरिश्वप्रभृतिषु पुनरधिकाशङ्कानिरासाय अधिकरणान्तरारम्भ इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">५सु०- इह आकाशस्योक्तं जन्म घटादेरिवाभूत्वाभवनलक्षणमि ति केचिदास्थिताः । तत् निराकरिष्यन् स्वमतं तावदाह |
|
| |
|
| ज्ञानादिकरणाभावादित्यर्थः । तदेव कथमित्यतः
| | पराधीनेति |
|
| |
|
| अकरणत्वतः
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- पराधीनविशेषिता । इदं सर्वं ससर्जेति जनिमत्त्वमिहोदितम्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">आत्मन आकाशः सम्भूतः स इदं सर्वमसृजते त्यादिश्रुतिं, विभक्तत्वादियुक्तिं चाश्रित्य यत् |
|
| |
|
| निरिन्द्रियत्वादित्युक्तम् । तदपि कुत इत्यत उक्तम्
| | इह |
|
| |
|
| ओहत्वादिति
| | अधिकरणे वियतो जनिमत्त्वमुदितं तत्पराधीनातिशयलाभलक्षणं प्रतिपत्तव्यम् । अपूर्वविशेषोपजनने हि विशिष्टाकारोपजनोऽवश्यम्भावी, विशिष्टाकारश्च वस्तुस्वरूपाभिन्न इति तस्यैवासावुपजनो भवति । देवदत्तः शरीरी जातो, विद्वान् जात इति, घटः संयुक्तो जातो, विभक्तो जात इति चावस्थितस्वरूप एव वस्तुनि विशेषावाप्तिमात्रेण जननव्यवहारो दृश्यत एव ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ननु परिणामवादे घटादेरप्येषैवोत्पत्तिर्यदवस्थितस्वरूपस्यैव मृदादेरप्याकारान्त(रावाप्तिः)रतापत्तिः, परैरपि परिणामवाद एवाङ्गीकृतो नारम्भवादः, अतो विवादाभावाद्व्यर्थोऽयमारम्भः । यथा न व्यर्थस्तथा आचार्य एव विवादविषयं स्पष्टयिष्यति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अत्र इदं सर्वं ससर्जे ति श्रु(त्याद्युदा)त्युदाहारणं श्रुत्यादावप्येवमेव जन्म व्याख्येयमिति ज्ञापनार्थम् । यच्च वियत्पदं प्रकृत्याद्युपलक्षणपरमित्यभिप्रेतं तत्रोक्तरीत्योपपत्तिसूचनार्थं चेति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">६सु०- परोक्तरीत्या घटादिवदभूत्वाभवनलक्षणैवोत्पत्तिर्वियतः श्रुतिसूत्रविवक्षिता किन्न स्यादिति चेदत्र पृच्छामः, आकाशशब्देन किं विवक्षितं परेषां, (किं) वैशेषिकादिवदवकाशमात्रमुत बाह्यानामिव मूर्ताभावः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">आद्यं दूषयति |
|
| |
|
| ।</p> | | अवकाशमात्रमिति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । देहवता हि शिवेनापत्योत्पत्तौ शक्तेः साचिव्यमाचरणीयम्, न विदेहेन; तस्य प्र(वि)लीनवदिन्द्रियादिविज्ञानादिविकलस्य तदनुपपत्तेः । न च शिवदेहोत्पत्तौ केवलायाः शक्तेः शक्तिरस्ति, प्रागुक्तदोषात्; अन्यथाऽत्रापि तथोपपत्तौ शिवाङ्गीकारवैयर्थ्यापत्तेश्च । न च शिवसहितायाः, विदेहस्य साहाय्यकरणानुपपत्तेः । अतः अङ्गीकृतस्यापि शिवस्याजागलस्तनायितत्वेनात्राप्युत्पत्त्यसम्भव एवेति ।</p> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अवकाशमात्रमाकाशः कथमुत्पद्यतेऽन्यथा ॥</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">१५६सु०- मतान्तरमुत्थापयति | | <p class="gr-vyakhya-para">अन्यथा |
|
| |
|
| अपि हीति
| | पराधीनविशेषाप्तिर्जन्मे त्यनङ्गीकृत्य अभूत्वाभवनं जन्मे त्यङ्गीकारे अवकाशमात्रमाकाश इति चाङ्गीकारे, |
|
| |
|
| ।</p>
| | कथम् |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अपि ह्यन्ये ब्रूयुः सर्वज्ञमीश्वरम् । अणुवामा</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अन्येऽपि
| |
|
| |
|
| इत्यन्वयः । तानेव विशेषनाम्नाऽऽह
| | असौ |
|
| |
|
| अणुवामा इति
| | उत्पद्यते; |
|
| |
|
| । अस्य मतस्य लोके प्रचुरतां सूचयितुं | | तस्योत्पत्तिर्नोपपद्यत इति यावत् ।</p> |
| | | <p class="gr-vyakhya-para">६असु०- सोपादाना हि स(र्वा)र्वसृष्टिर्दृष्टा, न चाकाशोत्पत्तावुपादानमस्ति ।</p> |
| हि | | <p class="gr-vyakhya-para">न च ब्रह्मण उपादानत्वमुपपद्यत इति प्रकृत्यधिकरणे (निष्टङ्कितम्) निर्दिष्टम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यस्य चोत्पत्तिस्तस्य प्रागभावेन भाव्यम्; न चाकाशस्य प्रागभावः सम्भवति अनुपपन्नप्रतीतिकत्वात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अभावो हि प्रतीयमानः अस्यात्रे ति प्रतीयते न तु निराश्रयः । न चाकाशाभावस्याश्रयप्रतीतिरुपपद्यते, यदेवेहेति निर्दिश्यते तस्यैवाकाशत्वात् । उपादानाश्रिताभाववादेऽपि तदभावान्नाभावप्रतीत्युपपत्तिः, तथा च श्रुतिः । अभावो हि प्रदेशस्य न ह्यत्राभाव इत्यपी ति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अनवकाशरूपं ब्रह्मैवाकाशस्य पूर्वावस्था प्रागभावश्चोच्यत इत्यपि ब्रह्मणोऽनुपादानत्वेन प्रत्युक्तम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">प्रतियोग्याश्रय एवाभावाश्रयः, न चाकाशस्याश्रयोऽस्ती ति तदभावोऽपि निराश्रयोऽस्त्विति चेन्न निराश्रयत्वे कार्यत्वानुपपत्तेः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">किञ्च प्रतीतावाकाशः स्वाश्रय इत्यतः तदभावोऽप्याकाशाश्रयः प्रतीयेतेति विरुद्धमापद्यते ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">प्रकृतिराकाशस्य कारणमिति कश्चित्, तन्मते प्रकृतेरजन्मप्रसङ्गः । अथ तत्र पराधीनविशेषावाप्तिर्जन्माङ्गीक्रियते, तदाऽसम्भावितोत्पत्तिके वियदादावप्येवमेवाङ्गीकरणीयमिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">७सु०- द्वितीयेऽपि किं प्रदेशरूपमाकाशमङ्गीकृत्येदमुच्यते, उत अनङ्गीकृत्य । प्रथमे यस्य कस्यचिन्मूर्तद्रव्याभावस्योत्पत्तिर्वा, सर्वस्य वा विवक्षिता । नाद्यः, तस्याः प्रत्यक्षादिसिद्धत्वेनाधिकरणानारम्भकत्वात् । द्वितीयं दूषयति |
|
| |
|
| शब्दः ।
| | यदीति |
| | |
| सर्वज्ञं
| |
| | |
| इत्युपलक्षणं जगत्सृष्ट्याद्युपयुक्तसकलकरणोपेतम् । इदमुक्तं भवति शिवसहिता शक्तिर्जगज्जननीत्यभ्युपगच्छतो मम नोक्तदोषः, शिवस्य स्वाभाविकसार्वज्ञादिमत्त्वेन देहेन्द्रियानपेक्षणात्, लीलाविग्रहग्रहणेन शक्तिसाहाय्यकरणस्या(सम्भोगस्या)प्युपपत्तेरि ति । तदिदं दूषयति
| |
| | |
| न तदिति
| |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न तद्युक्तम्</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- यद्यनाकाशता पूर्वं किं मूर्तनिबिडं जगत् ॥</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">१५७ सु०- कुत इत्यत्र सूत्रम् | | <p class="gr-vyakhya-para">सर्वस्यापि मूर्ताभावस्य सृष्टावुत्पत्त्यङ्गीकारे प्रलयेऽवश्यं तदभावोऽभ्युपगन्तव्यः स्यात्, अत्यन्तसतो जन्मासम्भवात् । |
|
| |
|
| ॐ विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिषेधः ॐ
| | यदि |
|
| |
|
| इति । तस्यार्थः । शिवस्य
| | च सृष्टेः |
|
| |
|
| विज्ञानादिभावे
| | पूर्वं |
|
| |
|
| अङ्गीकृते
| | प्रलये |
|
| |
|
| तस्य प्रतिषेधो न क्रियत
| | अनाकाशता |
|
| |
|
| इति ।</p>
| | सर्वस्य मूर्तद्रव्याभावस्याभावः अङ्गीक्रियते तर्हि |
| <p class="gr-vyakhya-para">नन्विदं मतमनुमतं न वा । नाद्यः, उक्तार्थविरुद्धत्वात्, न तद्युक्तमि त्यस्य चायोगात् । द्वितीये कथं तदप्रतिषेध इत्युक्तम् । कथं च न तद्युक्तमि त्यत्रास्य हेतुत्वमित्यतः तदप्रतिषेध इति निवेशयितुमुत्सूत्रं तावद्धेतुमाह
| |
|
| |
|
| ईशेति
| | किं |
|
| |
|
| ।</p>
| | तदा |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- ईशवादप्रवेशनात्</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">शैवमतप्रवेशापत्तेरित्यर्थः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१५८सु०- ननु शैवाः सार्वज्ञादिगुणोपेतं शिवमेकमेवाभ्युपयन्ति, शाक्तास्तु शिवं शक्तिं चेत्यस्ति महान् सिद्धान्तभेदः; तत्कथं शाक्तानां शैवमतानुप्रवेश इत्यत आपादितदोषोऽयमित्याशयवानाह
| |
|
| |
|
| सार्वज्ञादीति
| | मूर्तनिबिडं |
|
| |
|
| ।</p>
| | जगदङ्गीक्रियते ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- सार्वज्ञादिगुणैर्युक्तं गुरुकल्पनया द्वयम् । न युज्यते</div>
| | <p class="gr-vyakhya-para">एतदेव स्पष्टयति |
| <p class="gr-vyakhya-para">सत्यं शाक्तैः सार्वज्ञादिगुणैर्युक्तं शिवशक्त्याख्यं द्वयमभ्युपगतमिति, तत्तु न युज्यते, कल्पनागौरवात् । तथा हि । न तावत् सार्वज्ञाद्युपेतं प्रत्यक्षेण सिद्धम्, परचित्तवृत्तीनां परं प्रत्यतीन्द्रियत्वात्; नाप्यागमेन, शाक्तागमस्य प्रामाण्यसन्देहात्, अपौरुषेयागमस्य परेण प्रामाण्यानादरणात्, आदरणे वा तत एव स्वमतहानेः । ततः प्रपञ्चरचनानुपपत्त्यैव तथाविधं वस्तु कल्पनीयम् । एकेनैव सार्वज्ञादिमता सर्वं निर्वहत्येव, तथा च वृथा तथाभूत(वस्तु)द्वयकल्पने कल्पनागौरवमेव । अत एकमेव तादृशं वस्त्वङ्गीकार्यमिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">ततः किमित्यत आह | |
|
| |
|
| तत इति
| | मूर्तेति ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-मूर्तसम्पूर्णता चैव यद्यनाकाशता भवेत्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यदि |
|
| |
|
| ।</p>
| | उक्तलक्षणाकाशाभावः प्रलये |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-ततस्त्वीश एक एव प्रयोजकः</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">उक्तहेतोरेकस्यैव सार्वज्ञादिमतोऽङ्गीकार्यत्वे केवलशक्तेरङ्गीकृतावुत्पत्त्यसम्भवप्रसङ्गात् ईश एव सार्वज्ञाद्युपेतः प्रपञ्चरचनायाः प्रयोजकः शाक्तैरङ्गीकर्तव्यः स्यात् । एवञ्च कथं न शैवमतप्रवेशः शाक्तमतस्येति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१५९सु०- किमतो यद्येवम् । शाक्तस्यापसिद्धान्तेन पराजयः स्यादि ति चेत्सत्यम्, तावताऽपि भवत्सिद्धान्तानवक्लृप्तिरेव । शैवमतस्यापि भवत्सिद्धान्तविरोधित्वेन निराकर्तव्यत्वादित्यतः तदप्रतिषेध इति सूत्रांशं सोपपत्तिकं निवेशयति
| |
|
| |
|
| उक्तेति ।</p>
| | भवेत |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- उक्तदोषश्च तत्पक्ष इति नैवात्र दूष्यते</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यतः शैवपक्षो निरन्तरातीताधिकरण एव
| |
|
| |
|
| उक्तदोषः
| | ् तदा |
|
| |
|
| अतः
| | मूर्तसम्पूर्णता |
|
| |
|
| अत्र
| | भवेदेव; अभावाभावस्य भावानतिरेकात्, तद्व्याप्तत्वाद्वा । चशब्दोऽनुक्तसमुच्चयार्थः सृष्ट्युत्तरकालं मूर्तमात्रं च न स्यात् । एवं च सर्गप्रलयविपरिवर्तः स्यात् । अधिका च प्रलये मूर्तसम्पूर्तेरापत्तिः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">मूर्तद्रव्याभाव एवाकाशो न ततोऽतिरिक्तोऽस्तीति द्वितीयं निराकरोति |
|
| |
|
| न पुनः
| | मूर्तद्रव्याणीति |
|
| |
|
| दूष्यते
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-मूर्तद्रव्याणि चाकाशे स्थितान्येव हि सर्वदा ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तदभावश्चेति चार्थः । यो |
|
| |
|
| पुनरुक्तिदोषभयादिति ।</p>
| | मूर्तद्रव्याणि |
| <p class="gr-vyakhya-para">१६०सु०- एवं प्रत्येकमपाकृतानि त्रीण्यपि मतानि साधारणदूषणेन निराकर्तुं सूत्रम्
| |
|
| |
|
| ॐ विप्रतिषेधाच्च ॐ इति ।
| | तदभावांश्चाङ्गीकरोति तेनावश्यं तदतिरिक्ताकाशोऽङ्गीकर्तव्य एव । यस्मात्तानि |
|
| |
|
| तद्व्याचष्टे
| | सर्वदा आकाशे स्थितानि |
|
| |
|
| श्रुतीति
| | तेनेति योजना ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">८सु०- इदमुक्तं भवति । एकस्मिन् पतत्रिणि पतति द्वितीयेन पतत्रिणा कुत्र पतितव्यमिति वाच्यम् । यत्रासौ नास्ति तत्रेति चेत् तर्हि येनाधिकरणेनैकस्य पतत्रिणोऽभावः परस्य च भावो विशिष्यते तदर्थान्तरमङ्गीकरणीयम् । स एव प्रदेशरूप आकाश इति कथं तदनभ्युपगमः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">किञ्चेह पक्षी नेह पक्षीति मूर्ततदभावाश्रयतया प्रदेशः साक्षिसिद्धः कथमपह्नोतुं शक्यते ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अपि च किं मूर्तद्रव्यस्य प्रागभाव आकाशः किंवा प्रध्वंसो यद्वाऽत्यन्ताभावः अथवाऽन्योन्याभावः । न प्रथमद्वितीयौ, सृष्ट्युत्तरकाले निराकाशत्वप्रसङ्गात्, प्रागभावप्रध्वंसाभावयोरुपादाननिष्ठत्वेन तत्राकाशबुद्धेरन्यत्र तदभावस्य चापत्तेः । न तृतीयः, क्वचित्कदाचिन्मूर्तसद्भावे तदत्यन्ताभावानुपपत्तेः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">न चतुर्थः, घटान्योन्याभावो हि पटः तन्निष्ठो वेति तत्राकाशबुद्धिप्रसङ्गात् । मूर्तद्रव्यसंसर्गाभावमात्रमाकाश इति चेत्, तर्हि उत्पततः पतत्रिणः केन संसर्गो त(य)दभावस्याकाशत्वं स्यादित्यवश्याश्रयणीयः प्रदेश इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तदेवमाकाशस्याभूत्वाभवनरूपोत्पत्तिरयुक्तेति सिद्धम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">९सु०- अस्त्वेवं परकृतमपव्याख्यानम्; कस्तर्ह्याकाशशब्दार्थः, का च तस्य पराधीनविशेषाप्तिरित्यत आह |
| | |
| | अत इति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- श्रुतिस्मृतीतिहासानां सामस्त्येन विरोधतः । सतां जुगुप्सितत्वाच्च नाङ्गीकार्यं हि तन्मतम्</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अत आकाशशब्दोक्तस्तद्देवोऽत्र विनायकः । देहोत्पत्त्या समुत्पन्न इति श्रुत्याऽभिधीयते ॥</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">सतां | | <p class="gr-vyakhya-para">परकयव्याख्यानस्यायुक्तत्वादित्यर्थः । |
| | |
| | तद्देवो |
|
| |
|
| मध्ये
| | भूताकाशाभिमानीति विनायकस्याकाशशब्दवाच्यत्वोपपादनम् । |
|
| |
|
| जुगुप्सितत्वात्
| | अत्र |
|
| |
|
| गोप्तुमिष्टत्वात् । यद्वा कर्तृकर्मणोः कृती ति कर्तरि षष्ठी, सदि्भर्निन्दितत्वादित्यर्थः ।
| | आत्मन आकाश इत्यादिश्रुतौ । |
|
| |
|
| हि
| | देहोत्पत्त्या |
|
| |
|
| शब्देन श्रुत्यादीनां प्रसिद्धतां द्योतयति ।</p>
| | इति पराधीनविशेषा(वा)प्तेर्विवरणम् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">१६१सु०- केचिदिमां चतुःसूत्रीं भागवतमतनिराकरणपरतया व्याचक्षते । तथा हि । पाञ्चरात्रिकाः वासुदेवात् सङ्कर्षणो नाम जीवो जायते, सङ्कर्षणात् प्रद्युम्नसंज्ञकं मनो जायते, प्रद्युम्नादनिरुद्धसंज्ञकोऽहङ्कारो जायते इति प्रक्रियामाहुः ॥</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">वाक्यद्वयमेतदित्यतोऽत्रेति श्रुत्येति च युज्यते ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">तत्र सूत्रम् | | <p class="gr-vyakhya-para">श्रुतेर्विषयान्तरं चाह |
|
| |
|
| उत्पत्त्यसम्भवादिति
| | भूतमपीति |
|
| |
|
| । वासुदेवात् सङ्कर्षणो नाम जीवो जायते इति तावदयुक्तम्, जीवस्य उत्पत्त्यसम्भवात् । उत्पत्तिमतो हि जीवस्यानित्यत्वादयो दोषाः प्रसज्येरन्, ततश्च नैवास्य भगवत्प्राप्तिर्मोक्षः स्यात्; न जायते (न) म्रियत इत्यादिश्रुतिस्मृतिविरोधाच्च ॥</p> | | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">न च कर्तुः करणम् । | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-भूतमप्यसितं दिव्यदृष्टिगोचरमेव तु । उत्पद्यते</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">भूतमपि |
|
| |
|
| सङ्कर्षणसंज्ञकाज्जीवात् प्रद्युम्नसंज्ञकस्य मनसो जन्म अपि पञ्चरात्रोक्तं नोपपद्यते ।
| | आकाशशब्दोक्तं, तच्च घटादिवत् |
|
| |
|
| न
| | उत्पद्यते, इति श्रुत्याऽभिधीयत |
|
| |
|
| हि लोके
| | इति सम्बन्धः । कुतो भूताकाशस्योत्पत्तिमत्त्वमित्यत उक्तम् |
|
| |
|
| कर्तुः
| | असितमिति |
|
| |
|
| देवदत्तादेः (करणं) परश्वधाद्युत्पद्यमानं
| | रूपित्वादित्यर्थः, तथा च श्रुतिः आकाशो नीलिमोदेती ति । तथा सति चाक्षुषत्वप्रसङ्ग इत्यत उक्तं |
|
| |
|
| करणं
| | दिव्येति |
|
| |
|
| दृश्यते । यदा चोत्पद्यते तदा कर्मैव न करणम् । जीवश्च कर्ता मनश्च करणम् । ततस्तन्न ततो जनिमद्भवितुमर्हति । एतस्माज्जायते प्राणो मनःसर्वेन्द्रियाणि चे तीश्वरादेव मनोजननश्रवणाच्च । एतेन प्रद्युम्नादनिरुद्धसंज्ञकोऽहङ्कारो जायते इत्यपि प्रत्युक्तम् ॥ अथापि स्यात् । नैवैते सङ्कर्षणादयो जीवादिभावेनाभिप्रेयन्ते, किं तर्हीश्वरा एवैते सर्वे ज्ञानैश्वर्यशक्तिबलवीर्यतेजोभिरैश्वरैर्धर्मैरन्विता अभ्युपगम्यन्ते । तस्मान्नायं दोष इति ॥</p>
| | । |
| <p class="gr-vyakhya-para">अत्र परिहारं पठति
| |
|
| |
|
| विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिषेधः
| | तु |
|
| |
|
| । परमात्मनो वासुदेवस्येव सङ्कर्षणादीनामपि | | शब्देनानुद्भूतत्वविशेषं सूचयति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">इदमुक्तं भवति । किं चाक्षुषत्वमात्रमापाद्यम् उत अस्मदादीन् प्रति । आद्ये त्विष्टापादनम्, दिव्यदृष्टिगोचरत्वाभ्युपगमात् । द्वितीये तु भूतादिशरीरेषु व्याप्तिभङ्गः । तत्रानुद्भूतादिकल्पने अत्रापि तत्समानं श्रुतिप्रामाण्यादिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१०सु०- नन्वाकाशस्याभूत्वाभवनलक्षणामुत्पत्तिमधुनैव निराकृत्य अत्र पुनः तदङ्गीकारे कथं पूर्वोत्तरव्याघातो न भवेदित्यत आह |
|
| |
|
| विज्ञानादि
| | अव्याकृतमिति |
|
| |
|
| षाड्गुण्यसद्
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अव्याकृतं हि गगनं साक्षिगोचरम् । प्रदेश इति विज्ञेयं नित्यं नोत्पद्यते हि तत्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यतः अव्याकृतं |
|
| |
|
| भावे
| | एव |
|
| |
|
| तत एव चेश्वरत्वेऽभ्युपगम्यमानेऽपि
| | गगनं |
|
| |
|
| तस्यो
| | नोत्पद्यत इत्युक्तं न तु भूतमतो न विरोधः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तस्यानुत्पत्तौ हेत्वन्तरमप्याह |
|
| |
|
| त्पत्त्यसम्भवदोषस्य
| | नित्यं हि तदिति |
|
| |
|
| अप्रतिषेधः
| | ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">न चैतदसिद्धम्, विनाशकारणाभावात् । न हि किरणान्तरमनपेक्ष्येश्वरेच्छा विनाशहेतुर्दृष्टा । उत्पत्तिश्रुतेस्तदपि कल्पनीयमिति चेन्न, तस्या भूततदभिमानिविषयत्वेन सावकाशत्वात् । अवश्यं चैतदेवम्, आत्मन आकाशः सम्भूत इत्यादेर्भूतप्रकरणत्वात् । नन्वव्याकृताकाशे प्रमाणमेव नास्ति, कस्यानुत्पत्तिरुच्यत इत्यत उक्तम् |
|
| |
|
| प्रकारान्तरेण प्राप्नोत्येवायमुत्पत्त्यसम्भवदोषः । तथा हि । न तावदेते चत्वारः परस्परं भिन्नाः, अनेकेश्वरकल्पनायां गौरवादिदोषापत्तेः । अभेदे तु कथं स्वत एव स्वस्योत्पत्तिः सम्भवेत्, निरतिशयत्वात् । न चैते भगवद्व्यूहाश्चतुःसङ्ख्यायामेवावतिष्ठेरन्, तद्व्यूहानामनन्तत्वाभ्युपगमात् ॥</p>
| | साक्षीति |
| <p class="gr-vyakhya-para">विप्रतिषेधाच्च ।
| |
|
| |
|
| परस्परविरोधश्च पञ्चरात्रे भवति; ज्ञानैश्वर्यबलवीर्यशक्तितेजांसि भगवतो गुणा इति क्वचिदुच्यते, आत्मान एवैते भग(वतो)वन्तो वासुदे(वा इ)वस्येति क्वचिद्भगवत्स्वरूपत्वमित्यादि ॥</p>
| | । तत्कथमित्यत आह |
| <p class="gr-vyakhya-para">वेदप्रतिषेधश्चात्र भवति; भगवाञ्छाण्डिल्यः षडङ्गं वेदमधीत्य तस्मिन्महत्याम्नाये निष्ठामनधिगच्छन् यः सर्वपरो धर्मो यस्मान्न भूयोऽस्ति कथं तं विद्यामित्येवं बलवद्विवेकमातिष्ठमानो बभूव । तत्र भगवते शाण्डिल्याय भगवता सङ्कर्षणेन व्यक्तेन शब्दवच्छास्त्रं प्रोक्तमिति वेदनिन्दादर्शनात् । तथा चान्यत्र</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अधीता भगवन् वेदाः साङ्गोपाङ्गाः सविस्तराः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">श्रुतानि च मयाऽङ्गानि वाको वाक्ययुतानि च ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">न चैतेषु समस्तेषु संशयेन विना क्वचित् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">श्रेयोमार्गं प्रपश्यामि येन सिद्धिर्भविष्यती ति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तस्मादयुक्तं पञ्चरात्रशास्त्रमिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तामिमामपव्याख्यां प्रत्याख्याति
| |
|
| |
|
| पञ्चरात्रेति
| | प्रदेश इति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-पञ्चरात्रनिषेधार्थमेतान्याचक्षते यदि । सूत्राण्यतिविरुद्धं तत्</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">नन्वेतदेव भूताकाशमिति चेन्न, रूपित्वारूपित्वव्याकृतत्वाव्याकृतत्वपरिच्छिन्नत्वापरिच्छिन्नत्वश्रुतीनां सत्त्वात् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">आचक्षते | | <p class="gr-vyakhya-para">किञ्चोत्पत्त्यनुत्पत्तिश्रुत्योर्विरोधोऽप्याकाशद्वैतमवगमयति, व्यवस्थयाऽविरोधोपपत्तावनुत्पत्तिश्रुतेरौपचारिकत्वकल्पनायोगात् । न च प्रदेशस्योत्पत्तिरुपपद्यत इत्युक्तं प्राक् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ननु सूत्रकृतैव गौण्यसम्भवादि त्युक्तम् । सत्यम्, व्याख्यातं तद्भाष्यकृता, विवृतं चास्माभिः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">११सु०- नन्वव्याकृताकाशस्योत्पत्त्यभावे मा भूत् आकाशः सम्भूत इति विरोधः, इदं सर्वमसृजते त्यादिश्रुतिविरोधस्तु भविष्यतीति चेन्न; तस्य अभूत्वाभवनलक्षणोत्पत्त्यसम्भवेऽपि पराधीनविशेषाप्तिरूपोत्पत्तिसद्भावादित्याह |
|
| |
|
| व्याचक्षते । यदित्यस्यार्थे
| | तथाऽपीति |
|
| |
|
| यदि
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तथाऽपि मूर्तसम्बन्धपरतन्त्रविशेषयुक् । खमेवोत्पत्तिमन्नाम श्रुतिशब्दविवक्षितम् ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">मूर्तसम्बन्धश्चासौ परतन्त्रविशेषश्चेति विग्रहः । यदनादित्वेनोक्तं तत् |
|
| |
|
| शब्दः । तद्व्याख्यानमति
| | एव खम् |
|
| |
|
| (अति)
| | इत्यर्थः । इदं सर्वमसृजते ति श्रुतिवाक्यं |
|
| |
|
| शयेन
| | श्रुतिशब्दः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१२सु०- एवं श्रौता(सौत्रा)काशोत्पत्तिं व्याख्यायोपलक्षितप्रकृत्याद्युत्पत्तिं व्याख्याति |
|
| |
|
| विरुद्धं
| | प्रकृतिरिति ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- प्रकृतिः पुरुषः काल इत्येते च समस्तशः । ईशाधीनविशेषेण जन्मा इत्येव शब्दिताः ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">इत्येते च |
|
| |
|
| स्वव्याहतं प्रमाणान्तरप्रतिहतं चेत्यर्थः ।</p>
| | एतदादयश्च । |
| <p class="gr-vyakhya-para">तत्कथमित्यतः स्वव्याहतिं तावदुपपादयति
| |
|
| |
|
| यत इति
| | ईश्वराधीनविशेषेणैव |
|
| |
|
| ।</p> | | नाभूत्वाभावित्वेनेत्यर्थः ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- यत आह स भारते</div>
| | <p class="gr-vyakhya-para">कालस्य त्वभूत्वाभवनमप्यस्तीत्याशयेनाह |
| <p class="gr-vyakhya-para">यस्मात्सूत्रकार एव पञ्चरात्रस्य प्रामाण्यम् | |
|
| |
|
| आह ।
| | कालेति |
| | |
| तस्मादत्र तन्निराकरणे सूत्रकारस्य स्ववचनव्याहतिः स्यादित्यर्थः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१६२सु०- तद्भारतवचनमुदारहरति
| |
| | |
| पञ्चरात्रस्येति
| |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- पञ्चरात्रस्य कृत्स्नस्य वक्ता नारायणः स्वयम् । ज्ञानेष्वेतेषु राजेन्द्र सर्वेष्वेतद्विशिष्यते । पञ्चरात्रविदो ये तु यथाक्रमपरा नृप । एकान्तभावोपगता वासुदेवं विशन्ति ते । इति</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- कालप्रवाह एवैको नित्यो न तु विशेषवान्</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">साङ्ख्यं योगः पाशुपतं वेदारण्यकमेव च । ज्ञानान्येतानि भिन्नान्युताहो नेति चोच्यतामि ति ज्ञानकरणत्वाज्ज्ञानशब्दवाच्यानि साङ्ख्यादीनि शास्त्राण्यन्योन्यविरुद्धान्युताविरुद्धानीति प्रश्नस्य साङ्ख्यं योगः पाशुपतं वेदारण्यकमेव च । ज्ञानान्येतानि भिन्नानि नात्र कार्या विचारणे ति परिहारोऽभिहितः । ततः पुनर्वस्तुविकल्पानुपपत्तेः परस्परविरुद्धानां सर्वेषां प्रामाण्यायोगादेतेषु किं प्रमाणमिति जिज्ञासायां, साङ्ख्यस्य वक्ता कपिल इत्यादिना साङ्ख्यादीनामनाप्तकर्तृत्वमभिधाय प्राग्वेदारण्यकपदोपलक्षितस्य पञ्चरात्रस्य परमाप्ततमेन नारायणेन प्रणीतत्वात् प्रामाण्यमित्यनेन वाक्येनोच्यते । वेदानां त्वपौरुषेयतया स्वत एव प्रामाण्यं सिद्धमेवेति नोक्तम् । फलवत्प्रवृत्तिजनकत्वादपि पञ्चरात्रस्य प्रामाण्यमिति | | <p class="gr-vyakhya-para">विशेषवान् |
|
| |
|
| पञ्चरात्रविद
| | क्षणलवादिरूपः । उपपादितं चैतत् प्रागेव ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१३सु०- प्राक् परिगणितानां प्रकृत्यादीनामीश्वराधीनविशेषावाप्तिरेव जन्मेत्युक्तम्, तत्र कस्य कदृशी विशेषावाप्तिरित्यतः प्रकृत्यादित्रयाभिमानिदेवतायाः पराधीनविशेषावाप्तिं विशदयति |
|
| |
|
| इत्यनेन वाक्येनोच्यते ।
| | पुरुषेति |
|
| |
|
| यथाक्रमपरा
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-पुरुषाव्यक्तकालानां रमैवैकाभिमानिनी । सिसृक्षुत्वविशेषं तत्साक्षाद्भगवदिच्छया । प्राप्तैव सृष्टेत्युदिता</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यस्मात् |
|
| |
|
| देवतातारतम्यपराः ।
| | पुरुषादीनां रमा अभिमानिनी । |
|
| |
|
| एकान्तभावोपगताः
| | सा च |
|
| |
|
| अव्यभिचारिणीं भक्तिं प्राप्ताः ।</p>
| | एकैव |
| <p class="gr-vyakhya-para">प्रकारान्तरेण स्वव्याहतिमाह
| |
|
| |
|
| गीता चेति
| | देहदेह्यादिभेदरहिता । |
|
| |
|
| ।</p>
| | तत् |
| <p class="gr-vyakhya-para">गीता च तच्छास्त्रसङ्क्षेप इति हीरितम्</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तच्छास्त्रसङ्क्षेपः
| |
|
| |
|
| पञ्चरात्रसङ्क्षेप
| | तस्मात् |
|
| |
|
| इति हीरितम्
| | साक्षाद्भगवदिच्छया सिसृक्षुत्वविशेषं प्राप्तैव सृष्टेत्युदिता |
|
| |
|
| ब्रह्मरुद्रेन्द्रसूर्याणां यद्दत्तं विष्णुना पुरा । पञ्चरात्रात्मकं ज्ञानं व्यासोऽदात्पाण्डवेषु तत् । तेषामेवावतारेषु सेनामध्येऽर्जुनाय च । प्रादाद्गीतेति (वि)निर्दिष्टं (विज्ञातं) (विख्यातं) सङ्क्षेपेणायुयुत्सवे (ते) इत्यादिना पुराणवाक्येनेति शेषः । ततः प्रमाणतया पञ्चरात्रसङ्क्षेपरूपां गीतां प्रणीतवतो बादरायणस्य पञ्चरात्रप्रामाण्यमनुमतमेवेति पुनरत्र तन्निराकरणे कथं स्वव्याहतिर्न भवेदिति ।</p>
| | न तु विनायकाद्यभिमानिवद्देहोत्पत्तिमतीत्यर्थः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">स्वव्याहतिं प्रकारान्तरेण दर्शयति | | <p class="gr-vyakhya-para">यद्यपि भगवत्या इच्छाऽपि नित्या तथाऽपि (तदीय)व्यक्तिरूपस्येश्वरा(परा)धीनत्वाभिप्रायेणेदमुक्तमिति ज्ञातव्यम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१४सु०- प्रकृतेः पराधीनविशेषावाप्तिं विवृणोति |
|
| |
|
| वेदेनेति
| | प्रधानमिति ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-प्रधानं विकृतेरपि</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">प्रधानमपि विकृतेः |
|
| |
|
| ।</p> | | ईश्वराधीनायाः कारणात् इदं सर्वमसृजते त्यादौ सृष्टमित्युदितमित्यर्थः । यथोक्तं विकारोऽव्यक्तजन्म ही ति ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- वेदेन पञ्चरात्रेण भक्त्या यज्ञेन चैव हि । दृश्योऽहं नान्यथा दृश्यो वर्षकोटिशतैरपि । इति वाराहवचनं</div>
| | <p class="gr-vyakhya-para">पुरुषाणां पराधीनविशेषावाप्तिं स्पष्टयति |
| <p class="gr-vyakhya-para">एवं वराहपुराणे भगवद्दर्शनसाधनत्वेन वेदवत्पञ्चरात्रस्य प्रामाण्यमभ्युपगम्येह पुनस्तन्निराकरणे व्याघात एवेति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१६३सु०- एवं स्वव्याहतिमुपपाद्य प्रमाणान्तरविरोधं दर्शयति | |
|
| |
|
| श्लोका इति
| | पुमांस इति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-श्लोका इति वचः श्रुतौ</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- पुमांसो देहसम्बन्धात् सृष्टिमन्त इतीरिताः ॥</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">वचः | | <p class="gr-vyakhya-para">कालप्रवाहस्य प्रवाहिजन्म, महदादीनां चोपचयावाप्तिर्विशेषलाभः, इति स्पष्टत्वा(न्नात्रो)न्नोक्तम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एतेन |
| | |
| | ज्ञोऽत एव |
|
| |
|
| अस्तीति शेषः । ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरस इतिहासपु(सःपु)राणं विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानानी त्यस्यां
| | , |
|
| |
|
| श्रुतौ
| | तथा प्राणाः |
|
| |
|
| ऋग्वेदादिप्रमाणोद्देशप्रसङ्गे
| | इत्यादिकमपि व्याख्यातं वेदितव्यम् ॥</p></div></div> |
| | </div> |
| | </div> |
| | </div> |
|
| |
|
| श्लोका
| | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S03_A002"> |
| | <div class="teeka-block"> |
| | <div class="teeka-body"> |
| | <div class="gr-moola-ref" data-verse="AV_C02_S03_A002"></div> |
| | <div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S03_A002" data-id="AV_C02_S03_A002_Nyayasudha" data-name="nyayasudha"><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ एतेन मातरिश्वा व्याख्यातः ॐ ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१५सु०- अतीताधिकरणे वियदादिविषयाणां उत्पत्त्यनुत्पत्तिश्रुतीनां व्यवस्थया विरोधः परिहृतः । इदानीं तेजोबन्नान्याकाश इति तान्यनित्यानि वायुर्वाव नित्य इति श्रुतौ व्यवस्थितनित्यत्वानित्यत्ववन्तमप्याकाशमनित्यपक्षे निक्षिप्य वायोर्नित्यत्वाभिधानात्, आकाशदेवताया विनायकस्येव वायुदेवतायाः स्वरूपेण नित्यत्वं देहोत्पत्त्यादिना जन्मादिमत्त्वमिति व्यवस्थानुपपत्तेः, मुख्यैवानुत्पत्तिरि त्यधिकाशङ्कया पूर्वपक्षिते व्यवस्थातिदेशेनैव सिद्धान्तितम् । तत्र कदृशी वायौ श्रुतीनां व्यवस्था यया अधिकाशङ्कापरिहारः स्यादित्यतः तां दर्शयति |
|
| |
|
| इति पञ्चरात्रमुपात्तम् ।</p>
| | एवमिति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">पञ्चरात्रविदो मुख्या इति प्रकृतपञ्चरात्रविषयत्वेन ऋषीनुवाच तान्सर्वानदृश्यः पुरुषोत्तमः । कृतं शतसहस्रं हि श्लोकानां हितमुत्तममि ति श्लोकशब्दस्य भारते प्रयोगात् ।</p> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- एवं प्रलयकालेऽपि प्रतिभातपरावरः । मुख्यवायुर्नित्यसमः शरीरोत्पत्तिकारणात् । पराधीनविशेषेण जनिमानेव शब्दितः ॥</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">छन्दोगश्रुतौ ऋग्वेदो यजुर्वेद इत्यारभ्यैकायनमिति पञ्चरात्रमुच्यते । तत्समाख्यया श्लोकशब्दः पञ्चरात्रमुच्यते । तत्समाख्यया श्लोकशब्दः पञ्चरात्रविषयोऽशेषो(ऽवगम्यते) ज्ञायते । अतः श्रुत्या पञ्चरात्रप्रामाण्यं सिद्धमिति तदप्रामाण्यवादः श्रुतिविरुद्धः ।</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">यथा वियदनादि जन्मवच्चोक्तम |
| <p class="gr-vyakhya-para">स्पष्टश्रुतिविरोधं च दर्शयति | |
|
| |
|
| वेदैश्चेति
| | एवम् |
|
| |
|
| ।</p> | | इत्यर्थः । |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- वेदैश्च पञ्चरात्रैश्च ध्येयो नारायणः परः</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">वेदपञ्चरात्रोक्तप्रकारेणेत्यर्थः । संहिताभेदात्
| |
|
| |
|
| पञ्चरात्रैः
| | प्रतिभातपरावरः |
|
| |
|
| इति बहुवचनम् । परस्परविरुद्धशास्त्रद्वयानुसारेण कथं ध्यानमित्यत उक्तं
| | शरीराभावेऽपि प्रातिभेनैव ज्ञानेन विषयीकृतातीतानागतो यतः तस्मात् |
|
| |
|
| पञ्चरात्रं चेति
| | नित्यसम |
|
| |
|
| ।</p>
| | इति |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- पञ्चरात्रं च वेदाश्च विद्यैकैव द्विधेयते ।</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">इत्यादिवेदवचनैः</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">इत्यादिवेदवचनैश्च
| |
|
| |
|
| पञ्चरात्राप्रामाण्यकथनं विरुद्धमिति शेषः ।</p>
| | शब्दितः । |
| <p class="gr-vyakhya-para">ततः किमित्यत आह
| |
|
| |
|
| पञ्चरात्रमिति
| | शरीरोत्पत्तिकारणात् पराधीनविशेषेण |
|
| |
|
| ।</p> | | इत्येतयोर्हेतुहेतुमद्भावः । |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- पञ्चरात्रमपोद्यते । कथमेव</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यत एवं पञ्चरात्रनिराकरणं स्वव्याहतं प्रमाणान्तरव्याहतं च, अतोऽत्र सूत्रकारेण
| |
|
| |
|
| पञ्चरात्रं अपोद्यत
| | एव |
|
| |
|
| े दूष्यत इति
| | शब्दस्य पराधीनविशेषेणैवेत्यन्वयः । |
|
| |
|
| कथमे(वं)व
| | मुख्यवायुः |
|
| |
|
| वक्तुं शक्यते । न हि व्याहतभाषी भगवानिति ।</p>
| | इत्यनेन भूतप्रकरणेऽपि न भूतवायुविषयमिदं सूत्रम्, तत्राधिकाशङ्काभावात्, अत एव नावान्तराभिमानिविषयम्; किन्नाम तत्परमाभिमानिविषयमेवेति सूचयति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">१६४सु०- स्यान्मतम् । नास्त्ययं व्याघातः, योऽसौ नारायणः परोऽव्यक्तात् प्रसिद्धः परमात्मा स आत्मनाऽऽत्मानमनेकधा व्यूह्य व्यवस्थितः । तमित्थम्भूतं षाड्गुण्यविग्रहं भगवन्तमभिगमनोपादनेज्यास्वाध्याययोगैः पञ्चकालाभि(धैर)धानैरनेककालमिष्ट्वा क्षीणक्लेशो भगवन्तमेव प्रतिपद्यत इत्यादेः पञ्चरात्रोदितस्यार्थस्य स्वीकृतत्वात्, तत्परतयैव भारतादिवाक्यानामुपपत्तेरिति । मैवम् । एवं सति साङ्ख्यादिशास्त्रेष्वप्युपादेयांशस्य विद्यमानत्वेन विशेषतः पञ्चरात्रप्रामाण्याभिधानानुपपत्तेः, कृत्स्नस्ये ति विशेषणानुपपत्तेश्च, ऋगाद्या भारतं चैव पञ्चरात्रमथाखिलम् । वेदार्थपूरकं ज्ञेयं पञ्चरात्रं यतोऽखिलमि त्यखिलशब्दविरोधाच्चेति ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">स्वरूपातिरिक्तस्य प्रातिभज्ञानस्याप्यनुपप्लवादाकाशदेवतातो विशेषो युज्यत इति भावः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">१६५सु०- इतश्च न पञ्चरात्रदूषणं युक्तमित्याह | | <p class="gr-vyakhya-para">१६सु०- यदुक्तमत्र प्रकरणे पराधीनविशेषावाप्तिरेव जनिः न अभूत्वाभवनमि ति तदुपपत्त्यन्तरेणोपपादयन्नधिकरणार्थमुपसंहरति |
|
| |
|
| अत्रेति
| | नैवेति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अत्र दोषः कः</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- नैव किञ्चित्ततो जन्मवर्जितं परमादृते । पराधीनविशेषत्वे जन्मनः स्थूलताभवः । पूर्वशब्दविलोपश्च यदि जन्मेति कर्त्यते । रमाया नैव जन्मास्ति चैतन्यस्यापि केवलम् । प्रधानस्य च वेदस्य</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">अत्र | | <p class="gr-vyakhya-para">इति सिद्धमिति शेषः । एतच्च जन्मनः पराधीनविशेषलाभ(स्वरूप)त्व एवाङ्गीकृते सिद्ध्यति, न त्वभूत्वाभवनरूपत्व इत्यर्थः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">नन्वव्याकृताकाशस्य अभूत्वाभवनानुपपत्तेरस्तु तत्र पराधीनविशेषावाप्तिर्जन्मशब्दार्थः, अन्यत्र त्वभूत्वाभवनमेवाङ्गीक्रियते चेत् को दोषः, बाधकभावाभावाभ्याम् अनेकार्थत्वकल्पनाविरोधादित्यत आह |
|
| |
|
| पञ्चरात्रे
| | स्थूलतेति |
|
| |
|
| को दोषो
| | ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">उपादानधर्मिणो धर्म्यन्तरात्मना परिवर्तः |
|
| |
|
| येन तन्निराक्रियेत, न कोऽपीत्यर्थः ।</p>
| | स्थूलताभवः । |
| <p class="gr-vyakhya-para">ननु कथं दोषो नास्ति जीवोत्पत्तेरसम्भावितायास्तत्रोक्तत्वादित्यतोऽङ्गीकारवादेनाह
| |
|
| |
|
| उत्पत्तिरिति
| | अत एव |
|
| |
|
| ।</p>
| | पूर्वशब्दविलोपश्च |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- उत्पत्तिर्ज्ञोऽत इत्यपि । इहैवोक्ता</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">किं जीवोत्पत्त्यभिधानमात्रं पञ्चरात्राप्रामाण्यहेतुतयोपादीयते उताभूतभवनरूपजीवोत्पत्त्यभिधानम् । आद्ये तूत्पत्तिमात्रं
| |
|
| |
|
| इहैव
| | पूर्वशब्दनिवृत्तौ शब्दान्तरप्रवृत्तिश्चेत्यर्थः । उदाहृतं चैतत् प्रकृत्यधिकरणे ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अभूत्वाभवनं |
|
| |
|
| , प्रमाणतयाऽभ्युपगते मीमांसाशास्त्रे,
| | यदि जन्मेति कर्त्यत |
|
| |
|
| ज्ञोऽत एव
| | इत्युक्ते असदनुवादः स्यात्, परिणामवादिभिः क्वाप्यभूत्वाभवनानभ्युपगमात्, अतो विमतिपदं दर्शयितुं स्थूलतेत्याद्युक्तम् । तर्हि |
|
| |
|
| इति सूत्रेणोक्तम् ।
| | रमाया |
|
| |
|
| अपि
| | जीव |
|
| |
|
| पदेन सर्व एव (वै) त आत्मानो व्युच्चरन्ती ति श्रुतौ
| | चैतन्यस्यापि प्रधानस्य वेदस्य च |
|
| |
|
| उक्ता
| | एवंविधं |
|
| |
|
| इति समुच्चिनोति । ततो वेदतन्मीमांसयोरप्यप्रामाण्यं स्यात्, अन्यथा हेतोरनैकान्त्यापत्तेरिति भावः । ज्ञोऽत एवे ति सूत्रार्थे विप्रतिपन्नं प्रति श्रुतिरेवोदाहर्तव्या ॥</p>
| | जन्म नैवास्ति |
| <p class="gr-vyakhya-para">स्यादेतत् । द्वितीय एव हेतुरुपादीयते । न चासौ श्रुतिसूत्रयोर्वर्तते । तत्र हि प्राग्विद्यमानस्यैव जीवस्य देहाद्युपाध्यपेक्षयैवोत्पत्तिरुच्यते । न त्वभूतभावलक्षणेत्यत आह
| |
|
| |
|
| न चेति | | इत्यतः परमेश्वरादृते सर्वं जनिमदिति न सिद्ध्येत्; तथा च इदं सर्वमसृजते त्यादिप्रतिज्ञाहानिः, आत्मा वा इत्यादिशब्दविरोधो, विभक्तत्वहेतोरनैकान्त्यं च स्यात् इति वाक्यशेषः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एष चेतनया युक्तो जीव इत्यभिधीयते इत्यादिवचनाज्जीवशब्दो भूतादिसङ्घाते वर्तते, तस्य चोक्तविधोत्पत्तिरस्त्येवेत्यतः केवलं |
|
| |
|
| ।</p>
| | चैतन्यस्य |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न चाभूतभावस्तत्रापि कथ्यते</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तत्रापि
| |
|
| |
|
| पञ्चरात्रेऽपि । यथा हि श्रुतिसूत्रयोः प्रतीतमपि जीवजननमभूतभवनं विहाय उपाधिविषयं व्याख्यायते तथा पञ्चरात्रोक्तमपि तत्तथा व्याख्यायताम्, ततश्च स्वरूपासिद्धो हेतुरिति भावः ।</p>
| | इत्युक्तम् । न हि क्षीरं दधि जातमि तिवदिदं द्रव्यं रमादित्वेन परि(णतमि)वृत्तमित्यत्र प्रमाणमस्ति; किन्तु द्वावेतौ नित्यमुक्तौ नित्यौ सर्वगतौ , अजो नित्यः , अजामेकां , यावद्ब्रह्म विष्ठितं तावती वागि त्यादिश्रुतिभ्योऽनादित्वमेवावगतम् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">१६६सु०- ननु विषमोऽयमुपन्यासः । श्रुतिसूत्रयोः खलु अनादिमायया सुप्तः , नानादित्वादि त्यादिनाऽनादिकर्म(कर्मादि)सम्बन्धोऽभिधीयते, न ह्यभूत्वा(भवतो)भाववतो जीवस्यासावुपपद्यते, अतस्तदनुरोधात् तत्र प्रतीतमपि जीवजननमन्यथा नेतव्यमेव । न च तथाविधं बाधकमिहास्ति, येन मुख्यार्थं परित्यज्यामुख्यार्थं प्रतिपद्येमहि । ततो मुख्यार्थे ग्राह्ये न हेतोरसिद्धिरित्यत आह | | <p class="gr-vyakhya-para">१७सु०- ननु वेदस्य कदृशी पराधीनविशेषाप्तिर्येन भवत्पक्षे प्रतिज्ञाहान्यादिकं न स्यादित्यत आह |
|
| |
|
| अनादीति
| | वेदस्यापीति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अनादिकर्मणा बद्धो जीवः संसारमण्डले । वासुदेवेच्छया नित्यं भ्रमतीति हि तद्वचः ॥</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- वेदस्यापीश्वरेच्छया । व्यक्तिर्नाम विशेषोऽस्ति</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">तद्वचः | | <p class="gr-vyakhya-para">नियतविशिष्टानुपूर्वीकत्वेनार्थबोधकत्वशक्त्याविर्भावो |
|
| |
|
| पञ्चरात्रवाक्यम् । श्रुतिसूत्रवत् पञ्चरात्रेऽपि जीवस्यानादिकर्मसम्बन्धाभिधानात् तदनुरोधेन तत्रोक्तं जीवजननमप्यन्यथाव्याख्यातव्यमेव, । पक्षपाते कारणाभावात् । तथा च हेतोरसिद्धिस्तदवस्थेत्यर्थः ।</p>
| | व्यक्तिः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">१६७सु०- अथापि स्यात् । न कुत्रापि वेदादौ संसारसादित्वादिकं जीवानामभूत्वाभवनज्ञापकं स्पष्टमुक्तम्, अतः सावकाशमिदमन्यथा योज्यमेवेति चेत् । एतदपि समानमत्रेति भावेनाह | | <p class="gr-vyakhya-para">कालप्रवाहस्य नास्तित्वे दोषो वक्ष्यते ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">महदादिसूक्ष्मरूपनित्यता च श्रुत्या(दिप्र)पि प्रसिद्धा ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अतोऽपि प्रतिज्ञाहान्याद्यनिस्तार इत्याशयवानुपसंहरति |
|
| |
|
| न हीति
| | तस्मादिति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न हि संसारसादित्वं पञ्चरात्रोदितं क्वचित्</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तस्मात्तद्वशतैव हि । उत्पत्तिरत्र कथिता ॥</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">अनेनैव न्यायेन न च कर्तुः करणमि त्येतदप्यपाकरणीयम् इति । तथा हि । किं करणं कर्तुर्न जायत इति व्याप्तिः किं वा यस्यां क्रियायां यत्करणं तत्तत्क्रियाकर्तुर्न जायत इति । नाद्यः, व्यभिचारात्, अन्यथा करणानामनुत्पत्तिप्रसङ्गात् । न द्वितीयः, प्रकृतेऽपि तथाभावासिद्धेः । एतस्माज्जायत इति श्रुतिविरोधोऽपि किं जीवान्मनसो जननमात्राभ्युपगमे स्यात् उत जननविशेषाभ्युपगमे । नाद्यः, अन्नमशितं त्रेधा विधीयत इत्यादिश्रुतेः प्रत्यहं मनसो जीवादुत्पत्तेः । न द्वितीयः, तथात्वस्य प्रकृतेऽप्यसम्मतेः । एवं मनसोऽप्यहङ्कारजन्मनि दोषः परिहरणीयः ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">तद्वशता |
| <p class="gr-vyakhya-para">१६८सु०- एवं जीवादिपदानां यथाश्रुतार्थाभ्युपगमेन सूत्रद्वयारोपितदोषपरिहारोऽ(वि)भिहितः । इदानीं वासुदेवात् सङ्कर्षणो नाम जीवो जायत इत्यादिवाक्यस्य परकल्पितादर्थादर्थान्तरमाह
| |
|
| |
|
| जीवेति
| | परमेश्वरवशत्वविशेषलाभः । |
|
| |
|
| ।</p>
| | अत्र |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- जीवाभिमानिशेषस्य नाम्ना सङ्कर्षणस्य तु । वासुदेवाज्जनिः प्रोक्ता प्रद्युम्नस्य ततस्तथा । मनोभिमानिनः कामस्यैवं</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">जीवशब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तमुपपादयितुं
| |
|
| |
|
| जीवाभिमानी
| | श्रुतिसूत्रयोः ॥</p></div></div> |
| | </div> |
| | </div> |
| | </div> |
|
| |
|
| त्युक्तम् । सङ्कर्षणस्य भगवतो जनेरभावात् तद्व्युदासाय
| | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S03_A003"> |
| | <div class="teeka-block"> |
| | <div class="teeka-body"> |
| | <div class="gr-moola-ref" data-verse="AV_C02_S03_A003"></div> |
| | <div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S03_A003" data-id="AV_C02_S03_A003_Nyayasudha" data-name="nyayasudha"><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-ॐ असम्भवस्तु सतोऽनुपपत्तेः ॐ ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१८सु०- असम्भाव्यमानजन्मनोर्गगनपवनयोरुत्पत्तावुक्तायामिदमाशङ्क्यते । सदजायते त्यादिश्रुतेर्ब्रह्मणोऽपि जन्मास्ति, न च श्रुत्यादिविरोधः । स्वरूपोत्पत्त्यभावेऽपि परायत्तविशेषावाप्तिरूपोत्पत्तिसम्भवाद् गगनपवनवत् इति । तन्निवृत्त्यर्थमिदमधिकरणमारब्धम् । एतच्चायुक्तमिवाभाति, असम्भव इत्यनुत्पत्तिमात्रप्रतिज्ञानात्, तस्य च परेणाप्यङ्गीकृतत्वात् ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">नन्ववधारणार्थस्य तुशब्दस्य प्रयोगान्नायं दोषः । सत्यम्, तथाऽपि तत्र हेतोरनभिधानादयुक्तमेव ॥ नन्वनुपपत्तेरित्युक्तम् । सत्यम्, किं तस्यार्थो न ह्यसतः सदुत्पत्तेरदृष्टत्वादनुपपत्तेरिति; न चैतत् सर्वथाऽप्युत्पत्त्यभावमुपपादयितुमलम्, कारणविशेषप्रतिषेधात् । मैवम्, प्रसक्तकारणनिरासात्, अन्यस्याप्रसङ्गात्, कारणाभावस्यैव सिद्धेरिति स्थिते विभवादनुपपत्तेरिति हेतुं प्रकारान्तरेण व्याचक्षाणः सूत्रार्थमाह |
|
| |
|
| नाम्ना सङ्कर्षणस्य शेषस्ये
| | स्वतन्त्रत्वादिति |
|
| |
|
| त्युक्तम् ।
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- स्वतन्त्रत्वात्परमात्मनः । नैवोत्पत्तिः कथमपि</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">कथमपीति |
|
| |
|
| प्रोक्ता
| | । स्वरूपतो विशेषतश्चेत्यर्थः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">कुतः परमात्मनः स्वातन्त्र्यमिति चेन्मैवम्, किं स्वतन्त्रमेव वस्तु नाङ्गीक्रियते किं वा अतोऽन्यत्स्वतन्त्रमङ्गीकृत्य तस्य स्वातन्त्र्यं निराक्रियते । नाद्यः, अनवस्थितेरसम्भवाच्च । द्वितीयं प्रत्याह |
|
| |
|
| वासुदेवादित्यादिना वाक्येन ।
| | नेति |
|
| |
|
| ततः
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न स्वतन्त्रं ततोऽपरम् ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">प्रमाणाभावात् । भावे वा तदेवास्माभिः परमात्मतयाऽङ्गीकरिष्यत इति भावः ।</p></div></div> |
| | </div> |
| | </div> |
| | </div> |
|
| |
|
| सङ्कर्षणात् ।
| | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S03_A013"> |
| | <div class="teeka-block"> |
| | <div class="teeka-body"> |
| | <div class="gr-moola-ref" data-verse="AV_C02_S03_A013"></div> |
| | <div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S03_A013" data-id="AV_C02_S03_A013_Nyayasudha" data-name="nyayasudha"><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">१९सु०- केचिदिदं सूत्रमन्यथा व्याचक्षते प्राग्गुणिनां वियदादीनामुत्पत्तिरुक्ता, इदानीं रूपादीनां गुणानां दिक्कालादेश्चोत्पत्तिरुच्यते, सतो गुणादेरसम्भवो नोपपद्यते प्रतिज्ञाहान्यादिनाऽनुपपत्तेरि ति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तदसत्, वियत्पदेनैव सर्वस्योपलक्षणात्, अभ्यधिकाशङ्काभावाच्च । वियत्पदस्य सजातीयभूतमात्रोपलक्षकत्वं न्याय्यम्, विजातीयगुणाद्युपलक्षकत्वमयुक्तमिति चेन्न; सङ्गतिरेषा नाभ्यधिका शङ्का । रूपादीनामुत्पत्त्यश्रवणादिति चेन्न, प्रतिज्ञादिभ्यस्तदवगतेः । सङ्कोचस्तत्र कल्प्यत इति चेन्न, बाधकानुपन्यासादिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२०सु०- अन्ये त्वेवं व्याकुर्वते ब्रह्मण एवासम्भवो न तु तद्व्यतिरिक्तस्य, प्रतिज्ञाहान्यादिप्रसङ्गेनानुपपत्तेरि ति । एतदप्यसत्, पूर्वेणैवास्यार्थस्य लब्धत्वात् । वियन्मातरिश्वनोरुत्पत्तिप्रतिपादनमुपलक्षणार्थमिति ज्ञापयितुमेतदिति चेन्न, प्रतिज्ञाहान्याद्युपन्यासेनैव तज्ज्ञापनसिद्धेः, समानन्यायोपलक्षणस्य मीमांसायां सर्वत्र प्रसिद्धत्वात् । अन्यथाऽतिदेशेऽभ्यधिकाशङ्काभ्यूहनवैयर्थ्यात् । इत्युक्त एव सूत्रार्थः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एतदेव ज्ञापयितुं भगवता आचार्येण प्रागेव नैव किञ्चिदि त्युपसंहृतम् ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ व्यतिरेको गन्धवत्तथा च दर्शयति ॐ ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२१सु०- अत्र योगिनां स्वरूपेणैवानेकत्वमुपपाद्यते । तस्य च |
|
| |
|
| तथा
| | अविरोधश्चन्दनवत् |
|
| |
|
| शब्दः समुच्चये ।
| | इत्युक्तार्थोपपादकतया सङ्गतौ स्थितायां |
|
| |
|
| जनिः
| | असम्भवस्तु सतोऽनुपपत्तेः |
|
| |
|
| प्रोक्तेत्यर्थः ।
| | इति यदीश्वरस्य सर्वस्वातन्त्र्यमुक्तं तदुपपादकत्वेनापि सङ्गतिं ज्ञापयंस्तथा सूत्रं व्याचष्टे |
|
| |
|
| मनोभिमानिनः कामस्ये
| | अच्छेद्यस्यापीति |
| | |
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अच्छेद्यस्यापि जीवस्य विभागं बहुधा हरिः । कृत्वा भोगान् प्रदायैव चैक्यमापादयेत् पुनः । अत ईशवशं सर्वं चेतनाचेतनं जगत् ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">भोगांश्च |
|
| |
|
| त्यस्य पूर्ववदेव प्रयोजनम् । एवंशब्देन प्रद्युम्नादनिरुद्धसंज्ञकोऽहङ्कारो जायते इत्यत्राप्युक्तव्याख्यानन्यायमतिदिशति । प्रद्युम्नादहङ्काराभिमानिनः कामपुत्रस्यानिरुद्धस्य जनिः प्रोक्तेति ।</p>
| | इति सम्बन्धः । |
| <p class="gr-vyakhya-para">१६९सु०- नन्वेवमप्युत्पत्त्यसम्भवदोषस्तदवस्थः, शेषादीनामपि जीवत्वादिति । मैवम् । न ह्यत्र सङ्कर्षणादीनामुत्पत्तिरुच्यते, किन्तु जायत इति जनिरुच्यते । जनिश्च प्रादुर्भावः, जनी प्रादुर्भाव इति पठन्ति । प्रादुर्भावश्च शरीरोत्पत्तौ जीवस्य सुप्रसिद्धः । तदिदमुक्तं
| |
|
| |
|
| जनिः प्रोक्तेति ।
| | ऐक्यमेव |
|
| |
|
| अत एव पूर्वोऽभ्युपगमवादः ।</p>
| | इति एवशब्दान्वयः । ऐक्यं एकरूपत्वम्, स्वरूपैक्यस्य विभागेऽपि सत्त्वात् । |
