Bhagavadgitabhashya/JSON
{
"schema": 1,
"doc": {
"slug": "Bhagavadgitabhashya",
"title": "श्रीमद्भगवद्गीताप्रस्थानम्",
"type": "bhashya",
"docId": "BGB",
"parent": null,
"related": [],
"nextId": 1175
},
"blocks": [
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1",
"oldKey": "BGB_C01_I01",
"type": "introduction",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": null,
"text": "श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितम्"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-2",
"oldKey": "BGB_C01_I02",
"type": "introduction",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": null,
"text": "श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम्"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-3",
"oldKey": "BGB_C01_I03",
"type": "introduction",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": null,
"text": "देवं नारायणं नत्वा सर्वदोषविवर्जितम् ।\nपरिपूर्णं गुरूंश्चाऽन् गीतार्थं वक्ष्यामि लेशतः ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-4",
"oldKey": "BGB_C01_I04",
"type": "introduction",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": null,
"text": "नष्टधर्मज्ञानलोककृपालुभिर्ब्रह्मरुद्रेन्द्रादिभिरर्थितो ज्ञानप्रदर्शनाय भगवान् व्यासोऽवततार ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-5",
"oldKey": "BGB_C01_I05",
"type": "introduction",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": null,
"text": "ततश्चेष्टानिष्टप्राप्तिपरिहारसाधनादर्शनाद् वेदार्थाज्ञानाच्च संसारे क्लिश्यमानानां वेदानधिकारिणां स्त्रीशूद्रादीनां च धर्मज्ञानद्वारा मोक्षो भवेदिति कृपालुः सर्ववेदार्थोपबृंहितां तदनुक्तकेवलेश्वरज्ञानदृष्टार्थयुक्तां च सर्वप्राणिनाम् अवगाह्यानवगाह्यरूपां केवलभगवत्स्वरूपपरां परोक्षार्थां महाभारतसंहिताम् अचीक्लृपत् ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-6",
"oldKey": "BGB_C01_I06",
"type": "introduction",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": null,
"text": "तच्चोक्तम् -\n<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Narayanashtaksharakalpa-id\">‘लोकेशा ब्रह्मरुद्राद्याः संसारे क्लेशिनं जनम् ।\nवेदार्थाज्ञमधीकारवर्जितं च स्त्रियादिकम् ॥\nअवेक्ष्य प्रार्थयामासुर्देवेशं पुरुषोत्तमम् ।\nततः प्रसन्नो भगवान् व्यासो भूत्वा च तेन च ॥\nअन्यावताररूपैश्च वेदानुक्तार्थभूषितम् ।\nकेवलेनात्मबोधेन दृष्टं वेदार्थसंयुतम् ॥\nवेदादपि परं चक्रे पञ्चमं वेदमुत्तमम् ।\nभारतं पञ्चरात्रं च मूलरामायणं तथा ॥\nपुराणं भागवतं चेति सम्भिन्नः शास्त्रपुङ्गवः॥’इति नारायणाष्टाक्षरकल्पे ।</span></span>"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-7",
"oldKey": "BGB_C01_I07",
"type": "introduction",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Upanarada-id\">‘ब्रह्माऽपि तन्न जानाति ईषत् सर्वोऽपि जानति(ते)।\nबह्वर्थमृषयस्तत्तु भारतं प्रवदन्ति हि ॥’ इत्युपनारदीये।</span></span>\n<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Narada-id\">‘ब्रह्माद्यैः प्रार्थितो विष्णुर्भारतं स चकार ह ।\nयस्मिन् दशार्थाः सर्वत्र न ज्ञेयाः सर्वजन्तुभिः ॥’</span></span>इति नारदीये ।\n<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘भारतं चापि कृतवान् पञ्चमं वेदमुत्तमम् ।\nदशावरार्थं सर्वत्र केवलं विष्णुबोधकम् ॥</span></span>"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-8",
"oldKey": "BGB_C01_I14",
"type": "introduction",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Skanda-id\">परोक्षार्थं तु सर्वत्र वेदादप्युत्तमं तु यत् ॥’</span></span> इति स्कान्दे ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-9",
"oldKey": "BGB_C01_I15",
"type": "introduction",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\">‘यदि विद्याच्चतुर्वेदान् साङ्गोपनिषदान् द्विजः ।\nन चेत् पुराणं संविद्यान्नैव स स्याद् विचक्षणः ॥’(म.भा.१.१.२६८)’</span></span>"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-10",
"oldKey": "BGB_C01_I16",
"type": "introduction",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\">‘इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत् ।\n‘बिभेत्यल्पश्रुताद् वेदो मामयं प्रचलिष्यति ।’( म.भा.आदि.१.२९३)</span></span>"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-11",
"oldKey": "BGB_C01_I17",
"type": "introduction",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\">मन्वादि केचिद् ब्रुवते ह्यास्तीकादि तथाऽपरे ।\nतथोपरिचराद्यन्ये भारतं परिचक्षते ॥(म.भा.आदि.१.६६)</span></span>"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-12",
"oldKey": "BGB_C01_I18",
"type": "introduction",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Brahmanda-id\">भारतं सर्ववेदाश्च तुलामारोपिताः पुरा ।\nदेवैर्ब्रह्मादिभिः सर्वैः ऋषिभिश्च समन्वितैः ।\nव्यासस्यैवाज्ञया तत्र त्वत्यरिच्यत भारतम् ॥(ब्रह्माण्डपुराणे)</span></span>"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-13",
"oldKey": "BGB_C01_I19",
"type": "introduction",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\">‘महत्त्वाद् भारवत्त्वाच्च महाभारतमुच्यते ।\nनिरुक्तमस्य यो वेद सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥’ (म.भा.१.३००)</span></span>"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-14",
"oldKey": "BGB_C01_I20",
"type": "introduction",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\">‘यदिहास्ति तदन्यत्र यन्नेहास्ति न कुत्रचित् ’( म.भा.आदि ५.५०)</span></span>,<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\">‘विराटोद्योगसारवान्’ ( म भा.१.८९)</span></span> इत्यादितद्वाक्यपर्यालोचनया, ऋषिसम्प्रदायात्, <span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘को ह्यन्यः पुण्डरीकाक्षान्महाभारतकृद् भवेत्’ ( वायुप्रोक्तवचनम्)</span></span> इत्यादिपुराणग्रन्थान्तरगतवाक्यान्यथानुपपत्त्या, नारदाध्ययनादिलिङ्गैश्चावसीयते ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-15",
"oldKey": "BGB_C01_I21",
"type": "introduction",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": null,
"text": "कथमन्यथा भारतनिरुक्तिज्ञानमात्रेण सर्वपापक्षयः ? प्रसिद्धश्च सोऽर्थः ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-16",
"oldKey": "BGB_C01_I22",
"type": "introduction",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": null,
"text": "कथं चान्यस्य न कर्तुं शक्यते? ग्रन्थान्तरगतत्वाच्च नाविद्यमानस्तुतिः । न च कर्तुरेव । इतरत्रापि साम्यात् ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-17",
"oldKey": "BGB_C01_I24",
"type": "introduction",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": null,
"text": "तत्र च सर्वभारतार्थसंग्रहां वासुदेवार्जुनसंवादरूपां भारतपारिजातमधुभूतां गीताम् उपनिबबन्ध ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-18",
"oldKey": "BGB_C01_I25",
"type": "introduction",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": null,
"text": "तच्चोक्तम्–"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-19",
"oldKey": "BGB_C01_I26",
"type": "introduction",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Mahakaurma-id\">‘भारतं सर्वशास्त्रेषु भारते गीतिका वरा ।\nविष्णोः सहस्रनामापि ज्ञेयं पाठ्यं च तद् द्वयम् ॥’</span></span> इति महाकौर्मे ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-20",
"oldKey": "BGB_C01_I27",
"type": "introduction",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\">‘स हि धर्मः सुपर्याप्तो ब्रह्मणः पदवेदने।’(म.भा.१३.१६.१२.)</span></span> इत्यादि च ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-21",
"oldKey": "BGB_C01_I28",
"type": "introduction",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": null,
"text": "तत्र सेनयोर्मध्ये बान्धवादिमोहजालसंवृतं विषीदन्तम् अर्जुनं भगवानुवाच ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-22",
"oldKey": "BGB_C01_V01",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": "shloka",
"text": "धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः ।\nमामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय ॥ १ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-23",
"oldKey": "BGB_C01_V02",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": "shloka",
"text": "दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा ।\nआचार्यमुपसंगम्य राजा वचनमब्रवीत्॥२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-24",
"oldKey": "BGB_C01_V03",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": "shloka",
"text": "पश्यैतां पाण्डुपुत्राणाम् आचार्य महतीं चमूम् ।\nव्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता॥३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-25",
"oldKey": "BGB_C01_V04",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": "shloka",
"text": "अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि ।\nयुयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः॥४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-26",
"oldKey": "BGB_C01_V05",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": "shloka",
"text": "धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् ।\nपुरुजित् कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः॥ ५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-27",
"oldKey": "BGB_C01_V06",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": "shloka",
"text": "युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् ।\nसौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः॥ ६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-28",
"oldKey": "BGB_C01_V07",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": "shloka",
"text": "अस्माकं तु विशिष्टा ये तान् निबोध द्विजोत्तम ।\nनायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान् ब्रवीमि ते ॥ ७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-29",
"oldKey": "BGB_C01_V08",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": "shloka",
