JSON:Karmanirnaya
{
"schema": 1,
"doc": {
"slug": "Karmanirnaya",
"title": "कर्मनिर्णयः",
"type": "bhashya",
"docId": "KNR",
"parent": null,
"related": [],
"nextId": 109
},
"blocks": [
{
"id": "Karmanirnaya-1",
"oldKey": "KNR_C01_001",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "ॐ॥ य इज्यते विधीशानशक्रपूर्वैस्सदा मखैः ।\nरमाप्रणयिने तस्मै सर्वयज्ञभुजे नमः ॥"
},
{
"id": "Karmanirnaya-2",
"oldKey": "KNR_C01_V01",
"type": "verse",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "महानाम्नीनामुपसर्गानुपसृजत्ययं वै लोकः प्रथमा महानाम्न्यन्तरिक्षलोको द्वितीयासौ लोकस्तृतीया सर्वेभ्यो वा एष लोकेभ्यस्सन्निर्मितो यत्षोशी तद्यन्महानाम्नीनामुपसर्गानुपसृजति सर्वेभ्यः एवैनं तल्लोकेभ्यस्सन्निर्मिमीते सर्वेभ्यो लोकेभ्यस्सन्निर्मितेन षोशिना राध्नोति य एवं वेद । (ऐतरेयब्राह्मणम् २.१६.४)"
},
{
"id": "Karmanirnaya-3",
"oldKey": "KNR_C01_V01_B001",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "महानाम्नीनाम्\nऋचाम् उपसर्गा ये उपसर्जनभूतास्तान्\nउपसृजति\nसंयोजयति । महन्नाम यास्वृक्षु विद्यते ता महानाम्न्यः । परस्य ब्रह्मणो यन्नामेन्द्रादिकं तन्महार्थत्वान्महत् । महद्धि तत्परं ब्रह्म । अशेषगुणपूर्तेः ।"
},
{
"id": "Karmanirnaya-4",
"oldKey": "KNR_C01_V01_B002",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "तत्रैक आहुरगुणं ब्रह्मेति । न तद्युक्तम्, श्रुतियुक्तिविरोधात् ।"
},
{
"id": "Karmanirnaya-5",
"oldKey": "KNR_C01_V01_B003",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "तथाहि श्रुतिः -\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishat-id\">‘सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म’(तै.उ.२.१,ब्रह्मवल्लि.२)</span>\n।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id\">‘विज्ञानमानन्दं ब्रह्म’(बृह. ३,९.३५)</span>\n।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id\">‘यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः। तस्मादेतद् ब्रह्म नामरूपमन्नं च जायते॥’(मुण्डक.उ.१.१.९)</span>\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id\">‘दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः स बाह्याभ्यन्तरो ह्यजः । अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रो ह्यक्षरात्परतः परः॥’(मुण्डक.उ.३.२(२.१.२))</span>\n।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\">‘एतावानस्य महिमाऽतो ज्यायांश्च पुरुषः।’(ऋ.सं.१०.९०.३)</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\">‘यो नः पिता जनिता यो विधाता धामानि वेद भुवनानि विश्वा।’(ऋ.सं.१०.८२.३)</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\">‘पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते ।<br/> पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते॥’</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id\">‘सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः सर्वमिदमभ्यात्तोऽवाक्यनादरः।’(छां.उ.३.१४.२,४)</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\">‘विष्णोर्नु कं वीर्याणि प्रवोचं यः पार्थिवानि विममे रजांसि।’(ऋ.सं.१.१५४.१)</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\">‘परो मात्रया तन्वा वृधान न ते महित्वमन्वश्नुवन्ति।’(ऋ.सं.७.९९.१)</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\">‘न ते विष्णो जायमानो न जातो देव महिम्नः परमन्तमाप।’(ऋ.सं.७.९९.२)</span>\nइत्यादिका ।"
},
{
"id": "Karmanirnaya-6",
"oldKey": "KNR_C01_V01_B004",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "युक्तिश्च । बुद्धिपूर्वं सर्वकर्तृत्वात् सर्वज्ञत्वादयो गुणा युक्ताः ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘कर्तृत्वात् सगुणं ब्रह्म पुरुषं पुरुषर्षभम्’(भाग.३.३२.१३)</span>\nइति च भागवते ॥"
},
{
"id": "Karmanirnaya-7",
"oldKey": "KNR_C01_V01_B005",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "न च-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Shvetashvataropanishat-id\">‘एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा । कर्माध्यक्षः सर्वभूताधिवासः साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च’(श्वे.उ.६.११)</span>\nइत्यादिविरोधः । सत्वादिगुणाभावोक्तेस्तत्र । अन्यथा ‘एको देवस्सर्वभूतेषु गूढः’ इत्यादीनामपि गुणत्वात् स्वोक्तिविरोधः ॥"
},
{
"id": "Karmanirnaya-8",
"oldKey": "KNR_C01_V01_B006",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "न च निर्विशेषं नाम किञ्चिदस्ति । निर्विशेषत्वोक्तेरेव व्याहतत्वात् । निर्विशेषत्वेन विशिष्टं (तन्न) न वेत्युक्ते, यद्यविशिष्टं तर्हि न विशेषनिराकरणं विशेषवत्त्वमेव भवति । यदि तेन विशिष्टं स एव विशेष इति व्याहतिः ।"
},
{
"id": "Karmanirnaya-9",
"oldKey": "KNR_C01_V01_B007",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "न च निर्विशेषत्वे किञ्चिन्मानम् । अशेषविशेषवचनानुभवयुक्तिविरोधश्च ।"
},
{
"id": "Karmanirnaya-10",
"oldKey": "KNR_C01_V01_B008",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "न च मिथ्याविशेषवत् । व्याहतेः । मिथ्याविशेष इत्युक्ते ह्यसद्विशेष इत्येव भवति । तथा चाविशेष (विशेष)विशिष्टपक्षोक्तदोष एव ॥"
},
{
"id": "Karmanirnaya-11",
"oldKey": "KNR_C01_V01_B009",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "न चानिर्वचनीयविशेष इति भवति । अनिर्वचनीयासिद्धेः । न हि तत्र प्रत्यक्षमस्ति । मिथ्याशब्दस्त्वभाववाच्येव । तदन्यत्र प्रमाणाभावात् । न चान्यत् प्रमाणम् । प्रतिज्ञाव्याहतेः । नहि सदन्तरादसतश्चान्यत् सदसद्विलक्षणं प्रसिद्धम् । असन्न भवतीत्युक्ते ‘द्वौ नञौ प्रकृतमर्थं सातिशयं गमयतः’ इति सदेव भवति । असदन्तरं वा विशेषविवक्षायाम् ।"
},
{
"id": "Karmanirnaya-12",
"oldKey": "KNR_C01_V01_B010",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "किञ्चैतद्वैलक्षण्यं भेदोऽभेदो भेदाभेदो वा? न तावद्भेदः, अनङ्गीकारात् । व्यावहारिकभेदश्चानिर्वाच्यसिद्धौ वक्तव्यः । न चाव्यावहारिकं किञ्चित् । न चाशेषव्यवहारनिवृत्तौ किञ्चिन्मानम् । न च मिथ्यातथ्ययोस्सामान्यं व्यावहारिकत्वं धूमबाष्पयोर्धूमत्ववत् । न चाभेदोऽनङ्गीकारदेव । तथैवोभयम् । अभेदे चानिर्वाच्यब्रह्मणोस्तच्छब्दयोः पर्यायत्वम् ।"
},
{
"id": "Karmanirnaya-13",
"oldKey": "KNR_C01_V01_B011",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "न च व्यावर्त्यविशेषेणापर्यायत्वं क्वचित् । व्यावर्त्यविशेषस्तद्व्यावृत्ते ब्रह्मणि विशेेषमापादयति चेद्विशिष्टवाक्यार्थता । न चेन्न ब्रह्मज्ञानार्थिनः(ने) पदान्तरं वाच्यम्, असङ्गतत्वात् । मिथ्याविशेषस्य चासिद्धिरुक्ता । (ततो)अतोऽन्योन्याश्रयताऽनवस्थितिश्चक्रकं वा । भेदाभेदविलक्षणमप्युक्तरीत्यैवापाकृतम् ।"
},
{
"id": "Karmanirnaya-14",