| <p class="gr-vyakhya-para">अर्थान्तरमप्याह
| |
|
| |
|
| साक्षादिति
| | सर्वमीशवशम् । |
|
| |
|
| ।</p> | | तथा च स एव स्वतन्त्र इति वाक्यशेषः ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- साक्षाद्धरेः क्वचित् । सङ्कर्षणादिनाम्नैव नित्याचिन्त्योरुशक्तितः । व्यूह उक्तो</div>
| | <p class="gr-vyakhya-para">२२सु०- नन्वन्यैश्छेत्तुमशक्यं छित्त्वा तेषामपि भागानां भोगशक्तिं प्रदाय यदि पुनरेकतामापादयति हरिः तर्हि तत्र तस्य सामर्थ्यं ज्ञायताम्, कार्यस्य कारणशक्तिं विनाऽनुपपत्तेः । सर्वं जगदीशवशमि ति तु कथमित्यत आह |
| <p class="gr-vyakhya-para">शेषादयोऽपि (हि) भगवदंशत्वाद्धरित्वेनोच्यन्ते । तद्व्युदासाय | |
|
| |
|
| साक्षात्
| | अविभागमिति |
|
| |
|
| इत्युक्तम् ।
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अविभागं विभागाय यदा नयति केशवः । किमशक्यं परेशस्य तदेति ह्यभिधीयते ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यथा लोके किञ्चिदद्भुतं कार्यं कृतवतः तथाभूतेऽन्यत्रापि कार्यशक्तिः सम्भाव्यते तथा अत्यन्ताघटितमिदं घटयतो जगन्नाथस्य सर्वत्रापि शक्तिसम्भावना युक्तैवेति भावः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">नन्वत्र सूत्रे जीवस्यानेकत्वापत्तिमात्रमुच्यते न तु तस्याः परमेश्वरायत्तत्वम् । तत्कथमनेन तस्य सर्वैश्वर्यावगतिरित्यत आह |
|
| |
|
| साक्षाद्धरेरेव सङ्कर्षणादिनाम्ना व्यूह उक्त
| | इति हीति |
|
| |
|
| इत्यन्वयः । नन्वत्रोक्तं तदप्रतिषेधो हरेरुत्पत्त्यभावादित्यत उक्तं
| | । तं यथा यथेश्वरः प्रकुरुते तथा तथा भवति । सोऽचिन्त्यः परमो गरीयान् , अचिन्त्ययेशशक्त्यैव ह्येकोऽवयवविवर्जितः । आत्मानं बहुधा कृत्वा क्रडते योगसम्पदे ति सूत्रोपात्ताभ्यां श्रुतिस्मृतिभ्यां यस्मादेवम् |
|
| |
|
| व्यूहो
| | अभिधीयते, |
|
| |
|
| विभाग एव
| | तस्मात् सूत्रेणाप्येवमेवमभिधीयते; प्रतिज्ञाप्रमाणयोरेकार्थताया आवश्यकत्वादिति ॥</p></div></div> |
| | </div> |
| | </div> |
| | </div> |
|
| |
|
| उक्तः
| | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S03_A014"> |
| | <div class="teeka-block"> |
| | <div class="teeka-body"> |
| | <div class="gr-moola-ref" data-verse="AV_C02_S03_A014"></div> |
| | <div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S03_A014" data-id="AV_C02_S03_A014_Nyayasudha" data-name="nyayasudha"><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-ॐ पृथगुपदेशात् ॐ ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२३सु०- अत्र जीवात्मनः परमात्मना आत्यन्तिको भेदः समर्थ्यते ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">स्यादेतत् । यथा हि प्रत्यक्षादिप्रमा(णैरव)णावधृत(देवदत्त)सिंह(देवदत्त)भेदस्य पुंसः सिंहो देवदत्त इति वाक्यश्रवणेऽपि न सिंहदेवदत्तस्वरूपैक्यप्रतिपत्तिर्भवति किन्नाम गौण एवायं प्रयोग इत्यध्यवस्यति तथा |
|
| |
|
| न तूत्पत्तिरिति । यदप्युक्तं किमेतेऽन्योन्यं भिन्ना उत नेति, तस्योत्तरं
| | अथातो ब्रह्मजिज्ञासा |
|
| |
|
| हरेः
| | इत्यादिभिः |
|
| |
|
| एकस्य
| | व्यतिरेको गन्धवत् |
|
| |
|
| एव | | इत्यन्तैः सूत्रैः जीवात्मपरमात्मभेदस्य प्रत्यक्षादिप्रमाणबलेनोपपादितत्वात् तत्त्वमस्यादिश्रुतिशतेनापि न तदभेदप्रतिपत्तिरुत्पत्तुमलम्, किन्तु गौणार्थ एव श्रुतय एव इति निश्चयो भवेत्, अतः प्रापकाभावान्नेदमधिकरणमारम्भणीयमि त्यतोऽधिकाशङ्कां दर्शयन् पूर्वपक्षयति |
|
| |
|
| इति । नन्वेवं तर्हि निरतिशयत्वात् कथं स्वस्मादेव स्वस्य विभाग इत्यत उक्तं
| | एवं स्थितेऽपीति |
|
| |
|
| नित्येति
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- एवं स्थितेऽपि जीवैक्यं केचिदाहुः परात्मना । तद्योऽहमिति पूर्वाभिः श्रुतिभिश्चानुमाबलात् ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एवम् |
|
| |
|
| । किन्नाम दुर्विभाव्यं भगवति यत्प्रमितमित्यर्थः ।</p>
| | अतीतग्रन्थोक्तन्यायेन जीवात्मपरमात्मनोर्भेदे निश्चिते |
| <p class="gr-vyakhya-para">यदप्युक्तं नैवेते भगवद्व्यूहाश्चतुःसङ्ख्यायामेव परिनिष्ठिताः अनन्तत्वादिति । तत्रोत्तरं
| |
|
| |
|
| क्वचिदिति
| | अपि |
|
| |
|
| । कालविशेषे प्रयोजनविशेषे चेत्यर्थः ।</p> | | इत्यर्थः । स्मृतिभिश्चेति |
| <p class="gr-vyakhya-para">अनभिज्ञो भ(ग)वान् भागवतसम्प्रदायस्य । आदिकाले हि भगवान्नारायणो निजमुक्तिपदप्रदानाद्यर्थं वासुदेवादिचतुर्व्यूहो बभूव, ततः कालान्तरे प्रयोजनान्तरार्थं दशद्वादशादिव्यूहो जातः, सेयं शुद्धसृष्टिरिति पाञ्चरात्रिकैरभिधीयते; तदपेक्षया चतुर्व्यूहवर्णनं कथं नामानुपपन्नमिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">एवमधिकारिविशेषाराधनार्थमियमुक्तिर्युक्तैव, यथोक्तम् एकमूर्तिश्चतुर्मूर्तिरथवा पञ्चमूर्तिकः । द्वादशादिप्रभेदो वा पूज्यते सज्जनैर्हरिरि ति ।</p>
| |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अन्यथाऽनूद्य कथं दुष्टत्वमुच्यते</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">एवमर्थान्तरविवक्षया प्रयुक्तस्य वाक्यस्य
| |
|
| |
|
| अन्यथा
| | चार्थः, अनुमानबलाच्चेति |
|
| |
|
| अनुवादं विधाय दूषणाभिधानं
| | वा सम्बन्धः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । यद्यपि भेदः प्राक् समर्थितः तथापि जीवः परमात्मना अभिन्न एव । तद्योऽहं सोऽसौ योऽसौ सोऽहम् , तत्त्वमसि , अहं ब्रह्मास्मी त्यादिश्रुतेः । अहं हरिः सर्वमिदं जनार्दनो नान्यत् ततः कारणकार्यजातम् । ईदृङ्मनो यस्य न तस्य भूयो भवोद्भवा द्वन्द्वगदा भवन्ती त्यादिस्मृतेश्च । न चैताः श्रुतयः स्मृतयश्च गौणार्था योज्याः; उपक्रमादिबलेन तात्पर्यावधारणात्, बलवद्बाधकाभावाच्च । उपन्यस्तानि तु प्रमाणान्याविद्यकमिथ्याभेदविषयतयाऽपि सम्भवन्ति । तथा चानुमानम् विमतो भेदो मिथ्या भेदत्वाच्चन्द्रवदि ति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">न च |
|
| |
|
| कथं
| | अस्मिन्नस्य च तद्योगं शास्ति |
|
| |
|
| क्रियते, छलप्रसङ्गादिति । न च जीवादिशब्दानामनुपपत्तिः, भगवत एव मुख्यतः प्राणधारणादिमतस्तदर्थत्वात् । यच्च विप्रतिषेधाच्चेति सूत्रार्थतया कल्पितं परस्परव्याघातोऽस्ति पञ्चरात्र इति तदपि नित्याचिन्त्योरुशक्तित इत्यनेनैव परिहृतम्, भगवच्छक्त्यैव गुणगुण्यादिव्यवहारोपपत्तिरिति । समर्थितश्च भेदपदेऽभिषिक्तः प्रमितसर्वनिर्वाहहेतुर्विशेषः ।</p>
| | इति मुक्तावपि भेदोक्तिर्बाधिका, तस्या अवान्तरविषयत्वोपपत्तेः । न च परममुक्तौ भेदे प्रमाणमस्ति, यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् । विभेदजनके ज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते । आत्मनो ब्रह्मणो भेदमसन्तं कः करिष्यति । आविमुक्तेस्तु भेदः स्याज्जीवस्य परमस्य च । ततः परं न भेदोऽस्ति भेदहेतोरभावत इत्यादिश्रुतिस्मृतयोऽपवदन्ति च परममुक्तौ जीवपरभेदमित्येवं केचिद्वादिनो वदन्ति । अतो युक्तस्तन्निराकरणायाधिकरणारम्भ इति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">१७१सु०- यदप्युक्तं शाण्डिल्यवृत्तान्तकथने पञ्चरात्रस्य वेदविद्वेषः प्रतीयत इति । तत् निराकरोति | | <p class="gr-vyakhya-para">२४सु०- एवं पूर्वपक्षयित्वा सिद्धान्तयत् सूत्रं व्याचष्टे |
|
| |
|
| यदीति
| | न तदिति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- यदि विद्याच्चतुर्वेदानितिवद्वेदपूरणम् ।</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न तद्युक्तं यतो विष्णुः पृथगेवाभिधीयते</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">पञ्चरात्रादिति कुतो द्वेषः शाण्डिल्यवर्तने ॥</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">तत् |
| <p class="gr-vyakhya-para">यदि विद्याच्चतुर्वेदान् साङ्गोपनिषदान् द्विजः । न चेत् पुराणं संविद्यान्नैव स स्याद्विचक्षण इत्यत्र वाक्ये यथेतिहासपुराणादितो वेदपूरणमभिप्रेयते तथाऽत्रापि
| |
|
| |
|
| पञ्चरात्राद्वेदपूरणम्
| | जीवस्य परमात्मैक्यम्, |
|
| |
|
| एवाभिप्रेतं
| | न युक्तम्, |
|
| |
|
| इति
| | किन्तु |
|
| |
|
| व्याख्याने सति,
| | पृथगेव |
|
| |
|
| शाण्डिल्यवर्तने
| | जीवात्मपरमात्मानौ । कुतः, |
|
| |
|
| अभिधीयमाने पञ्चरात्रस्य वेदविद्वेषः प्रतीयत
| | यतो विष्णुः |
|
| |
|
| इति कुतः
| | जीवाज्जीवश्च विष्णोः भिन्नोऽचिन्त्यः परमो जीवसङ्घादि त्यादिश्रुति(स्मृति)भिः |
|
| |
|
| न प्रतीयत इत्यर्थः । यद्वैवं वाक्यद्वये समाने सति शाण्डिल्यवर्तनाभिधायिन्येव वाक्ये भवतो
| | पृथगेव अभिधीयते, |
|
| |
|
| द्वेषः कुतो
| | तस्मादित्यर्थः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">नन्वेताः श्रुतिस्मृतयोऽविद्याकल्पितभेदविषयतयाऽन्यथासिद्धाः न तात्त्विकभेदसिद्ध्यै प्रभवन्तीत्युक्तमिति चेत् मा त्वरिष्ठाः, निराकरिष्यामः श्रुत्यादेः अतत्त्वावेदकत्वम् इत्याशयवानकल्पितभेदविषयां श्रुतिमुदाहरति |
|
| |
|
| येन यदि विद्यादि त्येतदितिहासपुराणयोर्वेदपूरकत्वाभिप्रायमादाय भगवान् शाण्डिल्य इत्यादिकं पञ्चरात्रस्य वेदविरोधित्वाभिप्रायमिति व्याख्यायत इति ।</p>
| | प्रज्ञेति |
| <p class="gr-vyakhya-para">अयमत्रोत्तरक्रमः । यद्येतद्वाक्यबलात् पञ्चरात्रस्य वेदविरोधित्वं कल्प्यते । तदा यदि विद्यादि ति वाक्यबलादितिहासपुराणयोरपि तत्कल्प्यतां विशेषाभावात् (मविशेषात्) । अथ तत्र इतिहासादेर्वेदपूरकत्वमभिप्रायः, अत्रापि स एव कल्प्यतां विशेषाभावात् । इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेदि त्युत्तरवा(क्यविरो)क्यानुरोधात् तथा कल्पनं युक्तमिति चेत्, अत्रापि वेदार्थपूरकं ज्ञेयं पञ्चरात्रमि त्यादिवाक्यानुरोधात् तथा कल्पनमिति न कश्चिद्विशेषः । अन्यत्र विद्वेषादिति (?) परमसंहितावाक्यमप्येवमेव व्याख्यातव्यम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१७२सु०- अपव्याख्याननिराकरणमुपसंहरति
| |
| | |
| अतः परमेति
| |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अतः परमशास्त्रोरुद्वेषादुदितमासुरैः । दूषणं पञ्चरात्रस्य वीक्षायामपि न क्षमम् ॥</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-प्रज्ञानेत्रोऽलोक इति मुक्तौ भेदोऽभिधीयते</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">वीक्षायामपि न क्षमं | | <p class="gr-vyakhya-para">एष ब्रह्मैष प्रजापतिरिन्द्र इत्यादिना विश्वप्रपञ्चमनूद्य सर्वं तत्प्रज्ञानेत्रमिति तस्य प्रज्ञाख्याब्रह्मनेतृकत्वमभिधाय नेतृनेतव्यभावस्य कल्पितत्वादि त्याशङ्कानिवृत्त्यर्थं |
|
| |
|
| व्यधिकरणमित्यर्थः । तर्हि कस्मादुदितमित्यत उक्तं
| | प्रज्ञानेत्रोऽलोक इति |
|
| |
|
| परमेति
| | श्रुत्या |
|
| |
|
| ।
| | मुक्तौ |
|
| |
|
| परमशास्त्रं
| | अपि जीवपरयोः |
|
| |
|
| पञ्चरात्रम् । द्वेष एव किं निबन्धन इत्यत उक्तं
| | भेदोऽभिधीयते । |
|
| |
|
| आसुरैरिति
| | अलोको |
|
| |
|
| । भागवतशास्त्रे हि स्वाभाविक एव हि विद्वेषोऽसुराणाम्, न तु दोषदर्शननिमित्तः । एते चासुरसम्बन्धिनस्तत्स्वभावाश्च वृत्तिकाराः ।
| | मुक्तोऽपि |
|
| |
|
| आसुरैः
| | प्रज्ञानेत्रो |
|
| |
|
| एव
| | ब्रह्मनेतृक इति । नीयतेऽनेनेति नेत्रम्, दाम्नीत्यादिसूत्रात् । प्रज्ञा च ब्रह्म, प्रज्ञा प्रतिष्ठा प्रज्ञानं ब्रह्मे ति वाक्यशेषात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">न चात्र लोक इति पदं छेद्यम्, जनभुवनदेहरूपस्य लोकस्य प्रागेव ब्रह्मनेतृकत्वस्योक्तत्वेन पुनरुक्तिप्रसङ्गात् । न च नेतृनेतव्ययोरभेदः क्वचिदस्ति । न चावान्तरमुक्तिविषयेयं श्रुतिः, तत्र लोकातीतताऽयोगात्, देहेन्द्रियादिवैकल्यं खल्वलोकत्वम् । परममुक्तौ चानुवर्तमानो भेदो नाविद्याकल्पितो भवितुमर्हति अतिप्रसङ्गादिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२५सु०- ननु मु(क्तौ भेदाभावेने)क्तावभेदेऽनेकाः श्रुतयः स्मृतयश्च सन्ति, तत्कथमेकाकिनीयं श्रुतिः मुक्तौ भेदसाधनायालमित्यतो बह्वीः श्रुतिस्मृतीरत्रोदाहरति |
|
| |
|
| उक्तं
| | एतमिति ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- एतमानन्दमित्यन्या परमं साम्यमित्यपि</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एतदानन्दमय |
|
| |
|
| न तु सूत्रकारेण इत्यनेन तस्मान्नायं सूत्रार्थः, किन्तु शाक्तमतनिरास एवेत्युक्तं भवति ।</p>
| | मात्मानमुपसंक्रम्ये |
| <p class="gr-vyakhya-para">१७३सु०- एतेनैतदपि प्रत्युक्तम्, यत्केचिदिदमधिकरणं साङ्ख्यादिवत् पञ्चरात्रस्याप्यप्रामाण्यमाशङ्क्य तन्निरासार्थमिति वर्णयन्ति । तथा हि । उक्तरीत्या
| |
|
| |
|
| उत्पत्त्यसम्भवात्
| | त्यन्या |
|
| |
|
| , | | श्रुतिः मुक्तस्य परस्माद्भेदमाह, सामीप्यप्राप्तेरभिधानात् । न चेयमवान्तरमुक्तिः, अस्माल्लोकात्प्रेत्ये ति विदेहत्ववचनात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः |
|
| |
|
| न च कर्तुः करणम्
| | परमं साम्यमुपैती |
|
| |
|
| इति सूत्रद्वयेन पञ्चरात्राप्रामाण्यं पूर्वपक्षयित्वा
| | त्यपि श्रुतिः मुक्तौ जीवस्य ब्रह्मणो भेदमाचष्टे, साम्यस्य भेदसमानाश्रयत्वात् । पुण्यपापाञ्जनाख्याविद्याविधूननाभिधानादस्यापि परममुक्तिविषयत्वं ज्ञायते ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः । सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">इदं ज्ञानमि |
|
| |
|
| विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिषेध
| | ति भगवद्वाक्येऽपि मम साधर्म्यमागता इति भेदो ज्ञायते, सर्गप्रलययोरप्युपजननव्यथाऽभावोक्त्या परममुक्तित्वं च ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- उपसम्पद्यते ज्योतिः स्वरूपेणाभिपद्यते ।</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तत्र पर्येति जक्षंश्च क्रडन्नपि सदा सुखी ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">उपसम्पद्यत इत्यनेन |
|
| |
|
| इति सिद्धान्तितम् ।</p>
| | परञ्ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते । स तत्र पर्येति जक्षन्क्रडन्रममाण इत्येतां श्रुतिमर्थतोऽनुवदति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">वाशब्दात् पक्षो विपरिवर्तते । विज्ञानं चादि चेति परंब्रह्म विज्ञानादि, सङ्कर्षणप्रद्युम्नानिरुद्धानामपि परब्रह्मभावे सति तत्प्रतिपाद(कस्य)नस्य शास्त्रस्य प्रामाण्यं न प्रतिषिद्ध्यते ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">अत्रापि सामीप्यप्राप्त्यादिना भेदोऽवगम्यते, अस्माच्छरीरात्समुत्थाय स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत इत्युक्त्या परममोक्षत्वं च ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">विप्रतिषेधाच्च | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- आचक्ष्व मे परं मोक्षं धीरा यं प्रवदन्ति तम् । इत्युक्त आह वाग्देवी परं मोक्षं प्रजापतेः । शाखां शाखां महानद्यः संयान्ति परितः स्रवाः । धानापूपा मांसकामाः सदा पायसकर्दमाः । यस्मिन्नग्निमुखा देवाः सेन्द्रा सहमरुद्गणाः । ईजिरे क्रतुभिः श्रेष्ठैस्तदक्षरमुपासते । प्रविशन्ति परं देवं मुक्तास्तत्रैव भोगिनः । निर्गच्छन्ति यथाकामं परेशेनैव चोदिताः ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">शाखां शाखामि |
|
| |
|
| । प्रतिषिद्धा हि जीवोत्पत्तिरस्मिन्नपि तन्त्रे । यथोक्तं परमसंहितायाम् । अचेतना परार्था च नित्या सततविक्रिया । त्रिगुणा कर्मणां क्षेत्रं प्रकृते रूपमुच्यते । प्राप्तिरूपेण सम्बन्धस्तस्याश्च पुरुषस्य च । स ह्यनादिरनन्तश्च परमार्थेन निश्चित इति (इति) ।</p> | | ति महाभारतवाक्ये भेदावभासः स्फुट एव । तस्य च परममोक्षविषयताप्रदर्शनार्थम् आचक्ष्वे त्यादिपूर्ववाक्यार्थसङ्ग्रहकथनम् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">पञ्चरात्राप्रामाण्यशङ्कायां प्राप्तायामेव हि तन्निरासाय प्रयासः सार्थकः स्यात् । न च व्यधिकरणानि दूषणानि तच्छङ्कां प्रापयितुमीशते । न हि छलोत्तराण्येतावदधिकरणं प्रयोजयन्ति । अतिप्रसङ्गात् ॥</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">इत्युक्ते |
| <p class="gr-vyakhya-para">प्रकरणाननुगुणं चैतत् । परमतनिरासो ह्यत्र प्रकृतो न तु स्वमतसमर्थनम् । कृतं च तत् | |
|
| |
|
| न विलक्षणत्वात्
| | प्रजापतिनेति पृष्टे । तस्य मध्ये वेतसः पुण्यगन्धः सहस्रशाखो विमलो विभाति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तस्य वेतसस्य |
|
| |
|
| इत्यादिना ॥</p>
| | शाखां शाखां |
| <p class="gr-vyakhya-para">सूत्राक्षराननुरूपं चैतद्व्याख्यानम् । न ह्यत्र विज्ञानादिपदं ब्रह्मणि क्वचित्प्रयुक्तम् । तदप्रतिषेध इति च व्यर्थम्, न प्राज्ञत्वादित्येव वक्तव्यम् । लघु चैवं सूत्रं व्यक्तं च स्यात् ॥ तस्मादुक्त एव सूत्रार्थ इति स्थितम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">मात्रये
| |
|
| |
|
| त्यनेन परो मात्रया तन्वा वृधान न ते महित्वमन्वश्नुवन्ति इति ।</p>
| | आश्रित्य; धानापूपवत्यः, मांसकामवत्यः; अर्शआदिभ्योऽच् । पायसं कर्दमस्थानीयं यासां ताः तथोक्ताः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">१७४सु०- पादार्थमुपसंहरति | | <p class="gr-vyakhya-para">यस्मिन् |
|
| |
|
| अतोऽशेषेति
| | लोके । |
|
| |
|
| ।</p>
| | ईजिरे |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अतोऽशेषजगद्धाता निर्दोषोरुगुणार्णवः । नारायणः श्रुतिगणतात्पर्यादवसीयते ॥</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">साङ्ख्यादिविरोधिसमयानां निरस्तत्वात्, प्रथमाध्याये यत्सकलश्रुतिसमन्वयेन भगवतो लक्षणद्वयं साधितं तन्निर्णीतमेवेत्यर्थः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१७५सु०- स्यादेतत् । न निगृह्य कथां कुर्यादि त्यादिस्मृतिनिषिद्धं परनिराकरणमिदं न कार्यमेव, तत्कुतः साङ्ख्यादिनिराकरणं कृतमिति चेन्न, अस्य निषेधस्य सद्विषयत्वात् । कुतः सङ्कोच(?) इति चेत्, श्रुतिस्मृत्योः श्रुतेर्बलवत्त्वात् । श्रुतौ च परनिराकरणस्य कर्तव्यतया अवगतत्वादित्याशयवान्</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अन्धन्तमः प्रविशन्ति येऽविद्यामुपासते । ततो भूय इव ते तमो य उ विद्यायां रताः ॥ विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयं सह । अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्ययाऽमृतमश्नुते इति मन्त्रद्वयमर्थतोऽनुवदति
| |
|
| |
|
| अन्धमिति
| | यजन्ते च । |
|
| |
|
| ।</p>
| | तदक्षरं |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अन्धन्तमः प्रविशन्ति ये त्वविद्यामुपासते । ततो भूय इवायान्ति एतस्या नैव निन्दकाः । ततो विद्यामविद्यां च यो जानात्युभयं सह । दोषज्ञानादतीत्यैतां विद्ययाऽमृतमश्नुते ॥</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अविद्याम्
| |
|
| |
|
| अविद्याकल्पितमविद्यमानार्थम् ।
| | परमं ब्रह्म ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तत्रैव |
|
| |
|
| आयान्ति
| | परमेश्वरान्तर एव ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- भेददृष्ट्याभिमानेन निस्सङ्गेनापि कर्मणा । कर्तृत्वात्सगुणं ब्रह्म पुरुषं पुरुषर्षभम् । स सङ्गत्य पुनः काले कालेनेश्वरमूर्तिना । जाते गुणव्यतिकरे यथापूर्वं प्रजायते ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">भेददृष्ट्ये |
|
| |
|
| तमः ।
| | ति भागवतवाक्यस्यायमर्थः । आद्यः स्थिरचराणां यो वेदगर्भः सहर्षिभिः । योगेश्वरैः कुमाराद्यैः सिद्धैर्योगप्रवर्तकैः । |
|
| |
|
| इव
| | स |
|
| |
|
| शब्दः किञ्चिदर्थः । उ शब्दोऽवधारणार्थः ।
| | , जीवेश्वरादिभेदज्ञानेन, |
|
| |
|
| ये
| | अभिमानेन |
|
| |
|
| केवलं विद्यायामेव रताः इत्युक्त्या लब्धस्यार्थस्य कथनम्
| | ईश्वरबहुमानेन, निवृत्तकर्मणा च, जगत्कर्तृत्वात् सार्वज्ञादिगुणोपेतं परमपुरुषाख्यं परं |
|
| |
|
| एतस्या नैव निन्दका इति
| | ब्रह्म सङ्गत्य |
|
| |
|
| , अन्यथा विद्ययाऽमृतमश्नुत इत्यनेन विरोधः स्यात् ।
| | मुक्तः सन् प्रविश्य |
|
| |
|
| ततः
| | पुनः काला |
|
| |
|
| अविद्यानिराकरणाभावे दोषसद्भावात् ।
| | ख्यपरमेश्वरमूर्त्या सृष्टिकाले |
|
| |
|
| सह
| | जाते सत्यगुणव्यतिरेके |
|
| |
|
| इति समुच्चयनियमं द्योतयति ।
| | सत्त्वादिगुणविक्रियाहीने विष्णुलोके, पूर्ववत् सर्वमुक्ताधिपतिः |
|
| |
|
| दोषज्ञानादतीत्यैताम्
| | जायत इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अत्र तु भेदः स्फुट एव । हिरण्यगर्भमुक्तित्वादेव परममुक्तित्वं च सिद्धम् ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- ऋचां त्वः पोषमास्ते च परेण प्रेरिताः सदा</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ऋचां त्वः पोषमास्ते पुपुष्वान् गायत्रं त्वो गायति शक्वरीषु । ब्रह्मा त्वो वदति जातविद्यां यज्ञस्य मात्रां विमिमीत उ त्व |
|
| |
|
| इत्यनेन
| | इति मन्त्रस्यायमर्थः,</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">मुक्तिस्थाने |
|
| |
|
| अविद्यया
| | त्वः |
|
| |
|
| दुष्टत्वेन ज्ञातया
| | कश्चिद् |
|
| |
|
| मृत्युं
| | ब्रह्मा ऋचां पोषं पुपुष्वानास्ते |
|
| |
|
| तामेवाविद्यां तत्कार्यं दुःखादिकं
| | ऋचः पुष्टाः कुर्वन्नास्ते, |
|
| |
|
| चातीत्य
| | त्वो ब्रह्मा शक्वरीषु |
|
| |
|
| तीर्त्वा इत्यर्थो ज्ञायते ।</p>
| | ऋक्ष्वारूढं |
| <p class="gr-vyakhya-para">यद्यपि तत्त्वज्ञानं न स्वपक्षप्रमाणमात्रेण भवति यावत्परपक्षप्रमाणं न निराक्रियते, सत्प्रतिपक्षस्य प्रमाणस्य निर्णयानङ्गत्वात्; अतस्तत्त्वज्ञानं कामयमानेनावश्यं स्वपक्षसाधनमिव परपक्षनिरासोऽपि विधेय एवे त्युपपत्तिसिद्धोऽयमर्थः, तथाऽप्यागमावष्टम्भेन प्रत्यवतिष्ठमानस्तथैव बोधनीय इत्याशयवता मन्त्रावुदाहृताविति सर्वमनवद्यम् ॥</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमत्पूर्णाप्रमतिभगवत्पादसुकृते रनुव्याख्यानस्य प्रगुणजयतीर्थाख्ययतिना ।
| |
|
| |
|
| कृतायां टीकायां विषमपदवाक्यार्थविवृतौ द्वितीयेऽध्यायेऽयं समयचरणः पर्यवसितः ॥</p>
| | गायत्रं |
| <p class="gr-vyakhya-para">॥ इति द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥</p></div></div></div></div></div>
| |
| <div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥</div>
| |
|
| |
|
| <span id="gr-C2-S3" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="तृतीयः पादः"></span>
| | साम |
| === तृतीयः पादः ===
| |
| <div class="introduction" id="AV_C02_S03_I01" data-block-id="AV_C02_S03_I01" data-verse="AV_C02_S03">
| |
| <div class="introduction-line">अथाशेषसमाम्नायविरोधापाकृतिं प्रभुः ।</div>
| |
| <div class="introduction-line">करिष्यन् अधिदैवाधिभूतजीवपरात्मनाम् ॥1॥</div>
| |
| </div>
| |
|
| |
|
| <div class="introduction" id="AV_C02_S03_I02" data-block-id="AV_C02_S03_I02" data-verse="AV_C02_S03">
| | गायति, त्वो ब्रह्मा जातविद्यां |
| <div class="introduction-line">स्वरूपनिर्णयायैव वचनानां परस्परम् ।</div>
| |
| <div class="introduction-line">पादेनानेनाविरोधं दर्शयत्यमितद्युतिः ॥2॥</div>
| |
| </div>
| |
|
| |
|
| <div class="introduction" id="AV_C02_S03_I03" data-block-id="AV_C02_S03_I03" data-verse="AV_C02_S03">
| | पौरुषेयविद्यां |
| <div class="introduction-line">अनुभूतियुक्तिबहुवाग्वैलोम्यं च ततोऽधिकम् ।</div>
| |
| <div class="introduction-line">एतत्सर्वं सतः साम्यं द्वारवैयर्थ्यमेव च ॥3॥</div>
| |
| </div>
| |
|
| |
|
| <div class="introduction" id="AV_C02_S03_I04" data-block-id="AV_C02_S03_I04" data-verse="AV_C02_S03">
| | वदति |
| <div class="introduction-line">दृष्टयुक्त्यनुसारित्वमुक्तान्यार्थाविरोधतः ।</div>
| |
| <div class="introduction-line">प्रसिद्धनामस्वीकारे बहुवाक्यानुवर्तिता ॥4॥</div>
| |
| </div>
| |
|
| |
|
| <div class="introduction" id="AV_C02_S03_I05" data-block-id="AV_C02_S03_I05" data-verse="AV_C02_S03">
| | , |
| <div class="introduction-line">लोकदृष्टानुसारित्वं जीवसाम्यमनादिता ।</div>
| |
| <div class="introduction-line">तत्र तत्र परिज्ञानं गुणसाम्यश्रुती तथा ॥5॥</div>
| |
| </div>
| |
|
| |
|
| <div class="introduction" id="AV_C02_S03_I06" data-block-id="AV_C02_S03_I06" data-verse="AV_C02_S03">
| | त्वो ब्रह्मा यज्ञस्य |
| <div class="introduction-line">उत्पत्तिमत्वं स्वगुणाननुभूत्यल्पकल्पने ।</div>
| |
| <div class="introduction-line">नानाश्रुतिश्च वैचित्र्यं युक्तयः पूर्वपक्षगाः ॥6॥</div>
| |
| </div>
| |
|
| |
|
| <div class="introduction" id="AV_C02_S03_I07" data-block-id="AV_C02_S03_I07" data-verse="AV_C02_S03">
| | विष्णोः |
| <div class="introduction-line">व्यवस्थानुपपत्तिश्च स्वातन्त्र्यमनुसारिता ।</div>
| |
| <div class="introduction-line">मुख्यता शक्तिमत्त्वं च वैरूप्यं सर्वसङ्ग्रहः ॥7॥</div>
| |
| </div>
| |
|
| |
|
| <div class="introduction" id="AV_C02_S03_I08" data-block-id="AV_C02_S03_I08" data-verse="AV_C02_S03">
| | मात्राम् |
| <div class="introduction-line">गत्यादिरीशशक्तिश्च सर्वमानविरोधिता ।</div>
| |
| <div class="introduction-line">अभीष्टासिद्धिसुव्यक्ती शास्त्रसिद्धिर्विपर्ययः ॥8॥</div>
| |
| </div>
| |
|
| |
|
| <div class="introduction" id="AV_C02_S03_I09" data-block-id="AV_C02_S03_I09" data-verse="AV_C02_S03">
| | अंशमेव |
| <div class="introduction-line">विशेषकारणं चेति सिद्धान्तस्यैव साधिकाः ।</div>
| |
| </div>
| |
|
| |
|
| <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S03_I09" data-teeka="Nyayasudha"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S03_I09" data-id="AV_C02_S03_I09_" data-name=""><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">॥ अथ वियदधिकरणम् ॥</p>
| | विमिमीते |
| <p class="gr-vyakhya-para">१सु०- न वियदश्रुतेरित्यादि पादप्रतिपाद्यं साङ्गतिकं दर्शयति
| |
|
| |
|
| अथेति
| | ध्यायतीति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अत्रापि भेदः स्फुट एवावभासते, ब्रह्मबाहुल्यश्रवणात् परममोक्षत्वं च । न चास्य ऋत्विग्विषयत्वम्, ब्रह्मणो जातविद्यावादित्वस्याप्रसिद्धत्वात्, चतुर्णामपि पादानां होत्रादिभिन्नविषयत्वे तृतीयपादे त्व इति च व्यर्थं स्यात् । चशब्दो वाक्यशेषसमुच्चये ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">परेण प्रेरिताः सदे |
|
| |
|
| ।</p> | | त्यनेन स वा एष ब्रह्मनिष्ठ इदं शरीरं मर्त्यमतिमृज्य ब्रह्मणा(ऽभि)पश्यती त्यादिश्रुतीः, यथेष्टं परिवर्तन्ते तस्यैवानुग्रहेरिता इत्यादिस्मृतीश्चोपादत्ते ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अथाशेषसमाम्नायविरोधापाकृतिं प्रभुः । करिष्यन्नधिदैवाधिभूतजीवपरात्मनाम् ॥</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यत्कामस्तत्सृजत्यद्धैवात्मना तत्सृजत्यपि</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">प्रभुः सूत्रकारः, अनेन व्याचिख्यासिततया बुद्धिसन्निहितेन तृतीयेन पादेन, वैदिकानां वचनानां परस्परं अविरोधं विरोधाभावं, दर्शयती ति प्रतिपाद्यकथनम् । अस्यान्तर्भावलक्षणां सङ्गतिं दर्शयितुमुक्तम् | | <p class="gr-vyakhya-para">यत्काम |
|
| |
|
| अशेषेति
| | इत्यनेन न हास्य कर्म क्षीयतेऽस्माद्ध्येवात्मनो यद्यत्कामयते तत्तत्सृजत इति श्रुतिरुपादीयते । मुक्तो |
|
| |
|
| । अशेषाश्च ते समाम्नायविरोधाश्चेति विग्रहः ।
| | यद्यत्कामयते तत ् |
|
| |
|
| करिष्यन्
| | तद्वस्तु तत्कर्म सृजते । कथम् । यत्सृजते तत् |
|
| |
|
| इत्यध्यायोपक्रमसमयापेक्षया ।</p>
| | अस्मादात्मन एव |
| <p class="gr-vyakhya-para">सूत्रकृता खलु सर्वानपि वेदविरोधान् परिहर्तुं द्वितीयोऽयमध्याय आरब्धः, वैदिकानां वचनानां परस्परविरोधोऽपि तदन्तर्भूत एवेत्यतः तदपाकरणमिह सङ्गतमेवेति । आनन्तर्यलक्षणां सङ्गतिं दर्शयितुम्
| |
|
| |
|
| अथ
| | परमेश्वरानुग्रहद्वारैवेत्यर्थः । |
|
| |
|
| इत्युक्तम्, अवसरप्राप्तौ, प्राधान्यात् युक्तिविरोधपरिहारस्य प्राथम्ये, तत्प्रपञ्चात्मकत्वेन समयविरोधपरिहारस्य तदानन्तर्ये सति, श्रुतीनां परस्परविरोधपरिहारस्य भवत्ययमवसर इति ।</p>
| | अद्धैवेति |
| <p class="gr-vyakhya-para">नन्वेवं तर्ह्यस्य पादस्य चतुर्थपादाद्भेदो न स्यात् । तत्रापि वेदवचसां परस्परविरोधस्य अपाक्रियमाणत्वादित्यत उक्तम्
| |
|
| |
|
| अधिदैवेति
| | ह्येवशब्दार्थः । अत्रेश्वरात् जीवस्य भेदः स्पष्ट एव, कर्माक्षयवचनात् परममुक्तित्वं च ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-सहैव ब्रह्मणा कामान् भुङ्क्तेनिस्तीर्णतद्गुणः</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">सहैवे |
|
| |
|
| । अधिदैवानि अव्यक्ताद्यभिमानिदेवताः, | | त्यनेन सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिते ति श्रुतिमुपादत्ते । |
|
| |
|
| अधिभूतानि
| | ब्रह्मणा |
|
| |
|
| कार्यकारणोपेतानि वियदादिभूतानि ।</p>
| | ब्रह्मात्मकतया सर्वान् कामान् |
| <p class="gr-vyakhya-para">२सु०- इदमुक्तं भवति । यद्यपि पादद्वये वेदवाक्यानां परस्परविरोध एव निरस्यते तथाऽपि विषयभेदाद्भेदो भविष्यति; इहाधिदैवादिविषयवाक्यानां, चतुर्थे त्वध्यात्मविषयाणामिति । न चैवमस्य पादस्यानेकविषयत्वेनानेकत्वापत्तिः, अध्यात्मेतरविषयत्वेनैकत्वोपपत्तेः इति । अत्रापि क्रमनियमे हेतुमाचार्य एव वक्ष्यति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">ननु च वेदवाक्यानां परस्परविरोधपरिहारः किमर्थः; मिथो विरुद्धानां प्रामाण्यानिश्चयात् तत्प्रामाण्यनिश्चयार्थ इति चेन्न, एवं सत्यस्य तर्कशास्त्रत्वप्रसङ्गेन मीमांसात्त्वव्याघातादिति । उच्यते । ब्रह्मणोऽशेषजगत्कारणत्वनिश्चयो ह्यशेषजगत्स्वरूपनिर्णये तस्य कार्यत्वादिनिर्णये च सति स्यान्नान्यथा, न च तद्विषयाणां वाक्यानां मिथो व्याघाते तत्स्वरूपनिर्णयो भवति; अतोऽधिदैवादिवस्तुतत्त्वावधारणार्थ एवायं मिथो विरोधपरिहारः । तदिदमप्युक्तं
| |
|
| |
|
| स्वरूपनिर्णयायैवेति
| | सह |
|
| |
|
| ।</p>
| | यौगपद्येन भुङ्क्त इति व्याख्यानं तु श्रौताक्षराननुगुणं तत्सिद्धान्ताननुगुणं च ॥</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- स्वरूपनिर्णयायैव वचनानां परस्परम् । पादेनानेनाविरोधं दर्शयत्यमितद्युतिः ॥</div>
| | <p class="gr-vyakhya-para">निस्तीर्णे |
| <p class="gr-vyakhya-para">ननु किं कतिपयवचनानामन्योन्यविरोधः परिह्रियते उत सर्वेषाम् । नाद्यः, वैयर्थ्यात्, तत्रैव वचनान्तरविरोधसद्भावेनानिर्णयतादवस्थ्यात् । न द्वितीयः, वेदवाक्यानामनन्तत्वेन ज्ञातुमशक्यत्वादि त्यत उक्तम् | |
|
| |
|
| अमितद्युतिरिति ।
| | त्यनेन तीर्णो हि तदा सर्वान् शोकान् हृदयस्य भवती ति श्रुतिर्गृह्यते । तदा सर्वान् शोकांस् |
|
| |
|
| सर्वज्ञ इत्यर्थः ।</p>
| | तीर्णो |
| <p class="gr-vyakhya-para">३सु०- एतत्पादाधिकरणपूर्वपक्षसिद्धान्तयुक्तः सङ्गृह्याह
| |
|
| |
|
| अनुभूतीति
| | मुक्तो |
|
| |
|
| ।</p>
| | हृदयस्य |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अनूभूतियुक्तिबहुवाग्वैलोम्यं च ततोऽधिकम् । एतत्सर्वं ततः साम्यं द्वारवैयर्थ्यमेव च । दृष्टयुक्त्यनुसारित्वमुक्तान्यार्थाविरोधतः । प्रसिद्धनामस्वीकारो बहुवाक्यानुवर्तिता । लोकदृष्टानुसारित्वं जीवसाम्यमनादिता । तत्र तत्र परिज्ञानं गुणसाम्यश्रुती तथा । उत्पत्तिमत्त्वं स्वगुणाननुभूत्यल्पकल्पने । नानाश्रुतिश्च वैचित्र्यं युक्तयः पूर्वपक्षगाः । व्यवस्थाऽनुपपत्तिश्च स्वातन्त्र्यमनुसारिता । मुख्यता शक्तिमत्त्वं च वैरूप्यं सर्वसङ्ग्रहः । गत्यादिरीशशक्तिश्च सर्वमानविरोधिता । अभीष्टासिद्धिसुव्यक्त शास्त्रसिद्धिर्विपर्ययः ॥ विशेषकारणं चेति सिद्धान्तस्यैव साधिकाः ।</div></div></div></div></div></div>
| |
| <span id="gr-adh-AV_C02_S03_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="वियदधिकरणम्" data-block-id="gr-adh-AV_C02_S03_A001"></span><h4 class="gr-section-head">वियदधिकरणम्</h4>
| |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V01" data-block-id="AV_C02_S03_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रकृतिः पुरुषः कालो वेदास्तदभिमानिनः(देवास्तदभिमानिनः) ॥9॥</span></span></div>
| | ब्रह्मणः शेषभूतो भवतीत्यर्थः । हृदयनत्वाद् |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V01" data-block-id="AV_C02_S03_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">महादाद्याश्च जायन्ते पराधीनविशेषिता ।</span><span class="shloka-line">इदं सर्वं ससर्जेति जनिमत्त्वमिहोदितम् ॥10॥</span></span></div>
| | हृदयं |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V01" data-block-id="AV_C02_S03_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अवकाशमात्रमाकाशः कथमुत्पद्यतेऽन्यथा ।</span><span class="shloka-line">यद्यनाकाशता पूर्वं किं मूर्तनिबिडं जगत् ॥11॥</span></span></div>
| | ब्रह्म । |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V01" data-block-id="AV_C02_S03_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मूर्तसम्पूर्णता चैव यद्यनाकाशता भवेत् ।</span><span class="shloka-line">मूर्तद्रव्याणि चाकाशे स्थितान्येव हि सर्वदा ॥12॥</span></span></div>
| | तद्गुणा |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V01" data-block-id="AV_C02_S03_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अत आकाशशब्दोक्तस्तद्देवोऽत्र विनायकः ।</span><span class="shloka-line">देहोत्पत्त्या समुत्पन्न इति श्रुत्याऽभिधीयते ॥13॥</span></span></div> | | हृद्गुणा दुःखाद्याः । अत्र सर्वशोकतरणात्परममुक्तित्वमवगम्यते ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- दुःखादींश्च परित्यज्य</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">दुःखादींश्च परित्यज्ये |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V01" data-block-id="AV_C02_S03_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">भूतमप्यसितं दिव्यदृष्टिगोचरमेव तु ।</span><span class="shloka-line">उत्पद्यतेऽव्याकृतं हि गगनं साक्षिगोचरम् ॥14॥</span></span></div> | | त्यनेन ज्योतिर्मयेषु देहेषु स्वेच्छया विश्वमोक्षिणः । भुञ्जते सुसुखान्येव न दुःखादीन् कदाचने त्यादि(कं) ब्रह्मवैवर्तवाक्यं गृह्यते । अत्र बहुवचनेन भेदो, दुःखाद्यभावेन परममुक्तित्वं चाव(सीयते)भासते ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-जगद्व्यापारवर्जितः । भुङ्क्ते भोगान् सदैवोच्चान्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">जगद्व्यापारे |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V01" data-block-id="AV_C02_S03_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रदेश इति विज्ञेयं नित्यं नोत्पद्यते हि तत् ।</span><span class="shloka-line">तथाऽपि मूर्तसम्बन्धपरतन्त्रविशेषयुक् ॥15॥</span></span></div>
| | त्यनेन स्वाधिकानन्दसम्प्राप्तौ सृष्ट्यादिव्यापृतिष्वपि । मुक्तानां नैव कामः स्यादन्यान् कामांस्तु भुञ्जत इति वाराहवचनं गृह्यते । अत्र चैश्वर्यमर्यादया भेदो गम्यते ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">स्वपक्षसाधनमुपसंहरति |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V01" data-block-id="AV_C02_S03_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">खमेवोत्पत्तिमन्नाम श्रुतिशब्दविवक्षितम् ।</span><span class="shloka-line">प्रकृतिः पुरुषः काल इत्येते च समस्तशः ॥16॥</span></span></div>
| | इत्यादीति |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V01" data-block-id="AV_C02_S03_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ईशाधीनविशेषेण जन्या इत्येव कीर्तिताः ।</span><span class="shloka-line">कालप्रवाह एवैको नित्यो न तु विशेषवान् ॥17॥</span></span></div> | | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-इत्याद्यागममानतः । मुक्तस्य भेदावगतेः कथमेव ह्यभिन्नता । जीवेशयोः</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">मुक्तस्य |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V01" data-block-id="AV_C02_S03_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पुरुषाव्यक्तकालानां रमैवैकाभिमानिनी ।</span><span class="shloka-line">सिसृक्षुत्वविशेषं तत्साक्षाद्भगवदिच्छया ॥18॥</span></span></div> | | परब्रह्मण इति शेषः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२६सु०- इदानीं परपक्षं निराकरिष्यन् यदुक्तं श्रुतिभिश्चानुमाबलादि ति श्रुतिसाचिव्येन अनुमानम्, तत्तावन्निराकर्तुमुपक्रमते |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V01" data-block-id="AV_C02_S03_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्राप्तैव सृष्टेत्युदिता प्रधानं विकृतेरपि ।</span><span class="shloka-line">पुमांसो देहसम्बन्धात् सृष्टिमन्त इतीरिताः ॥19॥</span></span></div>
| | नानुमा चेति |
|
| |
|
| <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S03_A001" data-teeka="Nyayasudha"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S03_A001" data-id="AV_C02_S03_A001_" data-name=""><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">४सु०-</p>
| | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-ॐ न वियदश्रुतेः ॐ ॥</p> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-नानुमा च तदभेदं प्रमापयेत्</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">अत्राधिकरणे अनादिर्वाऽयमाकाश इत्यादिश्रुतीनां गौणत्वम् आत्मन आकाशः सम्भूत इत्यादिश्रुतीनां मुख्यत्वमुपादाय वियत उत्पत्तिः समर्थिता । तत्र वियत्पदं नाकाशमात्रपरं किन्नाम, अथ ह वाव नित्यानि पुरुषः प्रकृतिरात्मा काल इत्यादिश्रुतिविगानविषयाणां परमात्मातिरिक्तानां प्रकृत्यादीनामुपलक्षणार्थं ज्ञातव्यमित्याशयवानाह | | <p class="gr-vyakhya-para">च |
|
| |
|
| प्रकृतिरिति
| | शब्दः स्वपक्षसाधनपरपक्षनि(रसन)राससमुच्चयार्थः । |
|
| |
|
| ।</p>
| | प्रमापयेत् |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- प्रकृतिः पुरुषः कालो वेदास्तदभिमानिनः । महदाद्याश्च जायन्ते</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">प्रकृतिः
| |
|
| |
|
| अचेतना,
| | प्रमितं कुर्यात् । यद्वा जीवेश्वराभेदे परोपन्यस्तसमस्तप्रमाणनिरसनप्रतिज्ञेयम् । तथा च श्रुतिस्मृती चेति चार्थः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२७सु०- तत्कथमित्यतोऽनुमानं तावदनुवदति |
|
| |
|
| पुरुषः
| | मिथ्यैवेति |
|
| |
|
| जीवः,
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- मिथ्यैव भेदो विमतो भेदत्वाच्चन्द्रभेदवत् । इति चेत्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">भेदो मिथ्ये त्येतावत्युक्ते चन्द्रभेदादिना सिद्धसाधनं स्यादित्यतो विमत इत्युक्तम् । जीवब्रह्मणोर्भेद इति यावत् । स्तम्भकुम्भादिभेदस्य पक्षतुल्यत्वान्न तत्र भेदत्वहेतोर्व्यभिचारः शङ्कनीय इति ज्ञापनार्थं वा, यावान् कश्चिद्विमतो भेदः स सर्वोऽपीति । भेदग्रहणं (वि)स्पष्टार्थम् । साध्यावधारणेनासिद्ध्याद्याभासोद्धारं सूचयति । भेदमिथ्यात्वसिद्धावभेद एव वास्तवः सिद्ध्यतीति भावः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२८सु०- दूषयितुं पृच्छति |
|
| |
|
| तदभिमानिनः
| | साध्येति |
|
| |
|
| प्रकृत्याद्यभिमानिनः ।
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-साध्यधर्मोऽयं सन्नसन्वा न वोभयम्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अयं |
|
| |
|
| महदाद्या इति
| | जीवब्रह्मभेदस्य मिथ्यात्वलक्षणः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">सन्नि ति स्वमतानुसारेण । ननु मिथ्यात्वं सच्चेत्तद्यस्य तदपि सत्स्यात्; न हि सम्भवति नास्ति धर्मी, धर्मश्चास्ती ति, तथा च वैपरी(त्यमेव)त्यम् । मैवम् । मिथ्यात्वं खल्वत्यन्ताभावप्रतियोगित्वं तच्च बुद्धिद्वारेणैव । अत्यन्तासतोऽपि प्रतीतिरङ्गीक्रियते । तथा च मिथ्यात्वमस्तीत्यस्य तत्प्रतियोगिकोऽत्यन्ताभावः सन्नित्यर्थः । न चात्र कोऽपि विरोधः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">असन्वे ति माध्यमिकमतानुरोधेन । न हि प्रतिवादिन्याश्वासोऽस्ति, येनासौ स्वमतमतिप(ती)त्य न वदेदिति निश्चिनुमः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">उभयं न वे ति प्रतिवादिमतानुसारेण । सदसद्विलक्षण इत्यर्थः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ननु सदसत्त्वमपि जैनादिरीत्या कुतो न विकल्पितम् । सदादिपक्षदूषणसाम्यादिति ब्रूमः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यद्वोभयं (वेति) चेति तृतीयः पक्षः । नेति चतुर्थः, उभयं न वेत्यर्थः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">२९सु०- आद्यं दूषयति |
|
| |
|
| महदहङ्कारमनोबुद्धीन्द्रियभूतसूक्ष्मतन्मात्राण्युच्यन्ते । प्रकृतस्योत्पत्त्यसम्भवस्य नेति प्रतिषेधे लब्धमर्थमाह
| | यदीति |
|
| |
|
| जायन्त इति
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- यदि सन्नपसिद्धान्तः</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यदि |
|
| |
|
| ।</p>
| | अयं साध्यधर्मः |
| <p class="gr-vyakhya-para">अयमभिसन्धिः । न तावत्प्रकृत्यादयो जन्मरहिता एवाभ्युपग(म्यत)ता इति युक्तम्,
| |
|
| |
|
| प्रतिज्ञाहानिरव्यतिरेकाच्छब्देभ्यः
| | सन् |
|
| |
|
| ,
| | इत्युच्यते तदा मायावादिनः |
|
| |
|
| यावद्विकारन्तु विभागो लोकवदि
| | अपसिद्धान्तः |
|
| |
|
| त्युक्तानां प्रतिज्ञाहान्यादीनामत्रापि साम्यात्, अन्यथा तेषामनैकान्तिकत्वापातात्; नाप्यविगीतजन्मानः, श्रुतिविगानस्य दर्शितत्वात्; न चाधिकरणान्तरं तत्परमस्ति; तस्मादत्रैव वियत्पदेन तेषामुपलक्षणं युक्तम् ।</p>
| | स्यात् । न हि जीवब्रह्मणोर्भेदस्य मिथ्यात्वं ब्रह्म, येन तस्य सत्त्वेऽपि सदद्वैतवादिनो नापसिद्धान्तः स्यात्, ब्रह्मणो निर्विकल्पकत्वात् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">मातरिश्वप्रभृतिषु पुनरधिकाशङ्कानिरासाय अधिकरणान्तरारम्भ इति ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">द्वितीये दोषमाह |
| <p class="gr-vyakhya-para">५सु०- इह आकाशस्योक्तं जन्म घटादेरिवाभूत्वाभवनलक्षणमि ति केचिदास्थिताः । तत् निराकरिष्यन् स्वमतं तावदाह
| |
|
| |
|
| पराधीनेति
| | स एवेति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- पराधीनविशेषिता । इदं सर्वं ससर्जेति जनिमत्त्वमिहोदितम्</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-स एवासन्नितीरिते</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">आत्मन आकाशः सम्भूतः स इदं सर्वमसृजते त्यादिश्रुतिं, विभक्तत्वादियुक्तिं चाश्रित्य यत् | | <p class="gr-vyakhya-para">अपसिद्धान्त एव । मिथ्यात्वस्यासत्त्वे (अपि) सत्त्वमेव जीवब्रह्मभेदस्य स्यात् । न चासत् प्रमाणविषय इति तेषां पक्षः । अनेन सदसत्त्वपक्षोऽपि निरस्तो वेदितव्यः । अन्तिममपाकरोति |
| | |
| | नोभयं चेदिति |
|
| |
|
| इह
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- नोभयं चेन्न सिद्धं तत्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तत् |
|
| |
|
| अधिकरणे वियतो जनिमत्त्वमुदितं तत्पराधीनातिशयलाभलक्षणं प्रतिपत्तव्यम् । अपूर्वविशेषोपजनने हि विशिष्टाकारोपजनोऽवश्यम्भावी, विशिष्टाकारश्च वस्तुस्वरूपाभिन्न इति तस्यैवासावुपजनो भवति । देवदत्तः शरीरी जातो, विद्वान् जात इति, घटः संयुक्तो जातो, विभक्तो जात इति चावस्थितस्वरूप एव वस्तुनि विशेषावाप्तिमात्रेण जननव्यवहारो दृश्यत एव ।</p>
| | उभयविलक्षणत्वं च जीवब्रह्मभेदमिथ्यात्वेऽन्यत्र वा क्वापि |
| <p class="gr-vyakhya-para">ननु परिणामवादे घटादेरप्येषैवोत्पत्तिर्यदवस्थितस्वरूपस्यैव मृदादेरप्याकारान्त(रावाप्तिः)रतापत्तिः, परैरपि परिणामवाद एवाङ्गीकृतो नारम्भवादः, अतो विवादाभावाद्व्यर्थोऽयमारम्भः । यथा न व्यर्थस्तथा आचार्य एव विवादविषयं स्पष्टयिष्यति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अत्र इदं सर्वं ससर्जे ति श्रु(त्याद्युदा)त्युदाहारणं श्रुत्यादावप्येवमेव जन्म व्याख्येयमिति ज्ञापनार्थम् । यच्च वियत्पदं प्रकृत्याद्युपलक्षणपरमित्यभिप्रेतं तत्रोक्तरीत्योपपत्तिसूचनार्थं चेति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">६सु०- परोक्तरीत्या घटादिवदभूत्वाभवनलक्षणैवोत्पत्तिर्वियतः श्रुतिसूत्रविवक्षिता किन्न स्यादिति चेदत्र पृच्छामः, आकाशशब्देन किं विवक्षितं परेषां, (किं) वैशेषिकादिवदवकाशमात्रमुत बाह्यानामिव मूर्ताभावः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">आद्यं दूषयति
| |
|
| |
|
| अवकाशमात्रमिति ।</p>
| | न सिद्धम् ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अवकाशमात्रमाकाशः कथमुत्पद्यतेऽन्यथा ॥</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">३०सु०- नन्वनेन किमुक्तं स्यात् । अप्रसिद्धविशेषणत्वमिति चेन्न; सदसद्वैलक्षण्यस्य पक्षविशेषणत्वाभावात्; मिथ्यात्वमेव पक्षविशेषणमुपन्यस्तम्, तद्धर्म एव सदसद्वैलक्षण्यम् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">अन्यथा | | <p class="gr-vyakhya-para">न च विमतं बुद्धिमत्कर्तृपूर्वकमितिवद्विशेषणविशेषणेनापि प्रसिद्धेन भाव्यमिति वाच्यम्, वैषम्यात् । यद्धि व्यापककोटिनिविष्टं विवादपदं च, तस्य प्रसिद्धताऽवश्यम्भाविनी, अन्यथा व्याप्तिग्रहणपक्ष(त्व)योरसम्भवात् । अस्ति च बुद्धिमत्त्वस्यापि व्यापककोटि(टौ) निवेशादि न तु सदसद्वैलक्षण्यस्येति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">उच्यते । यो ह्यर्थः प्रमाणसाध्यः स सम्भावितप्रकारेष्वन्यतमप्रकारवानुपलब्धः, इदं च जीवब्रह्मभेदस्य मिथ्यात्वं न सदादिप्रकारवदङ्गीकर्तुं शक्यं प्रकारत्रयस्यापसिद्धान्तपराहतत्वात्, चतुर्थस्याप्रामाणिकत्वात्; न ह्यप्रामाणिकेन प्रकारेण प्रकारवत्किञ्चिद्भवति । अतो व्यापकानुपलब्धिबाधितं जीवब्रह्मणोर्भेदस्य मिथ्यात्वं न साधयितुं शक्यमि ति समुदायार्थो विवक्षित इति न काचिदनुपपत्तिः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अनेनैवाभिप्रायेण टीकाऽपि नेतव्येति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">३१सु०- दूषणान्तरमाह |
|
| |
|
| पराधीनविशेषाप्तिर्जन्मे त्यनङ्गीकृत्य अभूत्वाभवनं जन्मे त्यङ्गीकारे अवकाशमात्रमाकाश इति चाङ्गीकारे,
| | इति मानस्येति |
|
| |
|
| कथम्
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- इति मानस्य दूषणम्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">मीयत इति मानम्, कृत्यल्युटो बहुलमिति वचनात् । मिथ्याशब्दार्थं विकल्प्याप्येवं दूषणमभिधानीयमित्यर्थः । तथा हि । किं मिथ्येत्यसत्त्वमुच्यते, किंवाऽनिर्वाच्यत्वम् । आद्येऽपसिद्धान्तः, द्वितीयेऽप्रसिद्धविशेषणता पक्षस्येति । सत्त्वाभावो मिथ्यापदार्थ इति चेन्न । तस्यैवासत्त्व(शब्दार्थ)पदार्थत्वेनापसिद्धान्तानिस्तारादिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">३२सु०- दोषान्तरमाह |
|
| |
|
| असौ