"text": "भवान् भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिंजयः ।\nअश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च ॥ ८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-30",
"oldKey": "BGB_C01_V09",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": "shloka",
"text": "अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः ।\nनानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ॥ ९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-31",
"oldKey": "BGB_C01_V10",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": "shloka",
"text": "अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् ।\nपर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ॥ १० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-32",
"oldKey": "BGB_C01_V11",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": "shloka",
"text": "अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः ।\nभीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ॥ ११ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-33",
"oldKey": "BGB_C01_V12",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": "shloka",
"text": "तस्य संजनयन् हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः ।\nसिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान्॥ १२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-34",
"oldKey": "BGB_C01_V13",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": "shloka",
"text": "ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः ।\nसहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत्॥१३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-35",
"oldKey": "BGB_C01_V14",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": "shloka",
"text": "ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ ।\nमाधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः ॥१४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-36",
"oldKey": "BGB_C01_V15",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": "shloka",
"text": "पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनञ्जयः ।\nपौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः ॥१५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-37",
"oldKey": "BGB_C01_V16",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": "shloka",
"text": "अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।\nनकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ॥ १६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-38",
"oldKey": "BGB_C01_V17",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": "shloka",
"text": "काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः ।\nधृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः॥ १७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-39",
"oldKey": "BGB_C01_V18",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": "shloka",
"text": "द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते ।\nसौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान् दध्मुः पृथक् पृथक्॥ १८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-40",
"oldKey": "BGB_C01_V19",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": "shloka",
"text": "स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् ।\nनभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन्॥१९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-41",
"oldKey": "BGB_C01_V20",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": "shloka",
"text": "अथ व्यवस्थितान् दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः ।\nप्रवृत्ते शस्त्रसम्पाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः ॥ २०॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-42",
"oldKey": "BGB_C01_V21",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": "shloka",
"text": "हृषीकेशं तदा वाक्यम् इदमाह महीपते ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-43",
"oldKey": "BGB_C01_V22",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": "shloka",
"text": "यावदेतान् निरीक्षेऽहं योद्धुकामान् अवस्थितान् ।\nकैर्मया सह योद्धव्यम् अस्मिन् रणसमुद्यमे ॥२२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-44",
"oldKey": "BGB_C01_V23",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": "shloka",
"text": "योत्स्यमानान् अवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः ।\nधार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षवः ॥ २३॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-45",
"oldKey": "BGB_C01_V24",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": "shloka",
"text": "एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत ।\nसेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ॥ २४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-46",
"oldKey": "BGB_C01_V25",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": "shloka",
"text": "भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् ।\nउवाच पार्थ पश्यैतान् समवेतान् कुरूनिति॥२५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-47",
"oldKey": "BGB_C01_V26",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": "shloka",
"text": "तत्रापश्यत् स्थितान् पार्थः पितॄन् अथ पितामहान् ।\nआचार्यान् मातुलान् भ्रातॄन् पुत्रान् पौत्रान् सखींस्तथा॥ २६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-48",
"oldKey": "BGB_C01_V27",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": "shloka",
"text": "श्वशुरान् सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि ।\nतान् समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान् बन्धून् अवस्थितान्॥ २७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-49",
"oldKey": "BGB_C01_V28",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": "shloka",
"text": "कृपया परयाऽऽविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत् ।\nदृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम्॥ २८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-50",
"oldKey": "BGB_C01_V29",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": "shloka",
"text": "सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति ।\nवेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते॥२९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-51",
"oldKey": "BGB_C01_V30",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": "shloka",
"text": "गाण्डीवं स्रंसते हस्तात् त्वक् चैव परिदह्यते ।\nन च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः॥३० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-52",
"oldKey": "BGB_C01_V31",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": "shloka",
"text": "निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव ।\nनच श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे॥ ३१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-53",
"oldKey": "BGB_C01_V32",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": "shloka",
"text": "न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च ।\nकिं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा॥३२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-54",
"oldKey": "BGB_C01_V33",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": "shloka",
"text": "येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च ।\nत इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च॥३३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-55",
"oldKey": "BGB_C01_V34",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": "shloka",
"text": "आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः ।\nमातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः सम्बन्धिनस्तथा ॥३४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-56",
"oldKey": "BGB_C01_V35",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": "shloka",
"text": "एतान् न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन ।\nअपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते॥३५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-57",
"oldKey": "BGB_C01_V36",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": "shloka",
"text": "निहत्य धार्तराष्ट्रान् नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन ।\nपापमेवाश्रयेद् अस्मान् हत्वैतान् आततायिनः॥३६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-58",
"oldKey": "BGB_C01_V37",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": "shloka",
"text": "तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान् स्वबान्धवान् ।\nस्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव॥३७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-59",
"oldKey": "BGB_C01_V38",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": "shloka",
"text": "यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः ।\nकुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम्॥३८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-60",
"oldKey": "BGB_C01_V39",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": "shloka",
"text": "कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापाद् अस्मान्निवर्तितुम् ।\nकुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन॥३९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-61",
"oldKey": "BGB_C01_V40",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": "shloka",
"text": "कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः ।\nधर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नम् अधर्मोऽभिभवत्युत॥४० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-62",
"oldKey": "BGB_C01_V41",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": "shloka",