"oldKey": "KNR_C01_V01_B012",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "किञ्चासद्विलक्षणमित्यत्राभावान्यविरोधानां मध्ये नञः कोऽर्थः ? यद्यभावः, न, असद्विलक्षणत्वं भावत्वमेव जगतः स्यात् । न च सतोऽन्यस्मादसतो विलक्षणं जगत् । असतोऽन्यत्वादिधर्मानङ्गीकारात्। ब्रह्मणश्च । असतोऽनिर्वचनीयत्वाङ्गीकाराच्च न वैलक्षण्यं ततोऽनिर्वाच्यस्य । तथापि चेद् वैलक्षण्यं नानिर्वाच्यत्वं जगतः(वैलक्षण्यमनिर्वाच्यत्वं न जगतः) । न च विरोधि(धः) । विरोधिनोरन्यतरनिषेधेऽन्यतरव्याप्तत्वानुभवात् । अविद्यमानं न भवतीत्युक्ते विद्यमानमित्येव हि सर्वलोकानुभवः । अतोऽनन्तगुणो भगवान्नारायणो इति सिद्धम् ।"
},
{
"id": "Karmanirnaya-15",
"oldKey": "KNR_C01_V01_B013",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "न च सिद्धेऽर्थे वाक्यस्य प्रामाण्याभावादीश्वराद्यसिद्धिः । सिद्धातिरिक्तकार्याभावात् । लिङाद्यर्थस्त्विष्टसाधनत्वमेव । न हि कर्तव्यत्वं नामेष्टसाधनत्वादन्यत्किञ्चित् (अस्ति) । तन्मानाभावात् । शब्दस्तु न तद्वक्तीत्युक्तम् । लिङादेरिष्टसाधनार्थत्वेनैव कृतार्थत्वे तदन्यकार्यकल्पने कल्पनागौरवं (च)।"
},
{
"id": "Karmanirnaya-16",
"oldKey": "KNR_C01_V01_B014",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "न च तत्कल्पकं किञ्चित् । विप्रतिपत्तौ चान्यन्मानं वक्तव्यं तद्भावे । न चानुमा । अप्रसिद्धविशेषणत्वात्। न चार्थापत्तिः । अनुपपत्त्यभावात् ।"
},
{
"id": "Karmanirnaya-17",
"oldKey": "KNR_C01_V01_B015",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "कार्याभावादेव कार्यान्वयिनि (कार्यान्वयान्वयिनि वा) व्युत्पत्तिरित्यादि दूरतो निरस्तम् । कार्यान्विते व्युत्पत्तिरिति वदतोऽकार्यान्विते व्युत्पत्तिरित्युक्ते किमुत्तरम् ? अध्याहार इत्युक्ते लोप इत्युत्तरम्। (अशेषसिद्धपदार्थ)अशेषसिद्धपदानामर्थलोपाल्लिङ्गाद्यर्थमात्रलोप(ल्लिङ्गाद्यर्थलोप) एव (व)गरीयान् । ‘हससि, हसामि’ इत्यादिसिद्धार्थ एव बालानां व्युत्पत्तेः । प्रथमप्राप्तत्वान्न(प्राप्तत्वाच्च न) तत्त्यागे कारणम् । तथैव व्युत्पत्तिदर्शनाच्च । अतः सिद्धार्थे प्रामाण्यसिद्धेश्च सिद्धं महागुणवत्वं विष्णोः ।"
},
{
"id": "Karmanirnaya-18",
"oldKey": "KNR_C01_V01_B016",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "ताश्च विदा मघवन् इत्याद्याः ।"
},
{
"id": "Karmanirnaya-19",
"oldKey": "KNR_C01_V02",
"type": "verse",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "विदा मघवन् विदा गातुमनुशंसिषो दिशः ।\nशिक्षा शचीनां पते पूर्वीणां पुरुवसो ॥ १ ॥"
},
{
"id": "Karmanirnaya-20",
"oldKey": "KNR_C01_V02_B001",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "हे\nमघवन्\nधनवन् यशस्विन् मखपत इति वा ।"
},
{
"id": "Karmanirnaya-21",
"oldKey": "KNR_C01_V02_B002",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\">‘तं वा एतं मघ(ख)वन्तं सन्तं मघवानित्याचक्षते परोक्षेण । परोक्षप्रिया इव हि देवाः प्रत्यक्षद्विषः’</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\">‘तेभिरिन्द्रं चोदय दातवे मघम्’(ऋ.सं.९.७५.५)</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\">‘तन्न आयातु मघाय । यशो वा मघम् । मघमनु प्रापत्सि’, ‘आ मामेतु मघम् । मघमनुप्रापत्सि । धनं वाव मघम्’</span>\nइत्यादिश्रुतिभ्यः ।"
},
{
"id": "Karmanirnaya-22",
"oldKey": "KNR_C01_V02_B003",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "गातुं\nत्वां स्तोतुम् ।\nविद\nवेदय इति सामान्यतोऽपेक्षिताशेषवेदनमुक्त्वा तात्कालिकापेक्षितार्थं प्रार्थयति-\nगातुं विदेति ॥\nत्वमेव\nअनुशं(शा)सिषो दिशः\nमार्गान् । आत्मनः स्तुतिप्रकारांस्त्वमेवोपदिशेत्यर्थः(रान् स्वयमेवोपदिशेत्यर्थः) ।\nपूर्वीणां\nभगवत्सम्प्रदायागतानां परमविद्यानामर्थे\nशिक्ष(क्षा)\n।\nशचीनां\nविद्यानां\nपते\n, वाचां पते इति वा ।\nपुरूवसो\nबहुवित्त बहुज्ञानेति वा। बहुषु वसति बहूनामावास इति वा ॥"
},
{
"id": "Karmanirnaya-23",
"oldKey": "KNR_C01_V03",
"type": "verse",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "आभिष्ट्वमभिष्टिभिः प्रचेतन प्रचेतय।\nइन्द्र द्युम्नाय न इष एवाहि शक्रः ॥ २ ॥"
},
{
"id": "Karmanirnaya-24",
"oldKey": "KNR_C01_V03_B001",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "आभिरभिष्टिभिः एवम्भूतैस्त्वत्पर्येषणैस्त्वत्प्रार्थनैः त्वं किञ्चिन्मदादिकं\nप्रचेतय\nप्रबोधय । प्रकृष्टचेतन सर्वज्ञ, परमात्मन् ।\nद्युम्नाय\nज्ञानाय वित्ताय यशसे वा ।\nइषे\nअन्नाय (च) नः प्रबोधय । एतादृशो हि\nशक्रः\n। शक्र एवेति वा । शक्तिरतिरूपत्वाच्छक्रः ॥ २ ॥"
},
{
"id": "Karmanirnaya-25",
"oldKey": "KNR_C01_V04",
"type": "verse",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "राये वाजाय वज्रिवः शविष्ठ वज्रिन्नृञ्जसे।\nमंहिष्ठ वज्रिन्नृञ्जस आ याहि पिब मत्स्व ॥ ३ ॥"
},
{
"id": "Karmanirnaya-26",
"oldKey": "KNR_C01_V04_B001",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "राये\nवित्ताय\nवाजाय\nअन्नाय, वज्रिणम् इन्द्रं वर्तयतीति वज्रिवाः, नियामकत्वेन गच्छतीति वा।\nशविष्ठ\nबलवत्तम सुखवत्तमेति वा।\nऋञ्जसे\nप्रेरयसि सर्वान् । ‘मंहिष्ठ वज्रिन्नृञ्जस’ इत्यभ्यासस्तात्पर्यार्थः ।\nमत्स्व\nमदं कुरु ॥ ३ ॥"
},
{
"id": "Karmanirnaya-27",
"oldKey": "KNR_C01_V05",
"type": "verse",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "विदा रायः सुवीर्यं भुवो वाजानां पतिर्वशाँ अनु।\nमंहिष्ठ वज्रिन्नृञ्जसे यः शविष्ठः शूराणाम् ॥ ४ ॥"
},
{
"id": "Karmanirnaya-28",
"oldKey": "KNR_C01_V05_B001",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "विदा\nवेदय लम्भय\nरायः सुवीर्यं\nच ।\nवाजानां\nप्रजानां\nपतिः\nभुवः\nअभवः ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\">‘प्रजा वै वाजः’</span>\nइति श्रुतेः ।\nवशान् अनु\nयथावशम् । ‘वश= इच्छायाम्’ इति धातोः यथावशं यथेच्छम् ।\nशूराणां\nसकाशाद्बलवत्तमः ॥ ४ ॥"
},
{
"id": "Karmanirnaya-29",
"oldKey": "KNR_C01_V06",
"type": "verse",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "यो मंहिष्ठो मघोनां चिकित्वो अभि नो नय।\nइन्द्रो विदे तमु स्तुषे वशी हि शक्रः ॥ ५ ॥"
},
{
"id": "Karmanirnaya-30",
"oldKey": "KNR_C01_V06_001",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "मघोनां\nयशस्विनां महत्तमः ।\nचिकित्वः\nज्ञातः कर्तरिति वा।\nनः\nअभितः सर्वतो\nनय\n।\nइन्द्रो विदे\nसमस्तं व्यजानात् । तमेव\nस्तुषे\n॥ ५ ॥"
},
{
"id": "Karmanirnaya-31",
"oldKey": "KNR_C01_V07",
"type": "verse",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "तमूतये हवामहे जेतारमपराजितम् ।\nस नः पर्षदति द्विषः क्रतुश्छन्द ऋतं बृहत् ॥ ६ ॥"
},
{
"id": "Karmanirnaya-32",
"oldKey": "KNR_C01_V07_B001",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "ऊतये\nरक्षायै, अभिप्रायसिद्धये वा ।\nस नो द्विषः\nशत्रूनतिपारयतु, पापानि तमांसि वा ।\nक्रतुः\nज्ञानरूपः ।\nछन्दः\nइच्छारूपः । छन्द्यत्वाच्छादनत्वाद्वा ।\nऋतम्\nअशेषशास्त्रावगतम् ॥ ६ ॥"