| | इतीति |
|
| |
|
| उत्पद्यते;
| | । |
|
| |
|
| तस्योत्पत्तिर्नोपपद्यत इति यावत् ।</p>
| | मानस्य |
| <p class="gr-vyakhya-para">६असु०- सोपादाना हि स(र्वा)र्वसृष्टिर्दृष्टा, न चाकाशोत्पत्तावुपादानमस्ति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">न च ब्रह्मण उपादानत्वमुपपद्यत इति प्रकृत्यधिकरणे (निष्टङ्कितम्) निर्दिष्टम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यस्य चोत्पत्तिस्तस्य प्रागभावेन भाव्यम्; न चाकाशस्य प्रागभावः सम्भवति अनुपपन्नप्रतीतिकत्वात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अभावो हि प्रतीयमानः अस्यात्रे ति प्रतीयते न तु निराश्रयः । न चाकाशाभावस्याश्रयप्रतीतिरुपपद्यते, यदेवेहेति निर्दिश्यते तस्यैवाकाशत्वात् । उपादानाश्रिताभाववादेऽपि तदभावान्नाभावप्रतीत्युपपत्तिः, तथा च श्रुतिः । अभावो हि प्रदेशस्य न ह्यत्राभाव इत्यपी ति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अनवकाशरूपं ब्रह्मैवाकाशस्य पूर्वावस्था प्रागभावश्चोच्यत इत्यपि ब्रह्मणोऽनुपादानत्वेन प्रत्युक्तम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">प्रतियोग्याश्रय एवाभावाश्रयः, न चाकाशस्याश्रयोऽस्ती ति तदभावोऽपि निराश्रयोऽस्त्विति चेन्न निराश्रयत्वे कार्यत्वानुपपत्तेः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">किञ्च प्रतीतावाकाशः स्वाश्रय इत्यतः तदभावोऽप्याकाशाश्रयः प्रतीयेतेति विरुद्धमापद्यते ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">प्रकृतिराकाशस्य कारणमिति कश्चित्, तन्मते प्रकृतेरजन्मप्रसङ्गः । अथ तत्र पराधीनविशेषावाप्तिर्जन्माङ्गीक्रियते, तदाऽसम्भावितोत्पत्तिके वियदादावप्येवमेवाङ्गीकरणीयमिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">७सु०- द्वितीयेऽपि किं प्रदेशरूपमाकाशमङ्गीकृत्येदमुच्यते, उत अनङ्गीकृत्य । प्रथमे यस्य कस्यचिन्मूर्तद्रव्याभावस्योत्पत्तिर्वा, सर्वस्य वा विवक्षिता । नाद्यः, तस्याः प्रत्यक्षादिसिद्धत्वेनाधिकरणानारम्भकत्वात् । द्वितीयं दूषयति
| |
|
| |
|
| यदीति
| | लिङ्गस्य । भेदत्वहेतुरपि सन्नसन्वा सदसन्वा अनिर्वाच्यो वेति विकल्प्याद्येऽद्वैतवादिनोऽसिद्धिः, दृष्टान्तश्च साधनविकलः; द्वितीयतृतीययोर्द्वयोरपि; चतुर्थे द्वैतवादिनः |
|
| |
|
| ।</p>
| | इति दूषणम् |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- यद्यनाकाशता पूर्वं किं मूर्तनिबिडं जगत् ॥</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">सर्वस्यापि मूर्ताभावस्य सृष्टावुत्पत्त्यङ्गीकारे प्रलयेऽवश्यं तदभावोऽभ्युपगन्तव्यः स्यात्, अत्यन्तसतो जन्मासम्भवात् ।
| |
|
| |
|
| यदि
| | अभिधातव्यमित्यर्थः । न च सदसदादौ भेदत्वसामान्यमस्ति, येन धूमवत्त्ववदयं हेतुः स्यात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">३३सु०- जीवो ब्रह्मणो न भिद्यते आत्मत्वाद्ब्रह्मवदि त्यादावनुमानान्तरेऽप्येवमेव विकल्प्य दूषणान्तरमभिधातव्यमित्याह |
|
| |
|
| च सृष्टेः
| | इति मानस्येति |
|
| |
|
| पूर्वं
| | ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">३३असु०- यद्वाऽद्वैतवादिप्रयुक्तेषु विरुद्धविषयेषु सर्वेष्वपि अनुमानेष्वेवं साध्यं हेतुं च विकल्प्य दोषो वक्तव्य इत्यतिदिशति |
|
| |
|
| प्रलये
| | इतीति |
|
| |
|
| अनाकाशता
| | ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">३४सु०- न सिद्धं तदि त्ययुक्तम्; पक्षीकृते भेदे वा, प्रपञ्चे वा, अविद्यायां वा, शुक्तिरजतादौ वा, अनिर्वचनीयत्वस्य प्रमाणेन साधयितुं शक्यत्वात् इत्यत आह |
|
| |
|
| सर्वस्य मूर्तद्रव्याभावस्याभावः अङ्गीक्रियते तर्हि
| | न चेति |
|
| |
|
| किं
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-न च मानान्तरेणैतच्छक्यं साधयितुं क्वचित्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यदा भेदमिथ्यात्वस्य सत्त्वादिविकल्पेन दूषणाभिधानं तदा |
|
| |
|
| तदा
| | अन्तर |
|
| |
|
| मूर्तनिबिडं
| | शब्दो विशेषवचनः । यदा तु मिथ्याशब्दा(र्थं)र्थविक(ल्प्य दू)ल्पेन दूषणाभिधानं तदाऽन्यन्मानं |
|
| |
|
| जगदङ्गीक्रियते ।</p>
| | मानान्तरम् । |
| <p class="gr-vyakhya-para">एतदेव स्पष्टयति
| |
|
| |
|
| मूर्तेति ।</p>
| | एतत् |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-मूर्तसम्पूर्णता चैव यद्यनाकाशता भवेत्</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यदि
| |
|
| |
|
| उक्तलक्षणाकाशाभावः प्रलये
| | अनिर्वाच्यत्वम् । |
|
| |
|
| भवेत
| | क्वचित् |
|
| |
|
| ् तदा
| | इत्युक्तस्थलेषु ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">३५सु०- तत्कथमिति चेदित्थम् । कस्यचित्पदार्थस्यानिर्वाच्यत्वे प्रत्यक्षं वा प्रमाणमुच्यते, अनुमानं वा, आगमो वा, अर्थापत्तिर्वा, उपमानं वा, अभावो वेति मनसि विकल्पान्निधाय पराङ्गीकारप्राचुर्यानुरोधेनानुमानं तावदपाकरोति |
|
| |
|
| मूर्तसम्पूर्णता
| | अनुमानेन चेदिति |
| | |
| भवेदेव; अभावाभावस्य भावानतिरेकात्, तद्व्याप्तत्वाद्वा । चशब्दोऽनुक्तसमुच्चयार्थः सृष्ट्युत्तरकालं मूर्तमात्रं च न स्यात् । एवं च सर्गप्रलयविपरिवर्तः स्यात् । अधिका च प्रलये मूर्तसम्पूर्तेरापत्तिः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">मूर्तद्रव्याभाव एवाकाशो न ततोऽतिरिक्तोऽस्तीति द्वितीयं निराकरोति
| |
| | |
| मूर्तद्रव्याणीति
| |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-मूर्तद्रव्याणि चाकाशे स्थितान्येव हि सर्वदा ॥</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अनुमानेन चेत्सैव ह्यनवस्था भविष्यति</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">तदभावश्चेति चार्थः । यो | | <p class="gr-vyakhya-para">विमतमनिर्वाच्यं बाध्यत्वादि त्या |
|
| |
|
| मूर्तद्रव्याणि
| | द्यनुमानेन |
|
| |
|
| तदभावांश्चाङ्गीकरोति तेनावश्यं तदतिरिक्ताकाशोऽङ्गीकर्तव्य एव । यस्मात्तानि
| | शुक्तिरजतादेरनिर्वाच्यत्वं साध्यते |
|
| |
|
| सर्वदा आकाशे स्थितानि
| | चेदनवस्था भविष्यति । |
|
| |
|
| तेनेति योजना ।</p>
| | कथम् । सैव हि अप्रसिद्धविशेषणतापरिहारार्थानुमानपरम्पराद्वारिका प्रसिद्धैवेत्यर्थः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">८सु०- इदमुक्तं भवति । एकस्मिन् पतत्रिणि पतति द्वितीयेन पतत्रिणा कुत्र पतितव्यमिति वाच्यम् । यत्रासौ नास्ति तत्रेति चेत् तर्हि येनाधिकरणेनैकस्य पतत्रिणोऽभावः परस्य च भावो विशिष्यते तदर्थान्तरमङ्गीकरणीयम् । स एव प्रदेशरूप आकाश इति कथं तदनभ्युपगमः ।</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">यदत्र वक्तव्यं तत्प्रथमसूत्र एवास्माभिरभिहितम् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">किञ्चेह पक्षी नेह पक्षीति मूर्ततदभावाश्रयतया प्रदेशः साक्षिसिद्धः कथमपह्नोतुं शक्यते ।</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">३६सु०- आगममपाकरोति |
| <p class="gr-vyakhya-para">अपि च किं मूर्तद्रव्यस्य प्रागभाव आकाशः किंवा प्रध्वंसो यद्वाऽत्यन्ताभावः अथवाऽन्योन्याभावः । न प्रथमद्वितीयौ, सृष्ट्युत्तरकाले निराकाशत्वप्रसङ्गात्, प्रागभावप्रध्वंसाभावयोरुपादाननिष्ठत्वेन तत्राकाशबुद्धेरन्यत्र तदभावस्य चापत्तेः । न तृतीयः, क्वचित्कदाचिन्मूर्तसद्भावे तदत्यन्ताभावानुपपत्तेः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">न चतुर्थः, घटान्योन्याभावो हि पटः तन्निष्ठो वेति तत्राकाशबुद्धिप्रसङ्गात् । मूर्तद्रव्यसंसर्गाभावमात्रमाकाश इति चेत्, तर्हि उत्पततः पतत्रिणः केन संसर्गो त(य)दभावस्याकाशत्वं स्यादित्यवश्याश्रयणीयः प्रदेश इति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तदेवमाकाशस्याभूत्वाभवनरूपोत्पत्तिरयुक्तेति सिद्धम् ।</p> | |
| <p class="gr-vyakhya-para">९सु०- अस्त्वेवं परकृतमपव्याख्यानम्; कस्तर्ह्याकाशशब्दार्थः, का च तस्य पराधीनविशेषाप्तिरित्यत आह | |
|
| |
|
| अत इति
| | न चेति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अत आकाशशब्दोक्तस्तद्देवोऽत्र विनायकः । देहोत्पत्त्या समुत्पन्न इति श्रुत्याऽभिधीयते ॥</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न चागमस्तदर्थोऽस्ति</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">परकयव्याख्यानस्यायुक्तत्वादित्यर्थः । | | <p class="gr-vyakhya-para">तदर्थः |
|
| |
|
| तद्देवो
| | अनिर्वचनीयार्थः, अनुपलम्भादिति भावः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ननु कथं नास्ति, नासदासीन्नोसदासीत्तदानीमि त्यागमस्य विद्यमानत्वादित्यत आह |
|
| |
|
| भूताकाशाभिमानीति विनायकस्याकाशशब्दवाच्यत्वोपपादनम् ।
| | नासदिति |
|
| |
|
| अत्र | | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- नासदासीन्न तद्वदेत् ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">इत्यागम इति शेषः । तत् अनिर्वाच्यं वस्तु । अयं भावः । पदसमन्वयबलेन प्रतीतः पदार्थसंसर्गो हि वाक्यार्थो नापरः, अन्यथाऽर्थापत्त्यादेरप्यागमान्तर्भावप्रसङ्गात् । अत्र च प्रलये सदाद्यभावमात्रं वाक्यात्प्रतीयते, न पुनरनिर्वाच्यं वस्तु; ततो नायमागमोऽनिर्वाच्यार्थ इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">३७सु०- मा भूदयमागमोऽनिर्वचनीयार्थः, तथाऽप्येतद्वचनबलेनानिर्वचनीयार्थः सेत्स्यति । तथा हि । अत्र तावत् प्रलये सदसदभावः प्रतिपाद्यते, तत्सामर्थ्यात् तदा विद्यमानस्यार्थस्य सत्त्वासत्त्वप्रतिषेधावगतौ परिशेषादनिर्वाच्यत्वावगतेः । न च तदा वस्तुमात्राभावः, पुनः सृष्ट्यनुपपत्तेः । अभावस्याङ्गीकार्यत्वाच्च ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">परिशेषश्चार्थापत्तिरनुमानं वेत्याशङ्कते |
|
| |
|
| आत्मन आकाश इत्यादिश्रुतौ ।
| | परिशेषादिति |
| | |
| देहोत्पत्त्या
| |
| | |
| इति पराधीनविशेषा(वा)प्तेर्विवरणम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">वाक्यद्वयमेतदित्यतोऽत्रेति श्रुत्येति च युज्यते ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">श्रुतेर्विषयान्तरं चाह
| |
| | |
| भूतमपीति
| |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-भूतमप्यसितं दिव्यदृष्टिगोचरमेव तु । उत्पद्यते</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-परिशेषादनिर्वाच्यं यदि सिद्ध्येत्</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">भूतमपि | | <p class="gr-vyakhya-para">परिशेषादनिर्वाच्यं |
|
| |
|
| आकाशशब्दोक्तं, तच्च घटादिवत्
| | वस्तु |
|
| |
|
| उत्पद्यते, इति श्रुत्याऽभिधीयत
| | सिद्ध्येत् |
|
| |
|
| इति सम्बन्धः । कुतो भूताकाशस्योत्पत्तिमत्त्वमित्यत उक्तम् | | इति |
|
| |
|
| असितमिति
| | यदि |
|
| |
|
| रूपित्वादित्यर्थः, तथा च श्रुतिः आकाशो नीलिमोदेती ति । तथा सति चाक्षुषत्वप्रसङ्ग इत्यत उक्तं
| | उच्यत इति सम्बन्धः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अत्र ब्रूमः । भवेदिदं यद्यत्र सदसच्छब्दौ प्रतीतार्थौ स्याताम्; न चैवम्, प्रत्यक्षाप्रत्यक्षपञ्चमहाभूतपरत्वात्, न सत्तन्नासदुच्यत इत्यादौ तत्र प्रयोगात् । कुत एतदिति चेत् प्रतीतार्थत्वेऽनिष्टप्रसङ्गादित्याशयवानाह |
|
| |
|
| दिव्येति
| | परात्मन इति |
|
| |
|
| । | | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- परात्मनः । अनिर्वाच्यत्वमेव स्यात्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तर्हि सत्त्वेनाङ्गीकृतस्य परमात्मन |
|
| |
|
| तु
| | एव अनिर्वाच्यत्वं |
|
| |
|
| शब्देनानुद्भूतत्वविशेषं सूचयति ।</p>
| | स्यादित्यर्थः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">इदमुक्तं भवति । किं चाक्षुषत्वमात्रमापाद्यम् उत अस्मदादीन् प्रति । आद्ये त्विष्टापादनम्, दिव्यदृष्टिगोचरत्वाभ्युपगमात् । द्वितीये तु भूतादिशरीरेषु व्याप्तिभङ्गः । तत्रानुद्भूतादिकल्पने अत्रापि तत्समानं श्रुतिप्रामाण्यादिति ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">कुत इत्यत आह |
| <p class="gr-vyakhya-para">१०सु०- नन्वाकाशस्याभूत्वाभवनलक्षणामुत्पत्तिमधुनैव निराकृत्य अत्र पुनः तदङ्गीकारे कथं पूर्वोत्तरव्याघातो न भवेदित्यत आह
| |
|
| |
|
| अव्याकृतमिति
| | परिशिष्टो हीति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अव्याकृतं हि गगनं साक्षिगोचरम् । प्रदेश इति विज्ञेयं नित्यं नोत्पद्यते हि तत्</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- परिशिष्टो ह्यसौ तदा</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">यतः अव्याकृतं | | <p class="gr-vyakhya-para">सदसत्प्रतिषेधसामर्थ्यात् सर्वकार्य(प्र)लयेऽवशिष्टस्य खल्वनिर्वाच्यत्वमेवेष्टव्यम् । |
| | |
| | असौ |
|
| |
|
| एव
| | परमात्मा, यस्मात्, |
|
| |
|
| गगनं
| | तदा |
|
| |
|
| नोत्पद्यत इत्युक्तं न तु भूतमतो न विरोधः ।</p>
| | प्रलयवेलायाम् अलीनतयाऽवशिष्टः, तस्मात् तस्यानिर्वाच्यत्वं भवेदिति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">तस्यानुत्पत्तौ हेत्वन्तरमप्याह | | <p class="gr-vyakhya-para">३७असु०- न च वाच्यं यद्यपि प्रलये परमात्मा विद्यत एव, तथाऽपि तम आसीदि त्यादिसन्निहितवाक्यात् तमोऽविद्याख्यं बुद्धिसन्निहितमिति तदुपरक्तायां बुद्धौ परिशेषप्रमाणमपि तमस एव अनिर्वाच्यतामाधास्यती ति, आनीदवातमि ति वाक्येन ब्रह्मणोऽपि बुद्धिसन्निधानात् । सत्यं ज्ञानमि ति तस्य सत्यत्वावगमादपवाद इति चेन्न, आसीदि ति तमसोऽपि सत्त्वावगमादपवादः स्यात् । सांव्यावहारिकं सत्त्वं तदिति चेत्, ब्रह्मणोऽपि तथा किन्न स्यात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">किञ्चास्मिन्व्याख्याने तदानीमिति व्यर्थं, सदा तमसोऽनिर्वाच्यत्वात् । अन्यपरं वाक्यमिति चेत्, तथाऽपि असन्नासीदि ति व्यर्थमेव । प्राप्त्यभावात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">३८सु०- न तं विदाथ य इमा जजानान्यद्युष्माकमन्तरं बभूव । नीहारेण प्रावृता जल्प्या चासुतृप उक्थशासश्चरन्ति । त इमे सत्याः कामा अनृता पिधाना इत्याद्यागमस्तर्ह्यज्ञानस्यानिर्वाच्यत्वे प्रमाणमित्यत आह |
|
| |
|
| नित्यं हि तदिति
| | न चेति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">न चैतदसिद्धम्, विनाशकारणाभावात् । न हि किरणान्तरमनपेक्ष्येश्वरेच्छा विनाशहेतुर्दृष्टा । उत्पत्तिश्रुतेस्तदपि कल्पनीयमिति चेन्न, तस्या भूततदभिमानिविषयत्वेन सावकाशत्वात् । अवश्यं चैतदेवम्, आत्मन आकाशः सम्भूत इत्यादेर्भूतप्रकरणत्वात् । नन्वव्याकृताकाशे प्रमाणमेव नास्ति, कस्यानुत्पत्तिरुच्यत इत्यत उक्तम् | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न चान्य आगमस्तत्र</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तत्र |
|
| |
|
| साक्षीति
| | अनिर्वाच्येऽर्थे, मानमि ति शेषः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अन्यानृतशब्दाभ्यामनिर्वचनीयाज्ञानाभिधानात् कथं नेत्यतोऽनिर्वाच्यत्वं निर्वक्ति |
|
| |
|
| । तत्कथमित्यत आह
| | सदसदिति |
| | |
| प्रदेश इति
| |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">नन्वेतदेव भूताकाशमिति चेन्न, रूपित्वारूपित्वव्याकृतत्वाव्याकृतत्वपरिच्छिन्नत्वापरिच्छिन्नत्वश्रुतीनां सत्त्वात् ।</p> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- सदसत्प्रतियोगिनि</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">किञ्चोत्पत्त्यनुत्पत्तिश्रुत्योर्विरोधोऽप्याकाशद्वैतमवगमयति, व्यवस्थयाऽविरोधोपपत्तावनुत्पत्तिश्रुतेरौपचारिकत्वकल्पनायोगात् । न च प्रदेशस्योत्पत्तिरुपपद्यत इत्युक्तं प्राक् ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">सदसती प्रतियोगिनी यस्य तत्तथोक्तम् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">ननु सूत्रकृतैव गौण्यसम्भवादि त्युक्तम् । सत्यम्, व्याख्यातं तद्भाष्यकृता, विवृतं चास्माभिः ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">यन्न सन्नाप्यसत्तद्ध्यनिर्वाच्यम् । न चात्र तत्प्रतिपादकः शब्दोऽस्ति, अनृतादिशब्दस्य त्वन्यथा व्याख्यानादिति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">११सु०- नन्वव्याकृताकाशस्योत्पत्त्यभावे मा भूत् आकाशः सम्भूत इति विरोधः, इदं सर्वमसृजते त्यादिश्रुतिविरोधस्तु भविष्यतीति चेन्न; तस्य अभूत्वाभवनलक्षणोत्पत्त्यसम्भवेऽपि पराधीनविशेषाप्तिरूपोत्पत्तिसद्भावादित्याह | | <p class="gr-vyakhya-para">३९सु०- प्रत्यक्षं प्रतिक्षिपति |
|
| |
|
| तथाऽपीति
| | न चेति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तथाऽपि मूर्तसम्बन्धपरतन्त्रविशेषयुक् । खमेवोत्पत्तिमन्नाम श्रुतिशब्दविवक्षितम् ॥</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-न च प्रत्यक्षमत्रास्ति</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">मूर्तसम्बन्धश्चासौ परतन्त्रविशेषश्चेति विग्रहः । यदनादित्वेनोक्तं तत् | | <p class="gr-vyakhya-para">न हि इदमनिर्वाच्यमि ति कश्चिल्लौकिकः परीक्षको वा चक्षुरादिनेक्षते । बाधोत्तरकालं मिथ्यैव रजतं प्रत्यभादि त्यनुवादात् कथं नेक्षत इति चेन्न, मिथ्याशब्दस्यासदर्थत्वात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">४०सु०- अर्थापत्तिमपाकरोति |
|
| |
|
| एव खम्
| | न चेति |
|
| |
|
| इत्यर्थः । इदं सर्वमसृजते ति श्रुतिवाक्यं
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न चार्थापत्तिरिष्यते</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अनुमानात्पृथक् प्रामाणिकैरिति शेषः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अनुमानं चाप्रसिद्धविशेषणतया निरस्तमिति भावः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">४१सु०- किञ्च नास्त्यसावनुपपद्यमानोऽर्थो येन कस्यचिदर्थस्य अनिर्वाच्यतापत्तिः स्यात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अथ मतम् यदि वियदादिविश्वं वा शुक्तिरजतादिकं वा सत्स्यात् तदा न बाध्येत, सतो बाधायोगात्, न हि (संश्चिदात्मा) सन्नात्मा बाध्यते । यदि वाऽसत्स्यात् तर्हि न प्रतीयेत, असतः प्रतीत्ययोगात्, नहि नरि ृङ्गं भाति गवीव । अतो बाधप्रतीत्योरनुपपत्त्या अनिर्वाच्यत्वं गम्यत इत्यत आह |
|
| |
|
| श्रुतिशब्दः ।</p>
| | बाधेति |
| <p class="gr-vyakhya-para">१२सु०- एवं श्रौता(सौत्रा)काशोत्पत्तिं व्याख्यायोपलक्षितप्रकृत्याद्युत्पत्तिं व्याख्याति
| |
|
| |
|
| प्रकृतिरिति ।</p>
| | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- प्रकृतिः पुरुषः काल इत्येते च समस्तशः । ईशाधीनविशेषेण जन्मा इत्येव शब्दिताः ॥</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-बाधायोगात् सत इति</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">इत्येते च | | <p class="gr-vyakhya-para">अर्थापत्तिर्नेष्यते इति वर्तते । एकदेशोत्कीर्तनेनोक्तं सर्वमुपात्तं वेदितव्यम् । |
|
| |
|
| एतदादयश्च ।
| | सतो बाधायोगादि |
|
| |
|
| ईश्वराधीनविशेषेणैव
| | त्याद्युक्तार्थापत्तिर्नानिर्वाच्यत्वं गमयितुमलमित्यर्थः । वियदादेः सत्त्वे शुक्तिरजतादेश्चासत्त्वेऽनुपपत्त्यभावादिति भावः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ननु यदि वियदादिकं सत्स्यात् तदा बाधो न स्यादि त्युक्तमित्यत आह |
|
| |
|
| नाभूत्वाभावित्वेनेत्यर्थः ।</p>
| | बाधाभावत इति |
| <p class="gr-vyakhya-para">कालस्य त्वभूत्वाभवनमप्यस्तीत्याशयेनाह
| |
|
| |
|
| कालेति
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- बाधाभावत एव हि । इष्टापत्तिः</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">वियदादेर्विश्वस्य |
|
| |
|
| ।</p>
| | बाधाभावत एव, |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- कालप्रवाह एवैको नित्यो न तु विशेषवान्</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">विशेषवान्
| |
|
| |
|
| क्षणलवादिरूपः । उपपादितं चैतत् प्रागेव ।</p>
| | सत्त्वे बाधो न स्यादितीष्टापादनमेतत् । नेह नानाऽस्ती ति श्रौतनिषेधात्मा बाधोऽस्तीति चेन्न, तस्य प्रा(ङ्निषि)गेव निषिद्धत्वात् । तदिदमाह |
| <p class="gr-vyakhya-para">१३सु०- प्राक् परिगणितानां प्रकृत्यादीनामीश्वराधीनविशेषावाप्तिरेव जन्मेत्युक्तम्, तत्र कस्य कदृशी विशेषावाप्तिरित्यतः प्रकृत्यादित्रयाभिमानिदेवतायाः पराधीनविशेषावाप्तिं विशदयति
| |
|
| |
|
| पुरुषेति
| | हि |
|
| |
|
| ।</p> | | शब्देन ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-पुरुषाव्यक्तकालानां रमैवैकाभिमानिनी । सिसृक्षुत्वविशेषं तत्साक्षाद्भगवदिच्छया । प्राप्तैव सृष्टेत्युदिता</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">अनेनाक्षेपकासिद्धिश्चोक्ता भवति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">यस्मात् | | <p class="gr-vyakhya-para">४२सु०- विमतं बाध्यं दृश्यत्वाद् भ्रान्तिवदि ति वियदादौ बाधः प्रमित, इत्यत आह |
|
| |
|
| पुरुषादीनां रमा अभिमानिनी ।
| | न हीति |
|
| |
|
| सा च
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-न हि भ्रान्तावपि बाधोऽवगम्यते</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तस्माद् दृष्टान्तः साध्यविकल इत्यर्थः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">४२असु०- कथमिति चेत् । वक्तव्यं (हि क) तर्हि कस्य बाध इति, किं ज्ञानस्योत विषयस्य ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">नाद्यः, अधिष्ठानज्ञाननाश्यत्वलक्षणस्य पराभिमतस्य बाधस्य तत्र स्वभावभङ्गुरेऽभावात्, अन्यथा प्रमितेरपि तत्प्रसङ्गात्, परमते ज्ञानस्य साक्षित्वेन विनाशायोगाच्च ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">द्वितीयं प्रतिषेधति |
|
| |
|
| एकैव
| | विषयस्येति |
|
| |
|
| देहदेह्यादिभेदरहिता ।
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-विषयस्य कुतो बाधो</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">न कुतोऽपीत्यर्थः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">४२आसु०- कुतो नेति चेत् । विषयः कोऽभिमतः; किं शुक्त्यादिः किंवा रजतादिः । आद्ये हेतुमाह |
|
| |
|
| तत्
| | विद्यमानं हीति |
|
| |
|
| तस्मात्
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- विद्यमानं हि बाध्यते</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">न हि भ्रान्तावित्य तो मण्डूकप्लुत्या नेत्यनुवर्तते । |
|
| |
|
| साक्षाद्भगवदिच्छया सिसृक्षुत्वविशेषं प्राप्तैव सृष्टेत्युदिता
| | विद्यमान |
|
| |
|
| न तु विनायकाद्यभिमानिवद्देहोत्पत्तिमतीत्यर्थः ।</p> | | ं यथार्थज्ञानोदयानन्तरमप्यनुवर्तमानं न |
| <p class="gr-vyakhya-para">यद्यपि भगवत्या इच्छाऽपि नित्या तथाऽपि (तदीय)व्यक्तिरूपस्येश्वरा(परा)धीनत्वाभिप्रायेणेदमुक्तमिति ज्ञातव्यम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१४सु०- प्रकृतेः पराधीनविशेषावाप्तिं विवृणोति
| |
|
| |
|
| प्रधानमिति ।</p>
| | हि बाध्यते । |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-प्रधानं विकृतेरपि</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">प्रधानमपि विकृतेः
| |
|
| |
|
| ईश्वराधीनायाः कारणात् इदं सर्वमसृजते त्यादौ सृष्टमित्युदितमित्यर्थः । यथोक्तं विकारोऽव्यक्तजन्म ही ति ।</p>
| | तथा सत्यात्मनोऽपि बाधप्रसङ्गादिति भावः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">पुरुषाणां पराधीनविशेषावाप्तिं स्पष्टयति | | <p class="gr-vyakhya-para">द्वितीये (युक्तिमा)हेतुमाह |
|
| |
|
| पुमांस इति
| | विद्यमानं हीति |
|
| |
|
| ।</p> | | । यत्पूर्वं |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- पुमांसो देहसम्बन्धात् सृष्टिमन्त इतीरिताः ॥</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">कालप्रवाहस्य प्रवाहिजन्म, महदादीनां चोपचयावाप्तिर्विशेषलाभः, इति स्पष्टत्वा(न्नात्रो)न्नोक्तम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">एतेन
| |
|
| |
|
| ज्ञोऽत एव
| | विद्यमानं |
|
| |
|
| , | | तदेव केनचिन्नाश्यते (न त्ववि) नाविद्यमानम्, शुक्तिरजतादिकं चाविद्यमानमि ति तस्य नाश्यत्वायोगात् तद्विषयो बाधः सुतरामयुक्त इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">४२इसु०- असतो नाश्यत्वं नास्ति किन्तु विद्यमानस्यैवेत्यत्र दृष्टान्तावाह |
|
| |
|
| तथा प्राणाः
| | न हीति |
|
| |
|
| इत्यादिकमपि व्याख्यातं वेदितव्यम् ॥</p></div></div></div></div></div>
| | ।</p> |
| <span id="gr-adh-AV_C02_S03_A002" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="मातरिश्वाधिकरणम्" data-block-id="gr-adh-AV_C02_S03_A002"></span><h4 class="gr-section-head">मातरिश्वाधिकरणम्</h4> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-न हि वन्ध्यासुतो बा(व)ध्यो यज्ञदत्तो हि बा(व)ध्यते</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अयमत्र प्रयोगः । शुक्तिरजतं न नाश्यमसत्त्वात्; यदसत् तन्न नाश्यं यथा वन्ध्यासुतः, यद्वा यन्नाश्यं न तदसत् यथा यज्ञदत्त इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">४३सु०- स्यादेतत्, बाधानभ्युपगमे लौकिकवैदिकव्यवहारविरोधोऽपसिद्धान्तश्च स्यादित्यतः सर्वथाऽङ्गीकर्तव्ये बाधे तद्दृष्टान्तेन वियदादेरपि बाधायोगात् सत्त्वानुपपत्तिरित्यत आह |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V02" data-block-id="AV_C02_S03_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एवं प्रलयकालेऽपि प्रतिभातपरावरः ।</span><span class="shloka-line">मुख्यवायुर्नित्यसमः शरीरोत्पत्तिकारणात् ॥20॥</span></span></div>
| | बाधेति |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V02" data-block-id="AV_C02_S03_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पराधीनविशेषेण जनिमानेव शब्दितः ।</span><span class="shloka-line">नैव किञ्चित् ततो जन्मवर्जितं परमादृते ॥21॥</span></span></div> | | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- बाधायोगात् सत इति व्याप्तिरेषा क्व दृश्यते</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">क्वेत्याक्षेपे ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">इदमुक्तं भवति । सत्यमङ्गीक्रियत एव बाधोऽस्माभिः, किन्त्वन्यथाविज्ञातस्य सम्यग्विज्ञानगोचरत्वलक्षणः । स तु भ्रान्ताविव वियदादावप्यस्त्येव, क्षणिकत्वब्रह्मपरिणामत्वादिरूपेण विज्ञातस्य स्थायित्वादिरूपेणावगमात्, अधिष्ठानयाथात्म्यज्ञाननाश्यत्वस्यैव प्राङ्निरस्तत्वात्, तत्साधने सिद्धसाधनता स्यात् । न च तेन वियदादौ सत्त्वप्रतिक्षेपः सम्भवति, यत् सत् तत् न बाध्यत इति व्याप्तेरनवगतत्वात्, स(तोऽप्या)त्यस्याप्यात्मनोऽन्याकारेण विदितस्य सम्यग्विज्ञानगोचरत्वस्योभयसिद्धत्वात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">न चार्थापत्तेः पृथक् प्रमाणत्वे किं व्याप्त्येति वाच्यम् । न हि वयमनुपपद्यमानस्यार्थस्योपपादकेनार्थेन व्याप्तेरभावं चोदयामः, किन्तु सत्त्वस्य बाधाभावेन बाधस्य वा सत्त्वाभावेन; न हि बाध एवानुपपद्यमानोऽर्थः, किन्तु प्रतीतत्वे सति बाधः; तस्य चान्यथाऽनुपपत्तिं व्युत्पादयता सर्वथाऽसत्त्वे बाधो न स्यादि ति प्रसङ्गो वा बाधात् सन्न भवती त्यनुमानं वा वाच्यम्, तदुभयं च व्याप्त्यपेक्षमेव । यदा तु प्रमाणद्वयविरोधोऽर्थापत्तिः तदा स्पष्ट एव व्याप्त्यभावो दोष इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ननु बाधायोगादि ति पञ्चमी किमर्था । उच्यते । |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V02" data-block-id="AV_C02_S03_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पराधीनविशेषत्वे जन्मनः स्थूलताभवः ।</span><span class="shloka-line">पूर्वशब्दविलोपश्च यदि जन्मेति कीर्त्यते ॥22॥</span></span></div>
| | सतो बाधायोगात् |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V02" data-block-id="AV_C02_S03_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">रमाया नैव जन्मास्ति चैतन्यस्यापि केवलम् ।</span><span class="shloka-line">प्रधानस्य च वेदस्यापीश्वरेच्छया ॥23॥</span></span></div>
| | बाध्यमानमिदं न सत् इति अनुमाने |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V02" data-block-id="AV_C02_S03_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">व्यक्तिर्नाम विशेषोऽस्ति तस्मात् तद्वशतैव हि ।</span><span class="shloka-line">उत्पत्तिरत्र कथिता ....... ॥</span></span></div>
| | व्याप्तिरेषा क्व दृश्यत |
|
| |
|
| <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S03_A002" data-teeka="Nyayasudha"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S03_A002" data-id="AV_C02_S03_A002_" data-name=""><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ एतेन मातरिश्वा व्याख्यातः ॐ ॥</p>
| | इति व्याख्यायते । यद्वाऽस्मदभिमतबाधाभ्युपगमे |
| <p class="gr-vyakhya-para">१५सु०- अतीताधिकरणे वियदादिविषयाणां उत्पत्त्यनुत्पत्तिश्रुतीनां व्यवस्थया विरोधः परिहृतः । इदानीं तेजोबन्नान्याकाश इति तान्यनित्यानि वायुर्वाव नित्य इति श्रुतौ व्यवस्थितनित्यत्वानित्यत्ववन्तमप्याकाशमनित्यपक्षे निक्षिप्य वायोर्नित्यत्वाभिधानात्, आकाशदेवताया विनायकस्येव वायुदेवतायाः स्वरूपेण नित्यत्वं देहोत्पत्त्यादिना जन्मादिमत्त्वमिति व्यवस्थानुपपत्तेः, मुख्यैवानुत्पत्तिरि त्यधिकाशङ्कया पूर्वपक्षिते व्यवस्थातिदेशेनैव सिद्धान्तितम् । तत्र कदृशी वायौ श्रुतीनां व्यवस्था यया अधिकाशङ्कापरिहारः स्यादित्यतः तां दर्शयति
| |
|
| |
|
| एवमिति ।</p>
| | बाधायोगात् सत |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- एवं प्रलयकालेऽपि प्रतिभातपरावरः । मुख्यवायुर्नित्यसमः शरीरोत्पत्तिकारणात् । पराधीनविशेषेण जनिमानेव शब्दितः ॥</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यथा वियदनादि जन्मवच्चोक्तम
| |
|
| |
|
| एवम्
| | इत्यादिकं नोपपद्यत इति नञोऽनुवृत्त्या व्याख्या । कुत इत्याशङ्कायां |
|
| |
|
| इत्यर्थः ।
| | व्याप्तिः |
|
| |
|
| प्रतिभातपरावरः
| | इत्यादिकं व्याख्येयम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">४४सु०- एवं विनाशलक्षणं बाधं सिद्धवत्कृत्य शुक्तिरजतादौ वियदादौ च बाधस्यासिद्धिरभिहिता, इदानीं तामेव विवरितुं बाधस्वरूपं परं पृच्छति |
|
| |
|
| शरीराभावेऽपि प्रातिभेनैव ज्ञानेन विषयीकृतातीतानागतो यतः तस्मात्
| | कश्चेति |
|
| |
|
| नित्यसम
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- कश्चायं बाध उद्दिष्टो</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यः |
|
| |
|
| इति
| | अयं |
|
| |
|
| शब्दितः ।
| | वियदादेः शुक्तिरजतादेश्च सत्त्वाभावसिद्ध्यर्थं |
|
| |
|
| शरीरोत्पत्तिकारणात् पराधीनविशेषेण
| | बाध उद्दिष्टोऽयं कः । |
|
| |
|
| इत्येतयोर्हेतुहेतुमद्भावः ।
| | किं (वि)ज्ञानेन विनाशः, किंवा निवृत्तिः, यद्वा नासीन्नास्ति न भविष्यती ति कालत्रयसत्तानिषेध इति भावः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">४४असु०- ननु विनाशनिवृत्त्योः को भेदः । उच्यते ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">केचित् खलु मायावादिनो वदन्ति, अधिष्ठानयाथात्म्यज्ञानेन सविलासाऽविद्या विनश्यति, यावन्ति ज्ञानानि तावत्यो ह्यविद्या इति, तन्मतरीत्या विनाश इत्युक्तम् ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अपरे तु एकैवाविद्या, तदवस्थाविशेषा एव रजताद्युपादानानि भवन्ती ति मन्वाना अधिष्ठानतत्त्वज्ञानेन, सहकार्यैरविद्या तिरोधत्त इति; तत्समयानुसारेण निवृत्तिरिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यद्वा अविद्याया विद्यया विनाशो भवति, कार्यं तु रजतादिकमुपादानविनाशे स्वयमेव विलीयत इति परेषां मतम् । तदुभयानुसारेणेदं कल्पद्वयम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अथवाऽलौकिकरजतोत्पादवादिनां मतमनुसृत्य विनाश इति । मायावादिनां तु मतमनुरुद्ध्य निवृत्तिरिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यदि वा, विनाश इति मायावादिनां मतम् । विवेकाग्रहात्प्रवृत्तस्य विवेकग्रहे सति निवृत्तिरिति प्राभाकरमतमिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">४५सु०- आद्यं दूषयति |
|
| |
|
| एव
| | न हीति |
|
| |
|
| शब्दस्य पराधीनविशेषेणैवेत्यन्वयः ।
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न हि नाशोऽसतो भवेत्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">असत |
|
| |
|
| मुख्यवायुः
| | इत्युपलक्षणम् । असदेव रजतं प्रत्यभादि त्युत्तरानुभवबलादसदेव तावच्छुक्तिरजतम् । |
|
| |
|
| इत्यनेन भूतप्रकरणेऽपि न भूतवायुविषयमिदं सूत्रम्, तत्राधिकाशङ्काभावात्, अत एव नावान्तराभिमानिविषयम्; किन्नाम तत्परमाभिमानिविषयमेवेति सूचयति ।</p>
| | न |
| <p class="gr-vyakhya-para">स्वरूपातिरिक्तस्य प्रातिभज्ञानस्याप्यनुपप्लवादाकाशदेवतातो विशेषो युज्यत इति भावः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१६सु०- यदुक्तमत्र प्रकरणे पराधीनविशेषावाप्तिरेव जनिः न अभूत्वाभवनमि ति तदुपपत्त्यन्तरेणोपपादयन्नधिकरणार्थमुपसंहरति
| |
|
| |
|
| नैवेति
| | च |
|
| |
|
| ।</p>
| | असतः |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- नैव किञ्चित्ततो जन्मवर्जितं परमादृते । पराधीनविशेषत्वे जन्मनः स्थूलताभवः । पूर्वशब्दविलोपश्च यदि जन्मेति कर्त्यते । रमाया नैव जन्मास्ति चैतन्यस्यापि केवलम् । प्रधानस्य च वेदस्य</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">इति सिद्धमिति शेषः । एतच्च जन्मनः पराधीनविशेषलाभ(स्वरूप)त्व एवाङ्गीकृते सिद्ध्यति, न त्वभूत्वाभवनरूपत्व इत्यर्थः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">नन्वव्याकृताकाशस्य अभूत्वाभवनानुपपत्तेरस्तु तत्र पराधीनविशेषावाप्तिर्जन्मशब्दार्थः, अन्यत्र त्वभूत्वाभवनमेवाङ्गीक्रियते चेत् को दोषः, बाधकभावाभावाभ्याम् अनेकार्थत्वकल्पनाविरोधादित्यत आह
| |
|
| |
|
| स्थूलतेति
| | शशविषाणवत् वि |
|
| |
|
| ।</p>
| | नाशः |
| <p class="gr-vyakhya-para">उपादानधर्मिणो धर्म्यन्तरात्मना परिवर्तः
| |
|
| |
|
| स्थूलताभवः ।
| | सम्भवति । स्वरूपनिवृत्तिर्हि विनाशः । न चासतः स्वरूपमस्ति, व्याघातात् । नापि वियदादेर्विनाशः सम्भवति, नित्यत्वात् । घटादेरपि मुद्गराभिघातादिनैव विनाशो नाधिष्ठानतत्त्वज्ञानेने ति पूर्वोक्तं स्मारयितुमेतदुक्तमिति |
|
| |
|
| अत एव
| | हि |
| | |
| | शब्दः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">४६सु०- द्वितीयं निराकरोति |
|
| |
|
| पूर्वशब्दविलोपश्च
| | निवृत्तिश्चेति |
|
| |
|
| पूर्वशब्दनिवृत्तौ शब्दान्तरप्रवृत्तिश्चेत्यर्थः । उदाहृतं चैतत् प्रकृत्यधिकरणे ।</p>
| | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">अभूत्वाभवनं | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- निवृत्तिश्चाप्रवृत्तस्य कथमेवोपपद्यते</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तिरोभावादिरूपा |
|
| |
|
| यदि जन्मेति कर्त्यत
| | निवृत्तिः |
|
| |
|
| इत्युक्ते असदनुवादः स्यात्, परिणामवादिभिः क्वाप्यभूत्वाभवनानभ्युपगमात्, अतो विमतिपदं दर्शयितुं स्थूलतेत्याद्युक्तम् । तर्हि
| | खल्वाविर्भावादिरूपप्रवृत्तिमतो भवेत्, सद्धर्मश्चाविर्भावः, शुक्तिरजतादिकं चासदित्युक्तम् । अतः |
|
| |
|
| रमाया
| | अप्रवृत्तस्य |
|
| |
|
| जीव
| | तस्य |
|
| |
|
| चैतन्यस्यापि प्रधानस्य वेदस्य च
| | निवृत्तिश्च कथमेवोपपद्यते ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यद्वा अविद्यया प्रवृत्तस्य तदुपादानकस्य हि विद्यया निवृत्तिरुक्तरूपोपपद्यते । न च शुक्तिरजतादिकमविद्योपादानकं असत्त्वात् । अतः |
|
| |
|
| एवंविधं
| | अप्रवृत्तस्य निवृत्तिश्च कथमेवोपपद्यते ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एतेन वियदादावपि बाधासिद्धिरुक्ता वेदितव्या ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">प्राभाकरं प्रति रजतार्थिताऽभावादिना |
|
| |
|
| जन्म नैवास्ति
| | अप्रवृत्तस्य |
|
| |
|
| इत्यतः परमेश्वरादृते सर्वं जनिमदिति न सिद्ध्येत्; तथा च इदं सर्वमसृजते त्यादिप्रतिज्ञाहानिः, आत्मा वा इत्यादिशब्दविरोधो, विभक्तत्वहेतोरनैकान्त्यं च स्यात् इति वाक्यशेषः ।</p>
| | पुरुषस्य |
| <p class="gr-vyakhya-para">एष चेतनया युक्तो जीव इत्यभिधीयते इत्यादिवचनाज्जीवशब्दो भूतादिसङ्घाते वर्तते, तस्य चोक्तविधोत्पत्तिरस्त्येवेत्यतः केवलं
| |
|
| |
|
| चैतन्यस्य
| | निवृत्तिः |
|
| |
|
| इत्युक्तम् । न हि क्षीरं दधि जातमि तिवदिदं द्रव्यं रमादित्वेन परि(णतमि)वृत्तमित्यत्र प्रमाणमस्ति; किन्तु द्वावेतौ नित्यमुक्तौ नित्यौ सर्वगतौ , अजो नित्यः , अजामेकां , यावद्ब्रह्म विष्ठितं तावती वागि त्यादिश्रुतिभ्योऽनादित्वमेवावगतम् ।</p>
| | नोपपद्यत इति तत्राव्याप्तेर्नेदं बाधलक्षणमिति व्याख्येयम् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">१७सु०- ननु वेदस्य कदृशी पराधीनविशेषाप्तिर्येन भवत्पक्षे प्रतिज्ञाहान्यादिकं न स्यादित्यत आह | | <p class="gr-vyakhya-para">४७सु०- तृतीयं दूषयितुमनुवदति |
|
| |
|
| वेदस्यापीति
| | नासीदिति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- वेदस्यापीश्वरेच्छया । व्यक्तिर्नाम विशेषोऽस्ति</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- नासीदस्ति भविष्यच्च तदिति ज्ञानमेयता । यदि बाधः</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">नियतविशिष्टानुपूर्वीकत्वेनार्थबोधकत्वशक्त्याविर्भावो | | <p class="gr-vyakhya-para">यदेतावन्तं कालं प्रत्यभात् तत् |
|
| |
|
| व्यक्तिः ।</p>
| | नासीत् |
| <p class="gr-vyakhya-para">कालप्रवाहस्य नास्तित्वे दोषो वक्ष्यते ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">महदादिसूक्ष्मरूपनित्यता च श्रुत्या(दिप्र)पि प्रसिद्धा ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अतोऽपि प्रतिज्ञाहान्याद्यनिस्तार इत्याशयवानुपसंहरति
| |
|
| |
|
| तस्मादिति
| | न |
|
| |
|
| ।</p>
| | अस्ति |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तस्मात्तद्वशतैव हि । उत्पत्तिरत्र कथिता ॥</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तद्वशता
| |
|
| |
|
| परमेश्वरवशत्वविशेषलाभः ।
| | न |
|
| |
|
| अत्र
| | भविष्यतीति |
|
| |
|
| श्रुतिसूत्रयोः ॥</p></div></div></div></div></div>
| | त्रैकालिकसत्त्वनिषेधरूप |
| <span id="gr-adh-AV_C02_S03_A003" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="असम्भवाधिकरणम्" data-block-id="gr-adh-AV_C02_S03_A003"></span><h4 class="gr-section-head">असम्भवाधिकरणम्</h4>
| |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V03" data-block-id="AV_C02_S03_V03" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">...... स्वतन्त्रत्वात् परात्मनः ॥24॥</span></span></div>
| | ज्ञान |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V03" data-block-id="AV_C02_S03_V03" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नैवोत्पत्तिः कथमपि न स्वतन्त्रं ततोऽपरम् ।</span></span></div>
| | विषयता |
|
| |
|
| <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S03_A003" data-teeka="Nyayasudha"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S03_A003" data-id="AV_C02_S03_A003_" data-name=""><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-ॐ असम्भवस्तु सतोऽनुपपत्तेः ॐ ॥</p>
| | (यदि) बाध |
| <p class="gr-vyakhya-para">१८सु०- असम्भाव्यमानजन्मनोर्गगनपवनयोरुत्पत्तावुक्तायामिदमाशङ्क्यते । सदजायते त्यादिश्रुतेर्ब्रह्मणोऽपि जन्मास्ति, न च श्रुत्यादिविरोधः । स्वरूपोत्पत्त्यभावेऽपि परायत्तविशेषावाप्तिरूपोत्पत्तिसम्भवाद् गगनपवनवत् इति । तन्निवृत्त्यर्थमिदमधिकरणमारब्धम् । एतच्चायुक्तमिवाभाति, असम्भव इत्यनुत्पत्तिमात्रप्रतिज्ञानात्, तस्य च परेणाप्यङ्गीकृतत्वात् ॥</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">नन्ववधारणार्थस्य तुशब्दस्य प्रयोगान्नायं दोषः । सत्यम्, तथाऽपि तत्र हेतोरनभिधानादयुक्तमेव ॥ नन्वनुपपत्तेरित्युक्तम् । सत्यम्, किं तस्यार्थो न ह्यसतः सदुत्पत्तेरदृष्टत्वादनुपपत्तेरिति; न चैतत् सर्वथाऽप्युत्पत्त्यभावमुपपादयितुमलम्, कारणविशेषप्रतिषेधात् । मैवम्, प्रसक्तकारणनिरासात्, अन्यस्याप्रसङ्गात्, कारणाभावस्यैव सिद्धेरिति स्थिते विभवादनुपपत्तेरिति हेतुं प्रकारान्तरेण व्याचक्षाणः सूत्रार्थमाह
| |
|
| |
|
| स्वतन्त्रत्वादिति
| | इत्यर्थः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यद्यप्येवंविधं ज्ञानं बाध इति वक्तव्यं तथाऽपि तस्य रजतादिसम्बन्धिताज्ञापनार्थं |
|
| |
|
| ।</p>
| | ज्ञानमेयते |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- स्वतन्त्रत्वात्परमात्मनः । नैवोत्पत्तिः कथमपि</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">कथमपीति
| |
|
| |
|
| । स्वरूपतो विशेषतश्चेत्यर्थः ।</p>
| | त्युक्तम् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">कुतः परमात्मनः स्वातन्त्र्यमिति चेन्मैवम्, किं स्वतन्त्रमेव वस्तु नाङ्गीक्रियते किं वा अतोऽन्यत्स्वतन्त्रमङ्गीकृत्य तस्य स्वातन्त्र्यं निराक्रियते । नाद्यः, अनवस्थितेरसम्भवाच्च । द्वितीयं प्रत्याह | | <p class="gr-vyakhya-para">दूषयति |
|
| |
|
| नेति
| | तदेति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न स्वतन्त्रं ततोऽपरम् ॥</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तदाऽसत्त्वं तेनैवाङ्गीकृतं पुनः</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">प्रमाणाभावात् । भावे वा तदेवास्माभिः परमात्मतयाऽङ्गीकरिष्यत इति भावः ।</p></div></div></div></div></div> | | <p class="gr-vyakhya-para">यद्येवं त्रैकालिकसत्त्वनिषेधलक्षणो बाधो वियदादेः शुक्तिरजतादेश्चाङ्गीक्रियते |
| <span id="gr-adh-AV_C02_S03_A013" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="व्यतिरेकाधिकरणम्" data-block-id="gr-adh-AV_C02_S03_A013"></span><h4 class="gr-section-head">व्यतिरेकाधिकरणम्</h4>
| |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V13" data-block-id="AV_C02_S03_V13" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अच्छेद्यस्यापि जीवस्य विभागं बहुधा हरिः ॥25॥</span></span></div>
| | तदा |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V13" data-block-id="AV_C02_S03_V13" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कृत्वा भोगान् प्रदायैव चैक्यमापादयेत् पुनः ।</span><span class="shloka-line">अत ईशवशं सर्वं चेतनाचेतनं जगत् ॥26॥</span></span></div>
| | असद्वैलक्षण्यमुररीकुर्वता |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V13" data-block-id="AV_C02_S03_V13" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अविभागं विभागाय यदा नयति केशवः ।</span><span class="shloka-line">किमशक्यं परेशस्य तदेति ह्यभिधीयते ॥27॥</span></span></div>
| | तेनैव पुनरसत्त्वमङ्गीकृतं |
|
| |
|
| <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S03_A013" data-teeka="Nyayasudha"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S03_A013" data-id="AV_C02_S03_A013_" data-name=""><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">१९सु०- केचिदिदं सूत्रमन्यथा व्याचक्षते प्राग्गुणिनां वियदादीनामुत्पत्तिरुक्ता, इदानीं रूपादीनां गुणानां दिक्कालादेश्चोत्पत्तिरुच्यते, सतो गुणादेरसम्भवो नोपपद्यते प्रतिज्ञाहान्यादिनाऽनुपपत्तेरि ति ।</p>
| | स्यात् । सत्ताविरहव्यतिरेकेण शशविषाणादीनामप्यसत्त्वस्यानिरूपणात्, अपसिद्धान्तप्रसङ्गान्नायं बाधः परेणाङ्गीकर्तुं शक्यत इत्याशयः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">तदसत्, वियत्पदेनैव सर्वस्योपलक्षणात्, अभ्यधिकाशङ्काभावाच्च । वियत्पदस्य सजातीयभूतमात्रोपलक्षकत्वं न्याय्यम्, विजातीयगुणाद्युपलक्षकत्वमयुक्तमिति चेन्न; सङ्गतिरेषा नाभ्यधिका शङ्का । रूपादीनामुत्पत्त्यश्रवणादिति चेन्न, प्रतिज्ञादिभ्यस्तदवगतेः । सङ्कोचस्तत्र कल्प्यत इति चेन्न, बाधकानुपन्यासादिति ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">असिद्धश्चायं बाधो वियदादाविति प्रागेवोक्तम् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">२०सु०- अन्ये त्वेवं व्याकुर्वते ब्रह्मण एवासम्भवो न तु तद्व्यतिरिक्तस्य, प्रतिज्ञाहान्यादिप्रसङ्गेनानुपपत्तेरि ति । एतदप्यसत्, पूर्वेणैवास्यार्थस्य लब्धत्वात् । वियन्मातरिश्वनोरुत्पत्तिप्रतिपादनमुपलक्षणार्थमिति ज्ञापयितुमेतदिति चेन्न, प्रतिज्ञाहान्याद्युपन्यासेनैव तज्ज्ञापनसिद्धेः, समानन्यायोपलक्षणस्य मीमांसायां सर्वत्र प्रसिद्धत्वात् । अन्यथाऽतिदेशेऽभ्यधिकाशङ्काभ्यूहनवैयर्थ्यात् । इत्युक्त एव सूत्रार्थः ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">४८सु०- (ननु) यदुक्तं शुक्तिरजतादेरसत्त्वान्न विनाशादिलक्षणो बाधः सम्भवतीति तद(सत्)सिद्धम्, विमतं नासत् प्रतीयमानत्वात्, यत्प्रतीयते तन्न असत् यथा पटः, यच्च असत् न तत् प्रतीयते यथा शशविषाणमि ति प्रमाणेन असत्त्वविरहस्य निश्चितत्वात् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">एतदेव ज्ञापयितुं भगवता आचार्येण प्रागेव नैव किञ्चिदि त्युपसंहृतम् ॥</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">अत एवासत्त्वेऽनुपपत्त्यभावादर्थापत्तेरन्यथैवोपपत्तिरित्यपि प्रत्युक्तम्, प्रतीतेरेवानुपपत्तेः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ व्यतिरेको गन्धवत्तथा च दर्शयति ॐ ॥</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">यच्चोक्तं त्रैकालिकसत्त्वनिषेधे असत्त्वाङ्गीकारप्रसङ्ग इति तदप्यसत्, प्रतीतत्वेनासत्त्वानुपपत्तौ निषेधस्य सत्त्वोत्सारणमात्र एव पर्यवसानोपपत्तेः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">२१सु०- अत्र योगिनां स्वरूपेणैवानेकत्वमुपपाद्यते । तस्य च | | <p class="gr-vyakhya-para">यदप्यत्रोक्तं सत्ताविरहव्यतिरेकेणासत्त्वं नाम दुर्निरूपमिति तच्चायुक्तम्, निरुपाख्यत्वमसत्त्वमिति निरूपणात् इति चेन्न, असतः प्रतीत्यभावे खल्विदं सर्वं स्यात्, न चैवम्, असतः प्रतीतिं निराकुर्वता त्वयैव तस्या अङ्गीकार्यत्वादित्याशयवानाह |
|
| |
|
| अविरोधश्चन्दनवत्
| | प्रतीतिरिति ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- प्रतीतिर्नासत इति वदन्नङ्गीकरोति ताम्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">वदन् |
|
| |
|
| इत्युक्तार्थोपपादकतया सङ्गतौ स्थितायां
| | इत्युपलक्षणम्, जानन्नित्यपि द्रष्टव्यम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">असतः प्रतीतिः न |
|
| |
|
| असम्भवस्तु सतोऽनुपपत्तेः
| | अस्ति |
|
| |
|
| इति यदीश्वरस्य सर्वस्वातन्त्र्यमुक्तं तदुपपादकत्वेनापि सङ्गतिं ज्ञापयंस्तथा सूत्रं व्याचष्टे | | इति |
|
| |
|
| अच्छेद्यस्यापीति
| | निषेधं कुर्वता कुतः |
|
| |
|
| ।</p>
| | असतः प्रतीतिरङ्गीकार्या |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अच्छेद्यस्यापि जीवस्य विभागं बहुधा हरिः । कृत्वा भोगान् प्रदायैव चैक्यमापादयेत् पुनः । अत ईशवशं सर्वं चेतनाचेतनं जगत् ॥</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">भोगांश्च