"text": "अधर्माभिभवात् कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः ।\nस्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसंकरः॥४१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-63",
"oldKey": "BGB_C01_V42",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": "shloka",
"text": "संकरो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च ।\nपतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः॥४२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-64",
"oldKey": "BGB_C01_V43",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": "shloka",
"text": "दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसंकरकारकैः ।\nउत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः॥ ४३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-65",
"oldKey": "BGB_C01_V44",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": "shloka",
"text": "उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन ।\nनरके नियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम॥ ४४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-66",
"oldKey": "BGB_C01_V45",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": "shloka",
"text": "अहो बत महत् पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् ।\nयद् राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः॥ ४५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-67",
"oldKey": "BGB_C01_V46",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": "shloka",
"text": "यदि मामप्रतीकारम् अशस्त्रं शस्त्रपाणयः ।\nधार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत्॥४६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-68",
"oldKey": "BGB_C01_V47",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
"verseType": "shloka",
"text": "एवमुक्त्वाऽर्जुनः सङ्ख्ये रथोपस्थ उपाविशत् ।\nविसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः॥४७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-69",
"oldKey": "BGB_C02_V01",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "तं तथा कृपयाऽऽविष्टम् अश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् ।\nविषीदन्तमिदं वाक्यम् उवाच मधुसूदनः॥१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-70",
"oldKey": "BGB_C02_V02",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् ।\nअनार्यजुष्टम् अस्वर्ग्यम् अकीर्तिकरमर्जुन॥२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-71",
"oldKey": "BGB_C02_V03",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत् त्वय्युपपद्यते ।\nक्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप॥३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-72",
"oldKey": "BGB_C02_V04",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "कथं भीष्ममहं सङ्ख्ये द्रोणं च मधुसूदन ।\nइषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन॥४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-73",
"oldKey": "BGB_C02_V05",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "गुरूनहत्वा हि महानुभावान् श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके ।\nहत्वाऽर्थकामांस्तु गुरूनिहैव भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान् ॥५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-74",
"oldKey": "BGB_C02_V06",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः ।\nयानेव हत्वा न जिजीविषामस्तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः ॥ ६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-75",
"oldKey": "BGB_C02_V07",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः पृच्छामि त्वां धर्मसम्मूढचेताः ।\nयच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम्॥७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-76",
"oldKey": "BGB_C02_V08",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद् यच्छोकम् उच्छोषणम् इन्द्रियाणाम् ।\nअवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ॥८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-77",
"oldKey": "BGB_C02_V09",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तपः ।\nन योत्स्य इति गोविन्दम् उक्त्वा तूष्णीं बभूव ह॥९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-78",
"oldKey": "BGB_C02_V10",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत ।\nसेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः॥१० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-79",
"oldKey": "BGB_C02_V11",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "अशोच्यान् अन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे ।\nगतासून् अगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः॥११ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-80",
"oldKey": "BGB_C02_V11_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "प्रज्ञावादान्\nस्वमनीषोत्थवचनानि । कथमशोच्याः?\nगतासून्\n॥११ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-81",
"oldKey": "BGB_C02_V12",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः ।\nन चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम्॥१२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-82",
"oldKey": "BGB_C02_V12_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "किमिति?\nन त्वेवाहम्\n॥ ईश्वरनित्यत्वस्याप्रस्तुतत्वाद् दृष्टान्तत्वेनाह –\nन त्वेति ॥\nयथाऽहं नित्यः सर्ववेदान्तेषु प्रसिद्धः; एवं त्वमेते जनाधिपाश्च नित्याः ॥ १२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-83",
"oldKey": "BGB_C02_V13",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "देहिनोऽस्मिन् यथा देहे कौमारं यौवनं जरा ।\nतथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति॥१३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-84",
"oldKey": "BGB_C02_V13_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "देहिनो भाव एतद्भवति; तदेवासिद्धमिति चेद्, न-\nदेहिनोऽस्मिन् ॥\nयथा कौमारादिशरीरभेदेऽपि देही तदीक्षिता सिद्धः; एवं देहान्तरप्राप्तावपि, ईक्षितृत्वात् ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-85",
"oldKey": "BGB_C02_V13_B02",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "न हि जडस्य शरीरस्य कौमाराद्यनुभवः सम्भवति, मृतस्यादर्शनात् । मृतस्य वाय्वाद्यपगमाद् अनुभवाभावः, ‘अहं मनुष्यः’ इत्याद्यनुभवाच्चैतत् सिद्धमिति चेद्, न । सत्येवाविशेषे देहे सुप्त्यादौ ज्ञानादिविशेषादर्शनात् ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-86",
"oldKey": "BGB_C02_V13_B03",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "समश्चाभिमानो मनसि । काष्ठादिवच्च ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-87",
"oldKey": "BGB_C02_V13_B04",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "श्रुतेश्च । प्रामाण्यं च प्रत्यक्षादिवत् । न च बौद्धादिवत् । अपौरुषेयत्वात्। न ह्यपौरुषेये पौरुषेयाज्ञानादयः कल्पयितुं शक्याः । विना च कस्यचिद् वाक्यस्यापौरुषेयत्वं सर्वसमयाभिमतधर्माद्यसिद्धिः । यश्च तौ नाङ्गीकुरुते नासौ समयी, अप्रयोजकत्वात् ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-88",
"oldKey": "BGB_C02_V13_B05",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "माऽस्तु धर्मोऽनिरूप्यत्वाद् इति चेद्, न । सर्वाभिमतस्य प्रमाणं विना निषेद्धुमशक्यत्वात् । न च सिद्धिरप्रामाणिकस्येति चेत् - न । सर्वाभिमतेरेव प्रमाणत्वात् ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-89",
"oldKey": "BGB_C02_V13_B06",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "अन्यथा सर्ववाचिकव्यवहारासिद्धेश्च । न च ‘मया श्रुतम्’ इति तव ज्ञातुं शक्यम् । अन्यथा वा प्रत्युत्तरं स्यात् । भ्रान्तिर्वा तव स्यात् ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-90",
"oldKey": "BGB_C02_V13_B07",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "सर्वदुःखकारणत्वं वा स्यात् । एको वाऽन्यथा स्यात् ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-91",
"oldKey": "BGB_C02_V13_B08",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "रचितत्वे च धर्मप्रमाणस्य कर्तुरज्ञानादिदोषशङ्का स्यात् । न चादोषत्वं स्ववाक्येनैव सिध्यति ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-92",
"oldKey": "BGB_C02_V13_B09",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "न च येन केनचिद् अपौरुषेयम् इत्युक्तमआ उक्तवाक्यसमम् । अनादिकालपरिग्रहसिद्धत्वात् । अतः प्रामाण्यं श्रुतेः । अतः कुतर्कैः\nधीरस्तत्र न मुह्यति\n॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-93",
"oldKey": "BGB_C02_V13_B10",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "अथवा- जीवनाशं देहनाशं वाऽपेक्ष्य शोकः? न तावज्जीवनाशम् , नित्यत्वाद् इत्याह –\nन त्वेवेति ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-94",
"oldKey": "BGB_C02_V13_B11",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "नापि देहनाशमित्याह –\nदेहिन इति ॥\nयथा कौमारादिदेहहानेन जरादिप्राप्तावशोकः, एवं जीर्णादिदेहहानेन देहान्तरप्राप्तावपि ॥ १३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-95",
"oldKey": "BGB_C02_V14",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः ।\nआगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत ॥ १४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-96",
"oldKey": "BGB_C02_V14_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "तथाऽपि तद्दर्शनाभावादिना शोक इति चेद्? नेत्याह –\nमात्रास्पर्शा इति ॥\nमीयन्त इति मात्राः = विषयाः, तेषां स्पर्शाः = सम्बन्धाः । त एव\nशीतोष्णसुखदुःखदाः\n। देहे शीतोष्णादिसम्बन्धाद्धि शीतोष्णाद्यनुभव आत्मनः। ततश्च सुखदुःखे । नह्यात्मनः स्वतो दुःखादिः सम्भवति । कुतः? आगमापायित्वात् । यद्यात्मनः स्वतः स्युः सुप्तावपि स्युः । अतो ‘यतो मात्रास्पर्शा जाग्रदादावेव ते सन्ति; नान्यदा’ इति तदन्वयव्यतिरेकित्वात् तन्निमित्ता एव, नात्मनः स्वतः ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-97",
"oldKey": "BGB_C02_V14_B02",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "आत्मनश्च तैर्विषयविषयिभावसम्बन्धाद् अन्यः सम्बन्धो नास्ति । न चाऽगमापायित्वेऽपि प्रवाहरूपेणापि नित्यत्वमस्ति । सुप्तिप्रलयादावभावाद् इत्याह –\nअनित्या इति ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-98",