},
{
"id": "Karmanirnaya-33",
"oldKey": "KNR_C01_V08",
"type": "verse",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "इन्द्रं धनस्य सातये हवामहे जेतारमपराजितम् ।\nसनः पर्षदति द्विषः स नः पर्षदति स्रिधः ॥ ७ ॥"
},
{
"id": "Karmanirnaya-34",
"oldKey": "KNR_C01_V08_B001",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "सातये\nलब्धये ।\nस्रिधो\nविनाशात्(न्) ॥ ७ ॥"
},
{
"id": "Karmanirnaya-35",
"oldKey": "KNR_C01_V09",
"type": "verse",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "पूर्वस्य यत्ते अद्रिवः सुम्न आधेहि नो वसो।\nपूर्तिः शविष्ठ शस्यत ईशे हि शक्रः ॥ ८ ॥"
},
{
"id": "Karmanirnaya-36",
"oldKey": "KNR_C01_V09_B001",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "पूर्वस्य\nअनादेः सतस्ते(अनादेः ते) सकाशात् यत्\nसुम्नं\nसुखं तस्मिन्\nन आधेहि\n। तव\nपूर्तिः\nशस्यते ॥ ८ ॥"
},
{
"id": "Karmanirnaya-37",
"oldKey": "KNR_C01_V10",
"type": "verse",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "नूनं तं नव्यं सन्यसे प्रभो जनस्य वृत्रहन् । समन्येषु ब्रवावहै शूरो यो गोषु गच्छति सखा सुशेवो अद्वयाः ॥ ९ ॥"
},
{
"id": "Karmanirnaya-38",
"oldKey": "KNR_C01_V10_B001",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "तन्नव्यं\nस्तुत्यं ब्रह्म । तत्सम्यक् हृदि न्यसे(सन्यसे)\nजनस्य\nउपदेशेन । त्वत्स्वरूपेषु त्वं चाहं च सम्ब्रवावहै ।\nगोषु\nज्ञानेषु\nगच्छति\nज्ञानविषयो भवति ।\nसुशेवः\nसुसुखः समाधिकरहितोऽद्वयः(तः अद्वयः) ॥ ९ ॥"
},
{
"id": "Karmanirnaya-39",
"oldKey": "KNR_C01_V11",
"type": "verse",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "एवाह्येवैवाह्यग्नाँ३ इ । एवाह्येवैवाहीन्द्रँ । एवाह्येवैवाहि विष्णाँ३ उ । एवाह्येवैवाहि पूषन् । एवा ह्येवैवाहि देवाः। एवा हि शक्रो वशी हि शक्रो वशाँ अनु ॥ १० ॥"
},
{
"id": "Karmanirnaya-40",
"oldKey": "KNR_C01_V11_B001",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "‘एवाह्येवैवाहि’ इत्यग्न्यादिदेवतानां संवादरूपेणोक्तमर्थमतिशयेनावधारयति । अभ्यासो हि तात्पर्यार्थः । एवं हि(एवा हि) एवमेव हीत्यर्थः । ‘विनिश्चिते तु संवादे विभागो रङ्ग एव च’ इति शब्दनिर्णये । अतो ‘अग्नाइ’ इत्यादि । एवमेव\nहि शक्रः वशाननु\nयथावशं स्वतन्त्रो वर्तत इत्यर्थः ॥ १० ॥"
},
{
"id": "Karmanirnaya-41",
"oldKey": "KNR_C01_V12",
"type": "verse",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "आयोमन्याय मन्यव उपोमन्याय मन्यवे । उपेहि विश्वध ॥ विदा मघवन्विदो३म् ॥ ११ ॥"
},
{
"id": "Karmanirnaya-42",
"oldKey": "KNR_C01_V12_B001",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "‘अय पय= गतौ’ इति धातोः आयो इत्यायतिः । उपो इतिवदतिशयार्थे ओकारः । ‘ओ=अतिशये’ इति च सूत्रम् । आयो जानातीत्यायोमन्यः, समीपस्थमपि जानातीत्युपोमन्यः । अन्येषामिन्द्रियाणां पराङ्मुखत्वान्न ह्यान्तरं जानन्तीति । अयं त्वान्तरमप्यापरोक्ष्येण पश्यति । अयनेन गमनेन प्राप्यं दूरस्थम् आयो इति वा । ‘मनु= अवबोधने’ इति धातोर्मन्युरिति ज्ञानी। बाह्यज्ञाय ज्ञानिने आन्तरज्ञाय ज्ञानिने इत्यभ्यासो(ऽतितात्पर्यार्थः) हि तात्पर्यार्थः। एवंविधं मद्गतं त्वामुद्दिश्यैव\nउपेहि विश्वध\nविश्वधारक । समीपतो दूरतश्च त्वां मन्यमानाय मह्यं\nमन्यवे\nज्ञानाय मामुपेहीति वा ।"
},
{
"id": "Karmanirnaya-43",
"oldKey": "KNR_C01_V12_B002",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-reference gr-ref-Padmapurana-id\">‘समीपे दूरतोऽभिज्ञं(दूरतो ज्ञं) त्वामुद्दिश्यैव मद्गतम् ।<br/>एहि विष्णो न मे शक्तिस्त्वदाह्वाने हि मामुप ॥<br/>इति ब्रह्माऽस्तुवद्विष्णुं तन्नाभ्युत्थितपद्मगः’</span>\nइति पाद्मे ।"
},
{
"id": "Karmanirnaya-44",
"oldKey": "KNR_C01_V12_B003",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-reference gr-ref-Skandapurana-id\">‘समीपे दूरतश्चैव ध्यायन्तं त्वा सदा (प्र)विभो ।<br/>मामेहि ज्ञानदानायेत्याह गाधिसुतो हरिम्॥’</span>\nइति स्कान्दे ।"
},
{
"id": "Karmanirnaya-45",
"oldKey": "KNR_C01_V12_B004",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-reference gr-ref-Manyasamhita-id\">‘ओतमस्मिन् जगद्यस्मादोमित्युक्तो हरिसः सदा ।<br/>तमेव जगदाधारं यतयः समुपासते॥’</span>\nइति मान्यसंहितायाम् ॥ ११ ॥"
},
{
"id": "Karmanirnaya-46",
"oldKey": "KNR_C01_V12_B005",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\">‘इन्द्रो वा एताभिर्महानात्मानं निरमिमीत’</span>\nइत्यस्याप्युक्त एवार्थः । निर्माणं नामाऽत्मनस्तद्व्याख्यानेन ख्या(स्था)पनम् । न ह्यन्यथा तासां करणत्वं भवति ।"
},
{
"id": "Karmanirnaya-47",
"oldKey": "KNR_C01_V12_B006",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\">‘यस्तद्वेद स पितुष्पितासत्’</span>\nइति (च) श्रुतिः ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Mahanarayanopanishat-id\">‘त्रीणि पदा निहिता गुहासु यस्तद्वेद स पितुष्पितासत्(यस्तद्वेद सवितुः पिता सत् )’(महानारायणोपनिषत्.१.१५)</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Taittiriyaaranyaka-id\">‘स्त्रियः सतीस्ताँ उ मे पुंस आहुः पश्यदक्षण्वान् न विचेतदन्धः । कविर्यः पुत्रः स इमा चिकेत यस्ता विजानात् (सवितुः पिता सत्)स पितुष्पितासत्।’(तैत्तिरीयारण्यकम्.१.११)</span>\nइत्यादिश्रुतिभ्यो विज्ञानमेव तन्निर्माणम् ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\">‘इन्द्र एकं सूर्य एकं जजान वेनादेकं स्वधया निष्टतक्षुः’(ऋ.सं.४.५८.४)</span>\nइत्यादेर्विज्ञापनं वा ॥"
},
{
"id": "Karmanirnaya-48",
"oldKey": "KNR_C01_V12_B007",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-reference gr-ref-Aitareyaaranyaka-id\">‘प्रचेतन प्रचेतय’(ऐ.आ.४.१.१)</span>\n।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Aitareyaaranyaka-id\">‘आयाहि पिब मत्स्व’ (ऐ.आ.(बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे)४.१.१)</span>\n।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Aitareyaaranyaka-id\">‘क्रतुश्छन्द ऋतं बृहत्’(ऐ.आ.(बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे)४.१.१)</span>\n।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Aitareyaaranyaka-id\">‘सुम्न आ धेहि नो वसो’(ऐ.आ.(बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे)४.१.१)</span>\nइत्युपसर्गाः । अंशा अप्यंश्यपेक्षयोपसर्गा भवन्ति । उपसृष्टत्वादुपसर्गाः ।"
},
{
"id": "Karmanirnaya-49",
"oldKey": "KNR_C01_V12_B008",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id\">‘अन्तर्गतं बहिर्गञ्च(र्गतञ्च) द्विधा स्यादुपसर्जनम् । <br/>हस्तवद्धेतिवच्चैव पदानां चोपसर्गवत्’</span>\nइति शब्दनिर्णये ।"
},