| |
|
| |
|
| इति सम्बन्धः ।
| | इत्यत आह |
|
| |
|
| ऐक्यमेव
| | निषेधो हीति |
|
| |
|
| इति एवशब्दान्वयः । ऐक्यं एकरूपत्वम्, स्वरूपैक्यस्य विभागेऽपि सत्त्वात् । | | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- निषेधो ह्यप्रतीतस्य कथञ्चिन्नोपपद्यते</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">प्रतीतिर्नासत इति किमसतः प्रतीतिर्निषिध्यते किंवा प्रतीतेरसद्विषयत्वम्; आद्ये प्रतिषेधविषयतया, द्वितीये प्रतिषेध्यनिविष्टतया, अवश्यमसतः प्रतीतिरङ्गीकरणीया; तस्मात् |
|
| |
|
| सर्वमीशवशम् ।
| | कथञ्चित् |
|
| |
|
| तथा च स एव स्वतन्त्र इति वाक्यशेषः ।</p>
| | उक्तप्रकारद्वयेन |
| <p class="gr-vyakhya-para">२२सु०- नन्वन्यैश्छेत्तुमशक्यं छित्त्वा तेषामपि भागानां भोगशक्तिं प्रदाय यदि पुनरेकतामापादयति हरिः तर्हि तत्र तस्य सामर्थ्यं ज्ञायताम्, कार्यस्य कारणशक्तिं विनाऽनुपपत्तेः । सर्वं जगदीशवशमि ति तु कथमित्यत आह
| |
|
| |
|
| अविभागमिति
| | अप्रतीतस्य |
|
| |
|
| ।</p>
| | सम्बन्धी |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अविभागं विभागाय यदा नयति केशवः । किमशक्यं परेशस्य तदेति ह्यभिधीयते ॥</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यथा लोके किञ्चिदद्भुतं कार्यं कृतवतः तथाभूतेऽन्यत्रापि कार्यशक्तिः सम्भाव्यते तथा अत्यन्ताघटितमिदं घटयतो जगन्नाथस्य सर्वत्रापि शक्तिसम्भावना युक्तैवेति भावः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">नन्वत्र सूत्रे जीवस्यानेकत्वापत्तिमात्रमुच्यते न तु तस्याः परमेश्वरायत्तत्वम् । तत्कथमनेन तस्य सर्वैश्वर्यावगतिरित्यत आह
| |
|
| |
|
| इति हीति
| | निषेधो नोपपद्यते । |
|
| |
|
| । तं यथा यथेश्वरः प्रकुरुते तथा तथा भवति । सोऽचिन्त्यः परमो गरीयान् , अचिन्त्ययेशशक्त्यैव ह्येकोऽवयवविवर्जितः । आत्मानं बहुधा कृत्वा क्रडते योगसम्पदे ति सूत्रोपात्ताभ्यां श्रुतिस्मृतिभ्यां यस्मादेवम् | | न ह्यप्रतीते भूतले घटे वा, भूतले घटो नास्ती ति प्रतिषेधो दृष्टः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तदनेन विमतोऽसत्प्रतीतिमांस्तत्सम्बन्धिनिषेधकर्तृत्वात् तद्व्यवहर्तृत्वाद्वा सम्मतवदि ति प्रमाणं सूचितं भवति । अवश्यं च प्रामाणिकं परीक्षकेणाभ्युपगन्तव्यम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">मनस्यभ्युपगमो वाचि निषेध इति स्वक्रियाविरोधो वाऽनेन सूचित इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">४९सु०- एवमर्थापत्तिं निरस्योपमानं च निरस्यति |
|
| |
|
| अभिधीयते,
| | न चेति |
|
| |
|
| तस्मात् सूत्रेणाप्येवमेवमभिधीयते; प्रतिज्ञाप्रमाणयोरेकार्थताया आवश्यकत्वादिति ॥</p></div></div></div></div></div>
| | ।</p> |
| <span id="gr-adh-AV_C02_S03_A014" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="पृथगधिकरणम्" data-block-id="gr-adh-AV_C02_S03_A014"></span><h4 class="gr-section-head">पृथगधिकरणम्</h4> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-न चोपमा भवेदत्र</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अत्र अनिर्वचनीयार्थसद्भावे, प्रमाणमिति शेषः । तस्याः सादृश्यादिनियतविषयत्वादीति भावः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">५०सु०- अभावमपाकरोति |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V14" data-block-id="AV_C02_S03_V14" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एवं स्थितेऽपि जीवैक्यं केचिदाहुः परात्मना ।</span><span class="shloka-line">तद्योऽहमिति पूर्वाभिः श्रुतिभिश्चानुमाबलात् ॥28॥</span></span></div>
| | प्रत्यक्षादिति |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V14" data-block-id="AV_C02_S03_V14" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न तद्युक्तं यतो विष्णुः पृथगेवाभिधीयते ।</span><span class="shloka-line">प्रज्ञानेत्रो लोक इति मुक्तो भेदोऽभिधीयते ॥29॥</span></span></div> | | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- प्रत्यक्षात्सत्त्वमेव च</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">वियदादौ शुक्तिरजतादौ वा प्रत्यक्षेणानुपलम्भेन वा सत्त्वासत्त्वयोरभावसिद्धावनिर्वचनीयार्थसिद्धिरिति वक्तव्यम् । न च तद्युक्तम्; यतो वियदादौ |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V14" data-block-id="AV_C02_S03_V14" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">‘‘एतमानन्दम्’’ इति ‘‘अन्या परं साम्यमित्यपि’’ ।</span><span class="shloka-line">‘‘इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ॥30॥</span></span></div>
| | प्रत्यक्षात्सत्त्वमेव |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V14" data-block-id="AV_C02_S03_V14" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च’’ ।</span><span class="shloka-line">उपसम्पद्यते ज्योतिः स्वरूपेणाभिपद्यते ॥31॥</span></span></div>
| | निश्चीयते, |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V14" data-block-id="AV_C02_S03_V14" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">‘‘तत्र पर्येति जक्षंश्च क्रीडन्नपि सदा सुखी’’ ।</span><span class="shloka-line">आचक्ष्व मे परं मोक्षं धीरा यं प्रवदन्ति तम् ॥32॥</span></span></div>
| | च |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V14" data-block-id="AV_C02_S03_V14" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इत्युक्त आह वाग्देवी परं मोक्षं प्रजापतेः ।</span><span class="shloka-line">शाखां शाखां महानद्यः संयान्ति परितः स्रवाः ॥33॥</span></span></div> | | शब्दाच्छुक्तिरजतादावसत्त्वं च निश्चीयत इति गृह्यते । प्रत्यक्षं विपरीतमनुपलम्भश्चासिद्ध इत्यर्थः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">५१सु०- एवमनुमानादीनां प्रत्येकं दूषणमभिधाय साधारणं दूषणमाह |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V14" data-block-id="AV_C02_S03_V14" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">धानापूपा मांसकामाः सदा पायसकर्दमाः ।</span><span class="shloka-line">यस्मिन्नग्निमुखाः देवाः सेन्द्राः सहमरुद्गणाः ॥34॥</span></span></div>
| | प्रत्यक्षादिति |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V14" data-block-id="AV_C02_S03_V14" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ईजिरे क्रतुभिः श्रेष्ठैस्तदक्षरमुपासते ।</span><span class="shloka-line">प्रविशन्ति परं देवं मुक्तास्तत्रैव भोगिनः ॥35॥</span></span></div>
| | । प्रत्यक्षेण गगनादौ |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V14" data-block-id="AV_C02_S03_V14" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">निर्गच्छन्ति यथाकामं परेशेनैव चोदिताः ।</span><span class="shloka-line">‘‘भेददृष्ट्याभिमानेन निःसङ्गेनापि कर्मणा ॥36॥</span></span></div>
| | सत्त्वमेव |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V14" data-block-id="AV_C02_S03_V14" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कर्तृत्वात् सगुणं ब्रह्म पुरुषं पुरुषर्षभम् ।</span><span class="shloka-line">स सङ्गत्य पुनःकाले कालेनेश्वरमूर्तिना ॥37॥</span></span></div>
| | शुक्तिरजतादौ त्वसत्त्वमेव निश्चीयते । सद्गगनम् , अस्ति मेऽज्ञानम् , असदेव रजतं प्रत्यभादि ति सर्वलोकसाक्षिणः साक्षात्कारिप्रत्ययस्य दुरपह्नवत्वात् । अतस्तदनिर्वाच्यतायामाशङ्क्यमानान्यनुमानादीनि प्रत्यक्षापहृतविषयाणीति नोभयं चेन्न सिद्धं तदि ति युक्तम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यद्वा जीवश्वरयोर्भेदो मिथ्या भेदत्वादि त्याद्यनुमानस्य दूषणान्तरमाह |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V14" data-block-id="AV_C02_S03_V14" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">जाते गुणव्यतिकरे यथापूर्वं प्रजायते’’ ।</span><span class="shloka-line">‘‘ऋचां त्वः पोषमास्ते च परेण प्रेरिताः सदा’’ ॥38॥</span></span></div>
| | प्रत्यक्षादिति |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V14" data-block-id="AV_C02_S03_V14" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">‘‘यत्कामस्तत्सृजत्यद्धैवात्मना तत्सृजत्यपि’’ ।</span><span class="shloka-line">सहैव ब्रह्मणा कामान् भुङ्क्ते निस्तीर्णतद्गुणः ॥39॥</span></span></div> | | । जीवेश्वरभेदस्यावधार्यत इति शेषः । ततः प्रत्यक्षविरुद्धत्वेन कालात्ययापदिष्टत्वं जीवेश्वरभेदमिथ्यात्वादिसाधकानुमानस्येति भावः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">५२सु०- स्यादेतत् । ईश्वरस्तावन्न प्रत्यक्षसिद्धः, शास्त्रयोनित्वस्याभ्युपगतत्वात्; नापि सर्वे जीवाः, परात्मनां परात्मानं प्रति प्रत्यक्षत्वस्यानभ्युपगमात् । न चाप्रत्यक्षवस्तुभेदः प्रत्यक्षसिद्धो दूरे तत्सत्यत्वमित्यत आह |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V14" data-block-id="AV_C02_S03_V14" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">‘‘दुःखादींश्च परित्यज्य’’ ‘‘जगद्य्वापारवर्जितः’’ ।</span><span class="shloka-line">भुङ्क्ते भोगान् सहैवोच्चानित्याद्यागममानतः ॥40॥</span></span></div>
| | शास्त्रेति |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V14" data-block-id="AV_C02_S03_V14" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मुक्तस्य भेदावगतेः कथमेव ह्यभिन्नता ।</span><span class="shloka-line">जीवेशयोर्नानुमा च तदभेदं प्रमापयेत् ॥41॥</span></span></div> | | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-शास्त्रगम्यपरेशानाद् भेदः स्वात्मन ईयते</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ईयते |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V14" data-block-id="AV_C02_S03_V14" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मिथ्यैव भेदो विमतो भेदत्वाच्चन्द्रभेदवत् ।</span><span class="shloka-line">इति चेत् साध्यधर्मोऽयं सन्न सन् वा न वोभयम् ॥42॥</span></span></div>
| | प्रत्यक्षेणेति शेषः । उक्तं तावन्नैक एव भेदोऽनेकत्र व्यासज्य वर्तते किन्त्वेकप्रतियोगिकोऽपरधर्मिक इति; तत्प्रत्यक्षतायां च धर्मिण एव प्रत्यक्षतोपयुज्यते, प्रतियोगिनस्त्ववगममात्रं, तथा लोके दर्शनात् । तत्रेश्वरस्यात्मान्तराणां चाप्रत्यक्षत्वेन तद्धर्मिकस्य भेदस्य प्रत्यक्षेण ज्ञातुमशक्यत्वेऽपि परमेश्वरप्रतियोगिकः स्वात्मधर्मिको भेदः प्रत्यक्षेण ज्ञातुं शक्यत एव, स्वात्मनः प्रत्यक्षत्वात्, परेशानस्य च शास्त्रेणावगतत्वात् । यस्तु शास्त्रेणेश्वरं न जानाति तेन मा विज्ञायि तत्प्रतियोगिकः |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V14" data-block-id="AV_C02_S03_V14" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यदि सन्नपसिद्धान्तः स एवासन्नितीरिते ।</span><span class="shloka-line">नोभयं चेन्न सिद्धं तदिति मानस्य दूषणम् ॥43॥</span></span></div>
| | स्वात्मनो भेदः, |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V14" data-block-id="AV_C02_S03_V14" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न च मानान्तरेणैतच्छक्यं साधयितुं क्वचित् ।</span><span class="shloka-line">अनुमानेन चेत् सैव ह्यनवस्था भविष्यति ॥44॥</span></span></div> | | शास्त्राद्विदितेश्वरस्यैव प्रत्यक्षं ततः स्वात्मनो भेदे प्रमाणमुक्तमिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">५३सु०- तथाऽपि कथमनुमानस्य कालात्ययापदिष्टत्वं, भेदग्राहकस्य प्रत्यक्षस्य प्राबल्यानिरूपणादि त्यत आह |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V14" data-block-id="AV_C02_S03_V14" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न चागमस्तदर्थोऽस्ति नासदासीन्न तद्वदेत् ।</span><span class="shloka-line">परिशेषादनिर्वाच्यं यदि सिद्ध्येत् परात्मनः ॥45॥</span></span></div>
| | अनुभूतीति |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V14" data-block-id="AV_C02_S03_V14" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अनिर्वाच्यत्वमेव स्यात् परिशिष्टो ह्यसौ सदा ।</span><span class="shloka-line">न चान्य आगमस्तत्र सदसत्प्रतियोगिनि ॥46॥</span></span></div> | | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अनुभूतिविरोधेन कथमेकत्वमुच्यते</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अत्र |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V14" data-block-id="AV_C02_S03_V14" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न च प्रत्यक्षमत्रास्ति न चार्थापत्तिरिष्यते ।</span><span class="shloka-line">बाधायोगात् सत इति बाधाभावत एव हि ॥47॥</span></span></div>
| | अनुभूति |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V14" data-block-id="AV_C02_S03_V14" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इष्टापत्तिर्न हि भ्रान्तावपि बाधोऽवगम्यते(बाधोऽधिगम्यते) ।</span><span class="shloka-line">विषयस्य कुतो बाधो विद्यमानं हि बाध्यते ॥48॥</span></span></div>
| | शब्देन साक्षी गृह्यते । |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V14" data-block-id="AV_C02_S03_V14" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न हि वन्ध्यासुतो वध्यो यज्ञदत्तो हि वध्यते ।</span><span class="shloka-line">बाधायोगात् सत इति व्याप्तिरेषा क्व दृश्यते ॥49॥</span></span></div>
| | उच्यते |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V14" data-block-id="AV_C02_S03_V14" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कश्चायं बाध उद्दिष्टो न हि नाशोऽसतो भवेत् ।</span><span class="shloka-line">निवृत्तिश्चाप्रवृत्तस्य कथमेवोपपद्यते ॥50॥</span></span></div> | | अनुमीयते । परार्थानुमानप्रयोगस्य वचनात्मकत्वात् उच्यत इत्युक्तम्, अनुमानेनेत्यध्याहारो वा ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । साक्षिप्रत्यक्षं खलु स्वात्मनः परमात्मभेदग्राहकमिष्टम्; तच्चानुमानतः प्रबलमेव, तत्स्वरूपप्रामाण्ययोर्धर्मिकोटिनिविष्टस्य जीवस्य च ग्राहकत्वेनोपजीव्यत्वात् । अतः तद्विरोधेन कारणेन जीवब्रह्मणोरेकत्वं नानुमातुं शक्यत इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">५४सु०- अस्तु साक्षिप्रत्यक्षं अनुमानात्प्रबलं, तस्य ईश्वरात्स्वात्मनो भेदग्राहकत्वं तु कुतो निश्चितं, येनानुमानं बाधितविषयं स्यात् इत्यत आह |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V14" data-block-id="AV_C02_S03_V14" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नासीदस्ति भविष्यच्च तदिति ज्ञानमेयता ।</span><span class="shloka-line">यदि बाधस्तदा सत्त्वं तेनैवाङ्गीकृतं पुनः ॥51॥</span></span></div>
| | किञ्चिदिति |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V14" data-block-id="AV_C02_S03_V14" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रतीतिर्नासत इति वदन्नङ्गीकरोति ताम् ।</span><span class="shloka-line">निषेधो ह्यप्रतीतस्य कथञ्चिन्नोपपद्यते ॥52॥</span></span></div> | | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- किञ्चित्कर्ता च दुःखीति सर्वैरेवानुभूयते । सर्वज्ञो भगवान् विष्णुः सर्वशक्तिरिति श्रुतः ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">उपलक्षणमेतत्, अल्पज्ञोऽल्पशक्तिश्चे त्यपि पूर्वार्धे ग्राह्यम्, तथा सर्वकर्ता निर्दुःख इत्यपरार्धे । |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V14" data-block-id="AV_C02_S03_V14" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न चोपमा भवेदत्र प्रत्यक्षात् सत्त्वमेव च ।</span><span class="shloka-line">शास्त्रगम्यपरेशानाद्भेदः स्वात्मन ईयते ॥53॥</span></span></div>
| | अनुभूयते |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V14" data-block-id="AV_C02_S03_V14" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अनुभूतिविरोधेन कथमेकत्वमुच्यते ।</span><span class="shloka-line">किञ्चित् कर्ता च दुःखीति सर्वैरेवानुभूयते ॥54॥</span></span></div>
| | स्वात्मेति शेषः । |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V14" data-block-id="AV_C02_S03_V14" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सर्वज्ञो भगवान् विष्णुः सर्वशक्तिरिति श्रुतः ।</span><span class="shloka-line">अनुभूताद्धि भेदेन श्रुतिरेषा वदत्यमुम् ॥55॥</span></span></div>
| | श्रुतः |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V14" data-block-id="AV_C02_S03_V14" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">उपजीव्यविरुद्धं तु कथमैक्यं श्रुतिर्वदेत् ।</span><span class="shloka-line">अप्रामाण्यं यदा भेदवाचकस्य भविष्यति ॥56॥</span></span></div> | | यः सर्वज्ञः , पराऽस्य शक्तिः , स हि सर्वस्य कर्ता , निरनिष्ट , इत्यादौ इति शेषः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अयमभिसन्धिः । यो हि यमर्थमव(धि)गम्य तद्विरुद्धधर्माणं यमध्यक्षीकरोति स तस्मात् तस्य भेदं प्रत्यक्षतः पश्यत्येवेति सर्वसाक्षिकम् । यद्यपि भेदः प्रत्यक्षसिद्धः तथाऽपि प्रतियोगिनो वैधर्म्य दर्शनं प्रत्यक्षसाचिव्यमाचरतीति न दोषः, दृष्टं हि रत्नतत्त्वसाक्षात्कारे शास्त्रीयलक्षणज्ञानस्य साचिव्यम्, तदिहापि शास्त्रावगतसार्वज्ञादिमदीश्वरः पुरुषः स्वात्मानं तद्विरुद्धाल्पज्ञत्वादिधर्मवन्तं साक्षिणाऽनुभवंस्ततः स्वात्मनो भेदं कथं नाध्यक्षीकुर्यादिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अस्त्वेकस्य जीवस्येश्वराद्भेदः साक्षिसिद्धः । तथाऽपि तं विहायान्यत्रेश्वरभेदानुमाने न प्रत्यक्षबाध इत्यत उक्तं |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V14" data-block-id="AV_C02_S03_V14" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स एव धर्मिणी ग्राही तदभेदः कथं भवेत् ।</span><span class="shloka-line">यत् स्वरूपग्रहे मानं तद्धर्मे न कथं भवेत् ॥57॥</span></span></div>
| | सर्वैरेवेति |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V14" data-block-id="AV_C02_S03_V14" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एकविज्ञानविज्ञप्त्या द्वयं मानं भविष्यति ।</span><span class="shloka-line">न चेदेकं प्रमाणं तद्द्वयमप्यत्र नो भवेत् ॥58॥</span></span></div> | | । एकप्रत्यक्षबाधाभावेऽपि तत्तत्प्रत्यक्षबाधो दुष्परिहर इति भावः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">५५सु०- ननु जीवं पक्षीकृत्येश्वराभेदसाधने भवेदयं प्रत्यक्षविरोधः, न चैवमनुमीयते, किन्त्वीश्वरं पक्षीकृत्य जीवाभेद इत्यत आह |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V14" data-block-id="AV_C02_S03_V14" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">धर्मिग्राहिविरोधस्तु तस्मान्मानस्य दूषणम् ।</span><span class="shloka-line">नोपजीव्यो ह्यभेदोऽत्र क्वचिद्भेदश्रुतेर्बलात् ॥59॥</span></span></div>
| | अनुभूताद्धीति |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V14" data-block-id="AV_C02_S03_V14" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न च मानान्तरोपेयं ब्रह्म तद्भवति क्वचित् ।</span><span class="shloka-line">येन मानेन चोपेयं भेदस्तेनावगम्यते ॥60॥</span></span></div> | | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अनुभूताद्धि भेदेन श्रुतिरेषा वदत्यमुम्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ईश्वरं पक्षीकुर्वता हि तत्सिद्धिरवश्यं वक्तव्या । न च प्रत्यक्षादिना स सिद्ध्यतीति श्रुतिरेव ताहिका ग्राह्या । एषा (हि) च धर्मिप्रमाणभूता यः सर्वज्ञ इत्यादिका |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V14" data-block-id="AV_C02_S03_V14" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सर्वज्ञानुमयैवेशो यद्युपेयः कथञ्चन ।</span><span class="shloka-line">सर्वज्ञत्वगुणेनैव तया भेदोऽवगम्यते ॥61॥</span></span></div>
| | श्रुतिः अमुम् |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V14" data-block-id="AV_C02_S03_V14" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न दुःखानुभवः क्वापि मिथ्यानुभवतां व्रजेत् ।</span><span class="shloka-line">न हि बाधः क्वचिद् दृष्टो दुःखाद्यनुभवस्य तु ॥62॥</span></span></div>
| | ईश्वरम् अल्पज्ञत्वादिना |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V14" data-block-id="AV_C02_S03_V14" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यदि दुःखानुभूतिश्च भ्रान्तिरित्यवसीयते ।</span><span class="shloka-line">अदुःखिताश्रुतिः केन न भ्रान्तिरिति गम्यते ॥63॥</span></span></div>
| | अनुभूतात् |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V14" data-block-id="AV_C02_S03_V14" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">श्रुतिस्वरूपमर्थश्च मानेनैवावसीयते ।</span><span class="shloka-line">तच्चेन्मानं गृहीतं ते किं दुःखानुभवे भ्रमः ॥64॥</span></span></div>
| | जीवात् |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V14" data-block-id="AV_C02_S03_V14" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न च बाधविशेषोऽस्ति यदबाधितमेव तत् ।</span><span class="shloka-line">बाधो यद्यनुभूतेऽर्थे कथं निर्णय ईयते ॥65॥</span></span></div>
| | भेदेन वदति |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V14" data-block-id="AV_C02_S03_V14" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कोऽपि ह्यर्थो न निश्चेतुं शक्यते भ्रमवादिना ।</span><span class="shloka-line">भ्रमत्वमभ्रमत्वं च यदैवानुभवोपगम् ॥66॥</span></span></div> | | । तस्मात् प्रत्यक्षबाधाभावेऽप्युपजीव्यश्रुतिविरोधेन कालात्ययापदिष्टता दुष्परिहरैव । सदावगताल्पज्ञत्वादिमज्जीवस्वरूपं प्रति सार्वज्ञादिमदीश्वरस्वरूपं प्रतिपादयन्ती श्रुतिः ततस्तं भिन्नमेव प्रतिपादयति, अनुभवस्यापलपितुमशक्यत्वात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अनेनैवोभयपक्षीकारोऽपि परास्तः, उपजीव्यप्रत्यक्षश्रुतिबाधितत्वादिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">५६सु०- एवमनुमानं निराकृत्येदानीं तद्योऽहमि त्यादिश्रुतिं निराकरोति |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V14" data-block-id="AV_C02_S03_V14" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एकस्य भ्रमता तत्र परस्याभ्रमता कुतः ।</span><span class="shloka-line">भ्रमत्वमभ्रमत्वं च सर्वं वेद्यं हि साक्षिणा ॥67॥</span></span></div>
| | उपजीव्येति |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V14" data-block-id="AV_C02_S03_V14" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स चेत् साक्षी क्वचिद्दुष्टः कथं निर्णय ईयते ।</span><span class="shloka-line">विशेषाः सर्व एवैते साक्षिप्रत्यक्षगोचराः(साक्षिप्रत्ययगोचराः) ॥68॥</span></span></div> | | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- उपजीव्यविरुद्धं तु कथमैक्यं श्रुतिर्वदेत् ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तु |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V14" data-block-id="AV_C02_S03_V14" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ऊरीकृत्य च तान् सर्वान् व्यवहारः प्रवर्तते ।</span><span class="shloka-line">साक्षिणो व्यवसायी तु व्यवहारोऽभिधीयते ॥69॥</span></span></div>
| | शब्दो विशेषार्थः; दुष्टं ह्यनुमानमप्रमा(णमेव भ)णं भवति, श्रुतेस्तु प्रतीतार्थप्रच्यावनमात्रमिति । |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V14" data-block-id="AV_C02_S03_V14" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तस्मात् सर्वप्रसिद्धस्य व्यवहारस्य सिद्धये ।</span><span class="shloka-line">साक्षी निर्दोष एवैकः सदाऽङ्गीकार्य एव नः ॥70॥</span></span></div>
| | ऐक्यं |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V14" data-block-id="AV_C02_S03_V14" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">शुद्धः साक्षी यदा सिद्धो दुःखित्वं वार्यते कथम् ।</span><span class="shloka-line">उपजीव्यप्रमाणं तद्भेदग्राहकमेव हि ॥71॥</span></span></div> | | जीवेश्वरयोः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">श्रुत्या हि यदि जीवमनूद्य तस्येश्वरैक्यं बोध्यते तदा जीवग्राहकं साक्षिप्रत्यक्षमुपजीव्यं स्यात्, तच्च भेदग्राहकमित्युक्तम्, इत्युपजीव्यविरोधः । यदि चेश्वरानुवादेन तस्य जीवाभेदो विधीयते तदा यः सर्वज्ञ इत्यादिकं श्रुत्यन्तरमेवोपजीव्यं भवेत्, तच्च भेदग्राहकमित्युक्तत्वात्, उपजीव्यविरोध एव । यदि चोभयानुवादेनाभेदमात्रबोध्यं तदोभयमुपजीव्यम्, इत्युपजीव्यप्रमाणविरोधः स्फुट एव ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यद्यप्येतत्सर्वं प्रथमसूत्र एवोक्तम् । तथाऽपि प्रपञ्चनार्थं पुनरारभ्यत इत्यदोषः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">५७सु०- ननूपजीव्यविरोधेनोपजीवकं बाध्यत इत्यत्र किं नियामकम्, येन प्रत्यक्षागमविरोधादनुमानागमयोरप्रामाण्यमुक्तम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">उच्यते । इह हि भेदाभेदविषययोरुपजीव्योपजीवकयोरुभयोरपि प्रामाण्यमेव वाऽप्रामाण्यमेव वा, एकस्य प्रामाण्यमपरस्याप्रामाण्यं वा, तत्राप्युपजीवकस्य प्रामाण्यमुपजीव्यस्याप्रामाण्यं वा, उपजीव्यस्य प्रामाण्यमुपजीवकस्याप्रामाण्यमिति पक्षाः सम्भवन्ति । तत्र न तावत्प्रथमः; विरुद्धयोः प्रामाण्यानुपपत्तेः, उपपत्तौ वा वस्तुनो द्वैरूप्यापत्तेः, भ्रान्तिबाधव्यवस्थाऽभावप्रसङ्गाच्च । न च भेदाभेदाभ्यामुपपत्तिः, निराकरिष्यमाणत्वात्, असार्वत्रिकत्वाच्च । न चानैकान्तवादेन निस्तारः, द्वयोरपि सावधारणत्वासम्भवात् ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">नापि द्वितीयः वस्तुनो निस्स्वभावत्वापत्तेः । न चानिर्वाच्यतास्वीकारेण निर्वाहः । ब्रह्मण्यपि सम्भवादि ति पक्षद्वयम् अतिस्फुटदोषत्वात् अनिराकृत्य तृतीयं दूषयति |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V14" data-block-id="AV_C02_S03_V14" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अतो जीवेशयोर्भेदः श्रुतिसामर्थ्यसुस्थिरः ।</span><span class="shloka-line">तथापि तु चिदानन्दपूर्वास्तत्सदृशा गुणाः ॥72॥</span></span></div> | | अप्रामाण्यमिति ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अप्रामाण्यं यदा भेदवाचकस्य भविष्यति । स एव धर्मिणो ग्राही तदभेदः कथं भवेत् ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">भेदवाचकस्य |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V14" data-block-id="AV_C02_S03_V14" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सारस्वरूपमस्यापि मुक्तावप्यवशिष्यते ।</span><span class="shloka-line">अतोऽभेदवदेवैताः श्रुतयः प्रवदन्ति हि ॥73॥</span></span></div>
| | आगमस्येत्युपलक्षणम्, भेदग्राहिणः प्रत्यक्षस्ये त्यपि द्रष्टव्यम् । एवं तदा |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V14" data-block-id="AV_C02_S03_V14" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पौराणानि च वाक्यानि सादृश्याभेदसंश्रयात् ।</span><span class="shloka-line">सादृश्याच्च प्रधानत्वात् स्वातन्त्र्यादपि चाभिदाम् ॥74॥</span></span></div>
| | स एव |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V14" data-block-id="AV_C02_S03_V14" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आहुरीशेन जीवस्य न स्वरूपाभिदां क्वचित् ।</span><span class="shloka-line">स्थानैक्यमैकमत्यं च मुक्तस्य तु विशिष्यते ॥75॥</span></span></div>
| | इत्यत्रापि व्याख्यातव्यम् । |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V14" data-block-id="AV_C02_S03_V14" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सादृश्यं च विशेषेण जडानां द्वयमेव तु ।</span><span class="shloka-line">भवेत् सादृश्यमत्यल्पं तृतीयं परमात्मना ॥76॥</span></span></div>
| | धर्मिणः |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V14" data-block-id="AV_C02_S03_V14" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ईशरूपक्रियाणां च गुणानामपि सर्वशः ।</span><span class="shloka-line">तथैवावयवानां तत्स्वरूपैक्यं तु मुख्यतः ॥77॥</span></span></div>
| | जीवस्येश्वरस्य च । इति शब्दोऽध्याहार्यः । |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V14" data-block-id="AV_C02_S03_V14" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">‘‘यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति ।</span><span class="shloka-line">एवं धर्मान् पृथक् पश्यंस्तानेवानुविधावति’’ ॥78॥</span></span></div>
| | कथं |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V14" data-block-id="AV_C02_S03_V14" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इति श्रुतेः नोभयं च भेदाभेदाख्यमिष्यते ।</span><span class="shloka-line">‘‘एकमेवाद्वितीयं(एकमेवाद्वितीयं नेह) तन्नेह नानास्ति किञ्चन ॥79॥</span></span></div> | | बोध्य इति शेषः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">इदमुक्तं भवति । यद्यज्ञानादिविशिष्टस्य जीवस्य सार्वज्ञादिविशिष्टस्य परमात्मनो ग्राहकं प्रत्यक्षमागमवाक्यं वाऽप्रमाणं स्यात् तदा जीवेश्वरयोरसिद्धौ तत्त्वमस्याद्यागमैरनुमानैश्च तदभेदबोधनं न स्यात्, निर्विषयत्वात्; तथा च कस्य विरोधात् प्रत्यक्षादेरप्रामाण्यं स्यात् । ज्ञापकश्चायमर्थो न कारकः । अखण्डार्थबोधनमपि लौकिकवाक्यन्यायमनुसृत्य पश्चाल्लक्षणया परेणाभ्युपगतम्, न पुनरेवमेव, अलौकिकप्रकारस्य बोधानङ्गत्वात् । तस्मादुपजीवकविरोधेनोपजीव्यस्याप्रामाण्यायोगात् परिशेषतश्चतुर्थप्रकार एव च सिद्ध्यतीति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">५८सु०- भवेदेवोपजीवकादुपजीव्यं बलवत् तद्विरोधे चोपजीवकस्याप्रामाण्यम्, किन्नामास्ति तत्र विशेषः; अनेकप्रकारो ह्युपजीव्योपजीवकभावः; क्वचिद्धर्मिग्राहक(तयेति)त्वेन, क्वचित्साध्यग्राहकतया, क्वचित्तहणोपयुक्ततया, क्वापि स्वरूपग्रहणेन, कुत्रचित्प्रामाण्योपपादनेन, क्वचिद्व्याप्त्याद्यङ्गप्रतिपादकत्वेनेति । तत्र सर्वत्रोपजीव्यविरुद्धमुपजीवकं बाध्यत एव, आश्रयादिहीनस्योत्थानविरहापत्तेः । यत्र पुनः प्रतिषेधकस्योपजीवकस्य प्रतिषेध्यसमर्पकमुपजीव्यं भवति, तदा नायं न्यायः; तत्र चोपजीवकेनैवोपजीव्यस्य बाधः, निषेधार्थमेव तेन तदुपजीवनात्; दृष्टं हीदं रजतमिति ज्ञानस्य नेदं रजतमिति ज्ञानेन बाध्यत्वम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तदिहापि यदुक्तम् अभेदप्रमाणयोरनुमानागमयोरुपजीव्याभ्यां प्रत्यक्षागमाभ्यां विरोधादप्रामाण्यमि ति तदयुक्तम्, प्रत्यक्षागमयोरनुमानागमौ प्रति निषेध्यसमर्पकतयोपजीव्यत्वात् । भेदनिषेधो हि न तत्प्राप्तिं विना सम्भवति, तेनात्रोपजीवकविरोधिनोरुपजीव्ययोः प्रत्यक्षागमयोरेवाप्रामाण्यमुचितम्, इत्यतो यः सर्वज्ञ इत्यादेरागमस्य तावदप्रामाण्यमपाकरोति |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V14" data-block-id="AV_C02_S03_V14" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति’’ ।</span><span class="shloka-line">इति श्रुताविवेत्यस्माद्भेदाभेदनिराकृतिः ॥80॥</span></span></div>
| | अप्रामाण्यमिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">भेदवाचकस्य |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V14" data-block-id="AV_C02_S03_V14" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इवोभये च सादृश्य इति वाक् शब्दनिर्णये ।</span></span></div> | | भेदकसार्वज्ञादिविशिष्टपरमात्मप्रतिपादकस्यागमस्य ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । समुत्थानवता खल्वनुमानेनागमेन वा विरोधिना यः सर्वज्ञ इत्याद्यागमस्याप्रामाण्यमेष्टव्यम् । अस्याप्रामाण्ये त्वनुमानादेरुत्थानमेव दुर्लभम्, दूरे तद्बाधनम्, परमात्मलक्षणस्य धर्मिणस्तदेकगम्यत्वात् । निराश्रयस्यानुमानादेः प्रवृत्त्यनुपपत्तिरिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">नन्वेवं तर्हि नेदं रजतमि ति ज्ञानविरोधेन इदं रजतमि ति ज्ञानस्याप्रामाण्यं न स्यात् । न न स्यात् । न हि नेदं रजतमि ति ज्ञानं रजतताविशिष्टं वस्तु धर्मीकृत्योत्पद्यते किन्तु स्वरूपमात्रम् । सर्वमपि हि, ज्ञानं धर्मिणि प्रमाणं प्रकारे तु विपर्ययः । (धर्मिण्यभ्रान्तमखिलं ज्ञानमिच्छन्ति वादिनः । विपर्ययं प्रकारे तु वदन्ति रजतादिके इति सायनशिक्षाभाष्ये वार्तिकसारवचनम् । अत्रापि तृतीयाध्याये चतुर्थपादे तथाऽन्येप्याहुः सर्वं ज्ञानं धर्मिणि प्रमाणं प्रकारे तु विपर्यय इति ।) । तदत्रापि इदं रजतमि ति ज्ञानमिदमंशे प्रमाणमिति तत्सिद्धमिदमाकारमाश्रित्य प्रवृत्तेन बाधकप्रत्ययेन विरोधात्, रजतांशे पूर्वज्ञानस्याप्रामाण्यं युज्यत एव ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">५९सु०- नन्वनेनैव न्यायेनाभेदानुमानागमविरोधेन यः सर्वज्ञ इत्यादिश्रुतेरप्रामाण्यं शक्योपपादनम् । इयमपि श्रुतिर्ब्रह्मस्वरूपमात्रे प्रमाणमिति तन्मात्रमुपजीव्यानुमानागमाभ्यां सार्वज्ञादिभेदकधर्मवैशिष्ट्यांशेऽप्रमाणीकरिष्यते; तथा च यद्धर्मिग्राहकं न तद्विरोधोऽनुमानादेः, यच्च विरोधि न तद्धर्मिप्रमाणमि त्यत आह |
|
| |
|
| <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S03_A014" data-teeka="Nyayasudha"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S03_A014" data-id="AV_C02_S03_A014_" data-name=""><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-ॐ पृथगुपदेशात् ॐ ॥</p>
| | यदिति |
| <p class="gr-vyakhya-para">२३सु०- अत्र जीवात्मनः परमात्मना आत्यन्तिको भेदः समर्थ्यते ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">स्यादेतत् । यथा हि प्रत्यक्षादिप्रमा(णैरव)णावधृत(देवदत्त)सिंह(देवदत्त)भेदस्य पुंसः सिंहो देवदत्त इति वाक्यश्रवणेऽपि न सिंहदेवदत्तस्वरूपैक्यप्रतिपत्तिर्भवति किन्नाम गौण एवायं प्रयोग इत्यध्यवस्यति तथा
| |
|
| |
|
| अथातो ब्रह्मजिज्ञासा
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यत्स्वरूपग्रहे मानं तद्धर्मे न कथं भवेत्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यत् |
|
| |
|
| इत्यादिभिः
| | श्रुतिवाक्यं ब्रह्म |
|
| |
|
| व्यतिरेको गन्धवत्
| | स्वरूपग्रह |
|
| |
|
| इत्यन्तैः सूत्रैः जीवात्मपरमात्मभेदस्य प्रत्यक्षादिप्रमाणबलेनोपपादितत्वात् तत्त्वमस्यादिश्रुतिशतेनापि न तदभेदप्रतिपत्तिरुत्पत्तुमलम्, किन्तु गौणार्थ एव श्रुतय एव इति निश्चयो भवेत्, अतः प्रापकाभावान्नेदमधिकरणमारम्भणीयमि त्यतोऽधिकाशङ्कां दर्शयन् पूर्वपक्षयति
| | णार्थं |
|
| |
|
| एवं स्थितेऽपीति
| | मानम् |
|
| |
|
| ।</p>
| | अङ्गीक्रियते, |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- एवं स्थितेऽपि जीवैक्यं केचिदाहुः परात्मना । तद्योऽहमिति पूर्वाभिः श्रुतिभिश्चानुमाबलात् ॥</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">एवम्
| |
|
| |
|
| अतीतग्रन्थोक्तन्यायेन जीवात्मपरमात्मनोर्भेदे निश्चिते
| | तद्धर्मे |
|
| |
|
| अपि
| | सार्वज्ञादिधर्मवैशिष्ट्याकारे |
|
| |
|
| इत्यर्थः । स्मृतिभिश्चेति
| | कथं न मानं भवेत् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अयमभिसन्धिः । शुक्तिरजतादिज्ञानं हीदमंशे प्रमाणं रजतवैशिष्ट्यांशे त्वप्रमाणमिति युक्तम्, वैशिष्ट्यांशस्य बाधकप्रमाणविरुद्धत्वात्, इदमाकारस्योत्तरत्राप्यनुवृत्तेः, इदं न रजतमि ति बाधकज्ञानमुत्पद्यते न पुनः नेदं, न रजतं चे ति । न चायमत्र न्यायः, स्वरूपवद्विशिष्टांशेऽपि बाधकाभावात्; न चाभेदानुमानागमौ बाधकौ, अन्योन्याश्रयत्वात्, बाधितत्वेन श्रुतेरप्रामाण्ये सत्युपजीव्यविरोधरहितस्यानुमानादेर्बाधकत्वं, सति च तस्मिंस्तद्विरोधिन्याः श्रुतेरप्रामाण्यमिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">कथं चानुमानादेः श्रुतिबाधकत्वम् । न तावद्विरोधित्वमात्रेण, वैपरीत्यस्यापि सुवचत्वात्; नापि विरोध्युत्तरज्ञानत्वेन, शुक्तिरियमिति ज्ञानानन्तरं रजतमिदमिति ज्ञानस्य दर्शनात्; अनुत्तरविरोधिज्ञानं बाधकमिदं तु सोत्तरमित्यपि न, कदाचिदनुत्तरस्यापि रजतज्ञानस्य सम्भवात्; किन्तु यावच्छक्ति परीक्षितमुत्तरं विरोध्यपरीक्षितस्य पूर्वस्य बाधकं भवति । न चैवमत्रास्तीति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">६०सु०- न केवलं बाधकाभावसाम्यादयं विभागो न युक्तः किं तर्हीत्यत आह |
|
| |
|
| चार्थः, अनुमानबलाच्चेति
| | एकेति ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- एकविज्ञानविज्ञप्त्या द्वयं मानं भविष्यति । न चेदेकं प्रमाणं तद्द्वयमप्यत्र नो भवेत् ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एकविधमेवेदं यः सर्वज्ञ इत्यादिश्रुतिजनितं विज्ञानं, न पुनः शुक्तिरजतादिज्ञानमिव स्वरूपमात्रे प्रमाणं, विशिष्टाकारे त्वप्रमाणमि त्यनेकविधम्; इत्येवं परीक्षासहकृतसाक्षिरूप |
|
| |
|
| वा सम्बन्धः ।</p>
| | विज्ञप्त्या |
| <p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । यद्यपि भेदः प्राक् समर्थितः तथापि जीवः परमात्मना अभिन्न एव । तद्योऽहं सोऽसौ योऽसौ सोऽहम् , तत्त्वमसि , अहं ब्रह्मास्मी त्यादिश्रुतेः । अहं हरिः सर्वमिदं जनार्दनो नान्यत् ततः कारणकार्यजातम् । ईदृङ्मनो यस्य न तस्य भूयो भवोद्भवा द्वन्द्वगदा भवन्ती त्यादिस्मृतेश्च । न चैताः श्रुतयः स्मृतयश्च गौणार्था योज्याः; उपक्रमादिबलेन तात्पर्यावधारणात्, बलवद्बाधकाभावाच्च । उपन्यस्तानि तु प्रमाणान्याविद्यकमिथ्याभेदविषयतयाऽपि सम्भवन्ति । तथा चानुमानम् विमतो भेदो मिथ्या भेदत्वाच्चन्द्रवदि ति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">न च
| |
|
| |
|
| अस्मिन्नस्य च तद्योगं शास्ति
| | ऽपीदं ज्ञान |
|
| |
|
| इति मुक्तावपि भेदोक्तिर्बाधिका, तस्या अवान्तरविषयत्वोपपत्तेः । न च परममुक्तौ भेदे प्रमाणमस्ति, यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् । विभेदजनके ज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते । आत्मनो ब्रह्मणो भेदमसन्तं कः करिष्यति । आविमुक्तेस्तु भेदः स्याज्जीवस्य परमस्य च । ततः परं न भेदोऽस्ति भेदहेतोरभावत इत्यादिश्रुतिस्मृतयोऽपवदन्ति च परममुक्तौ जीवपरभेदमित्येवं केचिद्वादिनो वदन्ति । अतो युक्तस्तन्निराकरणायाधिकरणारम्भ इति ।</p>
| | द्वयं |
| <p class="gr-vyakhya-para">२४सु०- एवं पूर्वपक्षयित्वा सिद्धान्तयत् सूत्रं व्याचष्टे
| |
|
| |
|
| न तदिति
| | धर्मधर्मिद्वयगर्भं विशिष्टाकारं प्रत्यपि |
|
| |
|
| ।</p>
| | मानं |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न तद्युक्तं यतो विष्णुः पृथगेवाभिधीयते</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तत्
| |
|
| |
|
| जीवस्य परमात्मैक्यम्,
| | भवत्येव । वक्ष्यते चायमर्थः प्रपञ्चेन ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यद्वा |
|
| |
|
| न युक्तम्,
| | द्वयं |
|
| |
|
| किन्तु
| | प्रतीतिद्वयं स्वरूपवद्धर्मेऽपीति योज्यम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">६१सु०- अथवा यः सर्वज्ञ इत्यादिश्रुतेर्ब्रह्मस्वरूपमात्रे प्रामाण्यमप्रामाण्यं तु सार्वज्ञादिविशिष्टाकार इति वदतः कोऽभिप्रायः; किं शुक्तिरजतादिज्ञानमिवैकमेवेदं ज्ञानं विषयभेदेन प्रमाणमप्रमाणं चेति; किंवा ज्ञानद्वयमेतत्, तत्रैकं प्रमाणमपरं चाप्रमाणमिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">आद्यं दूषयति |
|
| |
|
| पृथगेव
| | यदिति |
|
| |
|
| जीवात्मपरमात्मानौ । कुतः,
| | । पूर्व एवाभिप्रायः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">द्वितीयं निराकरोति |
|
| |
|
| यतो विष्णुः
| | एकेति । |
|
| |
|
| जीवाज्जीवश्च विष्णोः भिन्नोऽचिन्त्यः परमो जीवसङ्घादि त्यादिश्रुति(स्मृति)भिः
| | एकमेवेदं विज्ञानमिति साक्षि |
|
| |
|
| पृथगेव अभिधीयते,
| | विज्ञप्त्या |
|
| |
|
| तस्मादित्यर्थः ।</p>
| | नानेकत्वं कल्प्यमिति शेषः । अन्यथा स्तम्भोऽयमित्यादावपि ज्ञानद्वयकल्पनापत्तिः । तथा च सामानाधिकरण्यं न केनापि ज्ञायेत ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">नन्वेताः श्रुतिस्मृतयोऽविद्याकल्पितभेदविषयतयाऽन्यथासिद्धाः न तात्त्विकभेदसिद्ध्यै प्रभवन्तीत्युक्तमिति चेत् मा त्वरिष्ठाः, निराकरिष्यामः श्रुत्यादेः अतत्त्वावेदकत्वम् इत्याशयवानकल्पितभेदविषयां श्रुतिमुदाहरति | | <p class="gr-vyakhya-para">६२सु०- अस्तु वेदं ज्ञानद्वयं, तथापि नैकस्याप्रामाण्यं वक्तुं शक्यते, स्वरूपज्ञानस्येव धर्मज्ञानस्याप्यबाधितत्वादित्याह |
|
| |
|
| प्रज्ञेति
| | द्वयमिति । |
|
| |
|
| ।</p> | | ज्ञानद्वयमपीत्यर्थः । धर्मज्ञानमपीति (च) वक्तव्ये द्वयमि ति वचनं न्यायसाम्यसूचनार्थम् ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-प्रज्ञानेत्रोऽलोक इति मुक्तौ भेदोऽभिधीयते</div>
| | <p class="gr-vyakhya-para">६३सु०- एवं बाधाभावपरीक्षितत्वसाम्येऽपि श्रौतमेकं ज्ञानद्वयं वाऽङ्गीकृत्यांशतः प्रामाण्याप्रामाण्ये वदतोऽतिप्रसङ्गमाह |
| <p class="gr-vyakhya-para">एष ब्रह्मैष प्रजापतिरिन्द्र इत्यादिना विश्वप्रपञ्चमनूद्य सर्वं तत्प्रज्ञानेत्रमिति तस्य प्रज्ञाख्याब्रह्मनेतृकत्वमभिधाय नेतृनेतव्यभावस्य कल्पितत्वादि त्याशङ्कानिवृत्त्यर्थं | |
|
| |
|
| प्रज्ञानेत्रोऽलोक इति
| | न चेदिति |
|
| |
|
| श्रुत्या
| | । |
|
| |
|
| मुक्तौ
| | तत् |
|
| |
|
| अपि जीवपरयोः
| | श्रौतं ज्ञानं, |
|
| |
|
| भेदोऽभिधीयते ।
| | द्वयं |
|
| |
|
| अलोको
| | विशिष्टाकारं प्रति, |
|
| |
|
| मुक्तोऽपि
| | प्रमाणं न चेत्, |
|
| |
|
| प्रज्ञानेत्रो
| | तदा |
|
| |
|
| ब्रह्मनेतृक इति । नीयतेऽनेनेति नेत्रम्, दाम्नीत्यादिसूत्रात् । प्रज्ञा च ब्रह्म, प्रज्ञा प्रतिष्ठा प्रज्ञानं ब्रह्मे ति वाक्यशेषात् ।</p>
| | अत्र |
| <p class="gr-vyakhya-para">न चात्र लोक इति पदं छेद्यम्, जनभुवनदेहरूपस्य लोकस्य प्रागेव ब्रह्मनेतृकत्वस्योक्तत्वेन पुनरुक्तिप्रसङ्गात् । न च नेतृनेतव्ययोरभेदः क्वचिदस्ति । न चावान्तरमुक्तिविषयेयं श्रुतिः, तत्र लोकातीतताऽयोगात्, देहेन्द्रियादिवैकल्यं खल्वलोकत्वम् । परममुक्तौ चानुवर्तमानो भेदो नाविद्याकल्पितो भवितुमर्हति अतिप्रसङ्गादिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">२५सु०- ननु मु(क्तौ भेदाभावेने)क्तावभेदेऽनेकाः श्रुतयः स्मृतयश्च सन्ति, तत्कथमेकाकिनीयं श्रुतिः मुक्तौ भेदसाधनायालमित्यतो बह्वीः श्रुतिस्मृतीरत्रोदाहरति
| |
|
| |
|
| एतमिति ।</p>
| | विषये |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- एतमानन्दमित्यन्या परमं साम्यमित्यपि</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">एतदानन्दमय
| |
|
| |
|
| मात्मानमुपसंक्रम्ये
| | एकं |
|
| |
|
| त्यन्या
| | स्वरूपांशं प्रति |
|
| |
|
| श्रुतिः मुक्तस्य परस्माद्भेदमाह, सामीप्यप्राप्तेरभिधानात् । न चेयमवान्तरमुक्तिः, अस्माल्लोकात्प्रेत्ये ति विदेहत्ववचनात् ।</p>
| | अपि प्रमाणं न भवेत्, |
| <p class="gr-vyakhya-para">तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः
| |
|
| |
|
| परमं साम्यमुपैती
| | अविशेषात् । तथा च पुनरनाश्रययोरनुमानागमयोरनुत्थानमेव ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यद्वा |
|
| |
|
| त्यपि श्रुतिः मुक्तौ जीवस्य ब्रह्मणो भेदमाचष्टे, साम्यस्य भेदसमानाश्रयत्वात् । पुण्यपापाञ्जनाख्याविद्याविधूननाभिधानादस्यापि परममुक्तिविषयत्वं ज्ञायते ।</p>
| | तत् |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः । सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">इदं ज्ञानमि
| |
|
| |
|
| ति भगवद्वाक्येऽपि मम साधर्म्यमागता इति भेदो ज्ञायते, सर्गप्रलययोरप्युपजननव्यथाऽभावोक्त्या परममुक्तित्वं च ।</p>
| | विज्ञानम् |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- उपसम्पद्यते ज्योतिः स्वरूपेणाभिपद्यते ।</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तत्र पर्येति जक्षंश्च क्रडन्नपि सदा सुखी ॥</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">उपसम्पद्यत इत्यनेन
| |
|
| |
|
| परञ्ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते । स तत्र पर्येति जक्षन्क्रडन्रममाण इत्येतां श्रुतिमर्थतोऽनुवदति ।</p>
| | अत्र |
| <p class="gr-vyakhya-para">अत्रापि सामीप्यप्राप्त्यादिना भेदोऽवगम्यते, अस्माच्छरीरात्समुत्थाय स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत इत्युक्त्या परममोक्षत्वं च ।</p>
| |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- आचक्ष्व मे परं मोक्षं धीरा यं प्रवदन्ति तम् । इत्युक्त आह वाग्देवी परं मोक्षं प्रजापतेः । शाखां शाखां महानद्यः संयान्ति परितः स्रवाः । धानापूपा मांसकामाः सदा पायसकर्दमाः । यस्मिन्नग्निमुखा देवाः सेन्द्रा सहमरुद्गणाः । ईजिरे क्रतुभिः श्रेष्ठैस्तदक्षरमुपासते । प्रविशन्ति परं देवं मुक्तास्तत्रैव भोगिनः । निर्गच्छन्ति यथाकामं परेशेनैव चोदिताः ॥</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">शाखां शाखामि
| |
|
| |
|
| ति महाभारतवाक्ये भेदावभासः स्फुट एव । तस्य च परममोक्षविषयताप्रदर्शनार्थम् आचक्ष्वे त्यादिपूर्ववाक्यार्थसङ्ग्रहकथनम् ।</p>
| | विषये |
| <p class="gr-vyakhya-para">इत्युक्ते
| |
|
| |
|
| प्रजापतिनेति पृष्टे । तस्य मध्ये वेतसः पुण्यगन्धः सहस्रशाखो विमलो विभाति ।</p>
| | एकं |
| <p class="gr-vyakhya-para">तस्य वेतसस्य
| |
|
| |
|
| शाखां शाखां
| | विशिष्टाकारं प्रति |
|
| |
|
| आश्रित्य; धानापूपवत्यः, मांसकामवत्यः; अर्शआदिभ्योऽच् । पायसं कर्दमस्थानीयं यासां ताः तथोक्ताः ।</p>
| | प्रमाणं न चेत् |
| <p class="gr-vyakhya-para">यस्मिन्
| |
|
| |
|
| लोके ।
| | तदा द्वयं प्रति |
|
| |
|
| ईजिरे
| | अपि नो भवेत्, |
|
| |
|
| यजन्ते च ।
| | विशिष्टाकारवत् स्वरूपेऽपि प्रमाणं न भवेत्, अविशेषादिति यावत् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानद्वयाङ्गीकारवादे तु |
|
| |
|
| तदक्षरं
| | अत्र |
|
| |
|
| परमं ब्रह्म ।</p>
| | ज्ञानद्वये |
| <p class="gr-vyakhya-para">तत्रैव
| |
|
| |
|
| परमेश्वरान्तर एव ।</p>
| | तत् |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- भेददृष्ट्याभिमानेन निस्सङ्गेनापि कर्मणा । कर्तृत्वात्सगुणं ब्रह्म पुरुषं पुरुषर्षभम् । स सङ्गत्य पुनः काले कालेनेश्वरमूर्तिना । जाते गुणव्यतिकरे यथापूर्वं प्रजायते ॥</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">भेददृष्ट्ये