"oldKey": "BGB_C02_V14_B03",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "अत आत्मनो देहाद्यात्मभ्रम एव सुखदुःखकारणम् । अतस्तद्विमुक्तस्य बन्धुमरणादिदुःखं न संभवति । अतोऽभिमानं परित्यज्य\nतान्\nशीतोष्णादीन्\nतितिक्षस्व\n॥ १४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-99",
"oldKey": "BGB_C02_V15",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ ।\nसमदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते॥१५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-100",
"oldKey": "BGB_C02_V15_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "अतः प्रयोजनमाह –\nयं हीति ॥\nयम् एते\nमात्रास्पर्शा\nन व्यथयन्ति\n। पुरि शयमेव सन्तम् । शरीरसम्बन्धाभावे सर्वेषामपि व्यथाभावात् पुरुषम् इति विशेषणम् । कथं न व्यथयन्ति? समदुःखसुखत्वात् । तत् कथम् ? धैर्येण ॥ १५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-101",
"oldKey": "BGB_C02_V16",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः ।\nउभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ॥१६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-102",
"oldKey": "BGB_C02_V16_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "‘नित्य आत्मा’ इत्युक्तम् । किम् आत्मैव नित्यः, आहोस्विद् अन्यदपि ? अन्यदपि । तत् किम् इति ? आह – <span class=\"gr-prateeka\">नासत इति ॥</span> <span class=\"gr-moola\">असतः</span> कारणस्य <span class=\"gr-moola\">सतः</span> ब्रह्मणश्च <span class=\"gr-moola\">अभावो न विद्यते</span>।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-103",
"oldKey": "BGB_C02_V16_B02",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "‘प्रकृतिः पुरुषश्चैव नित्यौ कालश्च सत्तम।’ इति वचनात् श्रीविष्णुपुराणे । पृथग्\n‘विद्यते’\nइत्यादरार्थः ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-104",
"oldKey": "BGB_C02_V16_B03",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "असतः कारणत्वं च –\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘सदसद्रूपया चासौ गुणमय्याऽगुणो विभुः’ (भाग.१.२.३१)</span>\nइति भागवते ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\">‘असतः सदजायत’ (ऋ.१०.७२.२)</span>\nइति च । अव्यक्तेश्च । सम्प्रदायतश्चैतत् सिद्धम् इत्याह –\nउभयोरपीति ॥\nअन्तो\nनिर्णयः॥१६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-105",
"oldKey": "BGB_C02_V17",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "अविनाशि तु तद् विद्धि येन सर्वमिदं ततम् ।\nविनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित् कर्तुमर्हति॥१७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-106",
"oldKey": "BGB_C02_V17_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "किं बहुना ! यद् देशतोऽनन्तं तन्नित्यमेव, वेदाद्यन्यदपीत्याह –\nअविनाशीति ॥\nनापि शापादिना विनाश इत्याह –\nविनाशमिति ॥\nअव्ययं च तद् ॥ १७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-107",
"oldKey": "BGB_C02_V18",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः ।\nअनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद् युध्यस्व भारत॥१८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-108",
"oldKey": "BGB_C02_V18_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "भवतु देहस्यापि कस्यचिन्नित्यत्वम् इति । नेत्याह –\nअन्तवन्त इति ॥\nअस्तु तर्हि दर्पणनाशात् प्रतिबिम्बनाशवत् आत्मनाशः ? इत्यत आह –\nनित्यस्येति ॥\n‘शरीरिणः’\nइति ईश्वरव्यावृत्तये । न च नैमित्तिकनाश इत्याह –\nअनाशिन इति ॥\nकुतः ? अप्रमेयेश्वरसरूपत्वात् । न ह्युपाधिबिम्बसन्निध्यनाशे प्रतिबिम्बनाशः, सति च प्रदर्शके । स्वयमेवात्र प्रदर्शकः, चित्त्वात् । नित्यश्चोपाधिः कश्चिदस्ति ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-109",
"oldKey": "BGB_C02_V18_B02",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavad-id\">‘प्रतिपत्तौ विमोक्षस्य नित्योपाध्या स्वरूपया । <br/>चिद्रूपया युतो जीवः केशवप्रतिबिम्बकः ॥’</span>\nइति भगवद्वचनात् ॥१८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-110",
"oldKey": "BGB_C02_V19",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् ।\nउभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते॥१९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-111",
"oldKey": "BGB_C02_V19_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "व्यवहारस्तु भ्रान्त इत्याह –\nय एनमिति ॥\nकुतः? उक्तहेतुभ्यो\nनायं हन्ति, न हन्यते ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-112",
"oldKey": "BGB_C02_V19_B02",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "न हि प्रतिबिम्बस्य क्रिया । स हि बिम्बक्रिययैव क्रियावान् ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Shruthi-id\">‘ध्यायतीव’ (बृ.उ.६.३.७)</span>\nइति श्रुतेश्च ॥ १९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-113",
"oldKey": "BGB_C02_V20",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "न जायते म्रियते वा कदाचिन्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः ।\nअजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे॥२०॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-114",
"oldKey": "BGB_C02_V20_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "अत्र मन्त्रवर्णोऽप्यस्तीत्याह – <span class=\"gr-prateeka\">न जायत इति ॥</span> न चेश्वरज्ञानवत् भूत्वा भविता । तद्धि – <span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Shruthi-id\">‘तदैक्षत’ (छां.उ.६.२.३)</span></span> ।\n<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘देशतः कालतो योऽसाववस्थातः स्वतोऽन्यतः ।\nअविलुप्तावबोधात्मा.........’॥ (भाग.३.७.५)</span></span> इत्यादिश्रुतिस्मृतिसिद्धम् ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-115",
"oldKey": "BGB_C02_V20_B02",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "कुतः? अजादिलक्षणेश्वरसरूपत्वात् ।\nशाश्वतः\nसदैकरूपः । पुरं = देहम् अणतीति\nपुराणः\n। तथाऽपि\nन हन्यते हन्यमानेऽपि देहे\n॥२० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-116",
"oldKey": "BGB_C02_V21",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् ।\nकथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम् ॥२१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-117",
"oldKey": "BGB_C02_V21_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "अतो य एवं वेद स कथं कं घातयति, हन्ति वा ?\nअविनाशिनं\nनैमित्तिकनाशरहितम् ।\nनित्यं\nस्वाभाविकनाशरहितम् । अथवा-\nअविनाशिनं\nदोषयोगरहितम्,\nनित्यं\nसदा भाविनम् इति सर्वत्र विवेकः । दोषयुक्तपुरुषादिषु नष्टशब्दप्रयोगात् ॥ २१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-118",
"oldKey": "BGB_C02_V22",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि ।\nतथा शरीराणि विहाय जीर्णान्यन्यानि संयाति नवानि देही ॥ २२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-119",
"oldKey": "BGB_C02_V22_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "देहात्मविवेकानुभवार्थं दृष्टान्तमाह –\nवासांसीति ॥ २२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-120",
"oldKey": "BGB_C02_V23",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः ।\nनचैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥२३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-121",
"oldKey": "BGB_C02_V23_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "स्वतः प्रायो निमित्तैश्चाविनाशिनोऽपि केनचिद् निमित्तविशेषेण स्यात् ककच्छेदवत्, इत्यतो विशेषनिमित्तानि निषेधति –\nनैनमिति ॥२३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-122",
"oldKey": "BGB_C02_V24",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "अच्छेद्योऽयम् अदाह्योऽयम् अक्लेद्योऽशोष्य एव च ।\nनित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥२४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-123",
"oldKey": "BGB_C02_V24_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "वर्तमाननिषेधात् स्याद् उत्तरत्र? इत्यत आह – <span class=\"gr-prateeka\">अच्छेद्य इति ॥</span> वर्तमानादर्शनाद् युक्तम् अयोग्यत्वम् इति सूचयति वर्तमानापदेशेन । कुतोऽयोग्यता? नित्यसर्वगतादिविशेषणेश्वरसरूपत्वात् । <span class=\"gr-prateeka\">‘शाश्वतः’</span> इत्येकरूपत्वमात्रम् उक्तम् । ‘स्थाणु’शब्देन नैमित्तिकम् अन्यथात्वं निवारयति । नित्यत्वं सर्वगतत्वविशेषणम् । अन्यथा पुनरुक्तेः । ऐक्योक्तावपि अनुक्तविशेषणोपादानाद् नेश्वरैक्ये पुनरुक्तिः । युक्ताश्च बिम्बधर्माः प्रतिबिम्बेऽविरोधे ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-124",
"oldKey": "BGB_C02_V24_B02",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "तत्ता च -<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\">‘रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव’(ऋ.६.४७.१८)</span></span>, <span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id\">‘आभास एव च’ ( ब्र.सू.२.३.५०)</span></span> इत्यादिश्रुतिस्मृतिसिद्धा । न चांशत्वविरोधः । तस्यैवांशत्वात् । न चैकरूपैवांशता । प्रमाणं चोभयविधवचनमेव । न चांशस्य प्रतिबिम्बत्वं कल्प्यम्, गाध्यादिष्वपि अंशबाहुरूप्यदृष्टेः, इतरत्रादृष्टेः ।\nस्थाणुत्वेऽपि <span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id\">‘ऐक्षत’(छां.उ.६.२.३)</span></span> इत्याद्यविरुद्धम् ईश्वरस्य । उभयविधवाक्याद् , अचिन्त्यशक्तेश्च । न च माययैकम् । <span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘त्वयीश्वरे ब्रह्मणि नो विरुध्यते’ (भाग.१०.४.१९)</span></span>, <span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id\">‘न योगित्वाद् ईश्वरत्वाद्’ (बृ.उ.भा.५.८.१२.उ. वाराहवचनम् )</span></span>, <span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘चित्रं न चैतत् त्वयि कार्यकारणे’ (भाग. ५.१८.५.)</span></span> इत्याद्यैश्वर्येणैव विरुद्धधर्माविरोधोक्तेः ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-125",