{
"id": "Karmanirnaya-50",
"oldKey": "KNR_C01_V12_B009",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "‘अधत्तान्यञ्जठरे प्रेम रिच्यत 'प्रचेतन'’ ॥ १ ॥\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Samaveda-id\">‘दाता राधस्तुवते काम्यं वसु 'प्रचेतय'’(सामवेद.३.६)</span>\n॥ २ ॥\n‘अस्माकं बोधि चोदिता 'आ याहि पिब मत्स्व'’ ॥ ३ ॥\n‘तं त्वा परिष्वजामहे 'क्रतुश्छन्द ऋतं बृहत्'’ ॥ ४ ॥\n‘या ते रातिर्ददिर्वसु 'सुम्न आधेहि नो वसो'’ ॥ ५ ॥ इत्युपसृजति ॥\n‘अशेषमहानाम्न्यर्थसंस्मरणपरिज्ञानपूर्वकमुपसर्गसंयोजनं कर्तव्यम्’ इत्येदर्थत्वेन महानाम्नीप्रशंसा क्रियते । अन्यथा तावन्मात्रप्रशंसामृते अशेषमहानाम्नीप्रशंसाया व्यर्थत्वात् । (त्र्युच)तृचविभागेन ‘विदा मघवन्’(ऐ.आ.(बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे)४.१.१) ‘तमूतये’(ऐ.आ(बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे)४.१.१) ‘नूनम्’(ऐ.आ.(बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे)४.१.१) इति वा तिस्त्रो महानाम्न्यः ।"
},
{
"id": "Karmanirnaya-51",
"oldKey": "KNR_C01_V12_B010",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\">‘प्रथमा या महानाम्नी तद्वाच्यः पार्थिवो हरिः ।<br/>द्वितीयाया आन्तरिक्ष्यस्तृतीयाया द्युगः प्रभुः’</span>\nइत्यृक्संहितायाम् ॥"
},
{
"id": "Karmanirnaya-52",
"oldKey": "KNR_C01_V12_B011",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\">‘(त्र्युचा)तृचास्तिस्त्रो महानाम्न्यः पञ्चर्चा प्रथमा परा ।<br/>(त्र्युचा)तृचा द्व्यृचा च निगदैस्तार्तीया सप्तभिर्युता ।<br/>इति द्वेधा(त्रेधा) विभागः स्याज्जपध्यानादिकर्मसु’</span>\nइति च ।"
},
{
"id": "Karmanirnaya-53",
"oldKey": "KNR_C01_V12_B012",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘त्रिलोकगेन हरिणा निर्मितः षोळशीक्रतुः ।<br/>एवं ज्ञात्वा हरिं तं च कर्म कुर्वन्न जायते’</span>\nइति प्रवृत्ते ।"
},
{
"id": "Karmanirnaya-54",
"oldKey": "KNR_C01_V12_B013",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "‘एवैवाहि(एवा ह्येवैवा हि)’(इत्यस्यार्थो)इत्युपसर्गस्यार्थोऽप्युक्तावधारणरूपत्वात् पूर्वोक्तार्थज्ञानं विना न स्मर्तुं शक्यते । एवं निर्मितेन षोळशिनर्द्धो (राध्नो) भवत्येवंवित् ॥"
},
{
"id": "Karmanirnaya-55",
"oldKey": "KNR_C01_V13",
"type": "verse",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "प्रप्र वस्त्रिष्टुभमिषं मन्दद्वीरायेन्दवे ।\nधिया वो मेधसातये पुरन्ध्या विवासति ॥ १ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९.१)"
},
{
"id": "Karmanirnaya-56",
"oldKey": "KNR_C01_V13_B001",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "प्रप्र वः\n। हे ऋत्विजः प्रजा वा वः\nत्रिष्टुभमिषं\nत्रिष्टुभाख्यमन्नम् इन्द्रः परमेश्वरः सोमाय आ\nविवासति\n।\nपुरन्ध्या धिया\nअशेषप्राणिदेहाश्रयया स्वबुद्ध्या\nप्रप्र\nप्रकर्षेण प्रकर्षेणातितरां (शं)शस्यमाना त्रिष्टुप् प्रीतिं करोति सोमपानार्थमित्यर्थः ।\nमन्दद्वीराय\nतस्य वीरस्य परमेश्वरस्य मदं प्रीतिं करोतीति मन्दद्वीरः सोमः । न त्वात्मप्रयोजनाय प्रीतिं करोति, किं तर्हि?\nवो मेधसातये\nयज्ञसिद्ध्यर्थम् । ‘व’ इति गुरुत्वाद्, ईश्वरं प्रत्येव वा बहुवचनम् । तदा वः अन्नं त्रिष्टुभं वो मेधसातये भवद्दैवत्ययज्ञसिद्ध्यर्थं भवान् प्रप्राविवासतीत्यर्थः ॥ १ ॥"
},
{
"id": "Karmanirnaya-57",
"oldKey": "KNR_C01_V14",
"type": "verse",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "नदं व ओदतीनां नदं योयुवतीनाम् ।\nपतिं वो अघ्न्यानां धेनूनामिषुध्यसि ॥ २ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९.२)"
},
{
"id": "Karmanirnaya-58",
"oldKey": "KNR_C01_V14_B001",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "ओदतीनाम्\nउन्दनकर्त्रीणां\nवः\nअपाम्, भवदीयानां\nपतिं वः\nपुरुषं प्राणं\nनदं\nनदनकर्तारं प्रति\nइषुध्यसि\nपतिर्भवसि । सृष्टौ सृष्टौ यो यः प्राणस्तं तं प्रति पतिर्भवसीति नदमिति पुनर्वचनम् ।\nयोयुवतीनां\nगमनशीलानाम् आकाशे पोप्लूयमानानाम्\nअघ्न्यानां\nधूमरूपेणादाह्यानां रेतोरूपेणाजराणां वा,\nधेनूनां\nजगत्पोषकाणाम् । ‘धिनु=पुष्टौ’ इति धातोः ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Aitareyaaranyaka-id\">‘ता नदेन विहरति’(ऐ.आ.१.३.५)</span>\nइत्यादिश्रुतेः । पयसा सेचकानां देशाद्देशान्तरगमनशीलानाम्\nअघ्न्यानां\nहन्तुमयोग्यानां\nधेनूनां\nगवां\nपतिं\nवायुं प्रति\nइषुध्यसि\nइति वा ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\">‘वायुर्वाव गवां पतिः’</span>\nइति श्रुतेः(तिः) । धेनुशब्दाच्च ।\nओदतीनां\nभक्त्या सेचकानाम्,\nयोयुवतीनाम्\nअतिशयेनाऽत्मतत्वावगमकानाम्,\nअघ्न्यानां\nनित्यानां\nधेनूनां\nधर्मार्थकामपोषकाणां वाचां\nपतिं\nवायुं प्रति पतिर्भवसीति वा ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id\">‘वाचं धेनुमुपासीत। तस्याश्चत्वारः स्तनासः स्वाहाकारो वषट्कारो हन्तकारसः स्वधाकार(स्तस्यै) इति । तस्या द्वौ स्तनौ देवा उपजीवन्ति स्वाहाकारं च वषट्कारं च हन्तकारं मनुष्याः स्वधाकारं पितरः। तस्याः प्राण ऋषभो मनो वत्सः’(बृ.उ.७.१०)</span>\nइत्यादिश्रुतिभ्यः ॥ २ ॥"
},
{
"id": "Karmanirnaya-59",
"oldKey": "KNR_C01_V15",
"type": "verse",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "ता अस्य सूददोहसः सोमं श्रीणन्ति पृश्नयः ।\nजन्मन्देवानां विशस्त्रिष्वा रोचने दिवः ॥ ३ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९.३)"
},
{
"id": "Karmanirnaya-60",
"oldKey": "KNR_C01_V15_B001",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "ताः पृश्नयः\nआपो गावो वाचो वा, अस्य\nसूददोहसः\nप्राणस्य वायुस्थस्य परमेश्वरस्य\nसोमं श्रीणन्ति\n। अद्भिर्हि संसृष्टो भवति। सोमः पयआदिना च (शृ)श्रितो भवति\\ मन्त्रैर्वा गृह्यते ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Aitareyaaranyaka-id\">‘अथ सूददोहाः प्राणो वै सूददोहाः’(ऐ.आ.१.४.१)</span>\nइति श्रुतिश्च । शोभनमुदं कर्म ज्ञानं वा दोग्धीति सूददोहाः । उदेति उच्चो भवत्यनेन पुरुष इत्युदं ज्ञानादि । ‘मनो वाव सोमः’ तद् वाचः श्रीणन्ति स्वार्थैः । प्रश्नयोग्यत्वात्\nपृश्नयो\nवाचः, प्रशंसनरूपत्वात् प्रशंसनीयत्वाद्वा । प्रशंसनीयत्वमेवापां गवां च ।\nदेवानां\nजन्मनि यज्ञे । तत्र हि तेषामभिव्यक्तिः पूर्वं ज्ञाने वा। विशः प्रजाश्च श्रीणन्ति । मुख्यतस्ता एव श्रीणन्तीति चशब्दवर्जनम् ।\nदिवस्त्रिषु आरोचनेषु\nआदित्यचन्द्रविद्युत्पर्यन्तं स्थितानां देवानां जन्मनि ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘यज्ञो वै देवजन्म तत्र हि देवाः प्रादुर्भवन्त्या सूर्याचन्द्रमसावा विद्युतं ते वै लोकानधिश्रिताः’</span>\nइत्यादिश्रुतेः ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘द्यौर्वाव विद्युत् तत्पतिं वायुमुपगम्य तेनैव परमुपगच्छति सैषा ब्रह्मलोके विराजते’</span>\nइत्यादि श्रुतेर्द्यौरेव विद्युत् ॥ ३ ॥"