| |
|
| |
|
| ति भागवतवाक्यस्यायमर्थः । आद्यः स्थिरचराणां यो वेदगर्भः सहर्षिभिः । योगेश्वरैः कुमाराद्यैः सिद्धैर्योगप्रवर्तकैः ।
| | विशिष्टविषयं ज्ञानं |
|
| |
|
| स
| | प्रमाणं न चेत् |
|
| |
|
| , जीवेश्वरादिभेदज्ञानेन,
| | तर्हि ज्ञान |
|
| |
|
| अभिमानेन
| | द्वयमपि प्रमाणं न भवेत्, |
|
| |
|
| ईश्वरबहुमानेन, निवृत्तकर्मणा च, जगत्कर्तृत्वात् सार्वज्ञादिगुणोपेतं परमपुरुषाख्यं परं
| | विशिष्टज्ञानमिव स्वरूपज्ञानमप्यप्रमाणं स्यादविशेषादिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">६४सु०- एवमभेदानुमानागमौ प्रति यः सर्वज्ञ इति श्रुतेर्निषेध्यसमर्पकत्वेनोपजीव्यत्वं प्रत्युक्तम् । तथाऽपि नानुमानागमयोरुपजीव्यप्रमाणविरोधोऽस्ति, यः सर्वज्ञ इत्यादिश्रुतिसिद्धब्रह्मस्वरूपमात्राश्रयणेन प्रवृत्तत्वात् । न हि सार्वज्ञादिविशिष्टाकारमवलम्ब्यानुमानादिना प्रवर्तितव्यमित्यत्र नियामकमस्ति । ततो विरुद्धाकारस्यानुपयोगितयाऽनुपजीवनादुपजीव्यस्य च स्वरूपमात्रस्याविरोधित्वान्नोपजीव्यप्रमाणविरोधोऽनुमानादेः, प्रमाणविरोधस्तु कथञ्चित्स्यादि त्याशङ्कां परिहरन्नुपसंहरति |
|
| |
|
| ब्रह्म सङ्गत्य
| | धर्मीति ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- धर्मिग्राहिविरोधस्तु तस्मान्मानस्य दूषणम्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तु |
|
| |
|
| मुक्तः सन् प्रविश्य
| | शब्दो विशेषार्थः, प्रमाणमात्रविरोधाद्व्यवच्छिनत्ति । धर्मिग्राहिण्या श्रुत्या विरोधः । मानस्य अभेदप्रमाणस्यानुमानागमरूपस्य ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अयमाशयः । परमाणवः सावयवा इत्यादेरनुमानस्य वाक्यस्य च कथमुपजीव्यविरोधः इति वक्तव्यम् । परमाणुग्राहकेण प्रमाणेन निरवयवतयैव तेषां सिद्धत्वादिति चेन्न, तत्रापि परमाणुत्वस्यानुपयोगिनोऽनुपजीव्यत्वं किन्तु स्वरूपमात्रस्येति वक्तुं शक्यत्वात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">नैवं युक्तम्, निरवयवत्वादिना विना परमाणोर्धर्मीकरणासम्भवात् । स्वरूपमात्रधर्मीकरणे सिद्धार्थतापत्तिरिति चेत्, समं प्रकृतेऽपि । न हि ब्रह्मापि सार्वज्ञादिना विना शक्यं धर्मीकर्तुम्, स्वरूपमात्रधर्मीकरणे सिद्धसाधनात् । आरोपितेन सार्वज्ञादिना व्यावृत्तस्य धर्मीकरणे को दोषः, योऽयं स्थाणुः स पुरुष इतिवदिति चेन्न, आरोपितेन निरवयवत्वादिना व्यावृत्तस्य तत्रापि धर्मीकरणसम्भवात् । निरवयवत्वादिग्राहकं प्रमाणतयाऽवधृतम्, नारोपितं इति चेत्; तुल्यमत्रापि, श्रुतेरपि प्रामाण्यनिश्चयात् । तदेवं प्रमाणसिद्धेन निरवयवत्वादिना विशिष्टस्यैव यथा धर्मीकरणं तथाऽत्रापि सार्वज्ञादिना पारमार्थिकेनैव विशिष्टस्यैव धर्मीकरणमित्यतो धर्मिग्राहिविरोधो दुष्परिहर इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">६५सु०- स्यादेतत् । यथा खल्वभेदप्रमाणयोरनुमानागमयोरुपजीव्यविरोधान्नाभेदसाधकत्वं तथोदाहृताया भिन्नोऽचिन्त्य इत्यादिभेदश्रुतेरप्युपजीव्यविरोधान्न भेदसाधकत्वं सम्भवति । तादात्म्यप्रतियोगिकः प्रतिषेधो हि भेदो नाम, न चाप्राप्ते तादात्म्ये तत्प्रतिषेधबोधनं युक्तमि त्यभेदप्रापकं प्रमाणमुपजीव्य प्रवृत्ता भेदश्रुतिः कथं नोपजीव्यविरुद्धा ॥ किञ्च निर्भेदं स्वरूपमाश्रित्य तस्य भेदो बोधनीयः, तथा च कथं नोपजीव्यविरोधः । यथोक्तम् अभेदं नोल्लिखन्ती धीर्न भेदोल्लेखनक्षमा । तथा चाद्ये प्रमा सा स्यान्नान्त्ये स्वापेक्ष्यवैशसात् इत्यत आह |
|
| |
|
| पुनः काला
| | नेति |
|
| |
|
| ख्यपरमेश्वरमूर्त्या सृष्टिकाले
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-नोपजीव्यो ह्यभेदोऽत्र क्वचिद्भेदश्रुतेर्बलात्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">हि |
|
| |
|
| जाते सत्यगुणव्यतिरेके
| | शब्दो युक्तिसूचकः, |
|
| |
|
| सत्त्वादिगुणविक्रियाहीने विष्णुलोके, पूर्ववत् सर्वमुक्ताधिपतिः
| | अभेद |
|
| |
|
| जायत इति ।</p>
| | इति ताहकम् । |
| <p class="gr-vyakhya-para">अत्र तु भेदः स्फुट एव । हिरण्यगर्भमुक्तित्वादेव परममुक्तित्वं च सिद्धम् ।</p>
| |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- ऋचां त्वः पोषमास्ते च परेण प्रेरिताः सदा</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">ऋचां त्वः पोषमास्ते पुपुष्वान् गायत्रं त्वो गायति शक्वरीषु । ब्रह्मा त्वो वदति जातविद्यां यज्ञस्य मात्रां विमिमीत उ त्व
| |
|
| |
|
| इति मन्त्रस्यायमर्थः,</p>
| | अत्र क्वचिदिति |
| <p class="gr-vyakhya-para">मुक्तिस्थाने
| |
|
| |
|
| त्वः
| | । धर्मित्वादावित्यर्थः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तदयमर्थः । भेदश्रुतेर्हि न धर्मिसमर्पकत्वेनाभेदज्ञानोपजीवकत्वं तावत्, जीवेश्वरस्वरूपस्यैव धर्मित्वात्; नापि स्वरूपप्रामाण्यग्राहकत्वेन, प्रत्यक्षेणैव तत्सिद्धेः; अतो निषेध्यप्रापकतयैवेति वक्तव्यम् । न च तद्विरोधोऽप्रामाण्यमावहति, निषेधशास्त्रापलापप्रसङ्गात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">न च प्रमाणप्राप्तस्यायं प्रतिषेधः, किन्तु तत्त्वमस्यादिश्रुतितात्पर्यापरिज्ञानप्राप्तस्यैव ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यदपि निर्भेदं स्वरूपमादाय भेदो बोद्धव्य इति, तत्रापि न ययोर्भेदो बोधनीयः तयोरभेद आश्रयणीयः, किन्तु स्वगताभेदं वस्तु धर्मितयोपादाय तस्यान्यतो भेदो बोध्यते ॥ अतो जीवेशभेदश्रुतेस्तदभेदोपजीवनाभावादनपेक्षत्वलक्षणाद्बलाद्युक्तं भेदसाधकत्वमिति शेषः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">६६सु०- किञ्च तिष्ठतु तावत् यः सर्वज्ञ इत्यादिश्रुतेरुपजीव्यत्वम्, तथाऽप्यभेदानुमानागमबाधकत्वं भवेदेव; इयं खलु श्रुतिः सार्वज्ञादिविशिष्टमीश्वरं प्रतिपादयन्ती न किञ्चिदपेक्षते, अनुमानागमौ तु सापेक्षौ, सापेक्षनिरपेक्षयोश्च निरपेक्षस्य प्राबल्यात् इत्याशयवानाह |
|
| |
|
| कश्चिद्
| | नोपजीव्यो हीति |
|
| |
|
| ब्रह्मा ऋचां पोषं पुपुष्वानास्ते
| | ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अत्र |
|
| |
|
| ऋचः पुष्टाः कुर्वन्नास्ते,
| | भेदाभेदप्रमाणयोर्मध्ये । |
|
| |
|
| त्वो ब्रह्मा शक्वरीषु
| | भेदश्रुतेः |
|
| |
|
| ऋक्ष्वारूढं
| | भेदकधर्मविशिष्टधर्मिश्रुतेः । |
|
| |
|
| गायत्रं
| | अभेद |
|
| |
|
| साम
| | इत्यभेदप्रमाणम्, अनपेक्षत्वोपलक्षणमेतत्, अतो बलादभेदप्रमाणबाधकत्वमि ति शेषः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">६७सु०- स्यादेतत्, यः सर्वज्ञ इत्यादिश्रुतिर्न जीवभेदकधर्मविशिष्टं ब्रह्म प्रतिपादयति, किन्त्वनुवदत्येव; अतो नानुमानादेस्तद्बाध इत्यत आह |
|
| |
|
| गायति, त्वो ब्रह्मा जातविद्यां
| | न चेति |
|
| |
|
| पौरुषेयविद्यां
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न च मानान्तरोपेयं ब्रह्म तद्भवति क्वचित्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">उपेयं |
|
| |
|
| वदति
| | ज्ञेयम् । |
|
| |
|
| ,
| | तत् |
|
| |
|
| त्वो ब्रह्मा यज्ञस्य
| | इति सार्वज्ञाद्युपेतम् । |
|
| |
|
| विष्णोः
| | क्वचित् |
|
| |
|
| मात्राम्
| | इति भ्रान्तिप्रतिपन्नमपि न भवतीति सूचयति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">न तावत् सार्वज्ञादिविशिष्टं ब्रह्म श्रुतिव्यतिरिक्तप्रमाणगम्यम्, शास्त्रैकयोनित्वस्य समर्थितत्वात्; नापि भ्रान्तिप्रतिपन्नम्, क्वचित्प्रमितस्यैवान्यत्रारोपात्, न च प्रमाणेन भ्रान्त्या वाऽप्राप्तस्यानुवादः सम्भवति; अतो नेयं श्रुतिरनुवादिनी, किन्नाम प्रतिपादयत्येवोक्तरूपं ब्रह्मेति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ननु तथाऽपि नोपजीव्यप्रमाणविरोधोऽनुमानादेः । श्रुत्युपजीवने हि स स्यात् । न चैवम्, तद्व्यतिरिक्तप्रमाणोपजीवनादि त्यत आह |
|
| |
|
| अंशमेव
| | न चेति |
|
| |
|
| विमिमीते
| | । वस्तुव्यवहितो वह्निरधूमस्थले प्रत्यक्षाद्यवेद्योऽपि क्वचिद्देशे प्रत्यक्षेणानुमानेन वाऽवगम्यते, प्राक् पतनोत्पत्तेरगम्यमपि गुरुत्वं क्वचित्कालेऽनुमानेन गम्यते; न चैवं ब्रह्म क्वचिन्मानान्तरोपेयम्, येन तदुपजीव्यानुमानादिप्रवृत्तिः स्यात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">६८सु०- अस्तु वा ब्रह्म प्रमाणान्तरवेद्यं तथाऽप्यभेदानुमानादेरुपजीव्यप्रमाणविरोधो दुष्परिहरः, श्रुतिवत् तस्यापि प्रमाणस्य भेदप्रत्यायकत्वादि त्यभिप्रायवानाह |
|
| |
|
| ध्यायतीति ।</p>
| | येनेति |
| <p class="gr-vyakhya-para">अत्रापि भेदः स्फुट एवावभासते, ब्रह्मबाहुल्यश्रवणात् परममोक्षत्वं च । न चास्य ऋत्विग्विषयत्वम्, ब्रह्मणो जातविद्यावादित्वस्याप्रसिद्धत्वात्, चतुर्णामपि पादानां होत्रादिभिन्नविषयत्वे तृतीयपादे त्व इति च व्यर्थं स्यात् । चशब्दो वाक्यशेषसमुच्चये ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">परेण प्रेरिताः सदे
| |
|
| |
|
| त्यनेन स वा एष ब्रह्मनिष्ठ इदं शरीरं मर्त्यमतिमृज्य ब्रह्मणा(ऽभि)पश्यती त्यादिश्रुतीः, यथेष्टं परिवर्तन्ते तस्यैवानुग्रहेरिता इत्यादिस्मृतीश्चोपादत्ते ।</p>
| | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यत्कामस्तत्सृजत्यद्धैवात्मना तत्सृजत्यपि</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-येन मानेन चोपेयं भेदस्तेनावगम्यते</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">यत्काम | | <p class="gr-vyakhya-para">उपेयं |
|
| |
|
| इत्यनेन न हास्य कर्म क्षीयतेऽस्माद्ध्येवात्मनो यद्यत्कामयते तत्तत्सृजत इति श्रुतिरुपादीयते । मुक्तो
| | ब्रह्मेति शेषः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तत्कथमित्यत आह |
|
| |
|
| यद्यत्कामयते तत ्
| | स(सा)र्वज्ञेति |
|
| |
|
| तद्वस्तु तत्कर्म सृजते । कथम् । यत्सृजते तत्
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- सर्वज्ञानुमयैवेशो यद्युपेयः कथञ्चन । सर्वज्ञत्वगुणेनैव तया भेदोऽवगम्यते ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">धर्मादिकं कस्यचित्प्रत्यक्षं प्रमेयत्वात् घटवदि त्यादिकया सा(स)र्वज्ञसाधकया |
|
| |
|
| अस्मादात्मन एव
| | अनुमया |
|
| |
|
| परमेश्वरानुग्रहद्वारैवेत्यर्थः ।
| | सर्वकर्तृत्वाद्यनुमानोपलक्षणं चैतत् । |
|
| |
|
| अद्धैवेति
| | एव |
|
| |
|
| ह्येवशब्दार्थः । अत्रेश्वरात् जीवस्य भेदः स्पष्ट एव, कर्माक्षयवचनात् परममुक्तित्वं च ।</p>
| | इति प्रत्यक्षं व्यावर्तयति । |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-सहैव ब्रह्मणा कामान् भुङ्क्तेनिस्तीर्णतद्गुणः</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">सहैवे
| |
|
| |
|
| त्यनेन सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिते ति श्रुतिमुपादत्ते ।
| | कथञ्चन |
|
| |
|
| ब्रह्मणा
| | इत्यभ्युपगमवादोऽयमिति सूचयति । |
|
| |
|
| ब्रह्मात्मकतया सर्वान् कामान्
| | सर्वज्ञत्वे |
|
| |
|
| सह
| | त्युपलक्षणम् । |
|
| |
|
| यौगपद्येन भुङ्क्त इति व्याख्यानं तु श्रौताक्षराननुगुणं तत्सिद्धान्ताननुगुणं च ॥</p>
| | तयैवे |
| <p class="gr-vyakhya-para">निस्तीर्णे
| |
|
| |
|
| त्यनेन तीर्णो हि तदा सर्वान् शोकान् हृदयस्य भवती ति श्रुतिर्गृह्यते । तदा सर्वान् शोकांस्
| | त्यन्वयः । ईश्वरे तावत्प्रत्यक्षं शङ्कार्हमेव न भवति; अतोऽनुमानमेव वक्तव्यम्, प्रतिपक्षादिना पराहतस्यापि तस्य कथञ्चिच्छङ्कार्हत्वात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अनुमानं च किञ्चित्केनचिद्विशिष्टमेव प्रतिपादयति, न तु निष्कृष्टं वस्तु । न च जीवादिसाधारणधर्मविशिष्टार्थसिद्धावीश्वरः सिद्ध्यति, तस्माद्भेदकधर्मवैशिष्ट्येेनैव तत्सिद्धिर्वक्तव्या । तथा चानुमानादेरुपजीव्यविरोधो वज्रलेपायितः ॥ यद्यप्यनुमानं स्वतः श्रुतितो दुर्बलं तथाऽपि उपजीव्यतया बाधकं भवत्येवेति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">६९सु०- तदनेनेश्वरग्राहिकायाः श्रुतेर्भेदकधर्मविशिष्टे तस्मिन्प्रामाण्यमुपपादितम्, इदानीं जीवग्राहकस्य प्रत्यक्षस्येश्वरभेदक(वि)धर्मिणि जीवे प्रामाण्यं समर्थ्यते । तथा हि । भवतु श्रुतिरदुःखित्वसार्वज्ञादिमदीश्वरे प्रमाणम्, तथाऽपि नाभेदानुमानागमयोरुपजीव्यप्रमाणविरोधेनाप्रामाण्यम् । दुःखित्वादिरूपे हि जीवस्य तात्त्विके सति तथा स्यान्न चैवम्, अहं दुःखी त्यादेरनुभवस्य मिथ्यानुभवत्वात् । अन्तःकरणगतो हि दुःखादिरनर्थः स्वरूपतो मिथ्याभूतो जपाकुसुमारुणिमेव स्फटिके चैतन्ये चकास्ति । न च भ्रान्तिप्रतिपन्नेन भेदकेन (भ्रान्तिप्रतिपन्नभेदकेन) वस्तु भिद्यते इति अत आह |
|
| |
|
| तीर्णो
| | नेति |
|
| |
|
| मुक्तो
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न दुःखानुभवः क्वापि मिथ्यानुभवतां व्रजेत्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">क्वापीति |
|
| |
|
| हृदयस्य
| | सर्वथेत्यर्थः । भवेदेतद्यदि अहं दुःखी त्याद्यनुभवो मिथ्यानुभवः स्यात्, न च तथा, अपि तु प्रमाणमेव । यद्यपि दुःखादिकमन्तःकरणगतं, तथाऽपि स्वरूपेण सदेव; जीवात्मनश्च तद्भोक्तृत्वेन तद्वत्त्वं तात्त्विकमेव, अल्पशक्तित्वपारतन्त्र्यादिकं तु स्वरूपगतमेवेत्याशयः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">७०सु०- कुत इत्यत आह |
|
| |
|
| ब्रह्मणः शेषभूतो भवतीत्यर्थः । हृदयनत्वाद्
| | न हीति |
|
| |
|
| हृदयं
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न हि बाधः क्वचिद् दृष्टो दुःखाद्यनुभवस्य तु</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तु |
|
| |
|
| ब्रह्म ।
| | शब्दोऽवधारणे, |
|
| |
|
| तद्गुणा
| | न |
|
| |
|
| हृद्गुणा दुःखाद्याः । अत्र सर्वशोकतरणात्परममुक्तित्वमवगम्यते ।</p>
| | एवेति सम्बन्धः । असञ्जातबाधभ्रमेषु व्यभिचारपरिहाराय |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- दुःखादींश्च परित्यज्य</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">दुःखादींश्च परित्यज्ये
| |
|
| |
|
| त्यनेन ज्योतिर्मयेषु देहेषु स्वेच्छया विश्वमोक्षिणः । भुञ्जते सुसुखान्येव न दुःखादीन् कदाचने त्यादि(कं) ब्रह्मवैवर्तवाक्यं गृह्यते । अत्र बहुवचनेन भेदो, दुःखाद्यभावेन परममुक्तित्वं चाव(सीयते)भासते ।</p>
| | क्वचिद् |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-जगद्व्यापारवर्जितः । भुङ्क्ते भोगान् सदैवोच्चान्</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">जगद्व्यापारे
| |
|
| |
|
| त्यनेन स्वाधिकानन्दसम्प्राप्तौ सृष्ट्यादिव्यापृतिष्वपि । मुक्तानां नैव कामः स्यादन्यान् कामांस्तु भुञ्जत इति वाराहवचनं गृह्यते । अत्र चैश्वर्यमर्यादया भेदो गम्यते ।</p>
| | इत्युक्तम् । न हि कदाचित् कुत्रचित् कश्चित् नाहं दुःखी किन्त्वन्तःकरणगतेनैव मिथ्यादुःखेन दुःखितया आत्मानममनि(षी)षमि ति बाधकप्रत्ययवान् दृश्यत इत्यर्थः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">स्वपक्षसाधनमुपसंहरति | | <p class="gr-vyakhya-para">ननु विमुक्तश्च विमुच्यते तत्त्वमसी त्यादिश्रुतिरेवास्यानुभवस्य बाधिकाऽस्तीति कथं न दुःखानुभूतिर्भ्रान्तिः, अत्र हि दुःखाद्युपप्लवरहितमेवास्यात्मनस्तात्त्विकं रूपमिति प्रतिपाद्यते; इत्यत आह |
|
| |
|
| इत्यादीति
| | यदीति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-इत्याद्यागममानतः । मुक्तस्य भेदावगतेः कथमेव ह्यभिन्नता । जीवेशयोः</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- यदि दुःखानुभूतिश्च भ्रान्तिरित्यवसीयते । अदुःखिताश्रुतिः केन न भ्रान्तिरिति गम्यते ॥</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">मुक्तस्य | | <p class="gr-vyakhya-para">अवसीयते |
| | |
| | श्रुतिमाश्रित्येति शेषः । |
|
| |
|
| परब्रह्मण इति शेषः ।</p>
| | केन |
| <p class="gr-vyakhya-para">२६सु०- इदानीं परपक्षं निराकरिष्यन् यदुक्तं श्रुतिभिश्चानुमाबलादि ति श्रुतिसाचिव्येन अनुमानम्, तत्तावन्निराकर्तुमुपक्रमते
| |
|
| |
|
| नानुमा चेति
| | कारणेन । |
|
| |
|
| ।</p>
| | भ्रान्तिः |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-नानुमा च तदभेदं प्रमापयेत्</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">च
| |
|
| |
|
| शब्दः स्वपक्षसाधनपरपक्षनि(रसन)राससमुच्चयार्थः ।
| | स्वरूपतोऽर्थतश्च । |
|
| |
|
| प्रमापयेत्
| | गम्यते |
|
| |
|
| प्रमितं कुर्यात् । यद्वा जीवेश्वराभेदे परोपन्यस्तसमस्तप्रमाणनिरसनप्रतिज्ञेयम् । तथा च श्रुतिस्मृती चेति चार्थः ।</p>
| | अभ्युपगम्यते, अनुभवमाश्रित्ये ति शेषः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">२७सु०- तत्कथमित्यतोऽनुमानं तावदनुवदति | | <p class="gr-vyakhya-para">इदमुक्तं भवति । भवेदेषा श्रुतिरस्यानुभवस्य बाधिका यदि निश्चितप्रमाणभावा भवेत्; न च तथा, धर्मिग्राहकानुभवविरोधेनास्माभिः तदप्रामाण्यस्य प्रतिपाद्यमानत्वात् । परस्य च तत्परिहारायाद्यापि समुद्यतत्वात् । तथा च सति श्रुतिप्रामाण्यनिश्चयेऽनुभवस्य भ्रान्तित्वं, तस्मिंश्च सति श्रुतिप्रामाण्यनिश्चय इति परस्पराश्रयत्वप्रसङ्गः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">नन्वनुभवविरोधेन श्रुत्यप्रामाण्याभिधानेऽपि समानमेतत् । न समानम्; अनुभवस्यानपेक्षत्वात्, श्रुतेस्तदपेक्षत्वात्, अन्यथा सर्वत्र धर्मिग्राहकविरोधोच्छेदाप(त्ते)त्तिरिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ननु तर्हि नेदं रजतमि त्यस्यापि रजतमिदमि ति ज्ञानं प्रति बाधकत्वमयुक्तं स्यात् । न स्यात्, नेदं रजतमि ति ज्ञानप्रामाण्यस्य साक्षिणा परीक्षया निश्चितत्वात्, इदं रजतमि ति ज्ञानस्य तदभावात् । परीक्षितप्रामाण्येनोपजीवकेनोपजीव्यस्यातथाभूतस्य बाधोपगमात्, उपजीव्योपजीवकन्यायस्य तदन्यविषयत्वात् । प्रामाण्यसन्देहे खलु न्यायानुसरणम्, निश्चिते तु प्रामाण्ये किमनेन ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">वक्ष्यति चैतदाचार्यः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">७१सु०- एवं तर्हि श्रुतेरपि प्रामाण्यं परीक्षासहकृतेन साक्षिणा निश्चितमित्यनुभवबाधकत्वमुपपत्स्यत इत्याशयवानाशङ्कते |
|
| |
|
| मिथ्यैवेति
| | श्रुतीति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- मिथ्यैव भेदो विमतो भेदत्वाच्चन्द्रभेदवत् । इति चेत्</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-श्रुतिस्वरूपमर्थश्च मानेनैवावसीयते ॥</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">भेदो मिथ्ये त्येतावत्युक्ते चन्द्रभेदादिना सिद्धसाधनं स्यादित्यतो विमत इत्युक्तम् । जीवब्रह्मणोर्भेद इति यावत् । स्तम्भकुम्भादिभेदस्य पक्षतुल्यत्वान्न तत्र भेदत्वहेतोर्व्यभिचारः शङ्कनीय इति ज्ञापनार्थं वा, यावान् कश्चिद्विमतो भेदः स सर्वोऽपीति । भेदग्रहणं (वि)स्पष्टार्थम् । साध्यावधारणेनासिद्ध्याद्याभासोद्धारं सूचयति । भेदमिथ्यात्वसिद्धावभेद एव वास्तवः सिद्ध्यतीति भावः ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">स्वरूपमर्थश्च |
| <p class="gr-vyakhya-para">२८सु०- दूषयितुं पृच्छति
| |
|
| |
|
| साध्येति
| | इति विवक्षाभेदेन प्रामाण्यमेवोक्तम्; जीवस्य निर्दुःखब्रह्मात्मताप्रतिपादकश्रुतिस्वरूपम् अस्याः श्रुतेः सोऽर्थः, इत्युभयत्र फलतोऽर्थभेदाभावात् । एतदेव हि प्रामाण्यमपि । |
|
| |
|
| ।</p>
| | मानेन |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-साध्यधर्मोऽयं सन्नसन्वा न वोभयम्</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अयं
| |
|
| |
|
| जीवब्रह्मभेदस्य मिथ्यात्वलक्षणः ।</p>
| | साक्षिणा ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">सन्नि ति स्वमतानुसारेण । ननु मिथ्यात्वं सच्चेत्तद्यस्य तदपि सत्स्यात्; न हि सम्भवति नास्ति धर्मी, धर्मश्चास्ती ति, तथा च वैपरी(त्यमेव)त्यम् । मैवम् । मिथ्यात्वं खल्वत्यन्ताभावप्रतियोगित्वं तच्च बुद्धिद्वारेणैव । अत्यन्तासतोऽपि प्रतीतिरङ्गीक्रियते । तथा च मिथ्यात्वमस्तीत्यस्य तत्प्रतियोगिकोऽत्यन्ताभावः सन्नित्यर्थः । न चात्र कोऽपि विरोधः ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">परिहरति |
| <p class="gr-vyakhya-para">असन्वे ति माध्यमिकमतानुरोधेन । न हि प्रतिवादिन्याश्वासोऽस्ति, येनासौ स्वमतमतिप(ती)त्य न वदेदिति निश्चिनुमः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">उभयं न वे ति प्रतिवादिमतानुसारेण । सदसद्विलक्षण इत्यर्थः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">ननु सदसत्त्वमपि जैनादिरीत्या कुतो न विकल्पितम् । सदादिपक्षदूषणसाम्यादिति ब्रूमः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यद्वोभयं (वेति) चेति तृतीयः पक्षः । नेति चतुर्थः, उभयं न वेत्यर्थः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">२९सु०- आद्यं दूषयति
| |
|
| |
|
| यदीति
| | तच्चेदिति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- यदि सन्नपसिद्धान्तः</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तच्चेन्मानं गृहीतं ते किं दुःखानुभवे भ्रमः</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">यदि | | <p class="gr-vyakhya-para">त |
|
| |
|
| अयं साध्यधर्मः
| | इत्यव्ययं तृतीयार्थे । |
|
| |
|
| सन्
| | ते |
|
| |
|
| इत्युच्यते तदा मायावादिनः
| | मत इत्यध्याहारो वा । |
|
| |
|
| अपसिद्धान्तः
| | किं |
|
| |
|
| स्यात् । न हि जीवब्रह्मणोर्भेदस्य मिथ्यात्वं ब्रह्म, येन तस्य सत्त्वेऽपि सदद्वैतवादिनो नापसिद्धान्तः स्यात्, ब्रह्मणो निर्विकल्पकत्वात् ।</p>
| | किन्निमित्तम् । |
| <p class="gr-vyakhya-para">द्वितीये दोषमाह
| |
|
| |
|
| स एवेति
| | दुःखानुभवे भ्रम इति |
|
| |
|
| ।</p>
| | दुःखानुभवस्य भ्रमत्वमिति (इति) यावत्, अङ्गीक्रियत इति शेषः ॥ |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-स एवासन्नितीरिते</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अपसिद्धान्त एव । मिथ्यात्वस्यासत्त्वे (अपि) सत्त्वमेव जीवब्रह्मभेदस्य स्यात् । न चासत् प्रमाणविषय इति तेषां पक्षः । अनेन सदसत्त्वपक्षोऽपि निरस्तो वेदितव्यः । अन्तिममपाकरोति
| |
|
| |
|
| नोभयं चेदिति
| | तत् |
|
| |
|
| ।</p>
| | साक्षिलक्षणं |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- नोभयं चेन्न सिद्धं तत्</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तत्
| |
|
| |
|
| उभयविलक्षणत्वं च जीवब्रह्मभेदमिथ्यात्वेऽन्यत्र वा क्वापि
| | मानं दुःखानुभव |
|
| |
|
| न सिद्धम् ।</p>
| | विषये |
| <p class="gr-vyakhya-para">३०सु०- नन्वनेन किमुक्तं स्यात् । अप्रसिद्धविशेषणत्वमिति चेन्न; सदसद्वैलक्षण्यस्य पक्षविशेषणत्वाभावात्; मिथ्यात्वमेव पक्षविशेषणमुपन्यस्तम्, तद्धर्म एव सदसद्वैलक्षण्यम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">न च विमतं बुद्धिमत्कर्तृपूर्वकमितिवद्विशेषणविशेषणेनापि प्रसिद्धेन भाव्यमिति वाच्यम्, वैषम्यात् । यद्धि व्यापककोटिनिविष्टं विवादपदं च, तस्य प्रसिद्धताऽवश्यम्भाविनी, अन्यथा व्याप्तिग्रहणपक्ष(त्व)योरसम्भवात् । अस्ति च बुद्धिमत्त्वस्यापि व्यापककोटि(टौ) निवेशादि न तु सदसद्वैलक्षण्यस्येति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">उच्यते । यो ह्यर्थः प्रमाणसाध्यः स सम्भावितप्रकारेष्वन्यतमप्रकारवानुपलब्धः, इदं च जीवब्रह्मभेदस्य मिथ्यात्वं न सदादिप्रकारवदङ्गीकर्तुं शक्यं प्रकारत्रयस्यापसिद्धान्तपराहतत्वात्, चतुर्थस्याप्रामाणिकत्वात्; न ह्यप्रामाणिकेन प्रकारेण प्रकारवत्किञ्चिद्भवति । अतो व्यापकानुपलब्धिबाधितं जीवब्रह्मणोर्भेदस्य मिथ्यात्वं न साधयितुं शक्यमि ति समुदायार्थो विवक्षित इति न काचिदनुपपत्तिः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अनेनैवाभिप्रायेण टीकाऽपि नेतव्येति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">३१सु०- दूषणान्तरमाह
| |
|
| |
|
| इति मानस्येति
| | भ्रमः |
|
| |
|
| ।</p> | | कुतोऽङ्गीक्रियत इति वा ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- इति मानस्य दूषणम्</div>
| | <p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । साक्षिणा श्रुतिप्रामाण्यं निश्चितमिति न परेणाङ्गीकर्तुं शक्यते, तथा सति तत्प्रामाण्यस्य अङ्गीकर्तव्यत्वप्रसङ्गात् । इष्यते तदिति चेन्न, तथा सति अहं दुःखी ति दुःखादिविषयोऽपि स एवेति तत्रापि तस्य प्रामाण्यमेव ग्राह्यं स्यान्न भ्रमत्वम्; न चेत् श्रुतिप्रामाण्यग्रहणेऽपि भ्रमः स्यादिति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">मीयत इति मानम्, कृत्यल्युटो बहुलमिति वचनात् । मिथ्याशब्दार्थं विकल्प्याप्येवं दूषणमभिधानीयमित्यर्थः । तथा हि । किं मिथ्येत्यसत्त्वमुच्यते, किंवाऽनिर्वाच्यत्वम् । आद्येऽपसिद्धान्तः, द्वितीयेऽप्रसिद्धविशेषणता पक्षस्येति । सत्त्वाभावो मिथ्यापदार्थ इति चेन्न । तस्यैवासत्त्व(शब्दार्थ)पदार्थत्वेनापसिद्धान्तानिस्तारादिति ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">७२सु०- नन्वेकत्र प्रामाण्ये विषयान्तरेऽपि प्रामाण्येन भाव्यं, तत्राप्रामाण्ये चान्यत्रापि अप्रामाण्येन भवितव्यमि ति कुत एतत्, मा हि भूदेकस्य नियम इत्यत आह |
| <p class="gr-vyakhya-para">३२सु०- दोषान्तरमाह | |
|
| |
|
| इतीति
| | न चेति |
|
| |
|
| । | | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न च बाधविशेषोऽस्ति यदबाधितमेव तत्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">भवेदेवैकस्यापि क्वचित्प्रामाण्ये परत्राप्रामाण्यम्, कारणविशेषात् । स चोत्पत्तौ दोषो ज्ञप्तौ बाधः । दोषोऽपि बाधोन्नेय एव, यथोक्तं बलवत्प्रमाणतश्चैव ज्ञेया दोषा न चान्यथे ति, ततो बाध एव विशेषः । न च दुःखादिविषयस्य साक्ष्यनुभवस्य बाधरूपो विशेषोऽस्ति येनासौ श्रुतिप्रामाण्ये प्रमाणभूतोऽपि दुःखादौ भ्रमः स्यात् ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यत् |
|
| |
|
| मानस्य
| | यस्मादेवं, |
|
| |
|
| लिङ्गस्य । भेदत्वहेतुरपि सन्नसन्वा सदसन्वा अनिर्वाच्यो वेति विकल्प्याद्येऽद्वैतवादिनोऽसिद्धिः, दृष्टान्तश्च साधनविकलः; द्वितीयतृतीययोर्द्वयोरपि; चतुर्थे द्वैतवादिनः
| | तत् |
|
| |
|
| इति दूषणम्
| | तस्मात्, श्रुतिप्रामाण्यमिव, |
|
| |
|
| अभिधातव्यमित्यर्थः । न च सदसदादौ भेदत्वसामान्यमस्ति, येन धूमवत्त्ववदयं हेतुः स्यात् ।</p>
| | तत् |
| <p class="gr-vyakhya-para">३३सु०- जीवो ब्रह्मणो न भिद्यते आत्मत्वाद्ब्रह्मवदि त्यादावनुमानान्तरेऽप्येवमेव विकल्प्य दूषणान्तरमभिधातव्यमित्याह
| |
|
| |
|
| इति मानस्येति
| | आत्मनो दुःखित्वादिकमपि |
|
| |
|
| ।</p>
| | अबाधितमेव |
| <p class="gr-vyakhya-para">३३असु०- यद्वाऽद्वैतवादिप्रयुक्तेषु विरुद्धविषयेषु सर्वेष्वपि अनुमानेष्वेवं साध्यं हेतुं च विकल्प्य दोषो वक्तव्य इत्यतिदिशति
| |
|
| |
|
| इतीति
| | सत्यमेवाङ्गीकार्यमिति । यद्वा |
|
| |
|
| ।</p>
| | यदि |
| <p class="gr-vyakhya-para">३४सु०- न सिद्धं तदि त्ययुक्तम्; पक्षीकृते भेदे वा, प्रपञ्चे वा, अविद्यायां वा, शुक्तिरजतादौ वा, अनिर्वचनीयत्वस्य प्रमाणेन साधयितुं शक्यत्वात् इत्यत आह
| |
|
| |
|
| न चेति
| | अस्मादेवं |
|
| |
|
| ।</p>
| | (तत्) |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-न च मानान्तरेणैतच्छक्यं साधयितुं क्वचित्</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यदा भेदमिथ्यात्वस्य सत्त्वादिविकल्पेन दूषणाभिधानं तदा
| |
|
| |
|
| अन्तर
| | तस्मात् |
|
| |
|
| शब्दो विशेषवचनः । यदा तु मिथ्याशब्दा(र्थं)र्थविक(ल्प्य दू)ल्पेन दूषणाभिधानं तदाऽन्यन्मानं
| | किं दुःखानुभवे भ्रम |
|
| |
|
| मानान्तरम् ।
| | इति पूर्वे(णैव)ण सम्बन्धः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">७३सु०- नन्वेतत् श्रुतिप्रामाण्यं दुःखादिकं च साक्षिगृहीतमेव, न चोभयत्र प्रामाण्यं साक्षिणो युक्तम्, परस्परविरोधात्; तत एकत्राप्रामाण्यावश्यम्भावे दुःखादावेव तदिति ग्राह्यम्, श्रुतिप्रामाण्यस्यापौरुषेयत्वादिपरीक्षासहकृतेन गृहीतत्वात्; अतो मिथ्यैव दुःखित्वादिकमिति चेन्न; दुःखादावपि सजातीयविजातीयसंवादरूपपरीक्षासद्भावात् । एवं तर्हि सन्देहान्न दुःखादिसत्यतानिश्चयो भवतां युक्त इति न श्रुतेरनुभवबाधो वक्तुं शक्यत इत्यत आह |
|
| |
|
| एतत्
| | अबाधितमेवेति |
|
| |
|
| अनिर्वाच्यत्वम् ।
| | ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तद् दुःखं सत्यमेवेत्यवधारयतोऽयमभिसन्धिः । सत्यम् । श्रुतिप्रामाण्यं दुःखादिकं च साक्षिगृहीतमेव, न चैकत्रापि बाधकमस्ति इत्युभयत्रापि प्रमाणं साक्षी । न च विरोधः, औतसत्तामन्तरेणापि श्रुतिप्रामाण्यसत्तायाः सम्भवात्; न ह्यपौरुषेयत्वादियुक्तयो विषयविशेषनियतप्रामाण्यनिश्चये (साक्षिणः) साचिव्यमाचरन्ति, किन्तु प्रामाण्यमात्रनिश्चयो । उपक्रमाद्यास्तु तत्र तत्राभासीकृता एव । न च दुःखसत्तामन्तरेण तत्र प्रामाण्यस्य सम्भवोऽस्ति; न च दुःखसत्तया श्रुतिप्रामाण्यमात्रस्य विरोधोऽस्ति, विषयान्तरेऽपि तस्य सम्भवात् । अतः सत्यमेव दुःखादिकमिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">७४सु०- श्रुतिरनुभवस्य बाधिका न भवति, किन्तु धर्मिग्राहकतया प्रबलेनानुभवेनैव बाध्यत इत्युक्तम् । न केवलं धर्मिग्राहकतयाऽनुभव(स्य)प्राबल्यम्, किन्नाम श्रुतिस्वरूपप्रामाण्यग्राहकत्वेनापीत्याशयवानाह |
|
| |
|
| क्वचित्
| | श्रुतीति |
|
| |
|
| इत्युक्तस्थलेषु ।</p>
| | । |
| <p class="gr-vyakhya-para">३५सु०- तत्कथमिति चेदित्थम् । कस्यचित्पदार्थस्यानिर्वाच्यत्वे प्रत्यक्षं वा प्रमाणमुच्यते, अनुमानं वा, आगमो वा, अर्थापत्तिर्वा, उपमानं वा, अभावो वेति मनसि विकल्पान्निधाय पराङ्गीकारप्राचुर्यानुरोधेनानुमानं तावदपाकरोति
| |
|
| |
|
| अनुमानेन चेदिति
| | अर्थ इति |
|
| |
|
| ।</p> | | अर्थवत्त्वं, प्रामाण्यमिति यावत् । स्वरूपतः प्रामाण्यतश्चावसिता हि श्रुतिरभिप्रेतसिद्धये प्रयोक्तव्या नान्यथा, श्रुतिस्वरूपं तत्प्रामाण्यं च मानेनैव साक्षिलक्षणेनावसीयते नान्येन । यद्यपि श्रुतिस्वरूपं श्रोत्रवेद्यं तथाऽपि श्रोत्रजनिततद्वृत्तिप्रामाण्यं यावन्न साक्षिणा गृह्यते तावन्न तत् सिद्ध्यतीत्यतः श्रुतिस्वरूपावसायोऽपि साक्षिण्येवायतते ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अनुमानेन चेत्सैव ह्यनवस्था भविष्यति</div>
| | <p class="gr-vyakhya-para">यद्वा श्रुतिशब्दे(नै)न तज्जनितं ज्ञानमुच्यते । तत्र पृच्छामः । तस्य साक्षिणः प्रामाण्यं भवताऽप्यभ्युपगतं न वेति । नेति पक्षे श्रुतिस्वरूपाद्यसिद्धेर्न तद्विरोधेन दुःखाद्यनुभवस्य भ्रमत्वं वक्तुं युक्तम् । आद्यं दूषयति |
| <p class="gr-vyakhya-para">विमतमनिर्वाच्यं बाध्यत्वादि त्या | |
|
| |
|
| द्यनुमानेन
| | तच्चेदिति |
|
| |
|
| शुक्तिरजतादेरनिर्वाच्यत्वं साध्यते
| | । |
|
| |
|
| चेदनवस्था भविष्यति ।
| | तत् |
|
| |
|
| कथम् । सैव हि अप्रसिद्धविशेषणतापरिहारार्थानुमानपरम्पराद्वारिका प्रसिद्धैवेत्यर्थः ।</p>
| | साक्षि(स्व)रूपं प्रमाणं त्वया |
| <p class="gr-vyakhya-para">यदत्र वक्तव्यं तत्प्रथमसूत्र एवास्माभिरभिहितम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">३६सु०- आगममपाकरोति
| |
|
| |
|
| न चेति
| | गृहीतं चेत् |
|
| |
|
| ।</p>
| | तदा दुःखानुभवस्य भ्रमत्वं |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न चागमस्तदर्थोऽस्ति</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तदर्थः
| |
|
| |
|
| अनिर्वचनीयार्थः, अनुपलम्भादिति भावः ।</p>
| | किं |
| <p class="gr-vyakhya-para">ननु कथं नास्ति, नासदासीन्नोसदासीत्तदानीमि त्यागमस्य विद्यमानत्वादित्यत आह
| |
|
| |
|
| नासदिति
| | (कथं) न कथञ्चित् । श्रुतिविरोधेन खलु तदुच्यते, सा तु स्वरूपप्रामाण्यग्राहकतयोपजीव्येनानुभवेन बाधिता कथं तद्बाधनाय प्रभवतीति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">स्यादेतत् । श्रुतिस्वरूपप्रामाण्ययोः साक्षिणः प्रामाण्यमङ्गीक्रियते, दुःखादौ तु विषयान्तरे श्रुतिविरोधेनाप्रामाण्यमाश्रीयते, तत्कथमुक्तदोष इत्यत आह |
|
| |
|
| ।</p>
| | न चेति |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- नासदासीन्न तद्वदेत् ॥</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">इत्यागम इति शेषः । तत् अनिर्वाच्यं वस्तु । अयं भावः । पदसमन्वयबलेन प्रतीतः पदार्थसंसर्गो हि वाक्यार्थो नापरः, अन्यथाऽर्थापत्त्यादेरप्यागमान्तर्भावप्रसङ्गात् । अत्र च प्रलये सदाद्यभावमात्रं वाक्यात्प्रतीयते, न पुनरनिर्वाच्यं वस्तु; ततो नायमागमोऽनिर्वाच्यार्थ इति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">३७सु०- मा भूदयमागमोऽनिर्वचनीयार्थः, तथाऽप्येतद्वचनबलेनानिर्वचनीयार्थः सेत्स्यति । तथा हि । अत्र तावत् प्रलये सदसदभावः प्रतिपाद्यते, तत्सामर्थ्यात् तदा विद्यमानस्यार्थस्य सत्त्वासत्त्वप्रतिषेधावगतौ परिशेषादनिर्वाच्यत्वावगतेः । न च तदा वस्तुमात्राभावः, पुनः सृष्ट्यनुपपत्तेः । अभावस्याङ्गीकार्यत्वाच्च ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">परिशेषश्चार्थापत्तिरनुमानं वेत्याशङ्कते
| |
|
| |
|
| परिशेषादिति
| | । बाधस्य बाधकत्वेन अभिमतायाः श्रुतेः विशेषो बाध्यतयाऽभिमतात्साक्षिणोऽतिशयो |
|
| |
|
| ।</p> | | नास्ति । |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-परिशेषादनिर्वाच्यं यदि सिद्ध्येत्</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">परिशेषादनिर्वाच्यं
| |
|
| |
|
| वस्तु
| | अस्ति चोक्तवक्ष्यमाणरीत्या साक्षिण एव विशेष इति । शिष्टं स्पष्टम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">७५सु०- किञ्च अहं दुःखी त्यादिसाक्षिणो भ्रमत्वं वदन् प्रष्टव्यः, किं सर्वत्रापि साक्षिणो भ्रमत्वमङ्गीक्रियते उत क्वचित्प्रामाण्यमपि ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">आद्ये दोषमाह |
|
| |
|
| सिद्ध्येत्
| | श्रुतिस्वरूपमिति |
|
| |
|
| इति
| | । |
|
| |
|
| यदि
| | मानेन |
|
| |
|
| उच्यत इति सम्बन्धः ।</p>
| | साक्षिणैव । तथा च तस्य भ्रान्तित्वे तन्न सिद्ध्येदिति भावः । परमार्थतो मा सैत्सीदिति च न वाच्यम्, तत्त्वावेदकत्वस्याङ्गीकृतत्वात् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">अत्र ब्रूमः । भवेदिदं यद्यत्र सदसच्छब्दौ प्रतीतार्थौ स्याताम्; न चैवम्, प्रत्यक्षाप्रत्यक्षपञ्चमहाभूतपरत्वात्, न सत्तन्नासदुच्यत इत्यादौ तत्र प्रयोगात् । कुत एतदिति चेत् प्रतीतार्थत्वेऽनिष्टप्रसङ्गादित्याशयवानाह | | <p class="gr-vyakhya-para">अथ श्रुतिस्वरूपादिविषये तन्मानत्वं स्वीक्रियत इति द्वितीयमनूद्योत्तरमाह |
|
| |
|
| परात्मन इति
| | तच्चेदिति |
|
| |
|
| ।</p> | | । एकत्र प्रामाण्ये परत्रापि प्रामाण्यमङ्गीकर्तव्यमित्येतत् कुत इत्यतोऽविशेषादित्याह |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- परात्मनः । अनिर्वाच्यत्वमेव स्यात्</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तर्हि सत्त्वेनाङ्गीकृतस्य परमात्मन
| |
|
| |
|
| एव अनिर्वाच्यत्वं
| | न चेति |
|
| |
|
| स्यादित्यर्थः ।</p>
| | । पूर्ववत् व्याख्यानम् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">कुत इत्यत आह | | <p class="gr-vyakhya-para">७६सु०- एवं साक्षिणः प्रमाणान्तरसाधारणरूपता(त्व)मुपेत्य बाधकाभावेन अहं दुःखी त्यादेर्भ्रमत्वं नोपपद्यत इत्युक्तम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">इदानीं साक्षिणो यथार्थत्वनियमाच्च न दुःखादिविषये भ्रमत्वशङ्कोपपद्यते, किं बाधकगवेषणादिने त्याशयवान् साक्षिणो यथार्थत्वनियमं विपक्षे बाधकेन समर्थयते |
|
| |
|
| परिशिष्टो हीति
| | बाध इति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- परिशिष्टो ह्यसौ तदा</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-बाधो यद्यनुभूतेऽर्थे कथं निर्णय ईयते</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">सदसत्प्रतिषेधसामर्थ्यात् सर्वकार्य(प्र)लयेऽवशिष्टस्य खल्वनिर्वाच्यत्वमेवेष्टव्यम् । | | <p class="gr-vyakhya-para">अनुभूते साक्षिप्रतीतेऽर्थे |
|
| |
|
| असौ
| | यदि बाधः |
|
| |
|
| परमात्मा, यस्मात्,
| | प्रवर्तेत, साक्षी यदि कुत्रचिदयथार्थः स्यादिति यावत् । अयथात्वर्थस्य बाधोन्नेयत्वादेवमुक्तम् । तदा |
|
| |
|
| तदा
| | कथं |
|
| |
|
| प्रलयवेलायाम् अलीनतयाऽवशिष्टः, तस्मात् तस्यानिर्वाच्यत्वं भवेदिति ।</p>
| | स्तम्भोऽयं , कुम्भोऽयमि ति पदार्थानां |
| <p class="gr-vyakhya-para">३७असु०- न च वाच्यं यद्यपि प्रलये परमात्मा विद्यत एव, तथाऽपि तम आसीदि त्यादिसन्निहितवाक्यात् तमोऽविद्याख्यं बुद्धिसन्निहितमिति तदुपरक्तायां बुद्धौ परिशेषप्रमाणमपि तमस एव अनिर्वाच्यतामाधास्यती ति, आनीदवातमि ति वाक्येन ब्रह्मणोऽपि बुद्धिसन्निधानात् । सत्यं ज्ञानमि ति तस्य सत्यत्वावगमादपवाद इति चेन्न, आसीदि ति तमसोऽपि सत्त्वावगमादपवादः स्यात् । सांव्यावहारिकं सत्त्वं तदिति चेत्, ब्रह्मणोऽपि तथा किन्न स्यात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">किञ्चास्मिन्व्याख्याने तदानीमिति व्यर्थं, सदा तमसोऽनिर्वाच्यत्वात् । अन्यपरं वाक्यमिति चेत्, तथाऽपि असन्नासीदि ति व्यर्थमेव । प्राप्त्यभावात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">३८सु०- न तं विदाथ य इमा जजानान्यद्युष्माकमन्तरं बभूव । नीहारेण प्रावृता जल्प्या चासुतृप उक्थशासश्चरन्ति । त इमे सत्याः कामा अनृता पिधाना इत्याद्यागमस्तर्ह्यज्ञानस्यानिर्वाच्यत्वे प्रमाणमित्यत आह
| |
|
| |
|
| न चेति
| | निर्णय ईयते |
|
| |
|
| ।</p> | | उपेयते ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न चान्य आगमस्तत्र</div>
| | <p class="gr-vyakhya-para">एतदेव प्रपञ्चयति |
| <p class="gr-vyakhya-para">तत्र | |
|
| |
|
| अनिर्वाच्येऽर्थे, मानमि ति शेषः ।</p>
| | कोऽपीति |
| <p class="gr-vyakhya-para">अन्यानृतशब्दाभ्यामनिर्वचनीयाज्ञानाभिधानात् कथं नेत्यतोऽनिर्वाच्यत्वं निर्वक्ति
| |
| | |
| सदसदिति
| |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- सदसत्प्रतियोगिनि</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- कोऽपि ह्यर्थो न निश्चेतुं शक्यते भ्रमवादिना</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">सदसती प्रतियोगिनी यस्य तत्तथोक्तम् ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">भ्रमवादिना |
| <p class="gr-vyakhya-para">यन्न सन्नाप्यसत्तद्ध्यनिर्वाच्यम् । न चात्र तत्प्रतिपादकः शब्दोऽस्ति, अनृतादिशब्दस्य त्वन्यथा व्याख्यानादिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">३९सु०- प्रत्यक्षं प्रतिक्षिपति
| |
|
| |
|
| न चेति | | साक्षिणः क्वचिद्भ्रमत्वं वदता । (यदि) साक्षी क्वचिदयथार्थः स्यात् तदा पदार्थनिर्णयो न स्यादित्यर्थः । यथाऽऽहुरन्येऽपि ज्ञानस्य व्यभिचारित्वे विश्वासः किन्निबन्धन इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">७७सु०- ननु च निर्णयो निश्चय इति चावधारणात्मकं ज्ञानमुच्यते, तच्च स्तम्भकुम्भादिष्वर्थेषु तत्तत्कारणसामग्रीवशादेवोत्पद्यते । निर्णायकाभावसहकृतसमानधर्मदर्शनादिना ह्यनवधारणात्मकं ज्ञानं संशयपदवेदनीयं जन्यते, तद्विलक्षणया च सामग्रया अवधारणज्ञानम् । तत्र कः साक्षिणो याथार्थ्यनियमस्योपयोगः, किञ्च तदभावेनापनेष्यते ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">उच्यते । न स्तम्भोऽयमि त्येकाकारप्रतिनियतं ज्ञानं इह (हि) निर्णयादिशब्दैरभिधीयते, अपि तर्हि तदनन्तरभावी वस्तुतथात्वाश्वासः । तथा हि; वक्तारो भवन्ति, स्तम्भ इति (च) प्रतीयते, भवति चायं स्तम्भ इति वा वस्तुतत्त्वं तु न विद्म इति वेति । तत्कस्य हेतोः । एकाकारप्रतिनियतेष्वपि ज्ञानेषु केषाञ्चिद्भ्रमत्वस्य केषाञ्चिदभ्रमत्वस्य बहुलमुपलब्धत्वेनेदानीं जायमानेऽप्ये(ष्वे)काकारनियते ज्ञाने वस्तुतथात्वविश्वासायोगात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">७८सु०- भवतु वस्तुतथात्वाश्वासो वस्तुदर्शनपृष्ठभावी निर्णयः, सोऽपि तस्य दर्शनस्य भ्रमत्वाभ्रमत्वनिर्णयमेवापेक्षते यदि ज्ञानं भ्रमः स्यात् तदा वस्त्वतथाभूतमित्यवसीयते, यदि त्वभ्रमः तदा तथाभूतमि ति । एवञ्च किं साक्षिणो याथार्थ्यनियमेनोपनीयते, किञ्च तस्य भ्रमत्वेनापनीयत इत्यत आह |
|
| |
|
| ।</p> | | भ्रमत्वमिति ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-न च प्रत्यक्षमत्रास्ति</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- भ्रमत्वमभ्रमत्वं च यदैवानुभवोपगम् । एकस्य भ्रमता तत्र परस्याभ्रमता कुतः ॥</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">न हि इदमनिर्वाच्यमि ति कश्चिल्लौकिकः परीक्षको वा चक्षुरादिनेक्षते । बाधोत्तरकालं मिथ्यैव रजतं प्रत्यभादि त्यनुवादात् कथं नेक्षत इति चेन्न, मिथ्याशब्दस्यासदर्थत्वात् ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">सत्यं प्रत्ययानां भ्रमत्वाभ्रमत्वनिर्णयायत्तो वस्तुनिर्णय इति । सैव |
| <p class="gr-vyakhya-para">४०सु०- अर्थापत्तिमपाकरोति
| |
|
| |
|
| न चेति
| | तत्र |
|
| |
|
| ।</p>
| | प्रत्ययेषु |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न चार्थापत्तिरिष्यते</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अनुमानात्पृथक् प्रामाणिकैरिति शेषः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अनुमानं चाप्रसिद्धविशेषणतया निरस्तमिति भावः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">४१सु०- किञ्च नास्त्यसावनुपपद्यमानोऽर्थो येन कस्यचिदर्थस्य अनिर्वाच्यतापत्तिः स्यात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अथ मतम् यदि वियदादिविश्वं वा शुक्तिरजतादिकं वा सत्स्यात् तदा न बाध्येत, सतो बाधायोगात्, न हि (संश्चिदात्मा) सन्नात्मा बाध्यते । यदि वाऽसत्स्यात् तर्हि न प्रतीयेत, असतः प्रतीत्ययोगात्, नहि नरि ृङ्गं भाति गवीव । अतो बाधप्रतीत्योरनुपपत्त्या अनिर्वाच्यत्वं गम्यत इत्यत आह
| |
|
| |
|
| बाधेति
| | एकस्य |
|
| |
|
| ।</p>
| | स्तम्भादौ पुरुषादिप्रत्ययस्य |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-बाधायोगात् सत इति</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अर्थापत्तिर्नेष्यते इति वर्तते । एकदेशोत्कीर्तनेनोक्तं सर्वमुपात्तं वेदितव्यम् ।
| |
|
| |
|
| सतो बाधायोगादि
| | भ्रमता (अ)परस्य |
|
| |
|
| त्याद्युक्तार्थापत्तिर्नानिर्वाच्यत्वं गमयितुमलमित्यर्थः । वियदादेः सत्त्वे शुक्तिरजतादेश्चासत्त्वेऽनुपपत्त्यभावादिति भावः ।</p>
| | स्तम्भादिप्रत्ययस्य |
| <p class="gr-vyakhya-para">ननु यदि वियदादिकं सत्स्यात् तदा बाधो न स्यादि त्युक्तमित्यत आह
| |
|
| |
|
| बाधाभावत इति
| | अभ्रमता |
|
| |
|
| ।</p>
| | च |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- बाधाभावत एव हि । इष्टापत्तिः</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">वियदादेर्विश्वस्य
| |
|
| |
|
| बाधाभावत एव,
| | कुतो |
|
| |
|
| सत्त्वे बाधो न स्यादितीष्टापादनमेतत् । नेह नानाऽस्ती ति श्रौतनिषेधात्मा बाधोऽस्तीति चेन्न, तस्य प्रा(ङ्निषि)गेव निषिद्धत्वात् । तदिदमाह
| | निर्णेतव्या न कुतोऽपि । कुतो |
|
| |
|
| हि
| | यदा |
|
| |
|
| शब्देन ।</p>
| | यतः । प्रत्ययानां |
| <p class="gr-vyakhya-para">अनेनाक्षेपकासिद्धिश्चोक्ता भवति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">४२सु०- विमतं बाध्यं दृश्यत्वाद् भ्रान्तिवदि ति वियदादौ बाधः प्रमित, इत्यत आह
| |
|
| |
|
| न हीति
| | भ्रमत्वमभ्रमत्वं च, अनुभवोपगं |
|
| |
|
| ।</p> | | साक्षिणैवाध्यवसेयमिति ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-न हि भ्रान्तावपि बाधोऽवगम्यते</div>
| | <p class="gr-vyakhya-para">७९सु०- स्यादेतत्, करणदोषबाधकप्रत्ययाधीनं प्रत्ययानां भ्रमत्वमभ्रमत्वं च संवादायत्तं भविष्यति, तत्कथं तदनवधारणमित्याशङ्कां परिहरन्नुक्तमर्थं स्पष्टमाचष्टे भ्रमत्वमिति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">तस्माद् दृष्टान्तः साध्यविकल इत्यर्थः ।</p> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-भ्रमत्वमभ्रमत्वं च सर्वं वेद्यं हि साक्षिणा । स चेत्साक्षी क्वचिद्दुष्टः कथं निर्णय ईयते ॥</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">४२असु०- कथमिति चेत् । वक्तव्यं (हि क) तर्हि कस्य बाध इति, किं ज्ञानस्योत विषयस्य ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">प्रत्ययानां |
| <p class="gr-vyakhya-para">नाद्यः, अधिष्ठानज्ञाननाश्यत्वलक्षणस्य पराभिमतस्य बाधस्य तत्र स्वभावभङ्गुरेऽभावात्, अन्यथा प्रमितेरपि तत्प्रसङ्गात्, परमते ज्ञानस्य साक्षित्वेन विनाशायोगाच्च ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">द्वितीयं प्रतिषेधति | |
|
| |
|
| विषयस्येति
| | भ्रमत्वमभ्रमत्वं |
|
| |
|
| ।</p>
| | तदवधारणोपयुक्तं |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-विषयस्य कुतो बाधो</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">न कुतोऽपीत्यर्थः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">४२आसु०- कुतो नेति चेत् । विषयः कोऽभिमतः; किं शुक्त्यादिः किंवा रजतादिः । आद्ये हेतुमाह
| |
|
| |
|
| विद्यमानं हीति
| | च सर्वं |
|
| |
|
| ।</p>
| | करणदोषादिकं |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- विद्यमानं हि बाध्यते</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">न हि भ्रान्तावित्य तो मण्डूकप्लुत्या नेत्यनुवर्तते ।
| |
|
| |
|
| विद्यमान
| | साक्षिणा |
|
| |
|
| ं यथार्थज्ञानोदयानन्तरमप्यनुवर्तमानं न
| | निश्चेयम्, अनिश्चितस्य भ्रमत्वाद्यवधारणाप्रसङ्गात् । |
|
| |
|
| हि बाध्यते ।
| | स चेत् साक्षी, क्वचित् |
|
| |
|
| तथा सत्यात्मनोऽपि बाधप्रसङ्गादिति भावः ।</p>
| | विषये, |
| <p class="gr-vyakhya-para">द्वितीये (युक्तिमा)हेतुमाह
| |
|
| |
|
| विद्यमानं हीति
| | दुष्टः |
|
| |
|
| । यत्पूर्वं
| | अयथार्थः, स्यात्, तदा |
|
| |
|
| विद्यमानं
| | कथं |
|
| |
|
| तदेव केनचिन्नाश्यते (न त्ववि) नाविद्यमानम्, शुक्तिरजतादिकं चाविद्यमानमि ति तस्य नाश्यत्वायोगात् तद्विषयो बाधः सुतरामयुक्त इति ।</p>
| | कारणदोषादेर्भ्रमत्वादेर्वस्तुतथात्वादेर्वा |
| <p class="gr-vyakhya-para">४२इसु०- असतो नाश्यत्वं नास्ति किन्तु विद्यमानस्यैवेत्यत्र दृष्टान्तावाह
| |
|
| |
|
| न हीति | | निर्णय ईयते ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । प्रत्ययानां भ्रमत्वावधारणं का(क)रणदोषाद्यायत्तं, तथाऽपि साक्षिणो याथार्थ्यनियमाभावे न सिद्ध्येत् । न हि तत्स्वरूपेणोपयुक्तम्, अतिप्रसङ्गात्, किन्तु निश्चितमेव; तन्निश्चयश्च साक्षात् परम्परया वा साक्षिण्यायतते; स हि का(क)रणदोषादिकं स्वयमेव (वा) ताहकप्रामाण्यग्रहणेन वा निश्चित्य भ्रमत्वं निश्चिनोति । ततश्च तस्य क्वचिदयथार्थत्वेऽविश्वसनीयत्वापत्त्या न निर्णयः स्यात् । अभ्रमत्वनिश्चयस्तु न संवादाधीनः, तथा सत्यनवस्थादिदोषाः प्रादूष्युरित्युक्तम्; किन्तु केवलसाक्षिण्यायत्तः; विपर्ययशङ्कानिरासे तु संवादस्यानुप्रवेशः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">न च संवादोऽप्यनिश्चितोऽङ्गम्, तन्निश्चयश्च साक्ष्यधीन एव, तस्य च क्वचिदयथार्थत्वे तदुभयनिर्णयोऽपि न भवेदिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">८०सु०- ननु साक्षिणो यथार्थत्वनियमेऽपि प्रत्ययानां भ्रमत्वाभ्रमत्वनिर्णयो नोपपद्यते । न हि याथार्थ्यं स्वरूपेणैवोपयुक्तम्, अतिप्रसङ्गात्, किन्तु निश्चितमेव । न च तन्निश्चयोपायोऽस्ति । अतस्तदनिश्चयात् का(क)रणदोषादेर्भ्रमत्वादेः स्तम्भत्वादेरनिश्चय एवे त्यत आह |