"oldKey": "BGB_C02_V24_B03",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "महातात्पर्याच्च । मोक्षो हि महापुरुषार्थः। ‘तत्रापि मोक्ष एवार्थः’ ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\">‘अन्तेषु रेमिरे धीरा न ते मध्येषु रेमिरे ।<br/>अन्तप्राप्तिं सुखं प्राहुर्दुःखमन्तरमन्तयोः ॥’(म.भा.१२.३१७.३४)</span>\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Chandogyopanioshat-id\">‘पुण्यचितो लोकः क्षीयते’\"(छा.उ. ८.१.६)</span>\nइत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः । स च विष्णुप्रसादादेव सिध्यति ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Vishnupurana-id\">‘वासुदेवमनाराध्य को मोक्षं समवाप्नुयात्।’(विष्णु.१.४.१८)</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘तुष्टे तु तत्र किमलभ्यमनन्त ईशे’ (भाग.७.६.२५)</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘तत्प्रसादाद् अवाप्नोति परां सिद्धिं न संशयः।’</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘येषां स एव भगवान् दययेद् अनन्तः सर्वात्मना श्रितपदो यदि निर्व्यलीकम् ।<br/>ते वै विदन्त्यतितरन्ति च देवमायां नैषां ममाहमिति धीः श्वसृगालभक्ष्ये ॥’ (भाग.२. ७ .४२)</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘तस्मिन् प्रसन्ने किमिहास्त्यलभ्यं धर्मार्थकामैरलमल्पकास्ते’<br/>‘ऋते यदस्मिन् भव ईश जीवाः तापत्रयेणोपहता न शर्म ।<br/>आत्मन् लभन्ते भगवन् तवाङ्घ्रिच्छायांशविद्यामत आश्रयेम॥’ (भाग.३.६.१८)</span>\n,\n‘ऋते भवत्प्रसादाद्धि कस्य मोक्षो भवेदिह ।’\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\">‘तमेवं विद्वान्.....’</span>\nइत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः ।\nस चोत्कर्षज्ञानादेव भवति । लोकप्रसिद्धेः । लोकसिद्धमविरुद्धम् अत्राप्यङ्गीकार्यम् ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-126",
"oldKey": "BGB_C02_V24_B04",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "‘अहल्याजारत्वाद्यपि दोषकृतोऽपि ते बहुतरो लेपो नासीद्’ इत्युत्कर्षमेव वक्ति । बहुनरकफलो ह्यसौ ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘तस्य न लोम च न क्षीयते(मीयते)’(कौ.उ.३.२)</span>\nइति श्रुत्यन्तराच्च । ‘यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम्’ (१५.१९) इति तदुक्तेश्च ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-127",
"oldKey": "BGB_C02_V24_B05",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘सत्यं सत्यं पुनस्सत्यं शपथैश्चापि कोटिभिः । <br/> विष्णुमाहात्म्यलेशस्य विभक्तस्य च कोटिधा ॥</span>\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Naradiya-id\">पुनश्चानन्तधा तस्य पुनश्चापि ह्यनन्तधा ।<br/>नैकांशसममाहात्म्याः श्रीशेषब्रह्मशङ्कराः ॥’</span>\nइति नारदीये ।\nअन्योत्कर्ष ऐक्यं च -\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Vishnupurana-id\">‘तथैव सर्वशास्त्रेषु महाभारतमुत्तमम् ।<br/> को ह्यन्यः पुण्डरीकाक्षान्महाभारतकृद् भवेत् ॥’(वि.पु.३.४.५)</span>\nइत्यादिग्रन्थान्तरसिद्धोत्कर्षमहाभारतविरुद्धम् ।\nतत्र हि -\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\">‘नास्ति नारायणसमं न भूतं न भविष्यति ।<br/> एतेन सत्यवाक्येन सर्वार्थान् साधयाम्यहम् ॥’(म.भा.१.१.१८)</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\">‘यस्य प्रसादजो ब्रह्मा रुद्रश्च क्रोधसम्भवः ।’ (म.भा.१२.३४१.१२)</span>\n,\n‘न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः’ (११.४३) इत्यादिषु साधारणप्रश्नावसर एव महान्तम् उत्कर्षं विष्णोर्वक्ति । अन्यत्र यत्किञ्चिदुक्तावप्यसाधारण एवावसरे । तद्धि अग्न्यादेरपि वेदादावस्ति-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\">‘त्वमग्न इन्द्रो वृषभः सतामसि त्वं विष्णुरुरुगायो नमस्यः’ (ऋ.२.१.३)</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\">‘विश्वस्माद् इन्द्र उत्तरः’(ऋ.१०.८६.१)</span>\nइत्यादिषु ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-128",
"oldKey": "BGB_C02_V24_B06",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "तद्ग्रन्थविरोधाच्च । तथा हि स्कान्दे शैवे -\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Skanda-id\">‘यदन्तरं व्याघ्रहरीन्द्रयोर्वने यदन्तरं मेरुगिरीन्द्रविन्ध्ययोः ।<br/>यदन्तरं सूर्यसुरेड्यबिम्बयोस्तदन्तरं रुद्रमहेन्द्रयोरपि ॥<br/>यदन्तरं सिंहगजेन्द्रयोर्वने यदन्तरं सूर्यशशाङ्कयोर्दिवि ।<br/>यदन्तरं जाह्नविसूर्यकन्ययोः तदन्तरं ब्रह्मगिरीशयोरपि ॥<br/>यदन्तरं प्रलयजवारिविप्लुषोः यदन्तरं स्तम्बहिरण्यगर्भयोः ।<br/>स्फुलिङ्गसंवर्तकयोर्यदन्तरं तदन्तरं विष्णुहिरण्यगर्भयोः ॥<br/>अनन्तत्वान्महाविष्णोस्तदन्तरमनन्तकम् ।<br/>माहात्म्यसूचनार्थाय ह्युदारणमीरितम् ॥<br/>तत्समो ह्यधिको वाऽपि नास्ति कश्चित् कदाचन ।<br/>एतेन सत्यवाक्येन तमेव प्रविशाम्यहम् ॥’</span>\nइत्याद्याह ।\nतत्रैव शिवं प्रति मार्कण्डेयवचनम् -\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Skanda-id\">‘संसारार्णवनिर्मग्न इदानीं मुक्तिमेष्यसि।’</span>\nइत्यादि ।\nपाद्मे शैवे मार्कण्डेयकथाप्रबन्धे शिवान्निषिध्य विष्णोरेव मुक्तिमाह -\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Padmapurana-id\">‘अहं भोगप्रदो वत्स मोक्षदस्तु जनार्दनः’</span>\nइत्यादि । समब्राह्मविरोधाच्च ।\nवेदश्च इतिहासाद्यविरोधेन योज्यः । ‘यदि विद्याद्’ इति वचनात् । अनिर्णयाच्चेन्द्रादिशङ्कयाऽन्यथा । तत्रापीष्टसिद्धिः । नामवैशेष्यात् । अतो भगवदुत्कर्ष एव सर्वागमानां महातात्पर्यम् ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-129",
"oldKey": "BGB_C02_V24_B07",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "तथाऽपि स्वतः प्रामाण्यात् सन्नेवोच्यते । अविरोधात् । न च प्रमाणसिद्ध(दृष्ट)स्यान्यत्रादृष्ट्याऽपह्नवो युक्तः । धर्मवैचित्र्याद् अर्थानाम् । स्वतः प्रामाण्यानङ्गीकारे मानोक्तावप्यदोषत्वं च साधयेद् इत्यतिप्रसङ्गः ।\nअनन्यापेक्षया च तत्परत्वं सिद्धमागमानाम् ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘नारायणपरा वेदाः’ (भाग.२.५.१५)</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Kathopanishat-id\">‘सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति’ (कठ.२.१५)</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘वासुदेवपरा वेदाः’ (भाग.१.२.२९)</span>\nइति । न चैतद् विरुद्धम् । ईश्वरनियमात् । अनादौ च तत् सिद्धं\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘द्रव्यं कर्म च कालश्च’ ( भाग.२.१०.१२)</span>\nइत्यादौ । प्रयोजकत्वं तु पूर्वोक्तन्यायेन । अतः सिद्धमेतत् ।\nतच्चानन्यापेक्षा अचिन्त्यशक्तित्व एव युक्तम् । अतो न मायामयमेकम् ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-130",
"oldKey": "BGB_C02_V24_B08",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "अचलत्वं तु\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\">‘अप्रहर्षमनानन्दम्’(म.भा.१२.१९१.८)</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\">‘अदुःखमसुखम्’(म.भा.१२.२५६.२१)</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Mandukyopanishat-id\">‘(न)अप्रज्ञम्’ (माण्डूक-२.१)</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-taitiriyopanishat-id\">‘असद्वा’ (तै.उ.२.७)</span>\nइत्यादिवत् । क्रियादृष्टेः ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘तपो मे हृदयं ब्रह्म तनुर्विद्या क्रियाऽऽकृतिः’ (भाग.६.४.४६)</span>\nइत्याद्युक्तेः । अतश्च न मायामयं सर्वम् । ऐश्वर्यादिवाचिभगशब्देनैव सम्बोधनाच्च\n<span class=\"gr-reference gr-ref-taitiriyopanishat-id\">‘तं त्वा भग’( तै. उ.१.४)</span>\nइत्यादौ । स्वरूपत्वान्न मायामयत्वं युक्तम् ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘विज्ञानशक्तिरहमासम् अनन्तशक्तेः’ ( भाग.३.१०.२४)</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘मय्यनन्तगुणेऽनन्ते गुणतोऽनन्तविग्रहे’ (भाग.६.४.४८)</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Shwetashwataropanishat-id\">‘पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च’ ( श्वे.उ.६.८)</span>\nइत्यादिवचनात् ॥२४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-131",
"oldKey": "BGB_C02_V25",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयम् अविकार्योऽयमुच्यते ।\nतस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि॥२५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-132",
"oldKey": "BGB_C02_V25_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "अत एवाव्यक्तादिरूपः ॥ २५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-133",
"oldKey": "BGB_C02_V26",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् ।\nतथाऽपि त्वं महाबाहो नैनं शोचितुमर्हसि॥२६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-134",
"oldKey": "BGB_C02_V26_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "अस्त्वेवम् आत्मनो नित्यत्वम्; तथाऽपि देहसंयोगवियोगात्मक-जनिमृती स्त एव? इत्यत आह –\nअथ चेति ॥\n२६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-135",
"oldKey": "BGB_C02_V27",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च ।\nतस्माद् अपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि॥२७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-136",
"oldKey": "BGB_C02_V27_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "कुतोऽशोकः ? नियतत्वादित्याह –\nजातस्येति ॥\n२७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-137",
"oldKey": "BGB_C02_V28",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत ।\nअव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना॥२८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-138",
"oldKey": "BGB_C02_V28_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "तदेव स्पष्टयति –\nअव्यक्तादीनीति ॥\n२८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-139",
"oldKey": "BGB_C02_V29",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "आश्चर्यवत् पश्यति कश्चिदेनम्-\nआश्चर्यवद् वदति तथैव चान्यः ।\nआश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति\nश्रुत्वाऽप्येनं वेद न चैव कश्चित्॥ २९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-140",
"oldKey": "BGB_C02_V30",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "देही नित्यम् अवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत ।\nतस्मात् सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुम् अर्हसि॥३० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-141",