},
{
"id": "Karmanirnaya-61",
"oldKey": "KNR_C01_V16",
"type": "verse",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "अर्चत प्रार्चत प्रियमेधासो अर्चत ।\nअर्चन्तु पुत्रका उत पुरं न धृष्ण्वर्चत ॥ १ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९/८)"
},
{
"id": "Karmanirnaya-62",
"oldKey": "KNR_C01_V16_B001",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "अर्चनं यज्ञादि, प्रार्चनं ज्ञानध्यानादि ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id\">‘श्रेयान् द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परन्तप’(भ.गी.४.३३)</span>\nइति भगवद्वचनात् । प्रिययज्ञा\nअर्चत\nप्रियज्ञानाः\nप्रार्चत\n।\nपुत्रका\nअल्पज्ञाना अप्यर्चत ।"
},
{
"id": "Karmanirnaya-63",
"oldKey": "KNR_C01_V16_B002",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id\">‘न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् ।<br/>जोषयेत् सर्वकर्माणि विद्वान्युक्तस्समाचरन् ॥’(भ.गी.२.२६)</span>\nइति च ।"
},
{
"id": "Karmanirnaya-64",
"oldKey": "KNR_C01_V16_B003",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "उतशब्दाज्ज्ञानिनामप्यर्चनं युक्तम् । स्वाश्रमानुसारेणेति ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\">‘अधा ते विष्णो विदुषा चिदर्ध्यस्तोमो यज्ञश्च राध्यो हविष्मता’(ऋ.सं.१.१५६.१)</span>\nइति श्रुतेः । किं तदर्चनीयम् ?\nधृष्णु\nधृष्टं परं ब्रह्म वासुदेवाख्यम् । पुरं देहं\nनार्चत\n।"
},
{
"id": "Karmanirnaya-65",
"oldKey": "KNR_C01_V16_B004",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘प्रत्युद्गमप्रश्रयणाभिवादनं विधीयते साधु मिथस्सुमध्यमे ।<br/>प्राज्ञैः परस्मै पुरुषाय चेतसा गुहाशयायैव न देहमानिने ॥’(भाग.४.३.२२)</span>\nइति भागवते ।"
},
{
"id": "Karmanirnaya-66",
"oldKey": "KNR_C01_V16_B005",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-reference gr-ref-Vyasasmruti-id\">‘सदेहमानिहरये प्रणमेत्केवलाय वा । <br/>न देहाय न तन्मानपराय च कथञ्चन ॥’ इति व्यासस्मृतौ</span>\n।\nपुनरर्चतेति तात्पर्यार्थः(र्थे) ॥ १ ॥"
},
{
"id": "Karmanirnaya-67",
"oldKey": "KNR_C01_V17",
"type": "verse",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "अव स्वराति गर्गरो गोधा परि सनिष्वणत् । पिङ्गा परि चनिष्कददिन्द्राय ब्रह्मोद्यतम् ॥ २ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९/९)"
},
{
"id": "Karmanirnaya-68",
"oldKey": "KNR_C01_V17_B001",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "गर्गरगोधापिङ्गादीनां घोषा अपि नादमात्रव्यञ्जकत्वेन(नादव्यञ्जकत्वेन) भगवद्वाचका एवेत्याह-\nअव स्वराति गर्गर इत्यादिना॥\nएतत्समस्तमिन्द्रायैवेत्यर्थः । ब्रह्म वेदो विशेषत इन्द्रायैवोद्यतः ।\nगर्गर\nइति पादभूषण-महामत्रक-दधिपात्र-हस्तिहस्तानां नाम ।\nपिङ्गा\nचकोरी । अवपरीत्यल्पाधिक्यादिविशेषोऽपि तद्वाचक एवेति ज्ञापनाय ।\nचनिष्कदद्\nइत्यनुकरण(नुकार)शब्दः । सनिष्वणदित्यतिशयार्थे ।"
},
{
"id": "Karmanirnaya-69",
"oldKey": "KNR_C01_V17_B002",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\">‘ता वा एताः सर्वा ऋचः सर्वे वेदाः सर्वे घोषा एकैव व्याहृतिः प्राण एव(प्राण ऋच इत्येव विद्यात्)’</span>\nइति (च) श्रुतिः ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Shabdatattve-id\">‘दध्नो मथनशब्दश्चाप्यन्तर्नादस्वरूपतः ।<br/> भीषकत्वं हरेर्ब्रूयादन्तर्नादो हि भीषणे ।<br/> गजबृंहितमप्येवं धिक्कारसहितं वदेत् । <br/>स्वरितेन समायोगाद् धिक्कृतौ स्वरितो यतः ।<br/> महामत्रं(मन्त्रं) जलाद्यैश्च युक्तमेतादृशं वदेत् ।<br/> पादभूषा च धिक्कारं तत्कृतं स्वरितं(तो) वदेत् ।<br/> अद्भुतत्वं हरेर्वक्ति पिङ्गाकण्ठगशब्दवत् ।<br/> तामेवाद्भुततां वक्ति गृहगोधा पराऽपि च’</span>\nइति शब्दतत्वे ॥ ३ ॥"
},
{
"id": "Karmanirnaya-70",
"oldKey": "KNR_C01_V18",
"type": "verse",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "आयत्पतन्त्येन्यस्सुदुघा अनपस्फुरः ।\nअपस्फुरं गृभायत सोममिन्द्राय पातवे ॥ ३ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९/१०)"
},
{
"id": "Karmanirnaya-71",
"oldKey": "KNR_C01_V18_B001",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "यच्च एन्यो नद्य आपतन्ति तद्धोषश्चेन्द्रवाचकः ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘नदीसमुद्रघोषाश्च नादत्वाच्छ्रैष्ठ्यवाचकाः।<br/> नादो हि श्रैष्ठ्यवाची स्यादेवं घोषाः परेपि च’</span>\nइति च ।\nतदर्थं च नद्य आपतन्ति ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Vaihayasasaamhita-id\">‘भूतादिभूतोम्बुनिधानमध्ये भूत्वा हरिः सर्वहरोऽतिधाम्ना । अगाधमम्भो विदधाति भस्म यो वाडवाग्निर्नृहरिर्विचिन्त्यः॥’</span>\nइति वैहायससंहितायाम् ।\nसुदुघाः\nसुष्ठु अपां दोहनकर्त्र्यः । स्फुरणापगमनमासां नास्तीति\nअनपस्फुरः\n। नित्यचलनस्वभावाः । अपगतस्फुरणत्वेन\nसोमं\nगृभायत\n। अचलत्वेन मनो वा ॥ ३ ॥"
},
{
"id": "Karmanirnaya-72",
"oldKey": "KNR_C01_V19",
"type": "verse",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "यो व्यतीँरफाणयत्सुयुक्ताँ उप दाशुषे । तक्वो नेता तदिद्वषुरुपमा यो अमुच्यत ॥ १ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९/१३)"
},
{
"id": "Karmanirnaya-73",
"oldKey": "KNR_C01_V19_B001",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "व्यतीन्\nविशेषेणाधिकान् देवान् ।\nअफाणयत्\nविस्तारयामास ।\nदाशुषे\nयजमानाय तत्समीपे । ‘फण= विस्तारे’ इति धातोः ।\nसुयुक्तान्\nसुयोगरतान् ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Prakashasamhita-id\">‘विशेषेणाधिकत्वेन व्यतयो देवतास्स्मृताः ।<br/> नित्ययोगरताश्चैव नारायणपरायणाः ।<br/> ता एव चेन्द्रियात्मानस्तान्विस्तारयतीश्वरः ।<br/> मन आदीन्द्रियाणां तु शक्तिविस्तार एव तु(हि) ।<br/> विस्तारो देवतानां स्याद् भक्तेषु हरिणा कृतः’</span>\nइति प्रकाशसंहितायाम् ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\">‘चतुर्भिः साकं नवतिं च नामभिश्चक्रं न वृत्तं व्यतीँरवीविपत्’(ऋ.सं.१.१५५.६)</span>\nइति च श्रुतिः ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishat-id\">‘स मेन्द्रो मेधया स्पृणोतु । अमृतस्य देव धारणो भूयासम् । शरीरं मे विचर्षणम् । जिह्वा मे मधुमत्तमा । कर्णाभ्यां भूरि विश्रुवम्’(तै.उ.१.९(शिक्षावल्लि.९))</span>\nइति च ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\">‘न देवा यष्टिमादाय रक्षन्ति पशुपालवत् । यं तु रक्षितुमिच्छन्ति बुद्ध्या संयोजयन्ति तम् ॥’(म.भा.५.३५.३३)</span>\nइति भारते ।"
},
{
"id": "Karmanirnaya-74",