|
| |
|
| ।</p>
| | विशेषा इति |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-न हि वन्ध्यासुतो बा(व)ध्यो यज्ञदत्तो हि बा(व)ध्यते</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अयमत्र प्रयोगः । शुक्तिरजतं न नाश्यमसत्त्वात्; यदसत् तन्न नाश्यं यथा वन्ध्यासुतः, यद्वा यन्नाश्यं न तदसत् यथा यज्ञदत्त इति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">४३सु०- स्यादेतत्, बाधानभ्युपगमे लौकिकवैदिकव्यवहारविरोधोऽपसिद्धान्तश्च स्यादित्यतः सर्वथाऽङ्गीकर्तव्ये बाधे तद्दृष्टान्तेन वियदादेरपि बाधायोगात् सत्त्वानुपपत्तिरित्यत आह
| |
| | |
| बाधेति
| |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- बाधायोगात् सत इति व्याप्तिरेषा क्व दृश्यते</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- विशेषाः सर्व एवैते साक्षिप्रत्यक्षगोचराः</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">क्वेत्याक्षेपे ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">विशिष्यन्ते एतैरिति |
| <p class="gr-vyakhya-para">इदमुक्तं भवति । सत्यमङ्गीक्रियत एव बाधोऽस्माभिः, किन्त्वन्यथाविज्ञातस्य सम्यग्विज्ञानगोचरत्वलक्षणः । स तु भ्रान्ताविव वियदादावप्यस्त्येव, क्षणिकत्वब्रह्मपरिणामत्वादिरूपेण विज्ञातस्य स्थायित्वादिरूपेणावगमात्, अधिष्ठानयाथात्म्यज्ञाननाश्यत्वस्यैव प्राङ्निरस्तत्वात्, तत्साधने सिद्धसाधनता स्यात् । न च तेन वियदादौ सत्त्वप्रतिक्षेपः सम्भवति, यत् सत् तत् न बाध्यत इति व्याप्तेरनवगतत्वात्, स(तोऽप्या)त्यस्याप्यात्मनोऽन्याकारेण विदितस्य सम्यग्विज्ञानगोचरत्वस्योभयसिद्धत्वात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">न चार्थापत्तेः पृथक् प्रमाणत्वे किं व्याप्त्येति वाच्यम् । न हि वयमनुपपद्यमानस्यार्थस्योपपादकेनार्थेन व्याप्तेरभावं चोदयामः, किन्तु सत्त्वस्य बाधाभावेन बाधस्य वा सत्त्वाभावेन; न हि बाध एवानुपपद्यमानोऽर्थः, किन्तु प्रतीतत्वे सति बाधः; तस्य चान्यथाऽनुपपत्तिं व्युत्पादयता सर्वथाऽसत्त्वे बाधो न स्यादि ति प्रसङ्गो वा बाधात् सन्न भवती त्यनुमानं वा वाच्यम्, तदुभयं च व्याप्त्यपेक्षमेव । यदा तु प्रमाणद्वयविरोधोऽर्थापत्तिः तदा स्पष्ट एव व्याप्त्यभावो दोष इति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">ननु बाधायोगादि ति पञ्चमी किमर्था । उच्यते ।
| |
|
| |
|
| सतो बाधायोगात्
| | विशेषाः |
|
| |
|
| बाध्यमानमिदं न सत् इति अनुमाने
| | का(क)रणदोषादयः, |
|
| |
|
| व्याप्तिरेषा क्व दृश्यत
| | साक्षिप्रत्यक्षगोचरा एवेति |
|
| |
|
| इति व्याख्यायते । यद्वाऽस्मदभिमतबाधाभ्युपगमे
| | सम्बन्धः । साक्षियाथार्थ्यस्य साक्षिणैव उ(निश्चयो)पपत्तेः । अस्यार्थस्य च वक्ष्यमाणव्यवहारान्यथाऽनुपपत्तिसिद्धत्वादिति भावः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">८१सु०- यदि साक्षी क्वचिद्व्यभिचरेत् तदा तेन अविश्वसनीयेन का(क)रणदोषादिनिश्चयो न स्यात्, तदभावे च प्रत्ययानां भ्रमत्वादि न निश्चीयेत, तथा च वस्तुनिर्णयो न स्यात्, कारणाभावे कार्या(कार्योदया)योगादित्युक्तम् । तत्र मा भूदेतत्सर्वमिति चेन्न । तथा सति हानोपादानादिसर्वव्यवहारविलोपप्रसङ्गात् । कथम् । सर्वव्यवहाराणामेतत्कार्यत्वादित्याह |
|
| |
|
| बाधायोगात् सत
| | ऊरीकृत्य चेति |
|
| |
|
| इत्यादिकं नोपपद्यत इति नञोऽनुवृत्त्या व्याख्या । कुत इत्याशङ्कायां
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- ऊरीकृत्य च तान् सर्वान् व्यवहारः प्रवर्तते</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">निश्चित्येत्यर्थः । |
|
| |
|
| व्याप्तिः
| | चो |
|
| |
|
| इत्यादिकं व्याख्येयम् ।</p>
| | ऽवधारणे । |
| <p class="gr-vyakhya-para">४४सु०- एवं विनाशलक्षणं बाधं सिद्धवत्कृत्य शुक्तिरजतादौ वियदादौ च बाधस्यासिद्धिरभिहिता, इदानीं तामेव विवरितुं बाधस्वरूपं परं पृच्छति
| |
|
| |
|
| कश्चेति
| | तान् सर्वान् |
|
| |
|
| ।</p>
| | का(क)रणदोषा(दी)न् |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- कश्चायं बाध उद्दिष्टो</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यः
| |
|
| |
|
| अयं
| | ऊरीकृत्य व्यवहारः प्रवर्तत |
|
| |
|
| वियदादेः शुक्तिरजतादेश्च सत्त्वाभावसिद्ध्यर्थं
| | इति गौणं समानकर्तृकत्वम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यद्वा |
|
| |
|
| बाध उद्दिष्टोऽयं कः ।
| | ऊरीकृत्य |
|
| |
|
| किं (वि)ज्ञानेन विनाशः, किंवा निवृत्तिः, यद्वा नासीन्नास्ति न भविष्यती ति कालत्रयसत्तानिषेध इति भावः ।</p>
| | कारणतयोपादाय कारणीकृत्वेति व्याख्येयम् । तथा हि इदं रजतमि ति भ्रान्त्या प्रवृत्तः, का(क)रणदोषं बाधकप्रत्ययं (चा)वावधार्य, तस्य ज्ञानस्य भ्रमत्वं निश्चित्य, नेदं रजतं, किन्तु शुक्तिरेवे ति वस्तु व्यवस्थाप्य, जहाति । तथा जलमेतदि ति प्रतीत्य, तस्य प्रत्ययस्यापातत एवान्यथात्वशङ्कायां, संवादं निवेश्य, तत्स्वरूपप्रामाण्ये गृहीत्वा, (च) अभ्रमत्वं निश्चित्य, जलमेतद्भवत्येवे त्यवधार्य, तदुपादत्त इति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">४४असु०- ननु विनाशनिवृत्त्योः को भेदः । उच्यते ।</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">८२सु०- ननु नायमस्ति नियमो यदुक्तरीत्या अर्थतथात्वाध्यवसायपूर्वक एव व्यवहार इति, तत्सन्देहादिनाऽपि(दपि) व्यवहारदर्शनात्; इत्यत आह |
| <p class="gr-vyakhya-para">केचित् खलु मायावादिनो वदन्ति, अधिष्ठानयाथात्म्यज्ञानेन सविलासाऽविद्या विनश्यति, यावन्ति ज्ञानानि तावत्यो ह्यविद्या इति, तन्मतरीत्या विनाश इत्युक्तम् ॥</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अपरे तु एकैवाविद्या, तदवस्थाविशेषा एव रजताद्युपादानानि भवन्ती ति मन्वाना अधिष्ठानतत्त्वज्ञानेन, सहकार्यैरविद्या तिरोधत्त इति; तत्समयानुसारेण निवृत्तिरिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यद्वा अविद्याया विद्यया विनाशो भवति, कार्यं तु रजतादिकमुपादानविनाशे स्वयमेव विलीयत इति परेषां मतम् । तदुभयानुसारेणेदं कल्पद्वयम् ।</p> | |
| <p class="gr-vyakhya-para">अथवाऽलौकिकरजतोत्पादवादिनां मतमनुसृत्य विनाश इति । मायावादिनां तु मतमनुरुद्ध्य निवृत्तिरिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यदि वा, विनाश इति मायावादिनां मतम् । विवेकाग्रहात्प्रवृत्तस्य विवेकग्रहे सति निवृत्तिरिति प्राभाकरमतमिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">४५सु०- आद्यं दूषयति
| |
|
| |
|
| न हीति
| | साक्षिण इति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न हि नाशोऽसतो भवेत्</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- साक्षिणो व्यवसायी तु व्यवहारोऽभिधीयते</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">असत | | <p class="gr-vyakhya-para">व्यवसायी |
|
| |
|
| इत्युपलक्षणम् । असदेव रजतं प्रत्यभादि त्युत्तरानुभवबलादसदेव तावच्छुक्तिरजतम् ।
| | निश्शङ्कोऽविसंवा(दिव्य)दी च |
|
| |
|
| न
| | व्यवहारः |
|
| |
|
| च
| | अस्माभिरुक्तरीत्या साक्षिणः कार्यः |
|
| |
|
| असतः
| | अभिधीयते, |
|
| |
|
| शशविषाणवत् वि
| | न तु व्यवहारमात्रम् । न च विशिष्टो व्यवहारोऽर्थतथात्वाध्यवसायपूर्वकतां व्यभिचरतीति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अस्तु व्यवहारविलोपः, किन्नश्छिन्नमि त्याशङ्कां परिहरन्नुक्तप्रसङ्गानां विपर्ययपर्यवसानमाह |
|
| |
|
| नाशः
| | तस्मादिति |
|
| |
|
| सम्भवति । स्वरूपनिवृत्तिर्हि विनाशः । न चासतः स्वरूपमस्ति, व्याघातात् । नापि वियदादेर्विनाशः सम्भवति, नित्यत्वात् । घटादेरपि मुद्गराभिघातादिनैव विनाशो नाधिष्ठानतत्त्वज्ञानेने ति पूर्वोक्तं स्मारयितुमेतदुक्तमिति
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तस्मात् सर्वप्रसिद्धस्य व्यवहारस्य सिद्धये । साक्षी निर्दोष एवैकस्सदाऽङ्गीकार्य एव न ः ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यस्मात् साक्षिणः क्वचिदयथार्थत्वेऽविश्वसनीयत्वापत्त्या का(क)रणदोषाद्यनिश्चयप्रसङ्गेन ज्ञानानां भ्रमत्वाभ्रमत्वनिर्धारणाभावप्रसक्त्या अर्थतथात्वातथात्वनिर्णयाभावानुषङ्गेण निश्शङ्कोऽविसंवादी व्यवहारो लुप्येत, न च तल्लोपोऽङ्गीकर्तुं शक्यः, सर्वलोकप्रसिद्धत्वात्, तथाविधस्य (च) लौकिकैः परीक्षकैश्चोल्लङ्घनायोगात्, प्रमितार्थाननुमतावुन्मत्तत्वप्रसङ्गात्, |
|
| |
|
| हि
| | तस्मात् सर्वलोकप्रसिद्धस्य |
|
| |
|
| शब्दः ।</p>
| | निश्शङ्कस्याविसंवादिनो |
| <p class="gr-vyakhya-para">४६सु०- द्वितीयं निराकरोति
| |
|
| |
|
| निवृत्तिश्चेति
| | व्यवहारस्य |
|
| |
|
| ।</p>
| | कार्यभूतस्य |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- निवृत्तिश्चाप्रवृत्तस्य कथमेवोपपद्यते</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तिरोभावादिरूपा
| |
|
| |
|
| निवृत्तिः
| | सिद्धये |
|
| |
|
| खल्वाविर्भावादिरूपप्रवृत्तिमतो भवेत्, सद्धर्मश्चाविर्भावः, शुक्तिरजतादिकं चासदित्युक्तम् । अतः
| | वस्तुतथात्वातथात्वनिश्चयः कारण(करणी)भूतः |
|
| |
|
| अप्रवृत्तस्य
| | अङ्गीकार्यः । |
|
| |
|
| तस्य
| | तत्सिद्धये |
|
| |
|
| निवृत्तिश्च कथमेवोपपद्यते ।</p>
| | का(क)रणदोषादिनिश्चयद्वारा साक्षिणा ज्ञानानां भ्रमत्वाभ्रमत्वनिर्णयः |
| <p class="gr-vyakhya-para">यद्वा अविद्यया प्रवृत्तस्य तदुपादानकस्य हि विद्यया निवृत्तिरुक्तरूपोपपद्यते । न च शुक्तिरजतादिकमविद्योपादानकं असत्त्वात् । अतः
| |
|
| |
|
| अप्रवृत्तस्य निवृत्तिश्च कथमेवोपपद्यते ।</p>
| | अङ्गीकार्यः । |
| <p class="gr-vyakhya-para">एतेन वियदादावपि बाधासिद्धिरुक्ता वेदितव्या ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">प्राभाकरं प्रति रजतार्थिताऽभावादिना
| |
|
| |
|
| अप्रवृत्तस्य
| | तत्सिद्धये (च) |
|
| |
|
| पुरुषस्य
| | साक्षिणो विश्वसनीयत्वं, |
|
| |
|
| निवृत्तिः
| | तत्सिद्धये च साक्षी सदा निर्दोषो |
|
| |
|
| नोपपद्यत इति तत्राव्याप्तेर्नेदं बाधलक्षणमिति व्याख्येयम् ।</p>
| | यथार्थ |
| <p class="gr-vyakhya-para">४७सु०- तृतीयं दूषयितुमनुवदति
| |
|
| |
|
| नासीदिति
| | एव नः |
|
| |
|
| ।</p>
| | परीक्षकाणाम् |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- नासीदस्ति भविष्यच्च तदिति ज्ञानमेयता । यदि बाधः</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यदेतावन्तं कालं प्रत्यभात् तत्
| |
|
| |
|
| नासीत्
| | अङ्गीकार्य इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">नन्वेवं तर्हि प्राभाकरादिदिशा सर्वेषामपि प्रत्ययानां यथार्थत्वनियमोऽस्त्वित्यत आह |
|
| |
|
| न
| | एक एवेति |
|
| |
|
| अस्ति
| | । एकस्यैव याथार्थ्यनियमेन सर्वस्योपपत्तौ किमप्रामाणिकेन प्रमाणविरुद्धेन सर्वप्रत्यययाथार्थ्यनियमेनेति भावः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">किमतो यद्येवं साक्षी नियमेनार्थाव्यभिचारीत्यत आह |
|
| |
|
| न
| | शुद्ध इति |
|
| |
|
| भविष्यतीति
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-शुद्धः साक्षी यदा सिद्धो दुःखित्वं वार्यते कथम्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">दुःखित्वं |
|
| |
|
| त्रैकालिकसत्त्वनिषेधरूप
| | तेन प्रतीतं जीवस्ये ति शेषः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ततश्च किमित्यत आह |
|
| |
|
| ज्ञान
| | उपजीव्येति |
|
| |
|
| विषयता
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- उपजीव्यप्रमाणं तद्भेदग्राहकमेव हि</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">श्रुत्यनुमानयोः |
|
| |
|
| (यदि) बाध
| | उपजीव्यप्रमाणं तत् |
|
| |
|
| इत्यर्थः ।</p>
| | तस्मात् |
| <p class="gr-vyakhya-para">यद्यप्येवंविधं ज्ञानं बाध इति वक्तव्यं तथाऽपि तस्य रजतादिसम्बन्धिताज्ञापनार्थं
| |
|
| |
|
| ज्ञानमेयते
| | भेदग्राहकं |
|
| |
|
| त्युक्तम् ।</p>
| | भेदप्रमापकम् । तथ• च उपजीव्यविरोधादभेदश्रुत्यादेरप्रामाण्यमिति भावः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">दूषयति | | <p class="gr-vyakhya-para">ततोऽपि किमित्यतः सूत्रार्थमुपसंहरति |
|
| |
|
| तदेति
| | अत इति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तदाऽसत्त्वं तेनैवाङ्गीकृतं पुनः</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अतो जीवेशयोर्भेदः श्रुतिसामर्थ्यसुस्थिरः</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">यद्येवं त्रैकालिकसत्त्वनिषेधलक्षणो बाधो वियदादेः शुक्तिरजतादेश्चाङ्गीक्रियते | | <p class="gr-vyakhya-para">श्रुतिः |
|
| |
|
| तदा
| | भिन्नोऽचिन्त्य इत्यादिका । |
|
| |
|
| असद्वैलक्षण्यमुररीकुर्वता
| | सामर्थ्यम् |
|
| |
|
| तेनैव पुनरसत्त्वमङ्गीकृतं
| | अप्रति(सत्प्रति)पक्षत्वम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">८३सु०- यद्येवं जीवेश्वरयोर्भेद एव पारमार्थिको व्यवस्थितः तदा तत्त्वमसी त्याद्यद्वैतश्रुतीनाम् अहं हरिरि त्यादिस्मृतीनां च का गतिः; न हि तासामनुमानवत् सर्वथा अप्रामाण्यं युक्तम्, अपौरुषेयत्वेनाप्तोक्तत्वेन च तत्कारणाभावादि त्याशङ्कापरिहाराय सूत्रम्-</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-ॐ तद्गुणसारत्वात्तु तद्व्यपदेशः प्राज्ञवत् ॐ ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तद्व्याचष्टे |
|
| |
|
| स्यात् । सत्ताविरहव्यतिरेकेण शशविषाणादीनामप्यसत्त्वस्यानिरूपणात्, अपसिद्धान्तप्रसङ्गान्नायं बाधः परेणाङ्गीकर्तुं शक्यत इत्याशयः ।</p>
| | तथाऽपीति |
| <p class="gr-vyakhya-para">असिद्धश्चायं बाधो वियदादाविति प्रागेवोक्तम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">४८सु०- (ननु) यदुक्तं शुक्तिरजतादेरसत्त्वान्न विनाशादिलक्षणो बाधः सम्भवतीति तद(सत्)सिद्धम्, विमतं नासत् प्रतीयमानत्वात्, यत्प्रतीयते तन्न असत् यथा पटः, यच्च असत् न तत् प्रतीयते यथा शशविषाणमि ति प्रमाणेन असत्त्वविरहस्य निश्चितत्वात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अत एवासत्त्वेऽनुपपत्त्यभावादर्थापत्तेरन्यथैवोपपत्तिरित्यपि प्रत्युक्तम्, प्रतीतेरेवानुपपत्तेः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यच्चोक्तं त्रैकालिकसत्त्वनिषेधे असत्त्वाङ्गीकारप्रसङ्ग इति तदप्यसत्, प्रतीतत्वेनासत्त्वानुपपत्तौ निषेधस्य सत्त्वोत्सारणमात्र एव पर्यवसानोपपत्तेः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यदप्यत्रोक्तं सत्ताविरहव्यतिरेकेणासत्त्वं नाम दुर्निरूपमिति तच्चायुक्तम्, निरुपाख्यत्वमसत्त्वमिति निरूपणात् इति चेन्न, असतः प्रतीत्यभावे खल्विदं सर्वं स्यात्, न चैवम्, असतः प्रतीतिं निराकुर्वता त्वयैव तस्या अङ्गीकार्यत्वादित्याशयवानाह
| |
|
| |
|
| प्रतीतिरिति ।</p>
| | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- प्रतीतिर्नासत इति वदन्नङ्गीकरोति ताम्</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तथाऽपि तु चिदानन्दपूर्वास्तत्सदृशा गुणाः । सारस्स्वरूपमस्यापि मुक्तावप्यवशिष्यते । अतोऽभेदवदेवैताः श्रुतयः प्रवदन्ति हि । पौराणानि च वाक्यानि सादृश्याभेदसंश्रयात् ॥</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">वदन् | | <p class="gr-vyakhya-para">यद्यपि जीवब्रह्मणोर्भेद एव |
|
| |
|
| इत्युपलक्षणम्, जानन्नित्यपि द्रष्टव्यम् ।</p>
| | तथाऽप्यभेदवत् |
| <p class="gr-vyakhya-para">असतः प्रतीतिः न
| |
|
| |
|
| अस्ति
| | इति सम्बन्धः । |
|
| |
|
| इति
| | तु |
|
| |
|
| निषेधं कुर्वता कुतः
| | शब्दो विशेषार्थः, तं च वक्ष्यामः । |
|
| |
|
| असतः प्रतीतिरङ्गीकार्या
| | तत्सदृशाः |
|
| |
|
| इत्यत आह
| | परमात्मगुणसदृशाः । सार इत्यनुवादेन |
|
| |
|
| निषेधो हीति
| | स्वरूपमिति |
|
| |
|
| ।</p> | | व्याख्यानम् । |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- निषेधो ह्यप्रतीतस्य कथञ्चिन्नोपपद्यते</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">प्रतीतिर्नासत इति किमसतः प्रतीतिर्निषिध्यते किंवा प्रतीतेरसद्विषयत्वम्; आद्ये प्रतिषेधविषयतया, द्वितीये प्रतिषेध्यनिविष्टतया, अवश्यमसतः प्रतीतिरङ्गीकरणीया; तस्मात्
| |
|
| |
|
| कथञ्चित्
| | अस्य |
|
| |
|
| उक्तप्रकारद्वयेन
| | जीवस्य । कुतः । |
|
| |
|
| अप्रतीतस्य
| | मुक्तावपि |
|
| |
|
| सम्बन्धी
| | कैवल्येऽपि |
|
| |
|
| निषेधो नोपपद्यते ।
| | अवशिष्यते यतः । |
|
| |
|
| न ह्यप्रतीते भूतले घटे वा, भूतले घटो नास्ती ति प्रतिषेधो दृष्टः ।</p>
| | अभेदवत् |
| <p class="gr-vyakhya-para">तदनेन विमतोऽसत्प्रतीतिमांस्तत्सम्बन्धिनिषेधकर्तृत्वात् तद्व्यवहर्तृत्वाद्वा सम्मतवदि ति प्रमाणं सूचितं भवति । अवश्यं च प्रामाणिकं परीक्षकेणाभ्युपगन्तव्यम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">मनस्यभ्युपगमो वाचि निषेध इति स्वक्रियाविरोधो वाऽनेन सूचित इति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">४९सु०- एवमर्थापत्तिं निरस्योपमानं च निरस्यति
| |
|
| |
|
| न चेति
| | अभेदमिव तत्र तस्येव इत्यत्रोपसङ्ख्येयमेतत् । शिष्टप्रयोगात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">८३असु०- यद्वा |
|
| |
|
| ।</p>
| | अभेद |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-न चोपमा भवेदत्र</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अत्र अनिर्वचनीयार्थसद्भावे, प्रमाणमिति शेषः । तस्याः सादृश्यादिनियतविषयत्वादीति भावः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">५०सु०- अभावमपाकरोति
| |
|
| |
|
| प्रत्यक्षादिति
| | इति तत्प्रतिपादकमुपलक्ष्यते, |
|
| |
|
| ।</p>
| | अत एवेति |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- प्रत्यक्षात्सत्त्वमेव च</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">वियदादौ शुक्तिरजतादौ वा प्रत्यक्षेणानुपलम्भेन वा सत्त्वासत्त्वयोरभावसिद्धावनिर्वचनीयार्थसिद्धिरिति वक्तव्यम् । न च तद्युक्तम्; यतो वियदादौ
| |
|
| |
|
| प्रत्यक्षात्सत्त्वमेव
| | सम्बन्धः । |
|
| |
|
| निश्चीयते,
| | एताः |
|
| |
|
| च
| | परोदाहृताः । |
|
| |
|
| शब्दाच्छुक्तिरजतादावसत्त्वं च निश्चीयत इति गृह्यते । प्रत्यक्षं विपरीतमनुपलम्भश्चासिद्ध इत्यर्थः ।</p>
| | हीति |
| <p class="gr-vyakhya-para">५१सु०- एवमनुमानादीनां प्रत्येकं दूषणमभिधाय साधारणं दूषणमाह
| | |
| | मुख्ये बाधकं सूचयति । अत एवे त्यस्यैव विवरणं |
|
| |
|
| प्रत्यक्षादिति
| | सादृश्येति |
|
| |
|
| । प्रत्यक्षेण गगनादौ | | । सादृश्यमेवाभेदः |
|
| |
|
| सत्त्वमेव
| | सादृश्याभेदः । |
|
| |
|
| शुक्तिरजतादौ त्वसत्त्वमेव निश्चीयते । सद्गगनम् , अस्ति मेऽज्ञानम् , असदेव रजतं प्रत्यभादि ति सर्वलोकसाक्षिणः साक्षात्कारिप्रत्ययस्य दुरपह्नवत्वात् । अतस्तदनिर्वाच्यतायामाशङ्क्यमानान्यनुमानादीनि प्रत्यक्षापहृतविषयाणीति नोभयं चेन्न सिद्धं तदि ति युक्तम् ।</p>
| | सिंहो देवदत्त इत्यादिवद्गौणोऽयं व्यपदेश इति वाक्यार्थः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">यद्वा जीवश्वरयोर्भेदो मिथ्या भेदत्वादि त्याद्यनुमानस्य दूषणान्तरमाह | | <p class="gr-vyakhya-para">८३आसु०- औतवादिभिः खलु तत्त्वम्पदयोर्विरुद्धस्वार्थैकदेशत्यागेनैकदेशलक्षणया सामानाधिकरण्यमात्रं मुख्यमङ्गीकृतम्, ततो वरं पदद्वयस्य मुख्यार्थत्वमभ्युपगम्य सामानाधिकरण्यमात्रस्य गौणत्वमभ्युपगन्तुम्; तात्पर्यलिङ्गानि च तत्र तत्रान्यथा नीतानि ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">८४सु०- उपलक्षणं चैतत् सौत्रमभेदागमव्याख्यानम् इत्याशयवान् उक्तानुवादेन अर्थान्तरमप्याह |
|
| |
|
| प्रत्यक्षादिति
| | सादृश्याच्चेति |
|
| |
|
| । जीवेश्वरभेदस्यावधार्यत इति शेषः । ततः प्रत्यक्षविरुद्धत्वेन कालात्ययापदिष्टत्वं जीवेश्वरभेदमिथ्यात्वादिसाधकानुमानस्येति भावः ।</p> | | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">५२सु०- स्यादेतत् । ईश्वरस्तावन्न प्रत्यक्षसिद्धः, शास्त्रयोनित्वस्याभ्युपगतत्वात्; नापि सर्वे जीवाः, परात्मनां परात्मानं प्रति प्रत्यक्षत्वस्यानभ्युपगमात् । न चाप्रत्यक्षवस्तुभेदः प्रत्यक्षसिद्धो दूरे तत्सत्यत्वमित्यत आह | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-सादृश्याच्च प्रधानत्वात्स्वातन्त्र्यादपि चाभिदाम् ।</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">आहुरीशेन जीवस्य</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">प्रधानत्वादपि |
|
| |
|
| शास्त्रेति
| | इत्यन्वयः । |
|
| |
|
| ।</p>
| | आहुः |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-शास्त्रगम्यपरेशानाद् भेदः स्वात्मन ईयते</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">ईयते
| |
|
| |
|
| प्रत्यक्षेणेति शेषः । उक्तं तावन्नैक एव भेदोऽनेकत्र व्यासज्य वर्तते किन्त्वेकप्रतियोगिकोऽपरधर्मिक इति; तत्प्रत्यक्षतायां च धर्मिण एव प्रत्यक्षतोपयुज्यते, प्रतियोगिनस्त्ववगममात्रं, तथा लोके दर्शनात् । तत्रेश्वरस्यात्मान्तराणां चाप्रत्यक्षत्वेन तद्धर्मिकस्य भेदस्य प्रत्यक्षेण ज्ञातुमशक्यत्वेऽपि परमेश्वरप्रतियोगिकः स्वात्मधर्मिको भेदः प्रत्यक्षेण ज्ञातुं शक्यत एव, स्वात्मनः प्रत्यक्षत्वात्, परेशानस्य च शास्त्रेणावगतत्वात् । यस्तु शास्त्रेणेश्वरं न जानाति तेन मा विज्ञायि तत्प्रतियोगिकः
| | श्रुतयः, पौराणानि (च) वाक्यानी ति वर्तते । उक्तानुवादः प्रतिपत्तिसौकर्यार्थः । |
|
| |
|
| स्वात्मनो भेदः,
| | प्रधानत्वं |
|
| |
|
| शास्त्राद्विदितेश्वरस्यैव प्रत्यक्षं ततः स्वात्मनो भेदे प्रमाणमुक्तमिति ।</p>
| | वैशिष्ट्यम् । तत्त्वमसीत्यादिव्यपदेशः सादृश्याद्गौण इत्युक्तम् । नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टे त्यादि निर्देशस्तु स्वातन्त्र्यप्राधान्याभ्यां लाक्षणिकः । द्रष्टृपदेन तत्रारोपितवैशिष्ट्यं स्वातन्त्र्यं चोपलक्ष्यते । तथा च द्रष्टा विशिष्टः स्वतन्त्राश्चान्यो नास्ति इत्यर्थः सम्पद्यते ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">५३सु०- तथाऽपि कथमनुमानस्य कालात्ययापदिष्टत्वं, भेदग्राहकस्य प्रत्यक्षस्य प्राबल्यानिरूपणादि त्यत आह | | <p class="gr-vyakhya-para">यद्वा तत्त्वमसीत्यादिनिर्देशोऽपि प्राधान्यस्वातन्त्र्याभ्यां लाक्षणिको व्याख्यायते । तथा हि; तच्छब्देन तदीये स्वातन्त्र्यप्राधान्ये लक्ष्येते, पुनस्ताभ्यां तद्विषयता लक्ष्यते; ततश्च तत्प्रधानकस्तत्तन्त्रश्चेति वाक्यार्थो भवति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एतदप्युपलक्षणम् । अतत्त्वमसीत्यादिव्याख्यानान्तरमप्यत्र द्रष्टव्यम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">स्यादेतत् । तुशब्दो हि सौत्रोऽवधारणार्थः तेन च सादृश्यातिरिक्तोऽर्थो निवर्त्यते, तत्कथमर्थान्तरवर्णनमित्यतोऽन्यथा व्याचष्टे |
|
| |
|
| अनुभूतीति
| | नेति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अनुभूतिविरोधेन कथमेकत्वमुच्यते</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न स्वरूपाभिदां क्वचित्</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">अत्र | | <p class="gr-vyakhya-para">क्वचित् |
|
| |
|
| अनुभूति
| | प्रदेशे । |
|
| |
|
| शब्देन साक्षी गृह्यते ।
| | स्वरूपाभिदां नाहुरिति |
|
| |
|
| उच्यते
| | तुशब्दार्थः, न तु प्राधान्यादिनिवृत्तिरिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अस्त्वेवं जीवस्य ब्रह्मैक्यं, मुक्तस्य तत्कथं व्याख्येयम् । न च तदप्युक्तन्यायेनेति युक्तम्, तथा सति यत्र त्वस्ये त्यादिविशेषोक्त्यनुपपत्तेरित्यत आह |
|
| |
|
| अनुमीयते । परार्थानुमानप्रयोगस्य वचनात्मकत्वात् उच्यत इत्युक्तम्, अनुमानेनेत्यध्याहारो वा ।</p>
| | स्थानैक्यमिति |
| <p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । साक्षिप्रत्यक्षं खलु स्वात्मनः परमात्मभेदग्राहकमिष्टम्; तच्चानुमानतः प्रबलमेव, तत्स्वरूपप्रामाण्ययोर्धर्मिकोटिनिविष्टस्य जीवस्य च ग्राहकत्वेनोपजीव्यत्वात् । अतः तद्विरोधेन कारणेन जीवब्रह्मणोरेकत्वं नानुमातुं शक्यत इति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">५४सु०- अस्तु साक्षिप्रत्यक्षं अनुमानात्प्रबलं, तस्य ईश्वरात्स्वात्मनो भेदग्राहकत्वं तु कुतो निश्चितं, येनानुमानं बाधितविषयं स्यात् इत्यत आह
| |
| | |
| किञ्चिदिति
| |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- किञ्चित्कर्ता च दुःखीति सर्वैरेवानुभूयते । सर्वज्ञो भगवान् विष्णुः सर्वशक्तिरिति श्रुतः ॥</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- स्थानैक्यमैकमत्यं च मुक्तस्य तु विशिष्यते</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">उपलक्षणमेतत्, अल्पज्ञोऽल्पशक्तिश्चे त्यपि पूर्वार्धे ग्राह्यम्, तथा सर्वकर्ता निर्दुःख इत्यपरार्धे । | | <p class="gr-vyakhya-para">ईशेने ति वर्तते । न केवलमुक्तनिमित्तत्रयं, किन्नामैतन्निमित्तद्वयं |
|
| |
|
| अनुभूयते
| | विशिष्यते; |
|
| |
|
| स्वात्मेति शेषः ।
| | अतो विशेषेणाभेदोक्तिरुपपद्यते । तत्र स्थानैक्येन ऐक्यव्यपदेशो लाक्षणिकः, स्थानगतस्यैकस्य स्थानिषु प्रयोगात् । ऐकमत्यनिमित्ते तु प्रयोगे लक्षितलक्षणा, विषयैक्यान्मत्यैक्यं ततश्च मतिमतामिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">८५सु०- किञ्च यत्सादृश्यं सज्जीवमात्रसाधारणतयोक्तं तत्संसारिण्यनभिव्यक्तं मुक्ते तु व्यक्तमि ति तदभिप्रायेणापि विशेषतोऽभेदोक्तिर्युक्तेत्याशयवानाह |
|
| |
|
| श्रुतः
| | सादृश्यं चेति |
|
| |
|
| यः सर्वज्ञः , पराऽस्य शक्तिः , स हि सर्वस्य कर्ता , निरनिष्ट , इत्यादौ इति शेषः ।</p>
| | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">अयमभिसन्धिः । यो हि यमर्थमव(धि)गम्य तद्विरुद्धधर्माणं यमध्यक्षीकरोति स तस्मात् तस्य भेदं प्रत्यक्षतः पश्यत्येवेति सर्वसाक्षिकम् । यद्यपि भेदः प्रत्यक्षसिद्धः तथाऽपि प्रतियोगिनो वैधर्म्य दर्शनं प्रत्यक्षसाचिव्यमाचरतीति न दोषः, दृष्टं हि रत्नतत्त्वसाक्षात्कारे शास्त्रीयलक्षणज्ञानस्य साचिव्यम्, तदिहापि शास्त्रावगतसार्वज्ञादिमदीश्वरः पुरुषः स्वात्मानं तद्विरुद्धाल्पज्ञत्वादिधर्मवन्तं साक्षिणाऽनुभवंस्ततः स्वात्मनो भेदं कथं नाध्यक्षीकुर्यादिति ।</p> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-सादृश्यं च विशेषेण</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">अस्त्वेकस्य जीवस्येश्वराद्भेदः साक्षिसिद्धः । तथाऽपि तं विहायान्यत्रेश्वरभेदानुमाने न प्रत्यक्षबाध इत्यत उक्तं | | <p class="gr-vyakhya-para">मुक्तस्येशेने ति वर्तते ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ननु सादृश्यादिकं जडेष्वपि विद्यते, तत्कथं तेषां सर्वं खल्विदं ब्रह्म , भूतानि विष्णुर्भुवनानि विष्णुर्वनानि विष्णुर्गिरयो दिशश्चे त्यादौ क्वचिदेव परमात्मैक्यव्यपदेशो न पुनर्जीववत् प्राचुर्येणेत्यत आह |
|
| |
|
| सर्वैरेवेति
| | जडानामिति |
|
| |
|
| । एकप्रत्यक्षबाधाभावेऽपि तत्तत्प्रत्यक्षबाधो दुष्परिहर इति भावः ।</p>
| | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">५५सु०- ननु जीवं पक्षीकृत्येश्वराभेदसाधने भवेदयं प्रत्यक्षविरोधः, न चैवमनुमीयते, किन्त्वीश्वरं पक्षीकृत्य जीवाभेद इत्यत आह | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- जडानां द्वयमेव तु</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तत्प्रधानकं तत्तन्त्रत्वमेव । |
|
| |
|
| अनुभूताद्धीति
| | जडानां तु |
|
| |
|
| ।</p> | | इति सम्बन्धः ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अनुभूताद्धि भेदेन श्रुतिरेषा वदत्यमुम्</div>
| | <p class="gr-vyakhya-para">सादृश्यस्यापि तृतीयस्य विद्यमानत्वात् कथं द्वयमेव इत्यत आह |
| <p class="gr-vyakhya-para">ईश्वरं पक्षीकुर्वता हि तत्सिद्धिरवश्यं वक्तव्या । न च प्रत्यक्षादिना स सिद्ध्यतीति श्रुतिरेव ताहिका ग्राह्या । एषा (हि) च धर्मिप्रमाणभूता यः सर्वज्ञ इत्यादिका | |
|
| |
|
| श्रुतिः अमुम्
| | भवेदिति |
|
| |
|
| ईश्वरम् अल्पज्ञत्वादिना
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-भवेत्सादृश्यमत्यल्पं तृतीयं परमात्मना</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">जडानामिति वर्तते । सत्यमस्ति सादृश्यं, किन्तु तत्सत्त्वा(त्ता)दिनैव, न तु जीववदानन्दादिना; अतो द्वयस्यैव सत्त्वादुपपन्नाऽप्रचुरोक्तिः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">नन्वानन्दादिना सादृश्यं जीवेष्वपि नास्ति, केषाञ्चिज्जीवानामतद्रूपताभ्युपगमादिति चेन्मा भूत्; न हि जीवमात्रं प्रति तत्त्वमसीत्युच्यते, तस्य वेदानधिकारित्वात्; किन्तु मोक्षयोग्यं प्रतीत्यदोषः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अत्र स्थानैक्यं च क्षीराब्ध्यादिस्थितभगवद्रूपापेक्षयोक्तमिति न जीवजडसाधारणम् । जडाभेदव्याख्यानेन प्राज्ञवदिति दृष्टान्तोऽपि व्याख्यातो भवति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">८६सु०- सूत्रे प्राज्ञवदित्युक्तम्, तस्या(यम)र्थः, प्राज्ञे यथाऽभेदव्यपदेशोऽमुख्यस्तथे ति । तत्र प्रतियोगिविशेषानुक्तेर्विज्ञानमानन्दं ब्रह्मेत्यादिरखिलोऽप्यभेदव्यपदेशो नित्यत्वादिसादृश्येनामुख्य इति ज्ञायेत, तन्मा विज्ञायीत्याशयवानाह |
|
| |
|
| अनुभूतात्
| | ईशेति |
|
| |
|
| जीवात्
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- ईशरूपक्रियाणां च गुणानामपि सर्वशः ।</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तथैवावयवानां तत्स्वरूपैक्यं तु मुख्यतः ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">रूपाणि |
|
| |
|
| भेदेन वदति
| | मत्स्यादीनि । |
|
| |
|
| । तस्मात् प्रत्यक्षबाधाभावेऽप्युपजीव्यश्रुतिविरोधेन कालात्ययापदिष्टता दुष्परिहरैव । सदावगताल्पज्ञत्वादिमज्जीवस्वरूपं प्रति सार्वज्ञादिमदीश्वरस्वरूपं प्रतिपादयन्ती श्रुतिः ततस्तं भिन्नमेव प्रतिपादयति, अनुभवस्यापलपितुमशक्यत्वात् ।</p>
| | क्रियाः |
| <p class="gr-vyakhya-para">अनेनैवोभयपक्षीकारोऽपि परास्तः, उपजीव्यप्रत्यक्षश्रुतिबाधितत्वादिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">५६सु०- एवमनुमानं निराकृत्येदानीं तद्योऽहमि त्यादिश्रुतिं निराकरोति
| |
|
| |
|
| उपजीव्येति
| | सृष्ट्याद्याः । |
|
| |
|
| ।</p>
| | गुणाः |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- उपजीव्यविरुद्धं तु कथमैक्यं श्रुतिर्वदेत् ॥</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तु
| |
|
| |
|
| शब्दो विशेषार्थः; दुष्टं ह्यनुमानमप्रमा(णमेव भ)णं भवति, श्रुतेस्तु प्रतीतार्थप्रच्यावनमात्रमिति ।
| | ज्ञानादयः । सर्वश इति प्रत्येकं सम्बन्धः । |
|
| |
|
| ऐक्यं
| | तथा |
|
| |
|
| जीवेश्वरयोः ।</p>
| | शब्दः समुच्चये । एव शब्दस्य मुख्यत इत्यनेनान्वयः । |
| <p class="gr-vyakhya-para">श्रुत्या हि यदि जीवमनूद्य तस्येश्वरैक्यं बोध्यते तदा जीवग्राहकं साक्षिप्रत्यक्षमुपजीव्यं स्यात्, तच्च भेदग्राहकमित्युक्तम्, इत्युपजीव्यविरोधः । यदि चेश्वरानुवादेन तस्य जीवाभेदो विधीयते तदा यः सर्वज्ञ इत्यादिकं श्रुत्यन्तरमेवोपजीव्यं भवेत्, तच्च भेदग्राहकमित्युक्तत्वात्, उपजीव्यविरोध एव । यदि चोभयानुवादेनाभेदमात्रबोध्यं तदोभयमुपजीव्यम्, इत्युपजीव्यप्रमाणविरोधः स्फुट एव ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यद्यप्येतत्सर्वं प्रथमसूत्र एवोक्तम् । तथाऽपि प्रपञ्चनार्थं पुनरारभ्यत इत्यदोषः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">५७सु०- ननूपजीव्यविरोधेनोपजीवकं बाध्यत इत्यत्र किं नियामकम्, येन प्रत्यक्षागमविरोधादनुमानागमयोरप्रामाण्यमुक्तम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">उच्यते । इह हि भेदाभेदविषययोरुपजीव्योपजीवकयोरुभयोरपि प्रामाण्यमेव वाऽप्रामाण्यमेव वा, एकस्य प्रामाण्यमपरस्याप्रामाण्यं वा, तत्राप्युपजीवकस्य प्रामाण्यमुपजीव्यस्याप्रामाण्यं वा, उपजीव्यस्य प्रामाण्यमुपजीवकस्याप्रामाण्यमिति पक्षाः सम्भवन्ति । तत्र न तावत्प्रथमः; विरुद्धयोः प्रामाण्यानुपपत्तेः, उपपत्तौ वा वस्तुनो द्वैरूप्यापत्तेः, भ्रान्तिबाधव्यवस्थाऽभावप्रसङ्गाच्च । न च भेदाभेदाभ्यामुपपत्तिः, निराकरिष्यमाणत्वात्, असार्वत्रिकत्वाच्च । न चानैकान्तवादेन निस्तारः, द्वयोरपि सावधारणत्वासम्भवात् ॥</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">नापि द्वितीयः वस्तुनो निस्स्वभावत्वापत्तेः । न चानिर्वाच्यतास्वीकारेण निर्वाहः । ब्रह्मण्यपि सम्भवादि ति पक्षद्वयम् अतिस्फुटदोषत्वात् अनिराकृत्य तृतीयं दूषयति
| |
|
| |
|
| अप्रामाण्यमिति ।</p>
| | अवयवाः |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अप्रामाण्यं यदा भेदवाचकस्य भविष्यति । स एव धर्मिणो ग्राही तदभेदः कथं भवेत् ॥</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">भेदवाचकस्य
| |
|
| |
|
| आगमस्येत्युपलक्षणम्, भेदग्राहिणः प्रत्यक्षस्ये त्यपि द्रष्टव्यम् । एवं तदा
| | हस्ताद्याः । |
|
| |
|
| स एव
| | तत्स्वरूपैक्यम् |
|
| |
|
| इत्यत्रापि व्याख्यातव्यम् ।
| | ईश्वरस्वरूपेणै(पै)क्यं तत्प्रतिपादकं वाक्यमिति यावत् । |
|
| |
|
| धर्मिणः
| | मुख्यत एव |
|
| |
|
| जीवस्येश्वरस्य च । इति शब्दोऽध्याहार्यः ।
| | व्याख्येयमिति शेषः । |
|
| |
|
| कथं
| | तु |
|
| |
|
| बोध्य इति शेषः ।</p>
| | शब्दो जडव्यावृत्त्यर्थः । तथा च जडविशेष एवायं दृष्टान्त इति भावः । न चैवं साध्यसमत्वदोषः, जीवमात्राभेदवादिनं प्रति अस्याधिकरणस्यारब्धत्वादिति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">इदमुक्तं भवति । यद्यज्ञानादिविशिष्टस्य जीवस्य सार्वज्ञादिविशिष्टस्य परमात्मनो ग्राहकं प्रत्यक्षमागमवाक्यं वाऽप्रमाणं स्यात् तदा जीवेश्वरयोरसिद्धौ तत्त्वमस्याद्यागमैरनुमानैश्च तदभेदबोधनं न स्यात्, निर्विषयत्वात्; तथा च कस्य विरोधात् प्रत्यक्षादेरप्रामाण्यं स्यात् । ज्ञापकश्चायमर्थो न कारकः । अखण्डार्थबोधनमपि लौकिकवाक्यन्यायमनुसृत्य पश्चाल्लक्षणया परेणाभ्युपगतम्, न पुनरेवमेव, अलौकिकप्रकारस्य बोधानङ्गत्वात् । तस्मादुपजीवकविरोधेनोपजीव्यस्याप्रामाण्यायोगात् परिशेषतश्चतुर्थप्रकार एव च सिद्ध्यतीति ।</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">कुत एतदिति चेत् (न), तत्र भेददर्शने प्रत्यवायस्योक्तत्वादित्याह |
| <p class="gr-vyakhya-para">५८सु०- भवेदेवोपजीवकादुपजीव्यं बलवत् तद्विरोधे चोपजीवकस्याप्रामाण्यम्, किन्नामास्ति तत्र विशेषः; अनेकप्रकारो ह्युपजीव्योपजीवकभावः; क्वचिद्धर्मिग्राहक(तयेति)त्वेन, क्वचित्साध्यग्राहकतया, क्वचित्तहणोपयुक्ततया, क्वापि स्वरूपग्रहणेन, कुत्रचित्प्रामाण्योपपादनेन, क्वचिद्व्याप्त्याद्यङ्गप्रतिपादकत्वेनेति । तत्र सर्वत्रोपजीव्यविरुद्धमुपजीवकं बाध्यत एव, आश्रयादिहीनस्योत्थानविरहापत्तेः । यत्र पुनः प्रतिषेधकस्योपजीवकस्य प्रतिषेध्यसमर्पकमुपजीव्यं भवति, तदा नायं न्यायः; तत्र चोपजीवकेनैवोपजीव्यस्य बाधः, निषेधार्थमेव तेन तदुपजीवनात्; दृष्टं हीदं रजतमिति ज्ञानस्य नेदं रजतमिति ज्ञानेन बाध्यत्वम् ।</p> | |
| <p class="gr-vyakhya-para">तदिहापि यदुक्तम् अभेदप्रमाणयोरनुमानागमयोरुपजीव्याभ्यां प्रत्यक्षागमाभ्यां विरोधादप्रामाण्यमि ति तदयुक्तम्, प्रत्यक्षागमयोरनुमानागमौ प्रति निषेध्यसमर्पकतयोपजीव्यत्वात् । भेदनिषेधो हि न तत्प्राप्तिं विना सम्भवति, तेनात्रोपजीवकविरोधिनोरुपजीव्ययोः प्रत्यक्षागमयोरेवाप्रामाण्यमुचितम्, इत्यतो यः सर्वज्ञ इत्यादेरागमस्य तावदप्रामाण्यमपाकरोति
| |
|
| |
|
| अप्रामाण्यमिति ।</p>
| | यथेति |
| <p class="gr-vyakhya-para">भेदवाचकस्य
| |
|
| |
|
| भेदकसार्वज्ञादिविशिष्टपरमात्मप्रतिपादकस्यागमस्य ।</p>
| | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । समुत्थानवता खल्वनुमानेनागमेन वा विरोधिना यः सर्वज्ञ इत्याद्यागमस्याप्रामाण्यमेष्टव्यम् । अस्याप्रामाण्ये त्वनुमानादेरुत्थानमेव दुर्लभम्, दूरे तद्बाधनम्, परमात्मलक्षणस्य धर्मिणस्तदेकगम्यत्वात् । निराश्रयस्यानुमानादेः प्रवृत्त्यनुपपत्तिरिति ।</p> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति । एवं धर्मान् पृथक् पश्यंस्तानेवानुविधावति । इति श्रुतेः</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">नन्वेवं तर्हि नेदं रजतमि ति ज्ञानविरोधेन इदं रजतमि ति ज्ञानस्याप्रामाण्यं न स्यात् । न न स्यात् । न हि नेदं रजतमि ति ज्ञानं रजतताविशिष्टं वस्तु धर्मीकृत्योत्पद्यते किन्तु स्वरूपमात्रम् । सर्वमपि हि, ज्ञानं धर्मिणि प्रमाणं प्रकारे तु विपर्ययः । (धर्मिण्यभ्रान्तमखिलं ज्ञानमिच्छन्ति वादिनः । विपर्ययं प्रकारे तु वदन्ति रजतादिके इति सायनशिक्षाभाष्ये वार्तिकसारवचनम् । अत्रापि तृतीयाध्याये चतुर्थपादे तथाऽन्येप्याहुः सर्वं ज्ञानं धर्मिणि प्रमाणं प्रकारे तु विपर्यय इति ।) । तदत्रापि इदं रजतमि ति ज्ञानमिदमंशे प्रमाणमिति तत्सिद्धमिदमाकारमाश्रित्य प्रवृत्तेन बाधकप्रत्ययेन विरोधात्, रजतांशे पूर्वज्ञानस्याप्रामाण्यं युज्यत एव ।</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">पर्वतेषु दुर्गे शिखरे वृष्टमुदकं यथा |
| <p class="gr-vyakhya-para">५९सु०- नन्वनेनैव न्यायेनाभेदानुमानागमविरोधेन यः सर्वज्ञ इत्यादिश्रुतेरप्रामाण्यं शक्योपपादनम् । इयमपि श्रुतिर्ब्रह्मस्वरूपमात्रे प्रमाणमिति तन्मात्रमुपजीव्यानुमानागमाभ्यां सार्वज्ञादिभेदकधर्मवैशिष्ट्यांशेऽप्रमाणीकरिष्यते; तथा च यद्धर्मिग्राहकं न तद्विरोधोऽनुमानादेः, यच्च विरोधि न तद्धर्मिप्रमाणमि त्यत आह | |
|
| |
|
| यदिति
| | अधो |
|
| |
|
| ।</p>
| | (वि)धावति, |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-यत्स्वरूपग्रहे मानं तद्धर्मे न कथं भवेत्</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यत्
| |
|
| |
|
| श्रुतिवाक्यं ब्रह्म
| | एवं |
|
| |
|
| स्वरूपग्रह
| | पारमेश्वरान् |
|
| |
|
| णार्थं
| | धर्मान् |
|
| |
|
| मानम्
| | ततः |
|
| |
|
| अङ्गीक्रियते,
| | पृथक् पश्यंस्तानेव |
|
| |
|
| तद्धर्मे
| | तद्दर्शनं अन्वेव अविलम्बेन नरकं |
|
| |
|
| सार्वज्ञादिधर्मवैशिष्ट्याकारे
| | विधावती |
|
| |
|
| कथं न मानं भवेत् ।</p>
| | त्यर्थः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">अयमभिसन्धिः । शुक्तिरजतादिज्ञानं हीदमंशे प्रमाणं रजतवैशिष्ट्यांशे त्वप्रमाणमिति युक्तम्, वैशिष्ट्यांशस्य बाधकप्रमाणविरुद्धत्वात्, इदमाकारस्योत्तरत्राप्यनुवृत्तेः, इदं न रजतमि ति बाधकज्ञानमुत्पद्यते न पुनः नेदं, न रजतं चे ति । न चायमत्र न्यायः, स्वरूपवद्विशिष्टांशेऽपि बाधकाभावात्; न चाभेदानुमानागमौ बाधकौ, अन्योन्याश्रयत्वात्, बाधितत्वेन श्रुतेरप्रामाण्ये सत्युपजीव्यविरोधरहितस्यानुमानादेर्बाधकत्वं, सति च तस्मिंस्तद्विरोधिन्याः श्रुतेरप्रामाण्यमिति ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">८७सु०- नन्वीश्वरधर्माणां भेदाभेदौ भवताम्, तथा चात्यन्ताभेदोक्तिरमुख्या; इति सौत्रो दृष्टान्तोऽसङ्कुचितवृत्तिर्भविष्यति, इयं च श्रुतिरत्यन्तभेददर्शननिन्दापरा भवतु इत्यत आह |
| <p class="gr-vyakhya-para">कथं चानुमानादेः श्रुतिबाधकत्वम् । न तावद्विरोधित्वमात्रेण, वैपरीत्यस्यापि सुवचत्वात्; नापि विरोध्युत्तरज्ञानत्वेन, शुक्तिरियमिति ज्ञानानन्तरं रजतमिदमिति ज्ञानस्य दर्शनात्; अनुत्तरविरोधिज्ञानं बाधकमिदं तु सोत्तरमित्यपि न, कदाचिदनुत्तरस्यापि रजतज्ञानस्य सम्भवात्; किन्तु यावच्छक्ति परीक्षितमुत्तरं विरोध्यपरीक्षितस्य पूर्वस्य बाधकं भवति । न चैवमत्रास्तीति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">६०सु०- न केवलं बाधकाभावसाम्यादयं विभागो न युक्तः किं तर्हीत्यत आह
| |
|
| |
|
| एकेति ।</p>
| | नोभयं चेति |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- एकविज्ञानविज्ञप्त्या द्वयं मानं भविष्यति । न चेदेकं प्रमाणं तद्द्वयमप्यत्र नो भवेत् ॥</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">एकविधमेवेदं यः सर्वज्ञ इत्यादिश्रुतिजनितं विज्ञानं, न पुनः शुक्तिरजतादिज्ञानमिव स्वरूपमात्रे प्रमाणं, विशिष्टाकारे त्वप्रमाणमि त्यनेकविधम्; इत्येवं परीक्षासहकृतसाक्षिरूप
| |
|
| |
|
| विज्ञप्त्या
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- नोभयं च भेदाभेदाख्यमिष्यते</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">इष्यते |
|
| |
|
| ऽपीदं ज्ञान
| | सूत्रकृतेति शेषः । भेदाभेदौ नेष्यते इति वक्तव्ये भेदाभेदाख्यामुभयमि ति वचनं वक्ष्यमाणश्रुतिव्याख्यानानुसारेणेति ज्ञातव्यम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">कुतो नेष्यत इत्यत आह |
|
| |
|
| द्वयं
| | एकमेवेति |
|
| |
|
| धर्मधर्मिद्वयगर्भं विशिष्टाकारं प्रत्यपि
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- एकमेवाद्वितीयं तन्नेह नानाऽस्ति किञ्चन । मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति । इति श्रुताविवेत्यस्माद्भेदाभेदनिराकृतिः ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एकम् |
|
| |
|
| मानं
| | अभिन्नम् । एकमपि घटादिकमवयवभेदवदुपलब्धमत |
|
| |
|
| भवत्येव । वक्ष्यते चायमर्थः प्रपञ्चेन ।</p>
| | एव |
| <p class="gr-vyakhya-para">यद्वा
| |
|
| |
|
| द्वयं
| | इत्युक्तम् । |
|
| |
|
| प्रतीतिद्वयं स्वरूपवद्धर्मेऽपीति योज्यम् ।</p>
| | अद्वितीयं |
| <p class="gr-vyakhya-para">६१सु०- अथवा यः सर्वज्ञ इत्यादिश्रुतेर्ब्रह्मस्वरूपमात्रे प्रामाण्यमप्रामाण्यं तु सार्वज्ञादिविशिष्टाकार इति वदतः कोऽभिप्रायः; किं शुक्तिरजतादिज्ञानमिवैकमेवेदं ज्ञानं विषयभेदेन प्रमाणमप्रमाणं चेति; किंवा ज्ञानद्वयमेतत्, तत्रैकं प्रमाणमपरं चाप्रमाणमिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">आद्यं दूषयति
| |
|
| |
|
| यदिति
| | समाधिकरहितम् । इह ब्रह्मणि किञ्चन गुणादिकमिति |
|
| |
|
| । पूर्व एवाभिप्रायः ।</p>
| | नाना |
| <p class="gr-vyakhya-para">द्वितीयं निराकरोति
| |
|
| |
|
| एकेति ।
| | भूतं |
|
| |
|
| एकमेवेदं विज्ञानमिति साक्षि
| | नास्ति । यः |
|
| |
|
| विज्ञप्त्या
| | तु |
|
| |
|
| नानेकत्वं कल्प्यमिति शेषः । अन्यथा स्तम्भोऽयमित्यादावपि ज्ञानद्वयकल्पनापत्तिः । तथा च सामानाधिकरण्यं न केनापि ज्ञायेत ।</p>
| | इह |
| <p class="gr-vyakhya-para">६२सु०- अस्तु वेदं ज्ञानद्वयं, तथापि नैकस्याप्रामाण्यं वक्तुं शक्यते, स्वरूपज्ञानस्येव धर्मज्ञानस्याप्यबाधितत्वादित्याह
| |
|
| |
|
| द्वयमिति ।
| | ब्रह्मणि विद्यमानं गुणादिकं, |
|
| |
|
| ज्ञानद्वयमपीत्यर्थः । धर्मज्ञानमपीति (च) वक्तव्ये द्वयमि ति वचनं न्यायसाम्यसूचनार्थम् ।</p>
| | नाना |
| <p class="gr-vyakhya-para">६३सु०- एवं बाधाभावपरीक्षितत्वसाम्येऽपि श्रौतमेकं ज्ञानद्वयं वाऽङ्गीकृत्यांशतः प्रामाण्याप्रामाण्ये वदतोऽतिप्रसङ्गमाह
| |
|
| |
|
| न चेदिति
| | भिन्नं, इव शब्दादभिन्नं च |
|
| |
|
| ।
| | पश्यति, स मृत्योः |
|
| |
|
| तत्
| | अनन्तरं |
|
| |
|
| श्रौतं ज्ञानं,
| | मृत्युं नरकम् |
|
| |
|
| द्वयं
| | आप्नोति । |
|
| |
|
| विशिष्टाकारं प्रति,
| | इति श्रुताविवेत्यस्मा |
|
| |
|
| प्रमाणं न चेत्,
| | च्छब्दात् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">उपलक्षणं चैतत्, एवशब्दाच्च, |
|
| |
|
| तदा
| | भेदाभेदनिराकृतिः |
|
| |
|
| अत्र
| | कृता ज्ञायते । अतो नेष्यत इति योजना ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">इव शब्दप्रयोगात् कथमेतल्लभ्यत इत्यत आह |
|
| |
|
| विषये
| | इवेति |
|
| |
|
| एकं
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- इवोभये च सादृश्य इति वाक् शब्दनिर्णये ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">उभये |
|
| |
|
| स्वरूपांशं प्रति
| | यदुक्तं पूर्वपदेन तत्प्रतियोगिनि द्वितीये वर्तत इत्यर्थः । अत्र च नानो(क्त्वा)क्त्या प्रयुक्त इवशब्दोऽनाना (सं)गृह्णातीति भेदाभेदाख्यमुभयं निराकृतं भवति । |
|
| |
|
| अपि प्रमाणं न भवेत्,
| | वाक् |
|
| |
|
| अविशेषात् । तथा च पुनरनाश्रययोरनुमानागमयोरनुत्थानमेव ।</p>
| | अस्ती ति शेषः । |
| <p class="gr-vyakhya-para">यद्वा
| |
|
| |
|
| तत्
| | शब्दनिर्णयो |
|
| |
|
| विज्ञानम्
| | नाम ग्रन्थविशेषः ॥</p></div></div> |
| | </div> |
| | </div> |
| | </div> |
|
| |
|
| अत्र
| | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S03_A018"> |
| | <div class="teeka-block"> |
| | <div class="teeka-body"> |
| | <div class="gr-moola-ref" data-verse="AV_C02_S03_A018"></div> |
| | <div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S03_A018" data-id="AV_C02_S03_A018_Nyayasudha" data-name="nyayasudha"><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ अंशो नानाव्यपदेशादन्यथा चापि दाशकितवादित्वमधीयत एके ॐ ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">८८सु०- केचिदिदमेवं व्याचक्षते । जीवः परमात्मनः |
|
| |
|
| विषये
| | अंशः |
|
| |
|
| एकं
| | । अंशत्वं च नारम्भकत्वम्, परमात्मनोऽनारब्धत्वात्; नापि खण्डत्वम्, अच्छेद्यत्वात्; न च प्रदेशत्वम्, प(घ)टादिवदनित्यत्वप्रसङ्गात्; किन्नाम भिन्नाभिन्नत्वम् । अत्र भेदः औपाधिकः अभेदस्तु स्वाभाविकः, उपाधिश्च अनाद्यनिर्वाच्याऽविद्येत्येके; अन्ये तु सत्यमेवान्तःकरणादिकमिति ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">कुत एतत् । द्वा सुपर्णा , नित्यो नित्यानामि त्यादि |
|
| |
|
| विशिष्टाकारं प्रति
| | नानाव्यपदेशात् । अन्यथा चापि |
|
| |
|
| प्रमाणं न चेत्
| | तत्त्वमसि , अहं ब्रह्मास्मी त्याद्यभेदव्यपदेशात् । न चैकस्यैव जीवस्य ब्रह्मणा भेदाभेदौ, किन्तु सर्वेषाम्, यतो ब्रह्मदाशा ब्रह्मकितवा इति |
|
| |
|
| तदा द्वयं प्रति
| | एके |
|
| |
|
| अपि नो भवेत्,
| | ब्रह्मणो |
|
| |
|
| विशिष्टाकारवत् स्वरूपेऽपि प्रमाणं न भवेत्, अविशेषादिति यावत् ।</p>
| | दाशकितवादित्वमधीयत |
| <p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानद्वयाङ्गीकारवादे तु
| |
|
| |
|
| अत्र
| | इत्यादि ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तदिदमयुक्तम् । तथा हि । कोऽयमभेदः, किं मुख्य एवोतामुख्यः सादृश्यादिलक्षणः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">आद्यं निराकरोति |
|
| |
|
| ज्ञानद्वये
| | भेदस्येति |
|
| |
|
| तत्
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-भेदस्य मुक्तौ वचनादपि तत्पक्षनिग्रहः</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">मुक्तावपि |
|
| |
|
| विशिष्टविषयं ज्ञानं
| | इति सम्बन्धः । |
|
| |
|
| प्रमाणं न चेत्
| | तत्पक्षः |
|
| |
|
| तर्हि ज्ञान
| | मुख्याभेदपक्षः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">जीवस्यौपाधिक एव परमात्मनो भेदः । अभेदस्तु स्वाभाविक इति वदता मुक्तौ भेदाभावः(वोवाच्यः) वाच्यः, तत्राविद्याया अन्तःकरणादेश्चाभावात् । न च तद्युज्यते, मुक्तावपि जीवब्रह्मभे(णोर्भे)दस्य प्रागुदाहृताभिः श्रुतिस्मृतिभिरभिहितत्वात् । अतः प्रमाणविरुद्धत्वादस्य पक्षस्य हेयत्वमेव ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">द्वितीयं निराचष्टे |
|
| |
|