"oldKey": "BGB_C02_V29_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "‘देहयोगवियोगस्य नियतत्वाद्, आत्मनश्चेश्वरसरूपत्वात्, सर्वथाऽनाशाद् न शोकः कार्यः’ इत्युपसंहर्तुम् ऐश्वरं सामर्थ्यं पुनर्दर्शयति –\nआश्चर्यवदिति ॥\nदुर्लभत्वेनेत्यर्थः । तद्धि आश्चर्यं लोके । दुर्लभोऽपीश्वरसरूपत्वात् सूक्ष्मत्वाच्चाऽऽत्मनस्तद्द्रष्टा॥२९-३० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-142",
"oldKey": "BGB_C02_V31",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "स्वधर्ममपि चाऽवेक्ष्य न विकम्पितुम् अर्हसि ।\nधर्म्याद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत् क्षत्रियस्य न विद्यते॥३१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-143",
"oldKey": "BGB_C02_V32",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारम् अपावृतम् ।\nसुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम्॥३२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-144",
"oldKey": "BGB_C02_V33",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "अथ चेत् त्वमिमं धर्म्यं संग्रामं न करिष्यसि ।\nततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापम् अवाप्स्यसि॥३३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-145",
"oldKey": "BGB_C02_V34",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम् ।\nसम्भावितस्य चाकीर्तिर्मरणाद् अतिरिच्यते॥३४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-146",
"oldKey": "BGB_C02_V35",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "भयाद् रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः ।\nयेषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम्॥३५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-147",
"oldKey": "BGB_C02_V36",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "अवाच्यवादांश्च बहून् वदिष्यन्ति तवाहिताः ।\nनिन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम् ॥३६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-148",
"oldKey": "BGB_C02_V37",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् ।\nतस्माद् उत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः॥३७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-149",
"oldKey": "BGB_C02_V38",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ ।\nततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापम् अवाप्स्यसि॥३८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-150",
"oldKey": "BGB_C02_V39",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "एषा तेऽभिहिता साङ्ख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां शृणु ।\nबुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि॥३९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-151",
"oldKey": "BGB_C02_V40",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते ।\nस्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥४० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-152",
"oldKey": "BGB_C02_V39_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-moola\">साङ्ख्यम्</span> ज्ञानम् । <span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-vyasasmruti-id\">‘शुद्धात्मतत्त्वविज्ञानं साङ्ख्यमित्यभिधीयते॥’</span></span> इति भगवद्वचनाद् व्यासस्मृतौ । <span class=\"gr-moola\">योग</span> उपायः ।\n<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘दृष्टा योगाः प्रयुक्ताश्च पुंसां श्रेयःप्रसिद्धये’ (भाग.४.१८.३)</span></span>इति प्रयोगाद् भागवते । नेतरौ साङ्ख्ययोगौ उपादेयत्वेन विवक्षितौ कुत्रचित् सामस्त्येन, ‘कर्मयोग’ इत्यादिप्रयोगाच्च । निन्दितत्वाच्च इतरयोः मोक्षधर्मेषु भिन्नमतत्वमुक्त्वा पञ्चरात्रस्तुत्या । वेदानां त्वेकार्थत्वान्न विरोधः । पार्थक्यं तु साङ्ख्याद्यपेक्षया युक्तम् । तत्रैव चित्रशिखण्डिशास्त्रे पञ्चरात्रमूले वेदैक्योक्तेश्च । एवमेव सर्वत्र साङ्ख्ययोगशब्दार्थ उपादेयो वर्णनीयः । युक्तेश्च । ज्ञानं हि जैवमुक्तम् । उपायश्च वक्ष्यते । ‘बुध्यतेऽनया’ इति <span class=\"gr-moola\">बुद्धिः</span> । साङ्ख्यविषयो यया वाचा बुध्यते सा वाग् <span class=\"gr-moola\">अभिहिता</span> इत्यर्थः ॥ ३९-४० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-153",
"oldKey": "BGB_C02_V41",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन ।\nबहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम्॥४१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-154",
"oldKey": "BGB_C02_V41_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "‘योग इमां बुद्धिं शृणु’ इत्युक्तम्; बह्व्यो हि बुद्धयो मतभेदात्; तत् कथम् एकत्र निष्ठां करोमि ? इत्यत आह –\nव्यवसायात्मिकेति ॥\nसम्यग् युक्तिनिर्णीतानां मतानाम् ऐक्यमेव इत्यर्थः ॥ ४१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-155",
"oldKey": "BGB_C02_V42",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः ।\nवेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः॥४२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-156",
"oldKey": "BGB_C02_V43",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् ।\nक्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति॥४३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-157",
"oldKey": "BGB_C02_V44",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयाऽपहृतचेतसाम् ।\nव्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते॥४४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-158",
"oldKey": "BGB_C02_V44_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "स्युरवैदिकानि मतानि अव्यवसायात्मकानि; न तु वैदिकानि । तेऽपि हि केचित् कर्माणि स्वर्गादिफलान्येवाऽऽहुः इत्यत आह – <span class=\"gr-prateeka\">यामिमामिति ॥</span> <span class=\"gr-moola\">‘यामाहुस्तया’</span> इत्यन्वयः । मोक्षफलम् अपेक्ष्य स्वर्गादिपुष्पयुक्तां <span class=\"gr-moola\">वाचं प्रवदन्ति</span>। <span class=\"gr-moola\">वेदवादरताः</span> कर्मादिवाचकवेदवादरताः; वेदैर्यन्मुखत उच्यते तत्रैव रताः । <span class=\"gr-moola\">नान्यदस्तीति वादिनः ।</span> >,<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘परोक्षविषया वेदाः’</span></span>,<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Aitreyopanishat-id\">‘परोक्षप्रिया इव हि देवाः’(ऐ.उ.३.१४)</span></span>, <span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘मां विधत्तेऽभिधत्ते’(भाग.११.२१.४३)</span></span> इत्यादिभिः पारोक्ष्येण हि प्रायो भगवन्तं वदन्ति । <span class=\"gr-moola\">भोगैश्वर्यगतिं प्रति</span> तत्प्राप्तिं प्रति । तत्प्राप्तिफला एव वेदा इति वदन्तीत्यर्थः । तेषां सम्यग् युक्तिनिर्णयात्मिका बुद्धिः <span class=\"gr-moola\">समाधौ</span> समाध्यर्थे <span class=\"gr-moola\">न विधीयते</span> । सम्यङ् निर्णीतार्थानां हीश्वरे मनःसमाधानं सम्यग् भवति । तद्धि मोक्षसाधनम् । उक्तं चैतदन्यत्र–\n>, <span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘न तस्य तत्त्वग्रहणाय साक्षाद् वरीयसीरपि वाचः समासन् ।\nस्वप्ने निरुक्त्या गृहमेधिसौख्यं न यस्य हेयानुमितं स्वयं स्यात् ॥’(भाग.५.११.३)</span></span> इति ॥ ४२-४४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-159",
"oldKey": "BGB_C02_V45",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन ।\nनिर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान्॥४५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-160",
"oldKey": "BGB_C02_V45_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "तां योगबुद्धिमाह -\nत्रैगुण्यविषया इत्यादिना\nइतरद् अपोद्य । वेदानां परोक्षार्थत्वात् त्रिगुणसम्बन्धि स्वर्गादि प्रतीतितोऽर्थ इव भाति (भवति) ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘परोक्षवादी वेदोऽयम्’</span>\nइति ह्युक्तम् । अतः प्रातीतिकेऽर्थे भ्रान्तिं मा कुरु इत्यर्थः ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘वादो विषयकत्वं (विषयकृत्त्वं) च मुखतो वचनं स्मृतम् ।’</span>\nइत्यभिधानम् । न तु वेदपक्षो निषिध्यते ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-kalkipurana-id\">‘वेदे रामायणे चैव पुराणे भारते तथा ।<br/> आदावन्ते च मध्ये च विष्णुः सर्वत्र गीयते॥’(कल्कि.३५.३२),</span>\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Kathopanishat-id\">‘सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति.......।’(कठ.१.२.१५),</span>\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Manusmruti-id\">‘वेदोऽखिलो धर्ममूलं स्मृतिशीले च तद्विदाम् । <br/> आचारश्चैव साधूनाम् आत्मनस्तुष्टिरेव च ॥’(मनु.२.६)</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘वेदप्रणिहितो धर्मो ह्यधर्मस्तद्विपर्ययः ।(भाग.६.१.४०)</span>\n’ इति वेदानां सर्वात्मना विष्णुपरत्वोक्तेः । तद्विहितस्य तद्विरुद्धस्य च धर्माधर्मत्वोक्तेः ॥ ४५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-161",
"oldKey": "BGB_C02_V46",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "यावानर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके ।\nतावान् सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः॥४६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-162",
"oldKey": "BGB_C02_V46_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "तथाऽपि काम्यकर्मिणां फलं ज्ञानिनां न भवतीति साम्यमेव? इत्यत आह –\nयावानर्थ इति ॥\nयथा\nयावान् अर्थः\nप्रयोजनम्\nउदपाने\nकूपे भवति,\nतावान् सर्वतः सम्प्लुतोदके\nअन्तर्भवत्येव, एवं सर्वेषु वेदेषु यत् फलं तद्\nविजानतो\nऽपि ज्ञानिनो\nब्राह्मणस्य\nफलेऽन्तर्भवति । ‘ब्रह्म अणति’ इति ब्राह्मणः =अपरोक्षज्ञानी । स हि ब्रह्म गच्छति । ‘विजानतः’ इति ज्ञानफलत्वं तस्य दर्शयति ॥ ४६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-163",
"oldKey": "BGB_C02_V47",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन ।\nमा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि॥४७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-164",