"oldKey": "KNR_C01_V19_B002",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "तक्वो\nजगत्कर्ता । ‘तक=निर्माणे’ इति धातोः ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\">‘न वर्तवे प्रसवः सर्गतक्तः’(ऋ.सं.३.३३.४)</span>\nइति(इत्यादि) प्रयोगाच्च ।\nनेता\n(च सर्वस्य) चाशेषस्य। तदेव वपुस्सः । यत्तज्जगत्कर्तृनेतृरूपम् ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Padma-id\">‘देहदेहिविभागश्च न क्वचित्परमेश्वरे । गुणतद्वद्विभागो वा नेह नानेति हि श्रुतिः॥’</span>\nइति पाद्मे ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘तद्विज्ञानेन परिपश्यन्ति धीरा आनन्दरूपममृतं यद्विभाति’</span>\n।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\">‘सद्देहः सुखगन्धश्च ज्ञानभाः सत्पराक्रमः ।<br/> ज्ञानज्ञानः सुखसुखः स विष्णुः परमोऽक्षरः’॥</span>\nइति(इत्यादि) श्रुतेश्च ।"
},
{
"id": "Karmanirnaya-75",
"oldKey": "KNR_C01_V19_B003",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-reference gr-ref-Purushottanasamhita-id\">‘विशुद्धविज्ञानमरीचिमालया (वि)सचित्ररत्नप्रकरप्रकाशया ।<br/> प्रकाशिताशेषजगत्स्वरूपया प्रभुः सदा ह्लादतनुर्विभूषितः॥’</span>\nइति पुरुषोत्तमसंहितायाम् ।\nउपमा\nउपमायाम् उपमाविषये,\nअमुच्यत\nत्यक्तोऽभवत् । निरुपम इत्यर्थः ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id\">‘अल्पाक्षरेण शक्येऽपि वक्तुं बह्वक्षरं यदि ।<br/> उक्तस्याऽधिक्यमेवात्र निषेधेऽशेषतो भवेत्॥’</span>\nइति (च)शब्दनिर्णये ॥ १ ॥"
},
{
"id": "Karmanirnaya-76",
"oldKey": "KNR_C01_V20",
"type": "verse",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "अतीदु शक्र ओहत इन्द्रो विश्वा अति द्विषः । भिनत्कनीन(निन) ओदनं पच्यमानं परो गिरा ॥ २ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९.१४)"
},
{
"id": "Karmanirnaya-77",
"oldKey": "KNR_C01_V20_B001",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "(विश्वा)\nविश्वान्\nद्विषो\nअज्ञानपापादीन् अतीत्य\nशक्रो\n(शक्तो)विष्णुः स्वभक्तान्(क्तम्)अतिवहत्येव हि ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Kathopanishat-id\">‘यमेवैष वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम्’(कठ.उ.१.२.२३)</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id\">‘तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् ।<br/> भवामि नचिरात् पार्थ मय्यावेशितचेतसाम्’(भगी.१२.७)</span>\n(इत्यादिना)इत्यादिप्रसिद्धमुशब्देनाऽह । द्विषोऽतीत्यातिशयेनाऽत्मानं (प्रत्येवोहतेति)प्रत्योहतेति\nअति\nशब्दद्वयार्थः ।\nओदनम्\nउन्दतेः कर्म बन्धनम् अभिनत्। भगवान् कानीनो बादरायणः,\nपरः\nपरमात्मा, गिरैव पच्यमानं परिपाककाले ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Vyasasamhita-id\">‘संश्लेषादोदनं कर्म पच्यमानं गिरैव हि । अभिनद्भगवान् व्यासः स्वभक्तानामशेषतः’</span>\nइति व्याससंहितायाम् ॥ २ ॥"
},
{
"id": "Karmanirnaya-78",
"oldKey": "KNR_C01_V21",
"type": "verse",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "अर्भको न कुमारकोऽधि तिष्ठन्नवं रथम् ।\nस पक्षन्महिषं मृगं पित्रे मात्रे विभुक्रतुम् ॥ ३ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९/१५)"
},
{
"id": "Karmanirnaya-79",
"oldKey": "KNR_C01_V21_B001",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "अर्भक\nइव स्थितः ।\nनवं\nरथम्\nअध्यतिष्ठत् ।\nकुमारकः\nकुत्सितमारकः । अर्भक इव सूक्ष्मदेहः। पूर्वं पूर्वं देहं परित्यज्य नवं नवं देहमध्यतिष्ठज्जीवमादाय ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Manyasamhitayam-id\">‘जीवदेहं परित्यज्य सह जीवेन चेश्वरः ।<br/> जीवस्यान्यच्छरीरं च समुत्पाद्य विशत्यजः’</span>\nइति मान्यसंहितायाम् ।\nकुमारक इवार्भकः सूक्ष्मदेह इति च(वा) । अर्भकः सूक्ष्मदेहोऽपि न (कुमारक) कुमार इति वा । सपक्षत् परिपक्वज्ञानादिगुणकमकरोत् । महिषं महान्तं ब्रह्माणम् । मृगं मृगयन्तं स्वात्मानम् । पित्रे स्वस्मै, मात्रे लक्ष्म्यै च, विभुक्रतुं पूर्णज्ञानम् । पितृमातृविषये पूर्णज्ञानम् । पुनः पूरयामासेत्यर्थः ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘ज्ञानपूर्णं विधातारं मोक्षदानेन केशवः ।<br/> स्वपुत्रं पूरयामास महिषं महतां महान्’</span>\nइति प्रवृत्ते ॥ ३ ॥"
},
{
"id": "Karmanirnaya-80",
"oldKey": "KNR_C01_V21_B002",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "यथास्थिताः प्रज्ञाताः । इतस्ततः संयोजनं विना यथास्थितशंसनं पथः(थिः) प्राप्तिः ॥"
},
{
"id": "Karmanirnaya-81",
"oldKey": "KNR_C01_V22",
"type": "verse",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "स यो व्याप्तो गतश्रीरिव मन्येताविहृतं षोळशिनं शंसयेन्नेच्छन्दसां कृच्छ्रादवपद्या इत्यथ यः पाप्मानमपजिघांसुः स्याद् विहृतं षोळशिनं शंसयेद् व्यतिषक्त इव वै पुरुषः पाप्मना व्यतिषक्तमेवास्मै तत् पाप्मानं शमलमप हन्त्यप पाप्मानं हते य एवं वेद ।"
},
{
"id": "Karmanirnaya-82",
"oldKey": "KNR_C01_V22_B001",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "व्याप्तो\nविशेषेणापन्नः ।\nअविहृतम्\nअसंसृष्टम् ।\nकृच्छ्राद्\nअयथावस्थितशंसननिमित्ताद् दुःखादवाग्गतिं गतश्रीकतामेव न प्राप्नुयाम् ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘विलोमः शत्रुज (क्ष)यकृत्संसर्गः पापनाशनः ।<br/> यथास्थितः श्रीकरः स्यात्स्वाध्यायः शंसनेऽपि च’</span>\nइति प्रवृत्ते\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Svadhyayatattva-id\">‘गतश्रियः श्रियो हानिं पापहानिं परस्य च ।<br/> संसर्गश्छन्दसां कुर्याच्छ्रियो वृद्धिं यथास्थितः’</span>\nइति स्वाध्यायतत्वे ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id\">‘किञ्चित्वे चोभयत्वे च संशये सदृशे तथा । इवशब्दः प्रयुज्येत न्यक्कारेऽपि च पण्डितैः॥’</span>\nइति शब्दनिर्णये ।\nअतो गतश्रीत्वसंशयेऽपीत्यर्थः ।इतस्ततो विशेषेण संहृतं (संयोजितं)\nविहृतम्\n।"
},
{
"id": "Karmanirnaya-83",
"oldKey": "KNR_C01_V22_B002",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-reference gr-ref-Svadhyayatattve-id\">‘पापानां व्यतिषिक्तत्वाद्व्यतिषक्तं विनाशकम् । <br/>धनस्याव्यतिषङ्गेण व्यतिषङ्गोविनाशकः ।<br/> सदृशं सदृशस्यैव यतः स्यात्प्रविनाशकम् ।<br/> तथाप्यप्राप्तनाशस्य धनस्य बलवत्त्वतः ।<br/> शक्नुयान्न विनाशाय पापस्येच्छासमेधितम् ।<br/> संसृष्टं स्याद्विनाशाय नहीच्छा धनसङ्क्षये॥’</span>\nइति स्वाध्यायतत्वे ।\nअव्यतिषक्तत्वं च मोक्षे विद्यत इत्यत्रोभयार्थ इवशब्दः । एवम्भूतेन शंसनेन\nपाप्मानम्\nअपहन्ति ।\nशमलं\nरागादिकं च । पापस्य पृथगुक्तेः ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id\">‘शमलं पापमुद्दिष्टं रागद्वेषादिकं तथा ।<br/> अपराधश्च शमलं मलं च शमलं विदुः॥’</span>\nइति शब्दनिर्णये ।\nय एवमुपास्ते सोऽपि पाप्मानमपहन्ति ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘ऋक्षु संसृज्यमानासु प्रोच्यमानं जनार्दनम् ।<br/> पुंसंसृष्टस्य पापस्य निहन्तारं विशेषतः ।<br/> तत्प्रसादेन मुक्तस्य पापासंसृष्टतामपि ।<br/> ध्यायन्कर्माणि कृत्वापि मुच्यते सर्वपातकैः॥’</span>\nइति प्रवृत्ते ।"