| द्वयमपि प्रमाणं न भवेत्,
| | चेतनत्वादीति |
|
| |
|
| विशिष्टज्ञानमिव स्वरूपज्ञानमप्यप्रमाणं स्यादविशेषादिति ।</p>
| | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">६४सु०- एवमभेदानुमानागमौ प्रति यः सर्वज्ञ इति श्रुतेर्निषेध्यसमर्पकत्वेनोपजीव्यत्वं प्रत्युक्तम् । तथाऽपि नानुमानागमयोरुपजीव्यप्रमाणविरोधोऽस्ति, यः सर्वज्ञ इत्यादिश्रुतिसिद्धब्रह्मस्वरूपमात्राश्रयणेन प्रवृत्तत्वात् । न हि सार्वज्ञादिविशिष्टाकारमवलम्ब्यानुमानादिना प्रवर्तितव्यमित्यत्र नियामकमस्ति । ततो विरुद्धाकारस्यानुपयोगितयाऽनुपजीवनादुपजीव्यस्य च स्वरूपमात्रस्याविरोधित्वान्नोपजीव्यप्रमाणविरोधोऽनुमानादेः, प्रमाणविरोधस्तु कथञ्चित्स्यादि त्याशङ्कां परिहरन्नुपसंहरति | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-चेतनत्वादिसादृश्यं यद्यभेद इतीष्यते । अङ्गीकृतं तदस्माभिर्न स्वरूपैकता क्वचित् ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">सादृश्यम् |
|
| |
|
| धर्मीति ।</p>
| | इत्युपलक्षणम्, तत्प्रधान(क)त्वाद्यपीति द्रष्टव्यम् । अभेदोऽङ्गीकृतश्चेत् कथं तत्पक्षनिग्रह इत्युक्तम् ? इत्यत आह |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- धर्मिग्राहिविरोधस्तु तस्मान्मानस्य दूषणम्</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तु
| |
| | |
| शब्दो विशेषार्थः, प्रमाणमात्रविरोधाद्व्यवच्छिनत्ति । धर्मिग्राहिण्या श्रुत्या विरोधः । मानस्य अभेदप्रमाणस्यानुमानागमरूपस्य ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अयमाशयः । परमाणवः सावयवा इत्यादेरनुमानस्य वाक्यस्य च कथमुपजीव्यविरोधः इति वक्तव्यम् । परमाणुग्राहकेण प्रमाणेन निरवयवतयैव तेषां सिद्धत्वादिति चेन्न, तत्रापि परमाणुत्वस्यानुपयोगिनोऽनुपजीव्यत्वं किन्तु स्वरूपमात्रस्येति वक्तुं शक्यत्वात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">नैवं युक्तम्, निरवयवत्वादिना विना परमाणोर्धर्मीकरणासम्भवात् । स्वरूपमात्रधर्मीकरणे सिद्धार्थतापत्तिरिति चेत्, समं प्रकृतेऽपि । न हि ब्रह्मापि सार्वज्ञादिना विना शक्यं धर्मीकर्तुम्, स्वरूपमात्रधर्मीकरणे सिद्धसाधनात् । आरोपितेन सार्वज्ञादिना व्यावृत्तस्य धर्मीकरणे को दोषः, योऽयं स्थाणुः स पुरुष इतिवदिति चेन्न, आरोपितेन निरवयवत्वादिना व्यावृत्तस्य तत्रापि धर्मीकरणसम्भवात् । निरवयवत्वादिग्राहकं प्रमाणतयाऽवधृतम्, नारोपितं इति चेत्; तुल्यमत्रापि, श्रुतेरपि प्रामाण्यनिश्चयात् । तदेवं प्रमाणसिद्धेन निरवयवत्वादिना विशिष्टस्यैव यथा धर्मीकरणं तथाऽत्रापि सार्वज्ञादिना पारमार्थिकेनैव विशिष्टस्यैव धर्मीकरणमित्यतो धर्मिग्राहिविरोधो दुष्परिहर इति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">६५सु०- स्यादेतत् । यथा खल्वभेदप्रमाणयोरनुमानागमयोरुपजीव्यविरोधान्नाभेदसाधकत्वं तथोदाहृताया भिन्नोऽचिन्त्य इत्यादिभेदश्रुतेरप्युपजीव्यविरोधान्न भेदसाधकत्वं सम्भवति । तादात्म्यप्रतियोगिकः प्रतिषेधो हि भेदो नाम, न चाप्राप्ते तादात्म्ये तत्प्रतिषेधबोधनं युक्तमि त्यभेदप्रापकं प्रमाणमुपजीव्य प्रवृत्ता भेदश्रुतिः कथं नोपजीव्यविरुद्धा ॥ किञ्च निर्भेदं स्वरूपमाश्रित्य तस्य भेदो बोधनीयः, तथा च कथं नोपजीव्यविरोधः । यथोक्तम् अभेदं नोल्लिखन्ती धीर्न भेदोल्लेखनक्षमा । तथा चाद्ये प्रमा सा स्यान्नान्त्ये स्वापेक्ष्यवैशसात् इत्यत आह
| |
|
| |
|
| नेति | | नेति |
|
| |
|
| ।</p> | | । |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-नोपजीव्यो ह्यभेदोऽत्र क्वचिद्भेदश्रुतेर्बलात्</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">हि
| |
|
| |
|
| शब्दो युक्तिसूचकः,
| | क्वचिदिति |
|
| |
|
| अभेद
| | । संसारे मुक्तौ वे(चे)त्यर्थः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">८९सु०- न केवलं युक्तिविरुद्धो जीवब्रह्मणोर्भेदाभेदाङ्गीकारः, किं तर्हि श्रुतिविरुद्धोऽपीत्याह |
|
| |
|
| इति ताहकम् ।
| | न केनचिदिति |
|
| |
|
| अत्र क्वचिदिति
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-न केनचिदभेदोऽस्ति भेदाभेदोऽपि वा क्वचित् । समुदायमृते विष्णोः स्वगुणादीन्विनाऽपि वा । इति श्रुतेर्न तस्यास्ति भेदाभेदोऽपि केनचित् ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">भेदेन सहितोऽभेदो |
|
| |
|
| । धर्मित्वादावित्यर्थः ।</p>
| | भेदाभेदः |
| <p class="gr-vyakhya-para">तदयमर्थः । भेदश्रुतेर्हि न धर्मिसमर्पकत्वेनाभेदज्ञानोपजीवकत्वं तावत्, जीवेश्वरस्वरूपस्यैव धर्मित्वात्; नापि स्वरूपप्रामाण्यग्राहकत्वेन, प्रत्यक्षेणैव तत्सिद्धेः; अतो निषेध्यप्रापकतयैवेति वक्तव्यम् । न च तद्विरोधोऽप्रामाण्यमावहति, निषेधशास्त्रापलापप्रसङ्गात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">न च प्रमाणप्राप्तस्यायं प्रतिषेधः, किन्तु तत्त्वमस्यादिश्रुतितात्पर्यापरिज्ञानप्राप्तस्यैव ॥</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यदपि निर्भेदं स्वरूपमादाय भेदो बोद्धव्य इति, तत्रापि न ययोर्भेदो बोधनीयः तयोरभेद आश्रयणीयः, किन्तु स्वगताभेदं वस्तु धर्मितयोपादाय तस्यान्यतो भेदो बोध्यते ॥ अतो जीवेशभेदश्रुतेस्तदभेदोपजीवनाभावादनपेक्षत्वलक्षणाद्बलाद्युक्तं भेदसाधकत्वमिति शेषः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">६६सु०- किञ्च तिष्ठतु तावत् यः सर्वज्ञ इत्यादिश्रुतेरुपजीव्यत्वम्, तथाऽप्यभेदानुमानागमबाधकत्वं भवेदेव; इयं खलु श्रुतिः सार्वज्ञादिविशिष्टमीश्वरं प्रतिपादयन्ती न किञ्चिदपेक्षते, अनुमानागमौ तु सापेक्षौ, सापेक्षनिरपेक्षयोश्च निरपेक्षस्य प्राबल्यात् इत्याशयवानाह
| |
|
| |
|
| नोपजीव्यो हीति
| | । |
|
| |
|
| ।</p>
| | क्वचिदपी |
| <p class="gr-vyakhya-para">अत्र
| |
|
| |
|
| भेदाभेदप्रमाणयोर्मध्ये ।
| | ति सम्बन्धः । |
|
| |
|
| भेदश्रुतेः
| | वा |
|
| |
|
| भेदकधर्मविशिष्टधर्मिश्रुतेः ।
| | शब्दः समुच्चये । ऋतेयोगे द्वितीयाऽप्युपसङ्ख्यातव्या, श्रौतप्रयोगात् । |
|
| |
|
| अभेद
| | अपि |
|
| |
|
| इत्यभेदप्रमाणम्, अनपेक्षत्वोपलक्षणमेतत्, अतो बलादभेदप्रमाणबाधकत्वमि ति शेषः ।</p>
| | शब्दः समुच्चये । |
| <p class="gr-vyakhya-para">६७सु०- स्यादेतत्, यः सर्वज्ञ इत्यादिश्रुतिर्न जीवभेदकधर्मविशिष्टं ब्रह्म प्रतिपादयति, किन्त्वनुवदत्येव; अतो नानुमानादेस्तद्बाध इत्यत आह
| |
|
| |
|
| न चेति
| | वा |
|
| |
|
| ।</p>
| | शब्दो विकल्पार्थः; स च व्यवस्थितो विकल्पः; |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न च मानान्तरोपेयं ब्रह्म तद्भवति क्वचित्</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">उपेयं
| |
|
| |
|
| ज्ञेयम् ।
| | समुदायमृते(न) केन चिद्भेदाभेदो(दोऽस्ति) नास्ति, स्वगुणादीन् विनाऽभेदो नास्तीति । केन चिदपीत्यन्वयः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एतेन जीवब्रह्मणोर्भेदाभेदौ द्वावपि स्वाभाविकौ, न तु भेदोऽविद्याद्युपाधिनिबन्धनः, अतो मुक्तावपि भेदसद्भावान्नास्माकं मुक्तभेदवचनविरोध इति वदन् यादवप्रकाशोऽपि निरस्तः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">क्वचित्केनचिदिति |
|
| |
|
| तत्
| | विशेषश्रुतिविरोधादिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">९०सु०- यद्येवं जीवब्रह्मणोर्न भेदाभेदौ कथं तर्हि सौत्रं भेदाभेदश्रुत्युदाहरणमित्यतः स्वमतेन सूत्रतात्पर्यमाह |
|
| |
|
| इति सार्वज्ञाद्युपेतम् ।
| | अभेदेति |
|
| |
|
| क्वचित्
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अभेदश्रुतयोंऽशत्वात्</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">उपलक्षणमेतत्, भेदश्रुतयश्चेत्यपि द्रष्टव्यम् । अंशत्वादेव हि उपपद्यन्त इति शेषः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अयमर्थः । जीवः परमात्मनोंऽश इति प्रतिज्ञातार्थे, नानाव्यपदेशादि ति पुत्रभ्रातृत्वादि नानाविधसम्बन्धव्यपदेशहेतुमभिधाय अन्यथा चापी त्यादिना अर्थापत्तिरप्युच्यते । तथा हि । जीवब्रह्मणोर्भेदमभेदं च वदन्त्यः श्रुतयस्तावद्विद्यन्ते, ताश्च जीवस्य ब्रह्मांशत्वादेव हि उपपद्यन्ते, नान्यथा । यदि जीवो ब्रह्मणो घट इव पटादत्यन्तभिन्नः स्यात् तदा अभेदश्रुतय उपरुध्येरन्, यदि वा ब्रह्माभिन्नः स्यात् तर्हि भेदश्रुतयो बाध्येरन् । न च भेदाभेदाश्रयणेन श्रुतिद्वयसामञ्जस्यं वाच्यम्, न केनचिदि त्युदाहृतश्रुतिविरोधात् । अतो भेदाभेदश्रुत्यन्यथाऽनुपपत्त्या जीवो ब्रह्मां(णों)शोऽङ्गीकार्य इत्येव सूत्रार्थ इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एतदर्थं च न केनचिदि त्याद्येकवाक्यतया वा योज्यम्, यथोक्तं यतो भेदेन तस्या(य?)मभेदेन च गीयते । अतश्चांशत्वमुद्दिष्टं भेदाभेदौ न मुख्यत इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">९१सु०- परमात्मांशत्वं चेदुपगतं जीवस्य कथं तर्हि न भेदाभेदाङ्गीकारः; प्रकारान्तरेणांशत्वस्य निर्वक्तुमशक्यत्वात्, मत्स्यादिषु परमेश्वरांशेष्वभेदस्याङ्गीकृतत्वाच्चेत्यत आह |
|
| |
|
| इति भ्रान्तिप्रतिपन्नमपि न भवतीति सूचयति ।</p>
| | सादृश्यं चेति |
| <p class="gr-vyakhya-para">न तावत् सार्वज्ञादिविशिष्टं ब्रह्म श्रुतिव्यतिरिक्तप्रमाणगम्यम्, शास्त्रैकयोनित्वस्य समर्थितत्वात्; नापि भ्रान्तिप्रतिपन्नम्, क्वचित्प्रमितस्यैवान्यत्रारोपात्, न च प्रमाणेन भ्रान्त्या वाऽप्राप्तस्यानुवादः सम्भवति; अतो नेयं श्रुतिरनुवादिनी, किन्नाम प्रतिपादयत्येवोक्तरूपं ब्रह्मेति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">ननु तथाऽपि नोपजीव्यप्रमाणविरोधोऽनुमानादेः । श्रुत्युपजीवने हि स स्यात् । न चैवम्, तद्व्यतिरिक्तप्रमाणोपजीवनादि त्यत आह
| |
|
| |
|
| न चेति
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- सादृश्यं चांशताऽस्य तु</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अस्य |
|
| |
|
| । वस्तुव्यवहितो वह्निरधूमस्थले प्रत्यक्षाद्यवेद्योऽपि क्वचिद्देशे प्रत्यक्षेणानुमानेन वाऽवगम्यते, प्राक् पतनोत्पत्तेरगम्यमपि गुरुत्वं क्वचित्कालेऽनुमानेन गम्यते; न चैवं ब्रह्म क्वचिन्मानान्तरोपेयम्, येन तदुपजीव्यानुमानादिप्रवृत्तिः स्यात् ।</p>
| | जीवस्य, |
| <p class="gr-vyakhya-para">६८सु०- अस्तु वा ब्रह्म प्रमाणान्तरवेद्यं तथाऽप्यभेदानुमानादेरुपजीव्यप्रमाणविरोधो दुष्परिहरः, श्रुतिवत् तस्यापि प्रमाणस्य भेदप्रत्यायकत्वादि त्यभिप्रायवानाह
| |
|
| |
|
| येनेति
| | परमेश्वरांशता तु, |
|
| |
|
| ।</p>
| | तत् |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-येन मानेन चोपेयं भेदस्तेनावगम्यते</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">उपेयं
| |
|
| |
|
| ब्रह्मेति शेषः ।</p>
| | सादृश्यम् । च |
| <p class="gr-vyakhya-para">तत्कथमित्यत आह
| |
|
| |
|
| स(सा)र्वज्ञेति
| | शब्दात् तदधीनसत्तादिमत्त्वं चेत्यर्थः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एतेन पुंस्त्वादिवदि त्यनेनैवेदं गतार्थमधिकरणमित्यपि निरस्तम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यद्वा चशब्दोऽवधारणार्थः । सत्यम्, मत्स्यादिष्वभेदनिमित्तकोंऽशशब्दः, तथाऽपि मुख्यांशसादृश्यं तत्सत्तयैव, सत्तावत्त्वलक्षणमेव जीवस्यांशत्वं, गौणोऽयमंशशब्द इति यावत् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अंशशब्दस्यानेकार्थत्वं, तत्र मत्स्याद्याः स्वरूपांशा एव जीवाः भिन्नांशा एवे त्यत्र असम्भावनानिरासाय (मत्स्यादीनां स्वरूपांशत्वं जीवानां त्वतथाभूतांशत्वमि त्येतत् कुत इत्यतोऽत्र) आगमवाक्यं पठति |
|
| |
|
| ।</p> | | अंशस्त्विति ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- सर्वज्ञानुमयैवेशो यद्युपेयः कथञ्चन । सर्वज्ञत्वगुणेनैव तया भेदोऽवगम्यते ॥</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अंशस्तु द्विविधो ज्ञेयः स्वरूपांशोऽन्य एव च । विभिन्नांशोऽल्पशक्तिः स्यात्किञ्चित्सादृश्यमात्रयुक् । अंशिनो यत्तु सामर्थ्यं यत्स्वरूपं यथा स्थितिः । स एव चेत् स्वरूपांशः प्रादुर्भावा हरेर्यथा</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">धर्मादिकं कस्यचित्प्रत्यक्षं प्रमेयत्वात् घटवदि त्यादिकया सा(स)र्वज्ञसाधकया | | <p class="gr-vyakhya-para">द्विविध एव |
|
| |
|
| अनुमया
| | न त्वेकविध एवेत्यन्वयः । |
|
| |
|
| सर्वकर्तृत्वाद्यनुमानोपलक्षणं चैतत् ।
| | किञ्चित्सादृश्यमात्रयुगिति |
|
| |
|
| एव
| | पुरोवदुभयथा व्याख्येयम् । |
|
| |
|
| इति प्रत्यक्षं व्यावर्तयति ।
| | सामर्थ्यं |
|
| |
|
| कथञ्चन
| | सृष्ट्यादिकर्तृत्वादिलक्षणम् । |
|
| |
|
| इत्यभ्युपगमवादोऽयमिति सूचयति ।
| | स्वरूपं |
|
| |
|
| सर्वज्ञत्वे
| | पूर्णानन्दादिकम् । |
|
| |
|
| त्युपलक्षणम् ।
| | स्थितिः |
|
| |
|
| तयैवे
| | सर्वगतत्वादिपरिमाणम् । |
|
| |
|
| त्यन्वयः । ईश्वरे तावत्प्रत्यक्षं शङ्कार्हमेव न भवति; अतोऽनुमानमेव वक्तव्यम्, प्रतिपक्षादिना पराहतस्यापि तस्य कथञ्चिच्छङ्कार्हत्वात् ।</p>
| | स एव चेत् |
| <p class="gr-vyakhya-para">अनुमानं च किञ्चित्केनचिद्विशिष्टमेव प्रतिपादयति, न तु निष्कृष्टं वस्तु । न च जीवादिसाधारणधर्मविशिष्टार्थसिद्धावीश्वरः सिद्ध्यति, तस्माद्भेदकधर्मवैशिष्ट्येेनैव तत्सिद्धिर्वक्तव्या । तथा चानुमानादेरुपजीव्यविरोधो वज्रलेपायितः ॥ यद्यप्यनुमानं स्वतः श्रुतितो दुर्बलं तथाऽपि उपजीव्यतया बाधकं भवत्येवेति ।</p> | | |
| <p class="gr-vyakhya-para">६९सु०- तदनेनेश्वरग्राहिकायाः श्रुतेर्भेदकधर्मविशिष्टे तस्मिन्प्रामाण्यमुपपादितम्, इदानीं जीवग्राहकस्य प्रत्यक्षस्येश्वरभेदक(वि)धर्मिणि जीवे प्रामाण्यं समर्थ्यते । तथा हि । भवतु श्रुतिरदुःखित्वसार्वज्ञादिमदीश्वरे प्रमाणम्, तथाऽपि नाभेदानुमानागमयोरुपजीव्यप्रमाणविरोधेनाप्रामाण्यम् । दुःखित्वादिरूपे हि जीवस्य तात्त्विके सति तथा स्यान्न चैवम्, अहं दुःखी त्यादेरनुभवस्य मिथ्यानुभवत्वात् । अन्तःकरणगतो हि दुःखादिरनर्थः स्वरूपतो मिथ्याभूतो जपाकुसुमारुणिमेव स्फटिके चैतन्ये चकास्ति । न च भ्रान्तिप्रतिपन्नेन भेदकेन (भ्रान्तिप्रतिपन्नभेदकेन) वस्तु भिद्यते इति अत आह | | तत्सामर्थ्यादियुक्तश्चेदंशः तदासौ तत्स्वरूपांशो ज्ञातव्यः । प्रादुर्भावा इति तस्यैवोदाहरणम् । एवं जीवा यथे त्याद्यस्याप्युदाहरणं द्रष्टव्यम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अनेन प्रकाशादिवन्नैवं पर इत्यस्य तात्पर्यमुक्तं भवति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">९२सु०- मत्स्यादीनां जीवानां च परमेश्वरांशत्वसाम्येऽपि नैकप्रकारता, किन्तु मत्स्याद्याः स्वरूपांशा एव, जीवा विभिन्नांशा एवे त्यत्र असम्भावनानिरासाय प्रकाशवदि ति सूत्रकृता दृष्टान्ता दत्ताः; ते चायुक्ता इव प्रतीयन्ते, उभयत्र भेदाभेदसाम्या(सद्भावा)दि त्याशङ्कानिरासार्थं(य) भाष्यम् अभिमानिदेवतापेक्षयैतदि ति । तदविस्पष्टमित्यतः सौत्रान् दृष्टान्तान् स्पष्टयति |
|
| |
|
| नेति
| | सूर्येति ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-सूर्यमण्डलमान्येकस्तत्प्रकाशाभिमानवान् । सूर्योऽथ सप्तमाब्धेश्च बाह्योदस्य च वारिपः । कठिनत्वेन मेर्वादेः पृथिव्या अपि देवता । धरादेवी</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">सूर्यमण्डलमान्यंशी |
|
| |
|
| ।</p>
| | सूर्यः |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न दुःखानुभवः क्वापि मिथ्यानुभवतां व्रजेत्</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">क्वापीति
| |
|
| |
|
| सर्वथेत्यर्थः । भवेदेतद्यदि अहं दुःखी त्याद्यनुभवो मिथ्यानुभवः स्यात्, न च तथा, अपि तु प्रमाणमेव । यद्यपि दुःखादिकमन्तःकरणगतं, तथाऽपि स्वरूपेण सदेव; जीवात्मनश्च तद्भोक्तृत्वेन तद्वत्त्वं तात्त्विकमेव, अल्पशक्तित्वपारतन्त्र्यादिकं तु स्वरूपगतमेवेत्याशयः ।</p>
| | तत्प्रकाशाभिमानवां |
| <p class="gr-vyakhya-para">७०सु०- कुत इत्यत आह
| |
|
| |
|
| न हीति
| | स्तदंशश्चैक एव । यथे ति सर्वत्रान्वीयते । |
|
| |
|
| ।</p>
| | अथ |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न हि बाधः क्वचिद् दृष्टो दुःखाद्यनुभवस्य तु</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तु
| |
|
| |
|
| शब्दोऽवधारणे,
| | शब्दः समुच्चये ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">बाह्योदस्या |
|
| |
|
| न
| | भिमान्यंशी |
|
| |
|
| एवेति सम्बन्धः । असञ्जातबाधभ्रमेषु व्यभिचारपरिहाराय
| | वारिपः सप्तमाब्धे |
|
| |
|
| क्वचिद्
| | रभिमानी तदंशश्चैक एव ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">पृथिव्याः |
|
| |
|
| इत्युक्तम् । न हि कदाचित् कुत्रचित् कश्चित् नाहं दुःखी किन्त्वन्तःकरणगतेनैव मिथ्यादुःखेन दुःखितया आत्मानममनि(षी)षमि ति बाधकप्रत्ययवान् दृश्यत इत्यर्थः ।</p>
| | पञ्चाशत्कोटिविस्तीर्णाया अभिमानिन्यंशिभूता |
| <p class="gr-vyakhya-para">ननु विमुक्तश्च विमुच्यते तत्त्वमसी त्यादिश्रुतिरेवास्यानुभवस्य बाधिकाऽस्तीति कथं न दुःखानुभूतिर्भ्रान्तिः, अत्र हि दुःखाद्युपप्लवरहितमेवास्यात्मनस्तात्त्विकं रूपमिति प्रतिपाद्यते; इत्यत आह
| |
|
| |
|
| यदीति
| | (देवता) धरादेवी मेर्वा(देर) |
|
| |
|
| ।</p>
| | द्यभिमानिनी |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- यदि दुःखानुभूतिश्च भ्रान्तिरित्यवसीयते । अदुःखिताश्रुतिः केन न भ्रान्तिरिति गम्यते ॥</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अवसीयते
| |
|
| |
|
| श्रुतिमाश्रित्येति शेषः ।
| | देवताऽप्यं |
|
| |
|
| केन
| | शरूपैकैव । मेरुहिमवदादेः पुरुषा अभिमानिनः पुराणेषु (प्र)सिद्धा इत्यत उक्तं |
|
| |
|
| कारणेन ।
| | कठिणत्वेनेति |
|
| |
|
| भ्रान्तिः
| | । यत्कठिनं(णं) सा पृथिवी ति श्रुतेर्धरादेव्येव सर्वस्याः पृथिव्या अभिमानिनी । अवान्तराभिमानिनस्त्वन्ये इति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अनेन स्वरूपांशो निदर्शितः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">दार्ष्टान्तिकं दर्शयति |
|
| |
|
| स्वरूपतोऽर्थतश्च ।
| | एवमेवेति |
|
| |
|
| गम्यते
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- एवमेवैको भगवान्विष्णुरव्ययः । नानावताररूपेण स्थितः पूर्णगुणः सदा ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">भगवान् विष्णुः |
|
| |
|
| अभ्युपगम्यते, अनुभवमाश्रित्ये ति शेषः ।</p>
| | अंशी |
| <p class="gr-vyakhya-para">इदमुक्तं भवति । भवेदेषा श्रुतिरस्यानुभवस्य बाधिका यदि निश्चितप्रमाणभावा भवेत्; न च तथा, धर्मिग्राहकानुभवविरोधेनास्माभिः तदप्रामाण्यस्य प्रतिपाद्यमानत्वात् । परस्य च तत्परिहारायाद्यापि समुद्यतत्वात् । तथा च सति श्रुतिप्रामाण्यनिश्चयेऽनुभवस्य भ्रान्तित्वं, तस्मिंश्च सति श्रुतिप्रामाण्यनिश्चय इति परस्पराश्रयत्वप्रसङ्गः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">नन्वनुभवविरोधेन श्रुत्यप्रामाण्याभिधानेऽपि समानमेतत् । न समानम्; अनुभवस्यानपेक्षत्वात्, श्रुतेस्तदपेक्षत्वात्, अन्यथा सर्वत्र धर्मिग्राहकविरोधोच्छेदाप(त्ते)त्तिरिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">ननु तर्हि नेदं रजतमि त्यस्यापि रजतमिदमि ति ज्ञानं प्रति बाधकत्वमयुक्तं स्यात् । न स्यात्, नेदं रजतमि ति ज्ञानप्रामाण्यस्य साक्षिणा परीक्षया निश्चितत्वात्, इदं रजतमि ति ज्ञानस्य तदभावात् । परीक्षितप्रामाण्येनोपजीवकेनोपजीव्यस्यातथाभूतस्य बाधोपगमात्, उपजीव्योपजीवकन्यायस्य तदन्यविषयत्वात् । प्रामाण्यसन्देहे खलु न्यायानुसरणम्, निश्चिते तु प्रामाण्ये किमनेन ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">वक्ष्यति चैतदाचार्यः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">७१सु०- एवं तर्हि श्रुतेरपि प्रामाण्यं परीक्षासहकृतेन साक्षिणा निश्चितमित्यनुभवबाधकत्वमुपपत्स्यत इत्याशयवानाशङ्कते
| |
|
| |
|
| श्रुतीति
| | नानावताररूपेण स्थितः, |
|
| |
|
| ।</p>
| | अंश |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-श्रुतिस्वरूपमर्थश्च मानेनैवावसीयते ॥</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">स्वरूपमर्थश्च
| |
|
| |
|
| इति विवक्षाभेदेन प्रामाण्यमेवोक्तम्; जीवस्य निर्दुःखब्रह्मात्मताप्रतिपादकश्रुतिस्वरूपम् अस्याः श्रुतेः सोऽर्थः, इत्युभयत्र फलतोऽर्थभेदाभावात् । एतदेव हि प्रामाण्यमपि ।
| | श्च एक एवेति योजना । |
|
| |
|
| मानेन
| | अव्ययः सदा पूर्णगुण |
|
| |
|
| साक्षिणा ।</p>
| | इत्यागामिसूत्रानुसारेणाभेदोपपादनम् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">परिहरति | | <p class="gr-vyakhya-para">विभिन्नांशदृष्टान्तविवरणपूर्वकं दार्ष्टान्तिकं विवृणोति |
|
| |
|
| तच्चेदिति
| | विण्मूत्रेति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तच्चेन्मानं गृहीतं ते किं दुःखानुभवे भ्रमः</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- विण्मूत्राद्यभिमानिन्यो यथाऽपभ्रष्टदेवताः । सूर्यादिभ्यस्तथैवार्यं संसारी परमात्पृथक् ॥</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">त | | <p class="gr-vyakhya-para">अपभ्रष्ट |
|
| |
|
| इत्यव्ययं तृतीयार्थे ।
| | नामका |
|
| |
|
| ते
| | देवता |
|
| |
|
| मत इत्यध्याहारो वा ।
| | अंशरूपाः |
|
| |
|
| किं
| | सूर्यादिभ्यः |
|
| |
|
| किन्निमित्तम् ।
| | सूर्यवरुणपृथिवीभ्योंऽशिभ्यो व्युत्क्रमेण |
|
| |
|
| दुःखानुभवे भ्रम इति
| | यथा |
|
| |
|
| दुःखानुभवस्य भ्रमत्वमिति (इति) यावत्, अङ्गीक्रियत इति शेषः ॥
| | पृथक् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">९३सु०- जीवांशानामंशिनः परमेश्वरात् पृथक्तवं युक्तितः समर्थयितुं सूत्रम् |
|
| |
|
| तत्
| | अनुज्ञापरिहारौ देहसम्बन्धाज्ज्योतिरादिवदि ति । |
|
| |
|
| साक्षिलक्षणं
| | अत्रापि दृष्टान्तानामसङ्गतिमाशङ्क्याभिमानिविषयतया व्याख्याति |
|
| |
|
| मानं दुःखानुभव
| | देहेति |
| | |
| विषये
| |
| | |
| भ्रमः
| |
| | |
| कुतोऽङ्गीक्रियत इति वा ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । साक्षिणा श्रुतिप्रामाण्यं निश्चितमिति न परेणाङ्गीकर्तुं शक्यते, तथा सति तत्प्रामाण्यस्य अङ्गीकर्तव्यत्वप्रसङ्गात् । इष्यते तदिति चेन्न, तथा सति अहं दुःखी ति दुःखादिविषयोऽपि स एवेति तत्रापि तस्य प्रामाण्यमेव ग्राह्यं स्यान्न भ्रमत्वम्; न चेत् श्रुतिप्रामाण्यग्रहणेऽपि भ्रमः स्यादिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">७२सु०- नन्वेकत्र प्रामाण्ये विषयान्तरेऽपि प्रामाण्येन भाव्यं, तत्राप्रामाण्ये चान्यत्रापि अप्रामाण्येन भवितव्यमि ति कुत एतत्, मा हि भूदेकस्य नियम इत्यत आह
| |
| | |
| न चेति
| |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न च बाधविशेषोऽस्ति यदबाधितमेव तत्</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-देहदोषैश्च दुष्टत्वादपभ्रष्टाख्यदेवताः । अन्यास्सूर्यादिदेवेभ्यो ह्यनुग्राह्याश्च तैस्सदा । एवमेव पराद्विष्णोः पृथक् संसारिणो मताः । अनुग्राह्याश्च तेनैव तत्प्रसादाच्च मोक्षिणः । न तु मत्स्यादिरूपाणामनुग्राह्येवमिष्यते ॥</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">भवेदेवैकस्यापि क्वचित्प्रामाण्ये परत्राप्रामाण्यम्, कारणविशेषात् । स चोत्पत्तौ दोषो ज्ञप्तौ बाधः । दोषोऽपि बाधोन्नेय एव, यथोक्तं बलवत्प्रमाणतश्चैव ज्ञेया दोषा न चान्यथे ति, ततो बाध एव विशेषः । न च दुःखादिविषयस्य साक्ष्यनुभवस्य बाधरूपो विशेषोऽस्ति येनासौ श्रुतिप्रामाण्ये प्रमाणभूतोऽपि दुःखादौ भ्रमः स्यात् ॥</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">पर |
| <p class="gr-vyakhya-para">यत् | |
|
| |
|
| यस्मादेवं,
| | देहगतदोषैः । |
|
| |
|
| तत्
| | देवतात्वं त्वन्तर्धानादिशक्तियोगः । |
|
| |
|
| तस्मात्, श्रुतिप्रामाण्यमिव,
| | चश(ब्दौ)ब्दो |
|
| |
|
| तत्
| | हेत्वोः समुच्चये । |
|
| |
|
| आत्मनो दुःखित्वादिकमपि
| | हि |
|
| |
|
| अबाधितमेव
| | यस्मात्, |
|
| |
|
| सत्यमेवाङ्गीकार्यमिति । यद्वा
| | अनुग्राह्याश्च, तैः |
|
| |
|
| यदि
| | सूर्यादिभिः, तत्प्रसादायत्तप्रतिबन्धनिवृत्तित्वाच्चेत्यपि द्रष्टव्यम् । अनुग्राह्यश्चे त्यादौ यत इति शेषः । देहदोषलिप्तत्वादित्यपि ग्राह्यम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">नन्वनुज्ञादिहेतुत्रयं स्वरूपांशेषु मत्स्यादिष्वस्तीत्यनैकान्तिकं, न जीवांशानां परमेश्वराद्भेदं साधयितुमलमित्यत आह |
|
| |
|
| अस्मादेवं
| | न त्विति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अनुग्राह्यत्वमि त्युपलक्षणम् । |
|
| |
|
| (तत्)
| | नेष्यते |
|
| |
|
| तस्मात्
| | नैव ते जायन्ते इत्यादिश्रुतिबलेनेति शेषः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">९४सु०- अत्रैव सूत्रम् |
|
| |
|
| किं दुःखानुभवे भ्रम
| | असन्ततेश्चाव्यतिकर इति |
|
| |
|
| इति पूर्वे(णैव)ण सम्बन्धः ।</p>
| | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">७३सु०- नन्वेतत् श्रुतिप्रामाण्यं दुःखादिकं च साक्षिगृहीतमेव, न चोभयत्र प्रामाण्यं साक्षिणो युक्तम्, परस्परविरोधात्; तत एकत्राप्रामाण्यावश्यम्भावे दुःखादावेव तदिति ग्राह्यम्, श्रुतिप्रामाण्यस्यापौरुषेयत्वादिपरीक्षासहकृतेन गृहीतत्वात्; अतो मिथ्यैव दुःखित्वादिकमिति चेन्न; दुःखादावपि सजातीयविजातीयसंवादरूपपरीक्षासद्भावात् । एवं तर्हि सन्देहान्न दुःखादिसत्यतानिश्चयो भवतां युक्त इति न श्रुतेरनुभवबाधो वक्तुं शक्यत इत्यत आह | | <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-ॐ असन्ततेश्चाव्यतिकरः ॐ ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तज्जीवांशानां परमेश्वराद्भेदमेव साधयत् प्रतीयते, न तु मत्स्यादीनामभेदमपि । अत उ(तदु)पलक्षणत्वेन व्याचष्टे |
|
| |
|
| अबाधितमेवेति
| | गुणैरिति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">तद् दुःखं सत्यमेवेत्यवधारयतोऽयमभिसन्धिः । सत्यम् । श्रुतिप्रामाण्यं दुःखादिकं च साक्षिगृहीतमेव, न चैकत्रापि बाधकमस्ति इत्युभयत्रापि प्रमाणं साक्षी । न च विरोधः, औतसत्तामन्तरेणापि श्रुतिप्रामाण्यसत्तायाः सम्भवात्; न ह्यपौरुषेयत्वादियुक्तयो विषयविशेषनियतप्रामाण्यनिश्चये (साक्षिणः) साचिव्यमाचरन्ति, किन्तु प्रामाण्यमात्रनिश्चयो । उपक्रमाद्यास्तु तत्र तत्राभासीकृता एव । न च दुःखसत्तामन्तरेण तत्र प्रामाण्यस्य सम्भवोऽस्ति; न च दुःखसत्तया श्रुतिप्रामाण्यमात्रस्य विरोधोऽस्ति, विषयान्तरेऽपि तस्य सम्भवात् । अतः सत्यमेव दुःखादिकमिति ।</p> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- गुणैरशेषैः पूर्णत्वान्मुख्याभेदोऽपरैर्न च</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">७४सु०- श्रुतिरनुभवस्य बाधिका न भवति, किन्तु धर्मिग्राहकतया प्रबलेनानुभवेनैव बाध्यत इत्युक्तम् । न केवलं धर्मिग्राहकतयाऽनुभव(स्य)प्राबल्यम्, किन्नाम श्रुतिस्वरूपप्रामाण्यग्राहकत्वेनापीत्याशयवानाह | | <p class="gr-vyakhya-para">मत्स्यादिरूपाणामिति वर्तते । |
|
| |
|
| श्रुतीति
| | मुख्याभेदोंऽशिना । |
|
| |
|
| ।
| | अपरैः |
|
| |
|
| अर्थ इति
| | जीवैः, ईश्वरस्य, |
|
| |
|
| अर्थवत्त्वं, प्रामाण्यमिति यावत् । स्वरूपतः प्रामाण्यतश्चावसिता हि श्रुतिरभिप्रेतसिद्धये प्रयोक्तव्या नान्यथा, श्रुतिस्वरूपं तत्प्रामाण्यं च मानेनैव साक्षिलक्षणेनावसीयते नान्येन । यद्यपि श्रुतिस्वरूपं श्रोत्रवेद्यं तथाऽपि श्रोत्रजनिततद्वृत्तिप्रामाण्यं यावन्न साक्षिणा गृह्यते तावन्न तत् सिद्ध्यतीत्यतः श्रुतिस्वरूपावसायोऽपि साक्षिण्येवायतते ।</p>
| | अभेदः न, च |
| <p class="gr-vyakhya-para">यद्वा श्रुतिशब्दे(नै)न तज्जनितं ज्ञानमुच्यते । तत्र पृच्छामः । तस्य साक्षिणः प्रामाण्यं भवताऽप्यभ्युपगतं न वेति । नेति पक्षे श्रुतिस्वरूपाद्यसिद्धेर्न तद्विरोधेन दुःखाद्यनुभवस्य भ्रमत्वं वक्तुं युक्तम् । आद्यं दूषयति
| |
|
| |
|
| तच्चेदिति
| | तेषामपरिपूर्णगुणत्वाच्चेति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अनुज्ञापरिहारावि त्येतदप्येवमुपलक्षणतया व्याख्येयम् । तदर्थं वा न तु मत्स्यादिरूपाणामि ति वाक्यं योज्यम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">९५सु०-</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-ॐ आभास एव च ॐ ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एवमंशस्यापि जीवस्येश्वराद्भेदः प्रमाणैः समर्थितः । यस्त्वंशत्वादभेदं साधयेत् तस्यांशशब्दवाच्यत्वमात्रत्वं चेद्धेतुस्तदाऽनैकान्तिकत्वमुक्तमेव, मुख्यांशत्वं चेद्धेतुस्तदाऽसिद्धिरिति प्रतिपादयत्, आभास एव चे ति सूत्रं व्याचष्टे |
|
| |
|
| ।
| | अंशेति |
|
| |
|
| तत्
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अंशाभासाश्च सर्वेऽपि परस्यांशा न मुख्यतः</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">सर्वेऽपि |
|
| |
|
| साक्षि(स्व)रूपं प्रमाणं त्वया
| | जीवाः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">जीवानामंशाभासत्वं श्रुत्यन्तरेण दृढयति |
|
| |
|
| गृहीतं चेत्
| | यथेति |
|
| |
|
| तदा दुःखानुभवस्य भ्रमत्वं
| | ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यथैषा पुरुषेच्छा या एतस्मिन्नेतदाततम्</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तथा |
|
| |
|
| किं
| | एतस्मिन् |
|
| |
|
| (कथं) न कथञ्चित् । श्रुतिविरोधेन खलु तदुच्यते, सा तु स्वरूपप्रामाण्यग्राहकतयोपजीव्येनानुभवेन बाधिता कथं तद्बाधनाय प्रभवतीति ।</p>
| | पुरुषोत्तमे |
| <p class="gr-vyakhya-para">स्यादेतत् । श्रुतिस्वरूपप्रामाण्ययोः साक्षिणः प्रामाण्यमङ्गीक्रियते, दुःखादौ तु विषयान्तरे श्रुतिविरोधेनाप्रामाण्यमाश्रीयते, तत्कथमुक्तदोष इत्यत आह
| |
|
| |
|
| न चेति
| | एतत् |
|
| |
|
| । बाधस्य बाधकत्वेन अभिमतायाः श्रुतेः विशेषो बाध्यतयाऽभिमतात्साक्षिणोऽतिशयो
| | जीवजातं |
|
| |
|
| नास्ति ।
| | आततम्, |
|
| |
|
| अस्ति चोक्तवक्ष्यमाणरीत्या साक्षिण एव विशेष इति । शिष्टं स्पष्टम् ।</p>
| | एतदेवास्य तदंशत्वमिति भावः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">७५सु०- किञ्च अहं दुःखी त्यादिसाक्षिणो भ्रमत्वं वदन् प्रष्टव्यः, किं सर्वत्रापि साक्षिणो भ्रमत्वमङ्गीक्रियते उत क्वचित्प्रामाण्यमपि ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">नन्वेतत् श्रुतिविरुद्धं पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवी त्यस्मिन्मन्त्रे अनन्तासनश्वेतद्वीपवैकुण्ठेषु द्युशब्दवाच्येष्ववस्थितरूपत्रयवद्भूतशब्दावाच्यानां जीवानामपि परमपुरुषपादत्वाभिधानात्, इत्याशङ्क्य विशेषश्रुतिबलेन पादशब्दस्यानेकार्थत्वकल्पनं न्याय्यमित्याशयवानाह |
| <p class="gr-vyakhya-para">आद्ये दोषमाह
| |
|
| |
|
| श्रुतिस्वरूपमिति
| | न त्विति ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-न तु पुम्पादवत्पादा जीवा एते परात्मनः ।पूर्णास्तस्य गुणा एव प्रादुर्भावतया स्थिताः ।एवं जगाद परमा श्रुतिर्नारायणं परम् ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">पुम्पादवत् |
|
| |
|
| । | | पुरुषस्यामृतपादत्रयमिव । कुतः, |
|
| |
|
| मानेन
| | पूर्णाः । |
|
| |
|
| साक्षिणैव । तथा च तस्य भ्रान्तित्वे तन्न सिद्ध्येदिति भावः । परमार्थतो मा सैत्सीदिति च न वाच्यम्, तत्त्वावेदकत्वस्याङ्गीकृतत्वात् ।</p>
| | नारायणं |
| <p class="gr-vyakhya-para">अथ श्रुतिस्वरूपादिविषये तन्मानत्वं स्वीक्रियत इति द्वितीयमनूद्योत्तरमाह
| |
|
| |
|
| तच्चेदिति
| | प्रादुर्भावरूपम् । जीवांशेभ्यः |
|
| |
|
| । एकत्र प्रामाण्ये परत्रापि प्रामाण्यमङ्गीकर्तव्यमित्येतत् कुत इत्यतोऽविशेषादित्याह
| | परं |
|
| |
|
| न चेति
| | विलक्षणम् । |
|
| |
|
| । पूर्ववत् व्याख्यानम् ।</p>
| | जगाद ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">७६सु०- एवं साक्षिणः प्रमाणान्तरसाधारणरूपता(त्व)मुपेत्य बाधकाभावेन अहं दुःखी त्यादेर्भ्रमत्वं नोपपद्यत इत्युक्तम् ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">९६सु०- अधिदैवादिस्वरूपनिर्णयाय पादोऽयमारब्ध इत्युक्तम्, तत्र कदृशोऽत्र निर्णयो जात इत्यतस्तं बुद्ध्यारोहाय पिण्डीकृत्याह |
| <p class="gr-vyakhya-para">इदानीं साक्षिणो यथार्थत्वनियमाच्च न दुःखादिविषये भ्रमत्वशङ्कोपपद्यते, किं बाधकगवेषणादिने त्याशयवान् साक्षिणो यथार्थत्वनियमं विपक्षे बाधकेन समर्थयते
| |
|
| |
|
| बाध इति
| | अक्षय इति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-बाधो यद्यनुभूतेऽर्थे कथं निर्णय ईयते</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अक्षयो भगवान् विष्णुर्लक्ष्म्यावासो लये स्थितः</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">अनुभूते साक्षिप्रतीतेऽर्थे | | <p class="gr-vyakhya-para">देहादिक्षयरहित एव |
|
| |
|
| यदि बाधः
| | प्रलये स्थितः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अनेन |
|
| |
|
| प्रवर्तेत, साक्षी यदि कुत्रचिदयथार्थः स्यादिति यावत् । अयथात्वर्थस्य बाधोन्नेयत्वादेवमुक्तम् । तदा
| | असम्भवस्तु सतोऽनुपपत्तेः |
|
| |
|
| कथं
| | , |
|
| |
|
| स्तम्भोऽयं , कुम्भोऽयमि ति पदार्थानां
| | नात्माश्रुतेर्नित्यत्वाच्च ताभ्यः |
|
| |
|
| निर्णय ईयते
| | इत्यधिकरणतात्पर्यमुक्तं भवति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">लक्ष्म्यावास इति |
|
| |
|
| उपेयते ।</p>
| | । देव्या अपि प्रलयेऽवस्थानोक्त्या वियत्प(देनोप)दोपलक्षितायास्तस्या न जीववज्जननमिति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">एतदेव प्रपञ्चयति | | <p class="gr-vyakhya-para">वियदादिपदोपादानेन तदभिमानित्वदशायामेव ब्रह्मादीनां देहाद्युत्पत्तिर्न मुक्ताविति सूचितम् । तत्सूचयति |
|
| |
|
| कोऽपीति
| | मुक्तैरिति ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">मुक्तैस्सदा चिन्त्यमानो ब्रह्माद्यैस्तारतम्यगैः</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तथाऽपि सृष्टि(प्र)लयक्रमसमर्थनेन सूचितं तारतम्यं तु तत्रापि नापैतीत्याशयेनोक्तं |
|
| |
|
| ।</p> | | तारतम्यगैरिति ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- कोऽपि ह्यर्थो न निश्चेतुं शक्यते भ्रमवादिना</div>
| | <p class="gr-vyakhya-para">विपर्ययेण तु क्रमोऽत इति सृष्टिक्रमविपर्ययेण (प्र)लये क्रमोऽभिहितः । कः तत्र सृष्टौ क्रम इत्यतस्तं दर्शयन् वियदधिकरणतात्पर्यमाह |
| <p class="gr-vyakhya-para">भ्रमवादिना | |
|
| |
|
| साक्षिणः क्वचिद्भ्रमत्वं वदता । (यदि) साक्षी क्वचिदयथार्थः स्यात् तदा पदार्थनिर्णयो न स्यादित्यर्थः । यथाऽऽहुरन्येऽपि ज्ञानस्य व्यभिचारित्वे विश्वासः किन्निबन्धन इति ।</p>
| | प्रकृतिरिति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">७७सु०- ननु च निर्णयो निश्चय इति चावधारणात्मकं ज्ञानमुच्यते, तच्च स्तम्भकुम्भादिष्वर्थेषु तत्तत्कारणसामग्रीवशादेवोत्पद्यते । निर्णायकाभावसहकृतसमानधर्मदर्शनादिना ह्यनवधारणात्मकं ज्ञानं संशयपदवेदनीयं जन्यते, तद्विलक्षणया च सामग्रया अवधारणज्ञानम् । तत्र कः साक्षिणो याथार्थ्यनियमस्योपयोगः, किञ्च तदभावेनापनेष्यते ।</p> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-प्रकृतिः पुरुषः कालो वेदाश्चेति चतुष्टयम् । नित्यं स्वरूपते विष्णोर्विशेषावाप्तिमात्रतः । उत्पत्तिमदिति प्रोक्तं लक्ष्मीस्तदभिमानिनी । ततो जातः पुमान्नाम ब्रह्माऽस्यां वासुदेवतः । सूत्रात्मा प्राणनामा च देव्यौ प्रकृतिमानिनी । ततो रूपं महन्नाम ब्रह्मणोऽहङ्कृतिः शिवः । ब्रह्मणो बुद्धिनाम्नोमा तत इन्द्रो मनोभिधः ।स्कन्दश्च तत एवान्ये सर्वे देवाः प्रजज्ञिरे ॥</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">उच्यते । न स्तम्भोऽयमि त्येकाकारप्रतिनियतं ज्ञानं इह (हि) निर्णयादिशब्दैरभिधीयते, अपि तर्हि तदनन्तरभावी वस्तुतथात्वाश्वासः । तथा हि; वक्तारो भवन्ति, स्तम्भ इति (च) प्रतीयते, भवति चायं स्तम्भ इति वा वस्तुतत्त्वं तु न विद्म इति वेति । तत्कस्य हेतोः । एकाकारप्रतिनियतेष्वपि ज्ञानेषु केषाञ्चिद्भ्रमत्वस्य केषाञ्चिदभ्रमत्वस्य बहुलमुपलब्धत्वेनेदानीं जायमानेऽप्ये(ष्वे)काकारनियते ज्ञाने वस्तुतथात्वविश्वासायोगात् ।</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">तदभिमानिनी लक्ष्मीश्चै |
| <p class="gr-vyakhya-para">७८सु०- भवतु वस्तुतथात्वाश्वासो वस्तुदर्शनपृष्ठभावी निर्णयः, सोऽपि तस्य दर्शनस्य भ्रमत्वाभ्रमत्वनिर्णयमेवापेक्षते यदि ज्ञानं भ्रमः स्यात् तदा वस्त्वतथाभूतमित्यवसीयते, यदि त्वभ्रमः तदा तथाभूतमि ति । एवञ्च किं साक्षिणो याथार्थ्यनियमेनोपनीयते, किञ्च तस्य भ्रमत्वेनापनीयत इत्यत आह | | |
| | वमित्यर्थः । |
| | |
| | ततः |
|
| |
|
| भ्रमत्वमिति ।</p>
| | तदनन्तरम् । |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- भ्रमत्वमभ्रमत्वं च यदैवानुभवोपगम् । एकस्य भ्रमता तत्र परस्याभ्रमता कुतः ॥</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">सत्यं प्रत्ययानां भ्रमत्वाभ्रमत्वनिर्णयायत्तो वस्तुनिर्णय इति । सैव
| |
|
| |
|
| तत्र
| | प्राणनामा |
|
| |
|
| प्रत्ययेषु
| | सङ्कर्षणात् । |
|
| |
|
| एकस्य
| | देव्यौ |
|
| |
|
| स्तम्भादौ पुरुषादिप्रत्ययस्य
| | सरस्वतीभारत्यौ । |
|
| |
|
| भ्रमता (अ)परस्य
| | प्रकृतिमानिनी |
|
| |
|
| स्तम्भादिप्रत्ययस्य
| | प्रकृतिमानिन्यौ । सुपां सुलुगिति पूर्वसवर्णेति पूर्वसवर्णः । |
|
| |
|
| अभ्रमता
| | ततः |
|
| |
|
| च
| | प्रकृतिपुरुषाभ्याम् । |
|
| |
|
| कुतो
| | ब्रह्मणः |
|
| |
|
| निर्णेतव्या न कुतोऽपि । कुतो
| | महत्तत्त्वरूपात् । |
|
| |
|
| यदा
| | ततः |
|
| |
|
| यतः । प्रत्ययानां
| | अहङ्कारात् । |
|
| |
|
| भ्रमत्वमभ्रमत्वं च, अनुभवोपगं
| | तत एव |
|
| |
|
| साक्षिणैवाध्यवसेयमिति ।</p>
| | इन्द्रस्कन्दाभ्याम् । |
| <p class="gr-vyakhya-para">७९सु०- स्यादेतत्, करणदोषबाधकप्रत्ययाधीनं प्रत्ययानां भ्रमत्वमभ्रमत्वं च संवादायत्तं भविष्यति, तत्कथं तदनवधारणमित्याशङ्कां परिहरन्नुक्तमर्थं स्पष्टमाचष्टे भ्रमत्वमिति ।</p>
| |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-भ्रमत्वमभ्रमत्वं च सर्वं वेद्यं हि साक्षिणा । स चेत्साक्षी क्वचिद्दुष्टः कथं निर्णय ईयते ॥</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">प्रत्ययानां
| |
|
| |
|
| भ्रमत्वमभ्रमत्वं
| | अन्ये |
|
| |
|
| तदवधारणोपयुक्तं
| | तत्त्वाभिमानिनः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">अत्रोपलक्षितानामप्यधिकाशङ्कानिरासाय |
|
| |
|
| च सर्वं
| | तथा प्राणः |
|
| |
|
| करणदोषादिकं
| | इत्यादिना निर्णयः करिष्यत इत्यदोषः ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">सृष्टिप्रलययोः क्रमविपर्ययसमर्थनस्य तात्पर्यमाह |
|
| |
|
| साक्षिणा
| | तत्रेति |
|
| |
|
| निश्चेयम्, अनिश्चितस्य भ्रमत्वाद्यवधारणाप्रसङ्गात् ।
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तत्र पूर्वतनः श्रेयान् गुणैस्सर्वैस्समस्तशः</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">समस्तशः |
|
| |
|
| स चेत् साक्षी, क्वचित्
| | समस्तेषु । तेजोऽतः , तदभिध्यानात् इत्यादेस्तात्पर्यमाह |
|
| |
|
| विषये,
| | तेभ्यश्चेति ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तेभ्यश्च भगवान् विष्णुः</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">श्रेयानि ति वर्तते । समस्तश इति पञ्चम्यन्तम्, अत्र वा सम्बध्यते ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">सर्वस्य जन्मलयौ परमेश्वरायत्तावित्युक्तम्, परात्तु तच्छतेरि त्यादिना प्रकृत्तिश्च, तत्तात्पर्यमाह |
|
| |
|
| दुष्टः
| | तदधीना इति |
|
| |
|
| अयथार्थः, स्यात्, तदा
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तदधीना इमे सदा । जन्मस्थितिलयाज्ञाननियतिज्ञानसंसृतिः । मोक्षश्च</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">इमे |
|
| |
|
| कथं
| | जन्माद्या मोक्षान्ता भावाः । एतेषामि ति वक्ष्यमाणमत्रापि सम्बध्यते द्वन्द्वैकवद्भावेऽपि नपुंसकत्वाभावश्छान्दसः । युवोरनाकावि ति यथा ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">मुक्तौ जन्माभावेऽपि स्थित्यादौ भगवदधीनत्वमस्त्येवेत्याह |
|
| |
|
| कारणदोषादेर्भ्रमत्वादेर्वस्तुतथात्वादेर्वा
| | तदधीनत्वमिति ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तदधीनत्वमेतेषां नैव हीयते । मुक्तावपि</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">एतेषां |
|
| |
|
| निर्णय ईयते ।</p>
| | ब्रह्मादीनाम् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । प्रत्ययानां भ्रमत्वावधारणं का(क)रणदोषाद्यायत्तं, तथाऽपि साक्षिणो याथार्थ्यनियमाभावे न सिद्ध्येत् । न हि तत्स्वरूपेणोपयुक्तम्, अतिप्रसङ्गात्, किन्तु निश्चितमेव; तन्निश्चयश्च साक्षात् परम्परया वा साक्षिण्यायतते; स हि का(क)रणदोषादिकं स्वयमेव (वा) ताहकप्रामाण्यग्रहणेन वा निश्चित्य भ्रमत्वं निश्चिनोति । ततश्च तस्य क्वचिदयथार्थत्वेऽविश्वसनीयत्वापत्त्या न निर्णयः स्यात् । अभ्रमत्वनिश्चयस्तु न संवादाधीनः, तथा सत्यनवस्थादिदोषाः प्रादूष्युरित्युक्तम्; किन्तु केवलसाक्षिण्यायत्तः; विपर्ययशङ्कानिरासे तु संवादस्यानुप्रवेशः ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">परमप्रमेयमाह |
| <p class="gr-vyakhya-para">न च संवादोऽप्यनिश्चितोऽङ्गम्, तन्निश्चयश्च साक्ष्यधीन एव, तस्य च क्वचिदयथार्थत्वे तदुभयनिर्णयोऽपि न भवेदिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">८०सु०- ननु साक्षिणो यथार्थत्वनियमेऽपि प्रत्ययानां भ्रमत्वाभ्रमत्वनिर्णयो नोपपद्यते । न हि याथार्थ्यं स्वरूपेणैवोपयुक्तम्, अतिप्रसङ्गात्, किन्तु निश्चितमेव । न च तन्निश्चयोपायोऽस्ति । अतस्तदनिश्चयात् का(क)रणदोषादेर्भ्रमत्वादेः स्तम्भत्वादेरनिश्चय एवे त्यत आह
| |
|
| |
|
| विशेषा इति
| | स एवेति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- विशेषाः सर्व एवैते साक्षिप्रत्यक्षगोचराः</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- स एवैकः स्वतन्त्रः पूर्णसद्गुणः</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">विशिष्यन्ते एतैरिति
| | <p class="gr-vyakhya-para">उपसंहरति |
| | |
| विशेषाः
| |
| | |
| का(क)रणदोषादयः,
| |
| | |
| साक्षिप्रत्यक्षगोचरा एवेति
| |
| | |
| सम्बन्धः । साक्षियाथार्थ्यस्य साक्षिणैव उ(निश्चयो)पपत्तेः । अस्यार्थस्य च वक्ष्यमाणव्यवहारान्यथाऽनुपपत्तिसिद्धत्वादिति भावः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">८१सु०- यदि साक्षी क्वचिद्व्यभिचरेत् तदा तेन अविश्वसनीयेन का(क)रणदोषादिनिश्चयो न स्यात्, तदभावे च प्रत्ययानां भ्रमत्वादि न निश्चीयेत, तथा च वस्तुनिर्णयो न स्यात्, कारणाभावे कार्या(कार्योदया)योगादित्युक्तम् । तत्र मा भूदेतत्सर्वमिति चेन्न । तथा सति हानोपादानादिसर्वव्यवहारविलोपप्रसङ्गात् । कथम् । सर्वव्यवहाराणामेतत्कार्यत्वादित्याह
| |
| | |
| ऊरीकृत्य चेति
| |
| | |
| ।</p>
| |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- ऊरीकृत्य च तान् सर्वान् व्यवहारः प्रवर्तते</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">निश्चित्येत्यर्थः ।
| |
| | |
| चो
| |
| | |
| ऽवधारणे ।
| |
| | |
| तान् सर्वान्
| |
| | |
| का(क)रणदोषा(दी)न्
| |
| | |
| ऊरीकृत्य व्यवहारः प्रवर्तत
| |
| | |
| इति गौणं समानकर्तृकत्वम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यद्वा
| |
| | |
| ऊरीकृत्य
| |
| | |
| कारणतयोपादाय कारणीकृत्वेति व्याख्येयम् । तथा हि इदं रजतमि ति भ्रान्त्या प्रवृत्तः, का(क)रणदोषं बाधकप्रत्ययं (चा)वावधार्य, तस्य ज्ञानस्य भ्रमत्वं निश्चित्य, नेदं रजतं, किन्तु शुक्तिरेवे ति वस्तु व्यवस्थाप्य, जहाति । तथा जलमेतदि ति प्रतीत्य, तस्य प्रत्ययस्यापातत एवान्यथात्वशङ्कायां, संवादं निवेश्य, तत्स्वरूपप्रामाण्ये गृहीत्वा, (च) अभ्रमत्वं निश्चित्य, जलमेतद्भवत्येवे त्यवधार्य, तदुपादत्त इति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">८२सु०- ननु नायमस्ति नियमो यदुक्तरीत्या अर्थतथात्वाध्यवसायपूर्वक एव व्यवहार इति, तत्सन्देहादिनाऽपि(दपि) व्यवहारदर्शनात्; इत्यत आह
| |
| | |
| साक्षिण इति
| |
| | |
| ।</p>
| |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- साक्षिणो व्यवसायी तु व्यवहारोऽभिधीयते</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">व्यवसायी
| |
| | |
| निश्शङ्कोऽविसंवा(दिव्य)दी च
| |
| | |
| व्यवहारः
| |
| | |
| अस्माभिरुक्तरीत्या साक्षिणः कार्यः
| |
| | |
| अभिधीयते,
| |
| | |
| न तु व्यवहारमात्रम् । न च विशिष्टो व्यवहारोऽर्थतथात्वाध्यवसायपूर्वकतां व्यभिचरतीति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अस्तु व्यवहारविलोपः, किन्नश्छिन्नमि त्याशङ्कां परिहरन्नुक्तप्रसङ्गानां विपर्ययपर्यवसानमाह
| |
| | |
| तस्मादिति
| |
| | |
| ।</p>
| |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तस्मात् सर्वप्रसिद्धस्य व्यवहारस्य सिद्धये । साक्षी निर्दोष एवैकस्सदाऽङ्गीकार्य एव न ः ॥</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यस्मात् साक्षिणः क्वचिदयथार्थत्वेऽविश्वसनीयत्वापत्त्या का(क)रणदोषाद्यनिश्चयप्रसङ्गेन ज्ञानानां भ्रमत्वाभ्रमत्वनिर्धारणाभावप्रसक्त्या अर्थतथात्वातथात्वनिर्णयाभावानुषङ्गेण निश्शङ्कोऽविसंवादी व्यवहारो लुप्येत, न च तल्लोपोऽङ्गीकर्तुं शक्यः, सर्वलोकप्रसिद्धत्वात्, तथाविधस्य (च) लौकिकैः परीक्षकैश्चोल्लङ्घनायोगात्, प्रमितार्थाननुमतावुन्मत्तत्वप्रसङ्गात्,
| |
| | |
| तस्मात् सर्वलोकप्रसिद्धस्य
| |
| | |
| निश्शङ्कस्याविसंवादिनो
| |
| | |
| व्यवहारस्य
| |
| | |
| कार्यभूतस्य
| |
| | |
| सिद्धये
| |
| | |
| वस्तुतथात्वातथात्वनिश्चयः कारण(करणी)भूतः
| |
| | |
| अङ्गीकार्यः ।
| |
| | |
| तत्सिद्धये
| |
| | |
| का(क)रणदोषादिनिश्चयद्वारा साक्षिणा ज्ञानानां भ्रमत्वाभ्रमत्वनिर्णयः
| |
| | |
| अङ्गीकार्यः ।
| |
| | |
| तत्सिद्धये (च)
| |
| | |
| साक्षिणो विश्वसनीयत्वं,
| |
| | |
| तत्सिद्धये च साक्षी सदा निर्दोषो
| |
| | |
| यथार्थ
| |
| | |
| एव नः
| |
| | |
| परीक्षकाणाम्
| |
| | |
| अङ्गीकार्य इति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">नन्वेवं तर्हि प्राभाकरादिदिशा सर्वेषामपि प्रत्ययानां यथार्थत्वनियमोऽस्त्वित्यत आह
| |
| | |
| एक एवेति
| |
| | |
| । एकस्यैव याथार्थ्यनियमेन सर्वस्योपपत्तौ किमप्रामाणिकेन प्रमाणविरुद्धेन सर्वप्रत्यययाथार्थ्यनियमेनेति भावः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">किमतो यद्येवं साक्षी नियमेनार्थाव्यभिचारीत्यत आह
| |
| | |
| शुद्ध इति
| |
| | |
| ।</p>
| |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-शुद्धः साक्षी यदा सिद्धो दुःखित्वं वार्यते कथम्</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">दुःखित्वं
| |
| | |
| तेन प्रतीतं जीवस्ये ति शेषः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">ततश्च किमित्यत आह
| |
| | |
| उपजीव्येति
| |
| | |
| ।</p>
| |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- उपजीव्यप्रमाणं तद्भेदग्राहकमेव हि</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">श्रुत्यनुमानयोः
| |
| | |
| उपजीव्यप्रमाणं तत्
| |
| | |
| तस्मात्
| |
| | |
| भेदग्राहकं