"oldKey": "BGB_C02_V47_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "कामात्मनां निन्दा कृता कथमेषाम् ?\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\">‘स्वर्गकामो यजेत’</span>\nइत्यादौ कामस्यापि विहितत्वाद् इत्यत आह -\nकर्मण्येवेति ॥\n‘ते’\nइत्युपलक्षणार्थम् । तव ज्ञानिनोऽपि न फलकामकर्तव्यता; किम्वन्येषाम् ! न ‘त्वस्ति केषाञ्चिद्, न तेऽस्ति’ इति । स हि ज्ञानी नरांश इन्द्रश्च । मोहादिस्त्वभिभवादेः । यदि तेषां शुद्धसत्त्वानां न स्याज्ज्ञानम्, क्व अन्येषाम् ? उपदेशादेश्च सिद्धं ज्ञानं तेषाम् ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘....पार्थार्ष्टिषेण....।’(भाग.२.७.४५)</span>\nइत्यादिज्ञानिगणनाच्च ।\nकामनिषेध एवात्र । फलानि ह्यस्वातन्त्र्येण भवन्ति । न हि कर्मफलानि कर्माभावे यत्नतोऽपि भवन्ति । भवन्ति च काम्यकर्मिणो विपर्ययप्रयत्नेऽपि अविरोधे ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-165",
"oldKey": "BGB_C02_V47_B02",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "अतः कर्माकरणे एव प्रत्यवायः, न तु ज्ञानादिनाऽकामनया वा फलाप्राप्तौ । अतः कर्मण्येवाधिकारः । अतस्तदेव कार्यम्; न तु कामेन ज्ञानादिनिषेधेन वा फलप्राप्तिः । कामवचनानां तु तात्पर्यं भगवतैवोक्तम्-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘रोचनार्थं फलश्रुतिः’(भाग.११.३.४७)</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘यथा भैषज्यरोचनम्’(भाग.११.२१.२३)</span>\nइत्यादौ भागवते ।\nअत एव ‘कामी यजेत’ इत्यर्थः; न तु ‘कामी भूत्वा’ इत्यर्थः ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Manusmruti-id\">‘निष्कामं ज्ञानपूर्वं च’(मनु.१२.८९)</span>\nइति वचनात्, वक्ष्यमाणेभ्यश्च ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\">‘वसन्ते वसन्ते ज्योतिषा यजेत’</span>\nइत्यादिभ्यश्च । अतो\nमा कर्मफलहेतुर्भूः\n। कर्मफलं तत्कृतौ हेतुर्यस्य स कर्मफलहेतुः, स मा भूः । तर्हि न करोमि? इत्यत आह–\nमा त इति ॥\nकर्माकरणे च स्नेहो माऽस्त्वित्यर्थः । अन्य(था)फलाभावेऽपि मत्प्रसादाख्यफलभावात् । इच्छा च तस्य युक्ता\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘वृणीमहे ते परितोषणाय’(भाग.४.३०.४०)</span>\nइत्यादिमहदाचारात् । अनिन्दनात्, विशेषत इतरनिन्दनाच्च। सामान्यं विशेषो बाधत इति च प्रसिद्धम्– ‘सर्वान् आनय, नैकं मैत्रम्’ इत्यादौ । अतः -\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘नैकात्मतां मे स्पृहयन्ति केचिद्.....’(भाग.३.२६.३४)</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘भक्तिमन्विच्छन्तः’</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Sutra-id\">‘ब्रह्मजिज्ञासा’(ब्र,सू.१.१.१)</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bruhadaranyaka-id\">‘विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत.....’,(बृ.उ.६.४.२१)</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘द्रष्टव्यः.....’</span>\nइत्यादिवचनेभ्यः, स्वार्थसेवकं प्रति न तथा स्नेहः, ‘किं ददामि’ इत्युक्ते सेवादियाचकं प्रति बहुतरः स्नेह इति लौकिकन्यायाच्च भक्तिज्ञानादिप्रार्थना कार्येति सिद्धम् ॥४७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-166",
"oldKey": "BGB_C02_V48",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय ।\nसिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते॥४८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-167",
"oldKey": "BGB_C02_V48_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "पूर्वश्लोकोक्तं स्पष्टयति –\nयोगस्थ इति ॥\nयोगस्थः\nउपायस्थः ।\nसङ्गं\nफलस्नेहं\nत्यक्त्वा\n। तत एव\nसिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा\n। स एव च मयोक्तो\nयोगः\n॥ ४८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-168",
"oldKey": "BGB_C02_V49",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद् धनञ्जय ।\nबुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः॥४९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-169",
"oldKey": "BGB_C02_V49_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "इतश्च योगाय युज्यस्व इत्याह –\nदूरेणेति ॥\nबुद्धियोगाद्\nज्ञानलक्षणाद् उपायाद् ।\nदूरेण\nअतीव । अतो\nबुद्धौ शरणं\nज्ञाने स्थितिम् । फलं कर्मकृतौ हेतुर्येषां ते\nफलहेतवः\n॥ ४९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-170",
"oldKey": "BGB_C02_V50",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते ।\nतस्माद् योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम्॥५० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-171",
"oldKey": "BGB_C02_V50_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "ज्ञानफलमाह –\nबुद्धियुक्त इति ॥\nसुकृतमप्यप्रियं मानुष्यादिफलं जहाति, न बृहत्फलमपि उपासनादिनिमित्तम् ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bruhadaranyaka-id\">‘न हास्य (न तस्य)कर्म क्षीयते’(बृ.१.४.१५)</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bruhadaranyaka-id\">‘अविदित्वाऽस्मिन् लोके जुहोति यजते तपस्तप्यते बहूनि वर्षसहस्राणि अन्तवदेवास्य तद् भवति’(बृ.३.८.१०)</span>\nइत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः । अतः कर्मक्षयश्रुतिरज्ञानिविषया सर्वत्र । उभयक्षयश्रुतिरप्यनिष्टविषया । नहीष्टपुण्यक्षये किञ्चित् प्रयोजनम् । न चेष्टनाशो ज्ञानिनो युक्तः । इष्टाश्च केचिद्विषयाः -\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id\">‘स यदि पितृलोककामो भवति सङ्कल्पादेवास्य पितरः समुत्तिष्ठन्ति’(छां.उ.८.२.१)</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id\">‘प्रजापतेः सभां वेश्म प्रपद्ये यशोऽहं भवामि ब्राह्मणानाम्’(छां.उ.८.४.१)</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id\">‘स्त्रीभिर्वा यानैर्वा’(छां.उ.८.१२.३)</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bruhadaranyaka-id\">‘अस्माद्ध्येवात्मनो यद्यत् कामयते तत्तत् सृजते’(बृह. १.४.१५)</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Taittariyopanishat-id\">‘कामान्नी कामरूप्यनुसञ्जरन्’(तै.उ. ३.१०.५)</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id\">‘स एकधा भवति’(छां.उ.७.२६.२)</span>\nइत्यादिश्रुतिभ्यः । बहुत्वेऽप्यात्मसुखस्य पुनरिष्टत्वात् कर्मसुखे न विरोधः । अनुभवशक्तिश्चेश्वरप्रसादात् । श्रुतेश्च । न च शरीरपातात् पूर्वमेतत् -\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id\">‘स तत्र पर्येति’(छां.८.१२.३)</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Taittariyopanishat-id\">‘एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य’(तै.उ. ३.१०.५)</span>\nइत्याद्युत्तरत्र श्रवणात् ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-172",
"oldKey": "BGB_C02_V50_B02",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "न चैकीभूत एव ब्रह्मणा सः ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\">‘मग्नस्य हि परेऽज्ञाने (परे ज्ञाने) किं नु दुःखतरं भवेत्’(म.भा.१२.२९०.७९)</span>\nइत्यादिनिन्दनाद् मोक्षधर्मे । परिहारे पृथग् भोगाभिधानाच्च । शुकादीनां पृथग्दृष्टेश्च ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id\">‘जगद्व्यापारवर्जम्’(ब्र.सू.४.४.१७)</span>\nइत्यैश्वर्यमर्यादोक्तेश्च । ‘इदं ज्ञानमु(म)पाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः’(१४.२) इति च । उपाधिनाशे नाशाच्च प्रतिबिम्बस्य । न चैकीभूतस्य पृथग्ज्ञाने मानं पश्यामः । ‘आसं दुःखी, नाऽसम्’ इति ज्ञानविरोधाच्चेश्वरस्य । अनेन रूपेणेति च । भेदाभावात् ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-173",
"oldKey": "BGB_C02_V50_B03",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "न च प्रतिबिम्बस्य बिम्बैक्यं लोके पश्यामः । उपाधिनाशे मानं वा । ‘मग्नस्य हि परेऽज्ञाने’ इति दुःखात्मकत्वोक्तेश्च । ‘यावदात्मभावित्वाद्’ इत्युपाधिनित्यताभिधानाच्च। अतोऽन्यवचनं प्रतीयमानमप्यौपचारिकम् ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-174",
"oldKey": "BGB_C02_V50_B04",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "दृष्टाश्च ते भगवतो भिन्ना नारदेन । प्रतिशाखं च\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id\">‘स एकधा’(छा.उ.७.२६.८)</span>\nइत्यादिषु भेदेन प्रतीयन्ते । विरोधे तु युक्तिमतामेव बलवत्त्वम् । युक्तयश्चात्रोक्ताः - ‘मग्नस्य हि’ इत्यादयः। अतो जले जलैकीभाववत् एकीभावः । उक्तं च -\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Kathopanishat-id\">‘यथोदकं शुद्धे शुद्धम्’(कठ.उ.२.१.१५)</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Atharvanopanishat-id\">‘यथा नद्यः’(आथ.उ.३.२.८)</span>\nइत्यादौ । तत्राऽप्यन्योन्यात्मकत्वे वृद्ध्यसम्भवः । अस्ति चेषत् समुद्रेऽपि द्वारि । महत्त्वाद् अन्यत्रादृष्टिः ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Mahakourma-id\">‘ता एवापो ददौ तस्य स ऋषिः शंसितव्रतः’</span>\nइति महाकौर्मे समर्थानां भेदज्ञानाच्च ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Narada-id\">‘नैव तत् प्राप्नुवन्त्येते ब्रह्मेशानादयः सुराः ।<br/> यत् ते पदं हि कैवल्यम्’</span>\nइति निषेधाच्च, नारदीये ।\nसविचारश्च निर्णयः कृतो मोक्षधर्मेषु । बलवांश्च सविचारो निर्णयो वाक्यमात्रात् । अतो\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id\">‘यत्र नान्यत् पश्यति’(छां.७.२४.१)</span>\nइत्याद्यपि तदधीनसत्तादिवाचि । अन्यथा कथम् ऐश्वर्यादि स्यात्? न च तन्मायामयम् इत्युक्तम् । अन्यथा कथं तत्रैव\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id\">‘स एकधा’(छां.७.२६.२)</span>\nइत्यादि ब्रूयात् ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-175",
"oldKey": "BGB_C02_V50_B05",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "न च –\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id\">‘न वै सशरीरस्य....’(छां.८.१२.१)</span>\nइत्यादिविरोधः । वैलक्षण्यात् तच्छरीराणाम् । अभौतिकानि हि तानि नित्योपाधिविनिर्मितानीश्वरशक्त्या । तथाचोक्तम्–\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Narayanashtaksharakalpa-id\">‘शरीरं जायते तेषां षोडश्या कलयैव तु’</span>\nइत्यादि नारायणाष्टाक्षरकल्पे ।\nवदन्ति च लौकिकवैलक्षण्येऽभावशब्दम्- ‘अप्रहर्षमनानन्दम्’, ‘सुखदुःखबाह्यः’ इत्यादिषु । निरुक्त्यभावाच्च न तानि शरीराणि । तथा हि श्रुतिः -\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\">‘अशारीतीँ.... तच्छरीरमभवद्’</span>\nइति । न हि तानि शीर्णानि भवन्ति । ‘सर्गेऽपि नोपजायन्ते’(१४.२) इत्यादिवचनात् । साम्यात् प्रयोगः । प्रयोगाच्च -\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\">‘अनिन्द्रिया अनाहारा अनिष्पन्दाः सुगन्धिनः’(कुम्भ-म.भा.१२.३३६.२९)</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘देहेन्द्रियासुहीनानां वैकुण्ठपुरवासिनाम्’(भाग.७.१.३४)</span>\nइत्यादि दृष्टदेहेष्वेव ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-176",