},
{
"id": "Karmanirnaya-84",
"oldKey": "KNR_C01_V22_B003",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "न चैवमादिवाक्यानां स्वार्थे प्रामाण्याभावः । सिद्धार्थे प्रामाण्यस्य साधितत्वात् । अविरोधाच्च । न च बह्नर्थेषु तात्पर्यकल्पने कल्पनागौरवम् । वचनेनैव प्रतीयमानत्वाद् अर्थस्य कल्पनाभावात् । न च वाचनिकार्थस्तात्पर्यार्थ इति विशेषः । तन्मानाभावात् ॥"
},
{
"id": "Karmanirnaya-85",
"oldKey": "KNR_C01_V22_B004",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "यत्र वाचनिकार्थादन्यस्तात्पर्यार्थः प्रतीयते लौकिकवाक्येषु न तत्र साक्षाद्वचनं प्रबोधकम् । वचनलिङ्गा(लिङ्गका)नुमा हि सा । विरोधादमुख्यवृत्तिर्वा । आप्तत्वनिश्चये । आप्तत्वानिश्चये प्रामाण्यमेव न भवति ॥"
},
{
"id": "Karmanirnaya-86",
"oldKey": "KNR_C01_V22_B005",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "वेदवाक्यस्य तु वाचनिकार्थं विना नैवान्यो युज्यते ॥"
},
{
"id": "Karmanirnaya-87",
"oldKey": "KNR_C01_V22_B006",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "वाचनिकानां तु बहूनामप्यविरोधे स्वीकार्यता ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id\">‘ओं स्वाप्ययसम्पत्त्योरन्यतरापेक्षमाविष्कृतं हि’(ब्र.सू.४.४.१६)</span>\nइति सूत्रम् ।"
},
{
"id": "Karmanirnaya-88",
"oldKey": "KNR_C01_V22_B007",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-reference gr-ref-Soukarayanashruti-id\">‘वानात्सूतेर्देवनाद्वासुदेवो वासाद्द्युतेश्छादनात्क्रीडया वा । <br/> बलादसुत्वाद् दातृतो वर्तनाच्च तं वासुदेवं प्रवदन्ति वेदाः॥’</span>\nइत्यादि च सौकरायणश्रुतिः ।"
},
{
"id": "Karmanirnaya-89",
"oldKey": "KNR_C01_V22_B008",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "मोक्षेऽपि सुप्तिरस्तीत्याशङ्कानिवृत्त्यर्थमेवान्यतरपदम् ।"
},
{
"id": "Karmanirnaya-90",
"oldKey": "KNR_C01_V22_B009",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-reference gr-ref-Brahmatarka-id\">‘रूढियोगौ विना कश्चिन्नैवार्थो वेदगो भवेत् ।<br/> तत्रापि यौगिको मुख्यः सर्वत्रास्ति स वैदिके ।<br/> अनवस्थानिवृत्त्यर्थं यौगिके रूढकल्पना ।<br/> ज्ञाते विशेषविज्ञानं व्यवहारोऽपि रूढितः॥’</span>\nइति ब्रह्मतर्के ॥"
},
{
"id": "Karmanirnaya-91",
"oldKey": "KNR_C01_V22_B010",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "वाचनिकमर्थं परित्यज्य नियोगार्थकल्पने श्रुतहानिरश्रुतकल्पनेति सर्वदोषाधिकौ तस्य व्यर्थमापद्येते । एवं च वदतो विधिशब्दा निरर्थकाः सिद्धार्था वा?, सिद्धशब्दाः वा स्वार्थे प्रमाणभूता इत्युक्ते किमुत्तरम् ? न च कारणं किञ्चिद्वाचनिकानां बहूनामप्यर्थानां त्यागे । प्रतीयमाने तु विरोधे तदन्योऽर्थः स्वीकार्यो वाचनिक एव । सोऽपि वाचनिक एवेत्यपि तत एव सिद्ध्यति ।"
},
{
"id": "Karmanirnaya-92",
"oldKey": "KNR_C01_V22_B011",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘मुख्यार्थानां च सर्वेषां तारतम्यं (च) तु विद्यते ।<br/> तत्राऽपि परमो मुख्यो वाच्योऽशेषरवैर्हरिः ।<br/> (तत्र मुख्यविरोधेन)तत्तन्मुख्याविरोधेन तदन्यार्थस्य सङ्ग्रहः ।<br/> स्वतो मुख्यविरोधे तु त्याज्योऽन्योऽर्थोऽखिलेष्वपि ।<br/> इति सर्वत्र नियमः शब्दार्थज्ञानभूमिषु’</span>\nइति च ॥"
},
{
"id": "Karmanirnaya-93",
"oldKey": "KNR_C01_V22_B012",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "न च क्रियायामेव प्रयोजनं न सिद्ध इति युक्तम् । ज्ञानमात्रेऽपि महाप्रयोजनदर्शनात्(दृष्टेः) पितृजीवनादिवाक्ये । आह च स्वयं भगवान्–"
},
{
"id": "Karmanirnaya-94",
"oldKey": "KNR_C01_V22_B013",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id\">‘द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ।<br/> क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ।<br/> उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।<br/> यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ।<br/> यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः ।<br/> अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ।<br/> यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम् ।<br/> स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ।<br/> इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ ।<br/> एतद्बुद्ध्वा बुदि्धमान् स्यात् कृतकृत्यश्च भारत॥’(भ.गी.१५.१६-२०)</span>\nइति ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id\">‘श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परन्तप’(भ.गी.४.३३)</span>\nइति च ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Praman-id\">‘ध्यानं त्वखिलकर्मभ्यो ध्यानाच्च ज्ञानमुत्तमम् ।<br/> न ज्ञानसदृशं किञ्चित् पुरुषार्थप्रसिद्धये॥’</span>\nइति (च) प्रवृत्ते ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id\">‘दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद् धनञ्जय।’(भ.गी.२.४९)</span>\nइति च ।"
},
{
"id": "Karmanirnaya-95",
"oldKey": "KNR_C01_V22_B014",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-reference gr-ref-Karmaviveka-id\">‘अशेषकर्मपूगोऽपि न विष्णुध्यानलेशभाक् ।<br/> तच्च ध्यानं हरेर्ज्ञानकोट्यंशाय न पूर्यते’</span>\nइति कर्मविवेके ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Taittiriyaranyaka-id\">‘तमेवं विद्वानमृत इह भवति नान्यः पन्था अयनाय विद्यते’(तै.आ.३.१३)</span>\nइति च श्रुतिः ॥"
},
{
"id": "Karmanirnaya-96",
"oldKey": "KNR_C01_V22_B015",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "न च कर्ममात्रे पर्यवसितिर्वेदस्य । सुखज्ञानस्यैव प्रयोजनत्वात् । अतः सिद्धस्यैव प्रयोजनत्वं (वाच्यम् /सिद्धम्)।"
},
{
"id": "Karmanirnaya-97",
"oldKey": "KNR_C01_V22_B016",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "प्रशंसादीनां च तात्पर्यं वाचनिकार्थात्यागेनैव कथितं स्वयं भगवता,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id\">‘ओं भाक्तं वाऽनात्मवित्त्वात् तथा हि दर्शयति’(ब्र.सू.३.१.७)</span>\nइति । तस्माद् विरुद्धवत्प्रतीयमानानि प्रशंसादीनि ज्ञानसहकार्यपेक्षया योजनीयानि । पुराणादीनां तु श्रुत्यादि विरोधे गौणोऽप्यर्थो युज्यते ।"
},
{
"id": "Karmanirnaya-98",
"oldKey": "KNR_C01_V22_B017",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-reference gr-ref-Varahapurana-id\">‘कुहकञ्चेन्द्रजालं च विरुद्धाचरणानि च ।<br/> दर्शयित्वा जनं सर्वं मोहयाशु महेश्वर॥’</span>\nइत्यादि वाराहे ।"
},
{
"id": "Karmanirnaya-99",
"oldKey": "KNR_C01_V23",
"type": "verse",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "उद्यद् ब्रध्नस्य विष्टपं गृहमिन्द्रश्च गन्वहि । मध्वः पीत्वा सचेवहि त्रिः सप्त सख्युः पदे ॥ १ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९.७)"