| |
| | |
| भेदप्रमापकम् । तथ• च उपजीव्यविरोधादभेदश्रुत्यादेरप्रामाण्यमिति भावः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">ततोऽपि किमित्यतः सूत्रार्थमुपसंहरति
| |
| | |
| अत इति
| |
| | |
| ।</p>
| |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अतो जीवेशयोर्भेदः श्रुतिसामर्थ्यसुस्थिरः</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">श्रुतिः
| |
| | |
| भिन्नोऽचिन्त्य इत्यादिका ।
| |
| | |
| सामर्थ्यम्
| |
| | |
| अप्रति(सत्प्रति)पक्षत्वम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">८३सु०- यद्येवं जीवेश्वरयोर्भेद एव पारमार्थिको व्यवस्थितः तदा तत्त्वमसी त्याद्यद्वैतश्रुतीनाम् अहं हरिरि त्यादिस्मृतीनां च का गतिः; न हि तासामनुमानवत् सर्वथा अप्रामाण्यं युक्तम्, अपौरुषेयत्वेनाप्तोक्तत्वेन च तत्कारणाभावादि त्याशङ्कापरिहाराय सूत्रम्-</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-ॐ तद्गुणसारत्वात्तु तद्व्यपदेशः प्राज्ञवत् ॐ ॥</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तद्व्याचष्टे
| |
| | |
| तथाऽपीति
| |
| | |
| ।</p>
| |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तथाऽपि तु चिदानन्दपूर्वास्तत्सदृशा गुणाः । सारस्स्वरूपमस्यापि मुक्तावप्यवशिष्यते । अतोऽभेदवदेवैताः श्रुतयः प्रवदन्ति हि । पौराणानि च वाक्यानि सादृश्याभेदसंश्रयात् ॥</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यद्यपि जीवब्रह्मणोर्भेद एव
| |
| | |
| तथाऽप्यभेदवत्
| |
| | |
| इति सम्बन्धः ।
| |
| | |
| तु
| |
| | |
| शब्दो विशेषार्थः, तं च वक्ष्यामः ।
| |
| | |
| तत्सदृशाः
| |
| | |
| परमात्मगुणसदृशाः । सार इत्यनुवादेन
| |
| | |
| स्वरूपमिति
| |
| | |
| व्याख्यानम् ।
| |
| | |
| अस्य
| |
| | |
| जीवस्य । कुतः ।
| |
| | |
| मुक्तावपि
| |
| | |
| कैवल्येऽपि
| |
| | |
| अवशिष्यते यतः ।
| |
| | |
| अभेदवत्
| |
| | |
| अभेदमिव तत्र तस्येव इत्यत्रोपसङ्ख्येयमेतत् । शिष्टप्रयोगात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">८३असु०- यद्वा
| |
| | |
| अभेद
| |
| | |
| इति तत्प्रतिपादकमुपलक्ष्यते,
| |
| | |
| अत एवेति
| |
| | |
| सम्बन्धः ।
| |
| | |
| एताः
| |
| | |
| परोदाहृताः ।
| |
| | |
| हीति
| |
| | |
| मुख्ये बाधकं सूचयति । अत एवे त्यस्यैव विवरणं
| |
| | |
| सादृश्येति
| |
| | |
| । सादृश्यमेवाभेदः
| |
| | |
| सादृश्याभेदः ।
| |
| | |
| सिंहो देवदत्त इत्यादिवद्गौणोऽयं व्यपदेश इति वाक्यार्थः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">८३आसु०- औतवादिभिः खलु तत्त्वम्पदयोर्विरुद्धस्वार्थैकदेशत्यागेनैकदेशलक्षणया सामानाधिकरण्यमात्रं मुख्यमङ्गीकृतम्, ततो वरं पदद्वयस्य मुख्यार्थत्वमभ्युपगम्य सामानाधिकरण्यमात्रस्य गौणत्वमभ्युपगन्तुम्; तात्पर्यलिङ्गानि च तत्र तत्रान्यथा नीतानि ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">८४सु०- उपलक्षणं चैतत् सौत्रमभेदागमव्याख्यानम् इत्याशयवान् उक्तानुवादेन अर्थान्तरमप्याह
| |
| | |
| सादृश्याच्चेति
| |
| | |
| ।</p>
| |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-सादृश्याच्च प्रधानत्वात्स्वातन्त्र्यादपि चाभिदाम् ।</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">आहुरीशेन जीवस्य</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">प्रधानत्वादपि
| |
| | |
| इत्यन्वयः ।
| |
| | |
| आहुः
| |
| | |
| श्रुतयः, पौराणानि (च) वाक्यानी ति वर्तते । उक्तानुवादः प्रतिपत्तिसौकर्यार्थः ।
| |
| | |
| प्रधानत्वं
| |
| | |
| वैशिष्ट्यम् । तत्त्वमसीत्यादिव्यपदेशः सादृश्याद्गौण इत्युक्तम् । नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टे त्यादि निर्देशस्तु स्वातन्त्र्यप्राधान्याभ्यां लाक्षणिकः । द्रष्टृपदेन तत्रारोपितवैशिष्ट्यं स्वातन्त्र्यं चोपलक्ष्यते । तथा च द्रष्टा विशिष्टः स्वतन्त्राश्चान्यो नास्ति इत्यर्थः सम्पद्यते ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यद्वा तत्त्वमसीत्यादिनिर्देशोऽपि प्राधान्यस्वातन्त्र्याभ्यां लाक्षणिको व्याख्यायते । तथा हि; तच्छब्देन तदीये स्वातन्त्र्यप्राधान्ये लक्ष्येते, पुनस्ताभ्यां तद्विषयता लक्ष्यते; ततश्च तत्प्रधानकस्तत्तन्त्रश्चेति वाक्यार्थो भवति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">एतदप्युपलक्षणम् । अतत्त्वमसीत्यादिव्याख्यानान्तरमप्यत्र द्रष्टव्यम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">स्यादेतत् । तुशब्दो हि सौत्रोऽवधारणार्थः तेन च सादृश्यातिरिक्तोऽर्थो निवर्त्यते, तत्कथमर्थान्तरवर्णनमित्यतोऽन्यथा व्याचष्टे
| |
| | |
| नेति
| |
| | |
| ।</p>
| |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न स्वरूपाभिदां क्वचित्</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">क्वचित्
| |
| | |
| प्रदेशे ।
| |
| | |
| स्वरूपाभिदां नाहुरिति
| |
| | |
| तुशब्दार्थः, न तु प्राधान्यादिनिवृत्तिरिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अस्त्वेवं जीवस्य ब्रह्मैक्यं, मुक्तस्य तत्कथं व्याख्येयम् । न च तदप्युक्तन्यायेनेति युक्तम्, तथा सति यत्र त्वस्ये त्यादिविशेषोक्त्यनुपपत्तेरित्यत आह
| |
| | |
| स्थानैक्यमिति
| |
| | |
| ।</p>
| |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- स्थानैक्यमैकमत्यं च मुक्तस्य तु विशिष्यते</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">ईशेने ति वर्तते । न केवलमुक्तनिमित्तत्रयं, किन्नामैतन्निमित्तद्वयं
| |
| | |
| विशिष्यते;
| |
| | |
| अतो विशेषेणाभेदोक्तिरुपपद्यते । तत्र स्थानैक्येन ऐक्यव्यपदेशो लाक्षणिकः, स्थानगतस्यैकस्य स्थानिषु प्रयोगात् । ऐकमत्यनिमित्ते तु प्रयोगे लक्षितलक्षणा, विषयैक्यान्मत्यैक्यं ततश्च मतिमतामिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">८५सु०- किञ्च यत्सादृश्यं सज्जीवमात्रसाधारणतयोक्तं तत्संसारिण्यनभिव्यक्तं मुक्ते तु व्यक्तमि ति तदभिप्रायेणापि विशेषतोऽभेदोक्तिर्युक्तेत्याशयवानाह
| |
| | |
| सादृश्यं चेति
| |
| | |
| ।</p>
| |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-सादृश्यं च विशेषेण</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">मुक्तस्येशेने ति वर्तते ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">ननु सादृश्यादिकं जडेष्वपि विद्यते, तत्कथं तेषां सर्वं खल्विदं ब्रह्म , भूतानि विष्णुर्भुवनानि विष्णुर्वनानि विष्णुर्गिरयो दिशश्चे त्यादौ क्वचिदेव परमात्मैक्यव्यपदेशो न पुनर्जीववत् प्राचुर्येणेत्यत आह
| |
| | |
| जडानामिति
| |
| | |
| ।</p>
| |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- जडानां द्वयमेव तु</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तत्प्रधानकं तत्तन्त्रत्वमेव ।
| |
| | |
| जडानां तु
| |
| | |
| इति सम्बन्धः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">सादृश्यस्यापि तृतीयस्य विद्यमानत्वात् कथं द्वयमेव इत्यत आह
| |
| | |
| भवेदिति
| |
| | |
| ।</p>
| |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-भवेत्सादृश्यमत्यल्पं तृतीयं परमात्मना</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">जडानामिति वर्तते । सत्यमस्ति सादृश्यं, किन्तु तत्सत्त्वा(त्ता)दिनैव, न तु जीववदानन्दादिना; अतो द्वयस्यैव सत्त्वादुपपन्नाऽप्रचुरोक्तिः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">नन्वानन्दादिना सादृश्यं जीवेष्वपि नास्ति, केषाञ्चिज्जीवानामतद्रूपताभ्युपगमादिति चेन्मा भूत्; न हि जीवमात्रं प्रति तत्त्वमसीत्युच्यते, तस्य वेदानधिकारित्वात्; किन्तु मोक्षयोग्यं प्रतीत्यदोषः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अत्र स्थानैक्यं च क्षीराब्ध्यादिस्थितभगवद्रूपापेक्षयोक्तमिति न जीवजडसाधारणम् । जडाभेदव्याख्यानेन प्राज्ञवदिति दृष्टान्तोऽपि व्याख्यातो भवति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">८६सु०- सूत्रे प्राज्ञवदित्युक्तम्, तस्या(यम)र्थः, प्राज्ञे यथाऽभेदव्यपदेशोऽमुख्यस्तथे ति । तत्र प्रतियोगिविशेषानुक्तेर्विज्ञानमानन्दं ब्रह्मेत्यादिरखिलोऽप्यभेदव्यपदेशो नित्यत्वादिसादृश्येनामुख्य इति ज्ञायेत, तन्मा विज्ञायीत्याशयवानाह
| |
| | |
| ईशेति
| |
| | |
| ।</p>
| |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- ईशरूपक्रियाणां च गुणानामपि सर्वशः ।</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तथैवावयवानां तत्स्वरूपैक्यं तु मुख्यतः ॥</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">रूपाणि
| |
| | |
| मत्स्यादीनि ।
| |
| | |
| क्रियाः
| |
| | |
| सृष्ट्याद्याः ।
| |
| | |
| गुणाः
| |
| | |
| ज्ञानादयः । सर्वश इति प्रत्येकं सम्बन्धः ।
| |
| | |
| तथा
| |
| | |
| शब्दः समुच्चये । एव शब्दस्य मुख्यत इत्यनेनान्वयः ।
| |
| | |
| अवयवाः
| |
| | |
| हस्ताद्याः ।
| |
| | |
| तत्स्वरूपैक्यम्
| |
| | |
| ईश्वरस्वरूपेणै(पै)क्यं तत्प्रतिपादकं वाक्यमिति यावत् ।
| |
| | |
| मुख्यत एव
| |
| | |
| व्याख्येयमिति शेषः ।
| |
| | |
| तु
| |
| | |
| शब्दो जडव्यावृत्त्यर्थः । तथा च जडविशेष एवायं दृष्टान्त इति भावः । न चैवं साध्यसमत्वदोषः, जीवमात्राभेदवादिनं प्रति अस्याधिकरणस्यारब्धत्वादिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">कुत एतदिति चेत् (न), तत्र भेददर्शने प्रत्यवायस्योक्तत्वादित्याह
| |
| | |
| यथेति
| |
| | |
| ।</p>
| |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति । एवं धर्मान् पृथक् पश्यंस्तानेवानुविधावति । इति श्रुतेः</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">पर्वतेषु दुर्गे शिखरे वृष्टमुदकं यथा
| |
| | |
| अधो
| |
| | |
| (वि)धावति,
| |
| | |
| एवं
| |
| | |
| पारमेश्वरान्
| |
| | |
| धर्मान्
| |
| | |
| ततः
| |
| | |
| पृथक् पश्यंस्तानेव
| |
| | |
| तद्दर्शनं अन्वेव अविलम्बेन नरकं
| |
| | |
| विधावती
| |
| | |
| त्यर्थः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">८७सु०- नन्वीश्वरधर्माणां भेदाभेदौ भवताम्, तथा चात्यन्ताभेदोक्तिरमुख्या; इति सौत्रो दृष्टान्तोऽसङ्कुचितवृत्तिर्भविष्यति, इयं च श्रुतिरत्यन्तभेददर्शननिन्दापरा भवतु इत्यत आह
| |
| | |
| नोभयं चेति
| |
| | |
| ।</p>
| |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- नोभयं च भेदाभेदाख्यमिष्यते</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">इष्यते
| |
| | |
| सूत्रकृतेति शेषः । भेदाभेदौ नेष्यते इति वक्तव्ये भेदाभेदाख्यामुभयमि ति वचनं वक्ष्यमाणश्रुतिव्याख्यानानुसारेणेति ज्ञातव्यम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">कुतो नेष्यत इत्यत आह
| |
| | |
| एकमेवेति
| |
| | |
| ।</p>
| |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- एकमेवाद्वितीयं तन्नेह नानाऽस्ति किञ्चन । मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति । इति श्रुताविवेत्यस्माद्भेदाभेदनिराकृतिः ॥</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">एकम्
| |
| | |
| अभिन्नम् । एकमपि घटादिकमवयवभेदवदुपलब्धमत
| |
| | |
| एव
| |
| | |
| इत्युक्तम् ।
| |
| | |
| अद्वितीयं
| |
| | |
| समाधिकरहितम् । इह ब्रह्मणि किञ्चन गुणादिकमिति
| |
| | |
| नाना
| |
| | |
| भूतं
| |
| | |
| नास्ति । यः
| |
| | |
| तु
| |
| | |
| इह
| |
| | |
| ब्रह्मणि विद्यमानं गुणादिकं,
| |
| | |
| नाना
| |
| | |
| भिन्नं, इव शब्दादभिन्नं च
| |
| | |
| पश्यति, स मृत्योः
| |
| | |
| अनन्तरं
| |
| | |
| मृत्युं नरकम्
| |
| | |
| आप्नोति ।
| |
| | |
| इति श्रुताविवेत्यस्मा
| |
| | |
| च्छब्दात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">उपलक्षणं चैतत्, एवशब्दाच्च,
| |
| | |
| भेदाभेदनिराकृतिः
| |
| | |
| कृता ज्ञायते । अतो नेष्यत इति योजना ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">इव शब्दप्रयोगात् कथमेतल्लभ्यत इत्यत आह
| |
| | |
| इवेति
| |
| | |
| ।</p>
| |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- इवोभये च सादृश्य इति वाक् शब्दनिर्णये ॥</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">उभये
| |
| | |
| यदुक्तं पूर्वपदेन तत्प्रतियोगिनि द्वितीये वर्तत इत्यर्थः । अत्र च नानो(क्त्वा)क्त्या प्रयुक्त इवशब्दोऽनाना (सं)गृह्णातीति भेदाभेदाख्यमुभयं निराकृतं भवति ।
| |
| | |
| वाक्
| |
| | |
| अस्ती ति शेषः ।
| |
| | |
| शब्दनिर्णयो
| |
| | |
| नाम ग्रन्थविशेषः ॥</p></div></div></div></div></div>
| |
| <span id="gr-adh-AV_C02_S03_A018" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अंशाधिकरणम्" data-block-id="gr-adh-AV_C02_S03_A018"></span><h4 class="gr-section-head">अंशाधिकरणम्</h4>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V18" data-block-id="AV_C02_S03_V18" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">भेदस्य मुक्तौ वचनादापि तत्पक्षनिग्रहः ॥81॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V18" data-block-id="AV_C02_S03_V18" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">चेतनत्वादि सादृश्यं यद्यभेद इतीष्यते ।</span><span class="shloka-line">अङ्गीकृतं तदस्माभिर्न स्वरूपैकता क्वचित् ॥82॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V18" data-block-id="AV_C02_S03_V18" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न केनचिदभेदोऽस्ति भेदाभेदोऽपि वा क्वचित् ।</span><span class="shloka-line">समुदायमृते विष्णोः स्वगुणादीन् विनाऽपि वा ॥83॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V18" data-block-id="AV_C02_S03_V18" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इति श्रुतेर्न तस्यास्ति भेदाभेदोऽपि केनचित् ।</span><span class="shloka-line">अभेदश्रुतयोंऽशत्वात् सादृश्यं चांशताऽस्य तु ॥84॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V18" data-block-id="AV_C02_S03_V18" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अंशस्तु द्विविधो ज्ञेयः स्वरूपांशोऽन्य एव च ।</span><span class="shloka-line">विभिन्नांशोऽल्पशक्तिः स्यात् किञ्चित् सादृश्यमात्रयुक् ॥85॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V18" data-block-id="AV_C02_S03_V18" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अंशिनो यत्तु सामर्थ्यं यत्स्वरूपं यथा स्थितिः ।</span><span class="shloka-line">स एव चेत् स्वरूपांशः प्रादुर्भावा हरेर्यथा ॥86॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V18" data-block-id="AV_C02_S03_V18" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सूर्यमण्डलमान्येकस्तत्प्रकाशाभिमानवान् ।</span><span class="shloka-line">सूर्योऽथ सप्तमाब्धेश्च बाह्योदस्य च वारिपः ॥87॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V18" data-block-id="AV_C02_S03_V18" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कठिनत्वेन मेर्वादेः पृथिव्या अपि देवता ।</span><span class="shloka-line">धरादेव्येवमेवैको भगवान् विष्णुरव्ययः ॥88॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V18" data-block-id="AV_C02_S03_V18" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नानावताररूपेण स्थितः पूर्णगुणः सदा ।</span><span class="shloka-line">विण्मूत्राद्यभिमानिन्यो(विण्मूत्राक्ष्यादिमानिन्यो) यथाऽपभ्रष्टदेवताः ॥89॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V18" data-block-id="AV_C02_S03_V18" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सूर्यादिभ्यस्तथैवायं संसारी परमात् पृथक् ।</span><span class="shloka-line">देहदोषैश्च दृष्टत्वादपभ्रष्टाख्यदेवताः ॥90॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V18" data-block-id="AV_C02_S03_V18" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अन्याः सूर्यादिदेवेभ्यो ह्यनुग्राह्याश्च तैः सदा ।</span><span class="shloka-line">एवमेवं पराद्विष्णोः पृथक् संसारिणो मताः ॥91॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V18" data-block-id="AV_C02_S03_V18" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अनुग्राह्याश्च तेनैव तत्प्रसादाच्च मोक्षिणः ।</span><span class="shloka-line">न तु मत्स्यादिरूपाणामनुग्राह्यत्वमिष्यते ॥92॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V18" data-block-id="AV_C02_S03_V18" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">गुणैरशेषैः पूर्णत्वान्मुख्याभेदो परैर्न च ।</span><span class="shloka-line">अंशाभासाश्च सर्वेऽपि परस्यांशा न मुख्यतः ॥93॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V18" data-block-id="AV_C02_S03_V18" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यथैषा पुरुषे छाया एतस्मिन्नेतदाततम् ।</span><span class="shloka-line">न तु पुम्पादवत् पादा जीवा एते परात्मनः ॥94॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V18" data-block-id="AV_C02_S03_V18" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पूर्णास्तस्य गुणा एव प्रादुर्भावतया स्थिताः ।</span><span class="shloka-line">एवं जगाद परमा श्रुति(परमश्रुति)र्नारायणं परम् ॥95॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V18" data-block-id="AV_C02_S03_V18" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अक्षयो भगवान् विष्णुर्लक्ष्म्यावासो लये स्थितः ।</span><span class="shloka-line">मुक्तैः सदा चिन्त्यमानो ब्रह्माद्यैस्तारतम्यगैः ॥96॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V18" data-block-id="AV_C02_S03_V18" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रकृतिः पुरुषः कालो वेदाश्चेति चतुष्टयम् ।</span><span class="shloka-line">नित्यं स्वरूपतो विष्णोर्विशेषावाप्तिमात्रतः ॥97॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V18" data-block-id="AV_C02_S03_V18" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">उत्पत्तिमदिति प्रोक्तं लक्ष्मीस्तदभिमानिनी ।</span><span class="shloka-line">ततो जातः पुमान्नाम ब्रह्मास्यां वासुदेवतः ॥98॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V18" data-block-id="AV_C02_S03_V18" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सूत्रात्मा प्राणनामा च देव्यौ प्रकृतिमानिनी ।</span><span class="shloka-line">ततो रूपं महन्नाम ब्रह्मणोऽहङ्कृतिः शिवः ॥99॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V18" data-block-id="AV_C02_S03_V18" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ब्रह्मणो बुद्धिनाम्नोमा तत इन्द्रो मनोऽभिधः ।</span><span class="shloka-line">स्कन्दश्च तत एवान्ये सर्वे देवाः प्रजज्ञिरे ॥100॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V18" data-block-id="AV_C02_S03_V18" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तत्र पूर्वतनः श्रेयान् गुणैः सर्वैः समस्तशः ।</span><span class="shloka-line">तेभ्यश्च भगवान् विष्णुस्तदधीना इमे सदा ॥101॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V18" data-block-id="AV_C02_S03_V18" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">जन्मस्थितिलयाज्ञाननियतिज्ञानसंसृतिः ।</span><span class="shloka-line">मोक्षश्च तदधीनत्वमेतेषां नैव हीयते ॥102॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C02_S03_V18" data-block-id="AV_C02_S03_V18" data-doc="AV" data-chapter="AV_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मुक्तावपि स एवैकः स्वतन्त्रः पूर्णसद्गुणः ।</span><span class="shloka-line">इति श्रुत्युपपत्तिभ्यां पादेऽस्मिन् प्रभुणोदितम् ॥103॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S03_A018" data-teeka="Nyayasudha"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S03_A018" data-id="AV_C02_S03_A018_" data-name=""><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ अंशो नानाव्यपदेशादन्यथा चापि दाशकितवादित्वमधीयत एके ॐ ॥</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">८८सु०- केचिदिदमेवं व्याचक्षते । जीवः परमात्मनः
| |
| | |
| अंशः
| |
| | |
| । अंशत्वं च नारम्भकत्वम्, परमात्मनोऽनारब्धत्वात्; नापि खण्डत्वम्, अच्छेद्यत्वात्; न च प्रदेशत्वम्, प(घ)टादिवदनित्यत्वप्रसङ्गात्; किन्नाम भिन्नाभिन्नत्वम् । अत्र भेदः औपाधिकः अभेदस्तु स्वाभाविकः, उपाधिश्च अनाद्यनिर्वाच्याऽविद्येत्येके; अन्ये तु सत्यमेवान्तःकरणादिकमिति ॥</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">कुत एतत् । द्वा सुपर्णा , नित्यो नित्यानामि त्यादि
| |
| | |
| नानाव्यपदेशात् । अन्यथा चापि
| |
| | |
| तत्त्वमसि , अहं ब्रह्मास्मी त्याद्यभेदव्यपदेशात् । न चैकस्यैव जीवस्य ब्रह्मणा भेदाभेदौ, किन्तु सर्वेषाम्, यतो ब्रह्मदाशा ब्रह्मकितवा इति
| |
| | |
| एके
| |
| | |
| ब्रह्मणो
| |
| | |
| दाशकितवादित्वमधीयत
| |
| | |
| इत्यादि ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तदिदमयुक्तम् । तथा हि । कोऽयमभेदः, किं मुख्य एवोतामुख्यः सादृश्यादिलक्षणः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">आद्यं निराकरोति
| |
| | |
| भेदस्येति
| |
| | |
| ।</p>
| |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-भेदस्य मुक्तौ वचनादपि तत्पक्षनिग्रहः</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">मुक्तावपि
| |
| | |
| इति सम्बन्धः ।
| |
| | |
| तत्पक्षः
| |
| | |
| मुख्याभेदपक्षः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">जीवस्यौपाधिक एव परमात्मनो भेदः । अभेदस्तु स्वाभाविक इति वदता मुक्तौ भेदाभावः(वोवाच्यः) वाच्यः, तत्राविद्याया अन्तःकरणादेश्चाभावात् । न च तद्युज्यते, मुक्तावपि जीवब्रह्मभे(णोर्भे)दस्य प्रागुदाहृताभिः श्रुतिस्मृतिभिरभिहितत्वात् । अतः प्रमाणविरुद्धत्वादस्य पक्षस्य हेयत्वमेव ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">द्वितीयं निराचष्टे
| |
| | |
| चेतनत्वादीति
| |
| | |
| ।</p>
| |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-चेतनत्वादिसादृश्यं यद्यभेद इतीष्यते । अङ्गीकृतं तदस्माभिर्न स्वरूपैकता क्वचित् ॥</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">सादृश्यम्
| |
| | |
| इत्युपलक्षणम्, तत्प्रधान(क)त्वाद्यपीति द्रष्टव्यम् । अभेदोऽङ्गीकृतश्चेत् कथं तत्पक्षनिग्रह इत्युक्तम् ? इत्यत आह
| |
| | |
| नेति
| |
| | |
| ।
| |
| | |
| क्वचिदिति
| |
| | |
| । संसारे मुक्तौ वे(चे)त्यर्थः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">८९सु०- न केवलं युक्तिविरुद्धो जीवब्रह्मणोर्भेदाभेदाङ्गीकारः, किं तर्हि श्रुतिविरुद्धोऽपीत्याह
| |
| | |
| न केनचिदिति
| |
| | |
| ।</p>
| |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-न केनचिदभेदोऽस्ति भेदाभेदोऽपि वा क्वचित् । समुदायमृते विष्णोः स्वगुणादीन्विनाऽपि वा । इति श्रुतेर्न तस्यास्ति भेदाभेदोऽपि केनचित् ॥</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">भेदेन सहितोऽभेदो
| |
| | |
| भेदाभेदः
| |
| | |
| ।
| |
| | |
| क्वचिदपी
| |
| | |
| ति सम्बन्धः ।
| |
| | |
| वा
| |
| | |
| शब्दः समुच्चये । ऋतेयोगे द्वितीयाऽप्युपसङ्ख्यातव्या, श्रौतप्रयोगात् ।
| |
| | |
| अपि
| |
| | |
| शब्दः समुच्चये ।
| |
| | |
| वा
| |
| | |
| शब्दो विकल्पार्थः; स च व्यवस्थितो विकल्पः;
| |
| | |
| समुदायमृते(न) केन चिद्भेदाभेदो(दोऽस्ति) नास्ति, स्वगुणादीन् विनाऽभेदो नास्तीति । केन चिदपीत्यन्वयः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">एतेन जीवब्रह्मणोर्भेदाभेदौ द्वावपि स्वाभाविकौ, न तु भेदोऽविद्याद्युपाधिनिबन्धनः, अतो मुक्तावपि भेदसद्भावान्नास्माकं मुक्तभेदवचनविरोध इति वदन् यादवप्रकाशोऽपि निरस्तः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">क्वचित्केनचिदिति
| |
| | |
| विशेषश्रुतिविरोधादिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">९०सु०- यद्येवं जीवब्रह्मणोर्न भेदाभेदौ कथं तर्हि सौत्रं भेदाभेदश्रुत्युदाहरणमित्यतः स्वमतेन सूत्रतात्पर्यमाह
| |
| | |
| अभेदेति
| |
| | |
| ।</p>
| |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अभेदश्रुतयोंऽशत्वात्</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">उपलक्षणमेतत्, भेदश्रुतयश्चेत्यपि द्रष्टव्यम् । अंशत्वादेव हि उपपद्यन्त इति शेषः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अयमर्थः । जीवः परमात्मनोंऽश इति प्रतिज्ञातार्थे, नानाव्यपदेशादि ति पुत्रभ्रातृत्वादि नानाविधसम्बन्धव्यपदेशहेतुमभिधाय अन्यथा चापी त्यादिना अर्थापत्तिरप्युच्यते । तथा हि । जीवब्रह्मणोर्भेदमभेदं च वदन्त्यः श्रुतयस्तावद्विद्यन्ते, ताश्च जीवस्य ब्रह्मांशत्वादेव हि उपपद्यन्ते, नान्यथा । यदि जीवो ब्रह्मणो घट इव पटादत्यन्तभिन्नः स्यात् तदा अभेदश्रुतय उपरुध्येरन्, यदि वा ब्रह्माभिन्नः स्यात् तर्हि भेदश्रुतयो बाध्येरन् । न च भेदाभेदाश्रयणेन श्रुतिद्वयसामञ्जस्यं वाच्यम्, न केनचिदि त्युदाहृतश्रुतिविरोधात् । अतो भेदाभेदश्रुत्यन्यथाऽनुपपत्त्या जीवो ब्रह्मां(णों)शोऽङ्गीकार्य इत्येव सूत्रार्थ इति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">एतदर्थं च न केनचिदि त्याद्येकवाक्यतया वा योज्यम्, यथोक्तं यतो भेदेन तस्या(य?)मभेदेन च गीयते । अतश्चांशत्वमुद्दिष्टं भेदाभेदौ न मुख्यत इति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">९१सु०- परमात्मांशत्वं चेदुपगतं जीवस्य कथं तर्हि न भेदाभेदाङ्गीकारः; प्रकारान्तरेणांशत्वस्य निर्वक्तुमशक्यत्वात्, मत्स्यादिषु परमेश्वरांशेष्वभेदस्याङ्गीकृतत्वाच्चेत्यत आह
| |
| | |
| सादृश्यं चेति
| |
| | |
| ।</p>
| |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- सादृश्यं चांशताऽस्य तु</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अस्य
| |
| | |
| जीवस्य,
| |
| | |
| परमेश्वरांशता तु,
| |
| | |
| तत्
| |
| | |
| सादृश्यम् । च
| |
| | |
| शब्दात् तदधीनसत्तादिमत्त्वं चेत्यर्थः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">एतेन पुंस्त्वादिवदि त्यनेनैवेदं गतार्थमधिकरणमित्यपि निरस्तम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यद्वा चशब्दोऽवधारणार्थः । सत्यम्, मत्स्यादिष्वभेदनिमित्तकोंऽशशब्दः, तथाऽपि मुख्यांशसादृश्यं तत्सत्तयैव, सत्तावत्त्वलक्षणमेव जीवस्यांशत्वं, गौणोऽयमंशशब्द इति यावत् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अंशशब्दस्यानेकार्थत्वं, तत्र मत्स्याद्याः स्वरूपांशा एव जीवाः भिन्नांशा एवे त्यत्र असम्भावनानिरासाय (मत्स्यादीनां स्वरूपांशत्वं जीवानां त्वतथाभूतांशत्वमि त्येतत् कुत इत्यतोऽत्र) आगमवाक्यं पठति
| |
| | |
| अंशस्त्विति ।</p>
| |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अंशस्तु द्विविधो ज्ञेयः स्वरूपांशोऽन्य एव च । विभिन्नांशोऽल्पशक्तिः स्यात्किञ्चित्सादृश्यमात्रयुक् । अंशिनो यत्तु सामर्थ्यं यत्स्वरूपं यथा स्थितिः । स एव चेत् स्वरूपांशः प्रादुर्भावा हरेर्यथा</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">द्विविध एव
| |
| | |
| न त्वेकविध एवेत्यन्वयः ।
| |
| | |
| किञ्चित्सादृश्यमात्रयुगिति
| |
| | |
| पुरोवदुभयथा व्याख्येयम् ।
| |
| | |
| सामर्थ्यं
| |
| | |
| सृष्ट्यादिकर्तृत्वादिलक्षणम् ।
| |
| | |
| स्वरूपं
| |
| | |
| पूर्णानन्दादिकम् ।
| |
| | |
| स्थितिः
| |
| | |
| सर्वगतत्वादिपरिमाणम् ।
| |
| | |
| स एव चेत्
| |
| | |
| तत्सामर्थ्यादियुक्तश्चेदंशः तदासौ तत्स्वरूपांशो ज्ञातव्यः । प्रादुर्भावा इति तस्यैवोदाहरणम् । एवं जीवा यथे त्याद्यस्याप्युदाहरणं द्रष्टव्यम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अनेन प्रकाशादिवन्नैवं पर इत्यस्य तात्पर्यमुक्तं भवति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">९२सु०- मत्स्यादीनां जीवानां च परमेश्वरांशत्वसाम्येऽपि नैकप्रकारता, किन्तु मत्स्याद्याः स्वरूपांशा एव, जीवा विभिन्नांशा एवे त्यत्र असम्भावनानिरासाय प्रकाशवदि ति सूत्रकृता दृष्टान्ता दत्ताः; ते चायुक्ता इव प्रतीयन्ते, उभयत्र भेदाभेदसाम्या(सद्भावा)दि त्याशङ्कानिरासार्थं(य) भाष्यम् अभिमानिदेवतापेक्षयैतदि ति । तदविस्पष्टमित्यतः सौत्रान् दृष्टान्तान् स्पष्टयति
| |
| | |
| सूर्येति ।</p>
| |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-सूर्यमण्डलमान्येकस्तत्प्रकाशाभिमानवान् । सूर्योऽथ सप्तमाब्धेश्च बाह्योदस्य च वारिपः । कठिनत्वेन मेर्वादेः पृथिव्या अपि देवता । धरादेवी</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">सूर्यमण्डलमान्यंशी
| |
| | |
| सूर्यः
| |
| | |
| तत्प्रकाशाभिमानवां
| |
| | |
| स्तदंशश्चैक एव । यथे ति सर्वत्रान्वीयते ।
| |
| | |
| अथ
| |
| | |
| शब्दः समुच्चये ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">बाह्योदस्या
| |
| | |
| भिमान्यंशी
| |
| | |
| वारिपः सप्तमाब्धे
| |
| | |
| रभिमानी तदंशश्चैक एव ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">पृथिव्याः
| |
| | |
| पञ्चाशत्कोटिविस्तीर्णाया अभिमानिन्यंशिभूता
| |
| | |
| (देवता) धरादेवी मेर्वा(देर)
| |
| | |
| द्यभिमानिनी
| |
| | |
| देवताऽप्यं
| |
| | |
| शरूपैकैव । मेरुहिमवदादेः पुरुषा अभिमानिनः पुराणेषु (प्र)सिद्धा इत्यत उक्तं
| |
| | |
| कठिणत्वेनेति
| |
| | |
| । यत्कठिनं(णं) सा पृथिवी ति श्रुतेर्धरादेव्येव सर्वस्याः पृथिव्या अभिमानिनी । अवान्तराभिमानिनस्त्वन्ये इति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अनेन स्वरूपांशो निदर्शितः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">दार्ष्टान्तिकं दर्शयति
| |
| | |
| एवमेवेति
| |
| | |
| ।</p>
| |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- एवमेवैको भगवान्विष्णुरव्ययः । नानावताररूपेण स्थितः पूर्णगुणः सदा ॥</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">भगवान् विष्णुः | |
| | |
| अंशी
| |
| | |
| नानावताररूपेण स्थितः,
| |
| | |
| अंश
| |
| | |
| श्च एक एवेति योजना ।
| |
| | |
| अव्ययः सदा पूर्णगुण
| |
| | |
| इत्यागामिसूत्रानुसारेणाभेदोपपादनम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">विभिन्नांशदृष्टान्तविवरणपूर्वकं दार्ष्टान्तिकं विवृणोति
| |
| | |
| विण्मूत्रेति
| |
| | |
| ।</p>
| |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- विण्मूत्राद्यभिमानिन्यो यथाऽपभ्रष्टदेवताः । सूर्यादिभ्यस्तथैवार्यं संसारी परमात्पृथक् ॥</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अपभ्रष्ट
| |
| | |
| नामका
| |
| | |
| देवता
| |
| | |
| अंशरूपाः
| |
| | |
| सूर्यादिभ्यः
| |
| | |
| सूर्यवरुणपृथिवीभ्योंऽशिभ्यो व्युत्क्रमेण
| |
| | |
| यथा
| |
| | |
| पृथक् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">९३सु०- जीवांशानामंशिनः परमेश्वरात् पृथक्तवं युक्तितः समर्थयितुं सूत्रम्
| |
| | |
| अनुज्ञापरिहारौ देहसम्बन्धाज्ज्योतिरादिवदि ति ।
| |
| | |
| अत्रापि दृष्टान्तानामसङ्गतिमाशङ्क्याभिमानिविषयतया व्याख्याति
| |
| | |
| देहेति
| |
| | |
| ।</p>
| |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-देहदोषैश्च दुष्टत्वादपभ्रष्टाख्यदेवताः । अन्यास्सूर्यादिदेवेभ्यो ह्यनुग्राह्याश्च तैस्सदा । एवमेव पराद्विष्णोः पृथक् संसारिणो मताः । अनुग्राह्याश्च तेनैव तत्प्रसादाच्च मोक्षिणः । न तु मत्स्यादिरूपाणामनुग्राह्येवमिष्यते ॥</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">पर
| |
| | |
| देहगतदोषैः ।
| |
| | |
| देवतात्वं त्वन्तर्धानादिशक्तियोगः ।
| |
| | |
| चश(ब्दौ)ब्दो
| |
| | |
| हेत्वोः समुच्चये ।
| |
| | |
| हि
| |
| | |
| यस्मात्,
| |
| | |
| अनुग्राह्याश्च, तैः
| |
| | |
| सूर्यादिभिः, तत्प्रसादायत्तप्रतिबन्धनिवृत्तित्वाच्चेत्यपि द्रष्टव्यम् । अनुग्राह्यश्चे त्यादौ यत इति शेषः । देहदोषलिप्तत्वादित्यपि ग्राह्यम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">नन्वनुज्ञादिहेतुत्रयं स्वरूपांशेषु मत्स्यादिष्वस्तीत्यनैकान्तिकं, न जीवांशानां परमेश्वराद्भेदं साधयितुमलमित्यत आह
| |
| | |
| न त्विति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अनुग्राह्यत्वमि त्युपलक्षणम् ।
| |
| | |
| नेष्यते
| |
| | |
| नैव ते जायन्ते इत्यादिश्रुतिबलेनेति शेषः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">९४सु०- अत्रैव सूत्रम्
| |
| | |
| असन्ततेश्चाव्यतिकर इति
| |
| | |
| ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-ॐ असन्ततेश्चाव्यतिकरः ॐ ॥</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तज्जीवांशानां परमेश्वराद्भेदमेव साधयत् प्रतीयते, न तु मत्स्यादीनामभेदमपि । अत उ(तदु)पलक्षणत्वेन व्याचष्टे
| |
| | |
| गुणैरिति
| |
| | |
| ।</p>
| |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- गुणैरशेषैः पूर्णत्वान्मुख्याभेदोऽपरैर्न च</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">मत्स्यादिरूपाणामिति वर्तते ।
| |
| | |
| मुख्याभेदोंऽशिना ।
| |
| | |
| अपरैः
| |
| | |
| जीवैः, ईश्वरस्य,
| |
| | |
| अभेदः न, च
| |
| | |
| तेषामपरिपूर्णगुणत्वाच्चेति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अनुज्ञापरिहारावि त्येतदप्येवमुपलक्षणतया व्याख्येयम् । तदर्थं वा न तु मत्स्यादिरूपाणामि ति वाक्यं योज्यम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">९५सु०-</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-ॐ आभास एव च ॐ ॥</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">एवमंशस्यापि जीवस्येश्वराद्भेदः प्रमाणैः समर्थितः । यस्त्वंशत्वादभेदं साधयेत् तस्यांशशब्दवाच्यत्वमात्रत्वं चेद्धेतुस्तदाऽनैकान्तिकत्वमुक्तमेव, मुख्यांशत्वं चेद्धेतुस्तदाऽसिद्धिरिति प्रतिपादयत्, आभास एव चे ति सूत्रं व्याचष्टे
| |
| | |
| अंशेति
| |
| | |
| ।</p>
| |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- अंशाभासाश्च सर्वेऽपि परस्यांशा न मुख्यतः</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">सर्वेऽपि
| |
| | |
| जीवाः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">जीवानामंशाभासत्वं श्रुत्यन्तरेण दृढयति
| |
| | |
| यथेति
| |
| | |
| ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यथैषा पुरुषेच्छा या एतस्मिन्नेतदाततम्</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तथा
| |
| | |
| एतस्मिन्
| |
| | |
| पुरुषोत्तमे
| |
| | |
| एतत्
| |
| | |
| जीवजातं
| |
| | |
| आततम्,
| |
| | |
| एतदेवास्य तदंशत्वमिति भावः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">नन्वेतत् श्रुतिविरुद्धं पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवी त्यस्मिन्मन्त्रे अनन्तासनश्वेतद्वीपवैकुण्ठेषु द्युशब्दवाच्येष्ववस्थितरूपत्रयवद्भूतशब्दावाच्यानां जीवानामपि परमपुरुषपादत्वाभिधानात्, इत्याशङ्क्य विशेषश्रुतिबलेन पादशब्दस्यानेकार्थत्वकल्पनं न्याय्यमित्याशयवानाह
| |
| | |
| न त्विति ।</p>
| |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-न तु पुम्पादवत्पादा जीवा एते परात्मनः ।पूर्णास्तस्य गुणा एव प्रादुर्भावतया स्थिताः ।एवं जगाद परमा श्रुतिर्नारायणं परम् ॥</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">पुम्पादवत्
| |
| | |
| पुरुषस्यामृतपादत्रयमिव । कुतः,
| |
| | |
| पूर्णाः ।
| |
| | |
| नारायणं
| |
| | |
| प्रादुर्भावरूपम् । जीवांशेभ्यः
| |
| | |
| परं
| |
| | |
| विलक्षणम् ।
| |
| | |
| जगाद ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">९६सु०- अधिदैवादिस्वरूपनिर्णयाय पादोऽयमारब्ध इत्युक्तम्, तत्र कदृशोऽत्र निर्णयो जात इत्यतस्तं बुद्ध्यारोहाय पिण्डीकृत्याह
| |
| | |
| अक्षय इति
| |
| | |
| ।</p>
| |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अक्षयो भगवान् विष्णुर्लक्ष्म्यावासो लये स्थितः</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">देहादिक्षयरहित एव
| |
| | |
| प्रलये स्थितः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अनेन
| |
| | |
| असम्भवस्तु सतोऽनुपपत्तेः
| |
| | |
| ,
| |
| | |
| नात्माश्रुतेर्नित्यत्वाच्च ताभ्यः
| |
| | |
| इत्यधिकरणतात्पर्यमुक्तं भवति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">लक्ष्म्यावास इति
| |
| | |
| । देव्या अपि प्रलयेऽवस्थानोक्त्या वियत्प(देनोप)दोपलक्षितायास्तस्या न जीववज्जननमिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">वियदादिपदोपादानेन तदभिमानित्वदशायामेव ब्रह्मादीनां देहाद्युत्पत्तिर्न मुक्ताविति सूचितम् । तत्सूचयति
| |
|
| |
|
| मुक्तैरिति ।</p>
| | इतीति |
| <p class="gr-vyakhya-para">मुक्तैस्सदा चिन्त्यमानो ब्रह्माद्यैस्तारतम्यगैः</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तथाऽपि सृष्टि(प्र)लयक्रमसमर्थनेन सूचितं तारतम्यं तु तत्रापि नापैतीत्याशयेनोक्तं
| |
|
| |
|
| तारतम्यगैरिति ।</p>
| | ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">विपर्ययेण तु क्रमोऽत इति सृष्टिक्रमविपर्ययेण (प्र)लये क्रमोऽभिहितः । कः तत्र सृष्टौ क्रम इत्यतस्तं दर्शयन् वियदधिकरणतात्पर्यमाह | | <div class="gr-mulaprateeka-block">इति श्रुत्युपपत्तिभ्यां पादेऽस्मिन् प्रभुणोदितम् ॥</div> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमत्पूर्णप्रमतिभगवत्पादसुकृतेरनुव्याख्यानस्य प्रगुणजयतीर्थाख्ययतिना । |
|
| |
|
| प्रकृतिरिति ।</p>
| | कृतायां टीकायां विषमपदवाक्यार्थविवृतौ द्वितीयेऽध्यायेऽस्मिन् गगनचरणः पर्यवसितः ॥</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-प्रकृतिः पुरुषः कालो वेदाश्चेति चतुष्टयम् । नित्यं स्वरूपते विष्णोर्विशेषावाप्तिमात्रतः । उत्पत्तिमदिति प्रोक्तं लक्ष्मीस्तदभिमानिनी । ततो जातः पुमान्नाम ब्रह्माऽस्यां वासुदेवतः । सूत्रात्मा प्राणनामा च देव्यौ प्रकृतिमानिनी । ततो रूपं महन्नाम ब्रह्मणोऽहङ्कृतिः शिवः । ब्रह्मणो बुद्धिनाम्नोमा तत इन्द्रो मनोभिधः ।स्कन्दश्च तत एवान्ये सर्वे देवाः प्रजज्ञिरे ॥</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">॥ इति द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥</p></div></div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">तदभिमानिनी लक्ष्मीश्चै | | </div> |
| | </div> |
| | </div> |
|
| |
|
| वमित्यर्थः ।
| | === पादः 4 === |
| | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S04_I04"> |
| | <div class="teeka-block"> |
| | <div class="teeka-body"> |
| | <div class="gr-moola-ref" data-verse="AV_C02_S04_I04"></div> |
| | <div class="teeka-block" data-verse="AV_C02_S04_I04" data-id="AV_C02_S04_I04_Nyayasudha" data-name="nyayasudha"><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१सु०- यद्यपि चतुर्थपादेऽपि श्रुतिवचनानां परस्परविरोध एव परिह्रियते, तथाऽप्यध्यात्मविषयत्वेन भेदसिद्धिरिति प्रागेव सूचितम् । प्रकारान्तरेण पादभेदं दर्शयितुमाह |
|
| |
|
| ततः
| | श्रुत्यर्थ इति |
|
| |
|
| तदनन्तरम् ।
| | ।</p> |
| | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- श्रुत्यर्थः श्रुतियुक्तिभ्यां विरुद्ध इव दृश्यते । यत्र तन्निर्णयं देवः सुविशिष्टोपपत्तिभिः । करोत्यनेन पादेन</div> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यद्यपि श्रुतिरित्येवोक्तेऽपि सिद्ध्यत्यर्थ इति । वाक्यानामर्थद्वारैव विरोधस्थितेः । तथाऽप्यर्थनिर्णयायैव पादारम्भो न प्रामाण्यनिर्णयाय, अतो न मीमांसात्वहानिरिति दर्शयितुं अर्थ इत्युक्तम् ।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">यद्यपि युक्तयः पूर्वपादेऽपि सन्ति तथाऽप्यागमगृहीतव्याप्त्यादिमत्त्वेनात्र प्रबला इति विशेषः । पारमार्थिके विरोधे निर्णयो दुष्कर इत्यत इवेत्युक्तम् । |
|
| |
|
| प्राणनामा
| | यत्र |
|
| |
|
| सङ्कर्षणात् ।
| | प्राणादिविषये, |
|
| |
|
| देव्यौ
| | श्रुत्यर्थः |
|
| |
|
| सरस्वतीभारत्यौ ।
| | जन्मादिः, युक्त्युपसर्जनाभिः श्रुतिभिः |
|
| |
|
| प्रकृतिमानिनी
| | विरुद्ध इव दृश्यते, तन्निर्णयं |
|
| |
|
| प्रकृतिमानिन्यौ । सुपां सुलुगिति पूर्वसवर्णेति पूर्वसवर्णः ।
| | इति योजना । युक्तिसहितश्रुतिभिः पूर्वपक्षिते कथं श्रुतिमात्रेण तद्विपरीतार्थनिर्णय इत्यत उक्तं |
|
| |
|
| ततः
| | सुविशिष्टेति |
|
| |
|
| प्रकृतिपुरुषाभ्याम् ।
| | । |
| | |
| ब्रह्मणः
| |
| | |
| महत्तत्त्वरूपात् ।
| |
|
| |
|
| ततः
| | अनेन |
|
| |
|
| अहङ्कारात् ।
| | बुद्धिसन्निहितेन ।</p> |
| | | <p class="gr-vyakhya-para">तथा प्राणाः इत्यादीनां सूत्राणां भाष्य एवार्थो विस्पष्ट इत्यतः पूर्वोत्तरप(क्षीययु)क्षयुक्तः सङ्गृह्याह |
| तत एव
| |
| | |
| इन्द्रस्कन्दाभ्याम् ।
| |
| | |
| अन्ये
| |
| | |
| तत्त्वाभिमानिनः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अत्रोपलक्षितानामप्यधिकाशङ्कानिरासाय | |
| | |
| तथा प्राणः | |
| | |
| इत्यादिना निर्णयः करिष्यत इत्यदोषः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">सृष्टिप्रलययोः क्रमविपर्ययसमर्थनस्य तात्पर्यमाह
| |
|
| |
|
| तत्रेति | | तत्रेति |
|
| |
|
| ।</p> | | ।</p> |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तत्र पूर्वतनः श्रेयान् गुणैस्सर्वैस्समस्तशः</div> | | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-तत्र स्पष्टार्थवच्छतिः । विशेषश्रुतिवैरूप्यं माहात्म्यं व्यक्तसद्गुणः । दृष्टा युक्तिः समानत्वं कर्तृशक्तिर्विमिश्रिता । युक्तयः पूर्वपक्षेषु सुनिर्णीतास्तु तादृशाः । युक्तयो निर्णयस्यैव स्वयं भगवतोदिताः ॥</div> |
| <p class="gr-vyakhya-para">समस्तशः | | <p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">तत्र |
|
| |
|
| समस्तेषु । तेजोऽतः , तदभिध्यानात् इत्यादेस्तात्पर्यमाह
| | चतुर्थपादे । |
|
| |
|
| तेभ्यश्चेति ।</p>
| | तादृशाः |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तेभ्यश्च भगवान् विष्णुः</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">श्रेयानि ति वर्तते । समस्तश इति पञ्चम्यन्तम्, अत्र वा सम्बध्यते ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">सर्वस्य जन्मलयौ परमेश्वरायत्तावित्युक्तम्, परात्तु तच्छतेरि त्यादिना प्रकृत्तिश्च, तत्तात्पर्यमाह
| |
|
| |
|
| तदधीना इति
| | तच्छब्दवाच्याः । |
|
| |
|
| ।</p>
| | निर्णयस्य |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तदधीना इमे सदा । जन्मस्थितिलयाज्ञाननियतिज्ञानसंसृतिः । मोक्षश्च</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">इमे
| |
|
| |
|
| जन्माद्या मोक्षान्ता भावाः । एतेषामि ति वक्ष्यमाणमत्रापि सम्बध्यते द्वन्द्वैकवद्भावेऽपि नपुंसकत्वाभावश्छान्दसः । युवोरनाकावि ति यथा ।</p>
| | सिद्धान्तस्य । तादृशाश्चेत् कथं निर्णयं कुर्युरित्यत उक्तं |
| <p class="gr-vyakhya-para">मुक्तौ जन्माभावेऽपि स्थित्यादौ भगवदधीनत्वमस्त्येवेत्याह
| |
|
| |
|
| तदधीनत्वमिति ।</p>
| | सुनिर्णीतास्त्विति । |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तदधीनत्वमेतेषां नैव हीयते । मुक्तावपि</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">एतेषां
| |
|
| |
|
| ब्रह्मादीनाम् ।</p>
| | तादृशाः |
| <p class="gr-vyakhya-para">परमप्रमेयमाह
| |
|
| |
|
| स एवेति
| | अर्था इति शेषः । कुत एतदित्यत उक्तं |
|
| |
|
| ।</p>
| | स्वयमिति |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- स एवैकः स्वतन्त्रः पूर्णसद्गुणः</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">उपसंहरति
| |
|
| |
|
| इतीति
| | । |
|
| |
|
| ।</p>
| | स्वयमेवेति |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">इति श्रुत्युपपत्तिभ्यां पादेऽस्मिन् प्रभुणोदितम् ॥</div>
| |
| <div class="gr-mulaprateeka-block">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥</div>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमत्पूर्णप्रमतिभगवत्पादसुकृतेरनुव्याख्यानस्य प्रगुणजयतीर्थाख्ययतिना ।
| |
|
| |
|
| कृतायां टीकायां विषमपदवाक्यार्थविवृतौ द्वितीयेऽध्यायेऽस्मिन् गगनचरणः पर्यवसितः ॥</p>
| | सम्बन्धः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">॥ इति द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥</p></div></div></div></div></div> | | <p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमत्पूर्णप्रमतिभगवत्पादसुकृते रनुव्याख्यानस्य प्रगुणजयतीर्थाख्ययतिना । |
| <div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥</div>
| |
|
| |
|
| <span id="gr-C2-S4" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="चतुर्थः पादः"></span> | | कृतायां टीकायां विषमपदवाक्यार्थविवृतौ द्वितीयेऽध्यायेऽस्मिंश्चरणचरणः पर्यवसितः ॥ २४ ॥</p> |
| === चतुर्थः पादः ===
| | <p class="gr-vyakhya-para">॥ इति श्रीमन्न्यायसुधायां द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः सम्पूर्णः ॥</p> |
| <div class="introduction" id="AV_C02_S04_I01" data-block-id="AV_C02_S04_I01" data-verse="AV_C02_S04"> | | <p class="gr-vyakhya-para">॥ इति द्वितीयाध्यायः ॥</p></div></div> |
| <div class="introduction-line">श्रुत्यर्थः श्रुतियुक्तिभ्यां विरुद्ध इव दृश्यते ।</div> | |
| <div class="introduction-line">यत्र तन्निर्णयं देवः सुविशिष्टोपपत्तिभिः ॥1॥</div>
| |
| </div> | | </div> |
|
| |
| <div class="introduction" id="AV_C02_S04_I02" data-block-id="AV_C02_S04_I02" data-verse="AV_C02_S04">
| |
| <div class="introduction-line">करोत्यनेन पादेन तत्र स्पष्टार्थवच्छ्रुतिः ।</div>
| |
| <div class="introduction-line">विशेषश्रुतिवैरूप्यं माहात्म्यं व्यक्तसद्गुणाः ॥2॥</div>
| |
| </div> | | </div> |
|
| |
| <div class="introduction" id="AV_C02_S04_I03" data-block-id="AV_C02_S04_I03" data-verse="AV_C02_S04">
| |
| <div class="introduction-line">दृष्टायुक्तिः समानत्वं कर्तृशक्तिर्विमिश्रिता ।</div>
| |
| <div class="introduction-line">युक्तयः पूर्वपक्षेषु सुनिर्णीतास्तु तादृशाः ॥</div>
| |
| <div class="introduction-line">युक्तयो निर्णयस्यैव स्वयं भगवतोदिताः ॥3॥</div>
| |
| </div> | | </div> |
|
| |
| <div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥</div>
| |
|
| |
|
|
| |
|
| Line 21,516: |
Line 20,633: |
| [[Category:Vyakhya]] | | [[Category:Vyakhya]] |
| [[Category:Anuvyakhyana]] | | [[Category:Anuvyakhyana]] |
| [[Category:Nyayasudha]]
| |