},
{
"id": "Karmanirnaya-100",
"oldKey": "KNR_C01_V23_B001",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "ब्रध्नस्य\nसूर्यस्य\nविष्टपं\nस्वर्गम् उद्\nगन्वहि\nइन्द्रोऽहं च। यत्तदिन्द्रगृहं (ब्रध्नं)ब्रध्नविष्टपं\nमध्वः\nपीत्वा\nतत्र\nसचेवहि\nसुखमनुभवाव । सख्युरिन्द्रस्य त्रिस्सप्तस्थानेषु ।"
},
{
"id": "Karmanirnaya-101",
"oldKey": "KNR_C01_V23_B002",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘एकविंशति दिव्यानि स्थानानि दिवि चक्रिणः ।<br/> वज्रिणो वाऽपि तद्भक्तैर्भुज्यन्ते तानि याज्ञिकैः॥’</span>\nइति प्रवृत्ते ।"
},
{
"id": "Karmanirnaya-102",
"oldKey": "KNR_C01_V24",
"type": "verse",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "अपाः पूर्वेषां हरिवः सुतानामथो इदं सवनं केवलं ते ।\nममद्धि सोमं मधुमन्तमिन्द्र सत्रा वृषं जठर आवृषस्व ॥ २ ॥ (ऋ.मं.१०, सू.९६.१३)"
},
{
"id": "Karmanirnaya-103",
"oldKey": "KNR_C01_V24_B001",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "पूर्वान् (सुतान्) प्रातस्सवनगान् सोमानपाः । हरीनिन्द्रियाणि वर्तयतीति (हरिवः) हरिभिर्वर्तत इति वा । इदं माध्यन्दिनं\nसवनं\nते\nकेवलम्\n।\nअथो\nइत्यर्थान्तरम् ।\nमधुमन्तं\nसोमं\nजठरे\nआवृषस्व\n(आ)सिञ्च,\nममद्धि\nच।\nसत्रा\nअस्मत्त्राणेन सह । पीतशब्दवत् । अपूर्वपानत्वात्तदेव पानं मुख्यमिति पीतशब्दः । इन्द्रस्य केवलत्वात्केवलं माध्यन्दिनं सवनम् । ‘ममद्धि’ इति तृतीयसवनम् । तत्र हि मदो विशेषतो भवति पूर्तेः । इति सवनत्रयरूपता षोळशिनः । वृषण्वत् वृष्णः इन्द्रस्य विशेषतः प्रियत्वात् । एवं चतूरूपता षोळशिनः । राध्नोति ऋद्धो भवति ॥"
},
{
"id": "Karmanirnaya-104",
"oldKey": "KNR_C01_V24_B002",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "विहृतपक्षे तु–\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Ashvalayanashroutasutra-id\">‘पादान्व्यवधायार्धर्चशः शंसेत् । पूर्वासां पूर्वाणि पदानि । गायत्र्यः पङ्क्तिभिः। पङ्क्तीनां तु द्वे द्वे पदे शिष्येते ताभ्यां प्रणुयात् । उष्णिहो बृहतीभिः । उष्णिहान्तूत्तमान्पादान् द्वौ कुर्यात्। चतुरक्षरमाद्यम् । द्विपदाश्चतुर्धा कृत्वा प्रथमां त्रिष्टुभोत्तरा जगतीभिः । उत्तमायाश्चतुर्थमक्षरमन्त्यं पूर्वस्याऽऽद्यमुत्तरस्य । अनुष्टुभमतिच्छन्दःस्वव(द)दध्यात् । द्वितीयतृतीययोस्तृतीययोः पादयोरवसानत उपदध्यात् प्रचेतनेति पूर्वस्यां प्रचेतयेत्युत्तरस्याम् । उत्तरास्वितरान् पादान् षष्ठान्कृत्वाऽनुष्टुप्कारं शंसेत् ॥’ (आ.श्रौ.सू.६.३.३-१३)</span>"
},
{
"id": "Karmanirnaya-105",
"oldKey": "KNR_C01_V25",
"type": "verse",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "महानाम्नीनां पञ्चाक्षरानुपसर्गानुपसृजत्येकादशाक्षरेषु पादेषु सर्वेभ्यो वा एष च्छन्दोभ्यः सन्निर्मितो यत् षोळशी तद्यन्महानाम्नीनां पञ्चाक्षरानुपसर्गानुपसृजत्येकादशाक्षरेषु पादेषु सर्वेभ्य एवैनं तच्छन्दोभ्यः सन्निर्मिमीते सर्वेभ्यश्छन्दोभ्यः सन्निर्मितेन षोळशिना राध्नोति य एवं वेद॥(ऐ.ब्रा.४.४,(चतुर्थपञ्चिका.४))"
},
{
"id": "Karmanirnaya-106",
"oldKey": "KNR_C01_V25_B001",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "महानाम्नीनां पञ्चाक्षरानुपसर्गानुपसृजत्येकादशाक्षरेषु पादेषु ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Ashvalayanashroutasutra-id\">‘एवाह्येवा(वैव) अपाः पूर्वेषां हरिवः सुतानाम् (एवै)एवाहीन्द्रम् अथो इदं सवनं केवलं ते । एवा हि शक्रो ममद्धि सोमं मधुमन्तमिन्द्र वशीहि शक्रः सत्रा वृषं जठर आवृषस्वेति’(आ.श्रौ.सू.६.३.१७)</span>\n॥"
},
{
"id": "Karmanirnaya-107",
"oldKey": "KNR_C01_V25_B002",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "भगवद्भक्तिज्ञानवैराग्यपूर्वकं च कर्म कर्तव्यम् ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Atharvanopanishat-id\">‘इष्टापूर्तं मन्यमाना वरिष्ठं नान्यच्छ्रेयो वेदयन्ते प्रमूढाः । <br/> नाकस्य पृष्ठे सुकृते तेऽनुभूत्वा इमं लोकं हीनकरं वाऽऽविशन्ति॥’((मुण्डक)आथ.२.१०)</span>\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘नैष्कर्म्यमप्यच्युतभाववर्जितं न शोभते ज्ञानमलं निरञ्जनम् ।<br/> कुतः पुनः शश्वदभद्रमीश्वरे विनार्पितं कर्म यदप्यकारणम्॥’(भाग.१२.१२.५२)</span>\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id\">‘यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् ।<br/> स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः॥’(भ.गी.१८.४६)</span>\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id\">‘त्रैविद्या मां सोमपाः पूतपापा यज्ञैरिष्ट्वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते ।<br/> ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोकमश्नन्ति दिव्यान् दिवि देवभोगान्॥’(भ.गी.१९.२०)</span>\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id\">‘मयि सर्वाणि कर्माणि सन्न्यस्याध्यात्मचेतसा। निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः॥<br/> ये मे मतमिदं नित्यमनुतिषष्ठन्ति मानवाः ।<br/> श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः ॥<br/> ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् ।<br/> सर्वज्ञानविमूढांस्तान्विद्धि नष्टानचेतसः॥’(भ.गी.३.३०-३२)</span>\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘तपस्विनो दानपरा यशस्विनो मनस्विनो मन्त्रविदः सुमङ्गलाः । <br/> क्षेमं न विन्दन्ति विना यदर्पणं तस्मै सुभद्रश्रवसे नमो नमः॥’(भाग.२.४.१७)</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\">‘एष उ एव दाश्वान् य (एनमेवं)एवं वेद’</span>\n।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id\">‘यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवति’(छां.उ.१.१.८(१०))</span>\n।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id\">‘परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम् ॥<br/> मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः।’(भ.गी.९.११-१२)</span>\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id\">‘सर्वगुह्यतमं भूयः शृणु मे परमं वचः ।<br/> इष्टोऽसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् ॥ <br/>मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु । <br/>मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे॥’(भ.गी.१८.६४-६५)</span>\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id\">‘विज्ञानमानन्दं ब्रह्म रातिर्दातुः परायणम् । <br/>तिष्ठमानस्य तद्विदः’(बृ.उ.५.९.७(३.९.२८))</span>\nइत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः ॥"
},
{
"id": "Karmanirnaya-108",
"oldKey": "KNR_C01_V25_B03",
"type": "bhashya",
"parent": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"text": "नमो नारायणायाजभवशक्रोष्णरुङ्मुखैः ।\nसदा वन्दितपादाय (श्रि)श्रीपाय प्रेयसेऽधिकम् ॥"
}
]
}