"oldKey": "BGB_C02_V50_B06",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "न चैषाऽन्या गौणी मुक्तिः ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Adityapurana-id\">‘बहुनाऽत्र किमुक्तेन यावच्छ्वेतं न गच्छति ।<br/>योगी तावन्न मुक्तः स्याद् एष शास्त्रस्य निर्णयः ॥’</span>\nइत्यादित्यपुराणे तदन्यमुक्तिनिषेधात् ।\nये त्वत्रैव भगवन्तं प्रविशन्ति तेऽपि पश्चात् तत्रैव यान्ति । योग्यत्वं चात्र विवक्षितम् । युधिष्ठिरप्रश्न इतरनिन्दनाच्च । सायुज्यं च ग्रहवत् । तदुक्तेश्च -\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Narayanashtaksharakalpa-id\">‘भुञ्जते पुरुषं प्राप्य यथा देवग्रहादयः ।<br/> तथा मुक्तावुत्तमायां बाह्यान् भोगांस्तु भुञ्जते ॥’</span>\nइति नारायणाष्टाक्षरकल्पे ।\nअतोऽनिष्टस्यैव वियोगः ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-177",
"oldKey": "BGB_C02_V50_B07",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "सोऽस्त्येव सर्वात्मना–\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘अदुःखम्’</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘सर्वदुःखविवर्जिताः’</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘अशोकमहिमम्’</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Brahma-id\">‘यत्र गत्वा न शोचति’(ब्राह्म.२३७.११)</span>\nइत्यादिभ्यः । विशेषवचनाभावाच्च । येषां त्वीषद् दृश्यते ते न सायुज्यं प्राप्ताः । सामीप्याद्येव तेषाम् । अतः प्रारब्धकर्मशेषभावात् तद् भुक्त्वा सायुज्यं गच्छन्ति । तच्चोक्तम्-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘सङ्कर्षणादयः सर्वे स्वाधिकाराद् अनन्तरम् ।<br/>प्रविशन्ति परं देवं विष्णुं नास्त्यत्र संशयः ॥’</span>\nइति व्यासयोगे । अतोऽनिष्टस्य सर्वात्मना वियोगः ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘परब्रह्मत्वमिच्छामि परमात्मन् (परब्रह्मन्)जनार्दन’</span>\n। इत्यादिना ब्रह्मादिभिरपि प्रार्थितत्वात् ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘न मोक्षसदृशं किञ्चिद् अधिकं वा सुखं क्वचित् ।<br/> ऋते वैष्णवमानन्दं वाङ्मनोगोचरं महत् ॥’</span>\nइत्यादेश्च ब्रह्मादिपदादपि अधिकतमं सुखं च मोक्ष इति सिद्धम् ।\nअतो योगाय युज्यस्व\n। ज्ञानोपायाय । तद्धि कर्मकौशलम् ॥ ५० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-178",
"oldKey": "BGB_C02_V51",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः ।\nजन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम्॥५१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-179",
"oldKey": "BGB_C02_V51_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "तदुपायमाह -\nकर्मजमिति ॥\nकर्मजं फलं त्यक्त्वा\n, अकामनया ईश्वराय समर्प्य, बुद्धियुक्ताः सम्यग्ज्ञानिनो भूत्वा\nपदं गच्छन्ति\n। सयोगकर्म ज्ञानसाधनम् ; तन्मोक्षसाधनमिति भावः ॥ ५१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-180",
"oldKey": "BGB_C02_V52",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति ।\nतदा गन्ताऽसि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च॥५२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-181",
"oldKey": "BGB_C02_V52_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "कियत्पर्यन्तम् अवश्यं कर्तव्यानि मुमुक्षुणैवं कर्माणीति ? आह- <span class=\"gr-prateeka\">यदेति ॥</span> <span class=\"gr-moola\">निर्वेदं</span> नितरां लाभम् । प्रयोगात् - <span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id\">‘तस्माद् ब्राह्मणः पाण्डित्यं निर्विद्य बाल्येन तिष्ठासेत् ।’(बृह.उ.३.५.१)</span></span> इत्यादि ।\nन हि तत्र वैराग्यमुपपद्यते । तथा सति ‘पाण्डित्याद्’ इति स्यात् । न च ज्ञानिनां भगवन्महिमादिश्रवणे विरक्तिर्भवति ।\n<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘आत्मारामा हि मुनयो निर्ग्राह्या अप्युरुक्रमे ।\nकुर्वन्त्यहैतुकीं भक्तिम् इत्थम्भूतगुणो हरिः ॥’</span></span> इति वचनात् ।\nअनुष्ठानाच्च शुकादीनाम् । न च तेषां (फलं) सुखं नास्ति । तस्यैव महत्सुखत्वात् तेषाम्-\n<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘या निर्वृतिस्तनुभृतां तव पादपद्मध्यानाद् भवज्जनकथाश्रवणेन वा स्यात् ।\nसा ब्रह्मणि स्वमहिमन्यपि नाथ मा भूत् किम्वन्तकासिलुलितात् पततां विमानात् ॥’(भाग.४.९.१०)</span></span> इत्यादिवचनात् ।\nतेषामप्युपासनादिफलस्य साधितत्वात् ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-182",
"oldKey": "BGB_C02_V52_B02",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "तारतम्याधिगतेश्च । तथा हि- यदि तारतम्यं न स्यात्, <span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘नाऽत्यन्तिकं विगणयन्त्यपि ते प्रसादम्’(भाग.३.१६.४८)</span></span>, <span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘नैकात्मतां मे स्पृहयन्ति केचित्’(भाग.३.२६.३४)</span></span>, <span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘एकत्व(मित्युत)मप्युत । दीयमानं न गृह्णन्ति’(भाग.३.३०.१३)</span></span> इति मुक्तिमप्यनिच्छतामपि मोक्ष एव फलम्, तमिच्छतामपि स (एव) भवति सुप्रतीकादीनामिति कथम् अनिच्छतां स्तुतिरुपपन्ना स्यात् ? वचनाच्च\n<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘यथा भक्तिविशेषोऽत्र दृश्यते पुरुषोत्तमे ।\nतथा मुक्तिविशेषोऽपि ज्ञानिनां लिङ्गभेदने ॥\nयोगिनां भिन्नलिङ्गानाम् आविर्भूतस्वरूपिणाम् ।\nप्राप्तानां परमानन्दं तारतम्यं सदैव हि ॥’</span></span> इति (इत्याद्युक्तेः )।\n<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘न त्वाम् अतिशयिष्यन्ति मुक्तावपि कथञ्चन ।\nमद्भक्तियोगाज्ज्ञानाच्च सर्वान् अतिशयिष्यसि ॥’</span></span> इति च ।\nसाम्यवचनं तु प्राचुर्यविषयम्, दुःखाभावविषयं च । तच्चोक्तम्-<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Narayanashtaksharakalpa-id\">‘दुःखाभावः परानन्दो लिङ्गभेदः समा(मो) मताः(तः) ।\nतथाऽपि परमानन्दो ज्ञानभेदात्तु भिद्यते ॥’</span></span>इति नारायणाष्टाक्षरकल्पे ।\nअतो न वैराग्यं श्रुतादौ अत्र विवक्षितम् । न च सङ्कोचे मानं किञ्चिद् विद्यमान इतरत्र प्रयोगे । महद्भिः श्रवणीयस्य श्रुतस्य च वेदादेः फलं प्राप्स्यसीत्यर्थः ॥५२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-183",
"oldKey": "BGB_C02_V53",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला ॥\nसमाधावचला बुद्धिस्तदा योगम् अवाप्स्यसि॥ ५३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-184",
"oldKey": "BGB_C02_V53_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "तदेव स्पष्टयति -\nश्रुतिविप्रतिपन्नेति ॥\nपूर्वं श्रुतिभिः= वेदैर्विप्रतिपन्ना= विरुद्धा सती यदा वेदार्थानुकूलेन तत्त्वनिश्चयेन विपरीतवाग्भिरपि\nनिश्चला\nभवति; ततश्च\nसमाधावचला\n, ब्रह्मप्रत्यक्षदर्शनेन भेरीताडनादावपि परमानन्दमग्नत्वात्;\nतदा योगमवाप्स्यसि\nउपायसिद्धो भवसीत्यर्थः ॥ ५३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-185",
"oldKey": "BGB_C02_V54",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव ।\nस्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम्॥५४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-186",
"oldKey": "BGB_C02_V54_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "स्थिता प्रज्ञा= ज्ञानं यस्य स स्थितप्रज्ञः । भाष्यतेऽनयेति <span class=\"gr-moola\">भाषा</span>, लक्षणमित्यर्थः । उक्तं लक्षणम् अनुवदति लक्षणान्तरं पृच्छामीति ज्ञापयितुम् - <span class=\"gr-prateeka\">समाधिस्थस्येति ॥</span> कम्= ब्रह्माणम्, ईशम्= रुद्रं च वर्तयतीति केशवः । तथाहि निरुक्तिः कृता हरिवंशेषु रुद्रेण कैलासयात्रायाम् ।\n<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Harivamsha-id\">‘हिरण्यगर्भः कः प्रोक्त ईशः शङ्कर एव च ।\nसृष्ट्यादिना वर्तयति तौ यतः केशवो भवान् ॥’</span></span> इति वचनान्तराच्च ।\n<span class=\"gr-moola\">किमासीत ?</span> किं प्रत्यासीत ? न चार्जुनो न जानाति तल्लक्षणादिकम् -\n<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘जानन्ति पूर्वराजानो देवर्षयस्तथैव हि ।\nतथाऽपि धर्मान् पृच्छन्ति वार्तायै गुह्यवित्तये ।\nन ते गुह्याः प्रतीयन्ते पुराणेष्वल्पबुद्धिनाम् ॥’</span></span> इति वचनात् ॥५४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-187",
"oldKey": "BGB_C02_V55",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "प्रजहाति यदा कामान् सर्वान् पार्थ मनोगतान् ।\nआत्मन्येवाऽत्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते॥५५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-188",
"oldKey": "BGB_C02_V55_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "गमनादिप्रवृत्तिर्नात्यभिसन्धिपूर्विका मत्तादिप्रवृत्तिवत् इति <span class=\"gr-moola\">‘या निशा’</span> इत्यादिना दर्शयिष्यन्, तल्लक्षणं प्रथमत आह - <span class=\"gr-prateeka\">प्रजहातीति ॥</span> एवं परमानन्दतृप्तः किमर्थं प्रवृत्तिं करोति? इति प्रश्नाभिप्रायः । ‘प्रारब्धकर्मणा ईषत्तिरोहितब्रह्मणो वासनया प्रायोऽल्पाभिसन्धिप्रवृत्तयः सम्भवन्ति’ इत्याशयवान् परिहरति । प्रायः सर्वान् <span class=\"gr-moola\">कामान् प्रजहाति</span> । शुकादीनामपि ईषद्दर्शनात् । <span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘त्वत्पादभक्तिमिच्छन्ति ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः’</span></span> इत्युक्तेः ताम् इच्छन्ति । यदा तु इन्द्रादीनाम् अग्रहो दृश्यते तदाऽभिभूतं तेषां ज्ञानम् । तच्चोक्तम्-\n<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘आधिकारिकपुंसां तु बृहत्कर्मत्वकारणात् ।\nउद्भवाभिभवौ ज्ञाने ततोऽन्येभ्यो विलक्षणाः ॥’</span></span> इति ।\nअत एव वैलक्षण्याद् अनधिकारिणाम् आग्रहादि चेद् अस्ति न ते ज्ञानिन इत्यवगन्तव्यम् ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-189",
"oldKey": "BGB_C02_V55_B02",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "न चात्र समाधिं कुर्वतो लक्षणमुच्यते । ‘यः सर्वत्रानभिस्नेहः’(२.५७) इति स्नेहनिषेधात् । न हि समाधिं कुर्वतस्तस्य शुभाशुभप्राप्तिरस्ति । असम्प्रज्ञातसमाधेः । सम्प्रज्ञाते त्वविरोधः । तथाऽपि न तत्रैवेति नियमः ।\n<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Smruthi-id\">‘कामादयो न जायन्ते ह्यपि विक्षिप्तचेतसाम् ।\nज्ञानिनां ज्ञाननिर्धूतमलानां देवसंश्रयात् ॥’</span></span> इति स्मृतेः ।\nमनोगता हि कामाः । अतस्तत्रैव तद्विरुद्धज्ञानोत्पत्तौ युक्तं हानं तेषामिति दर्शयति -<span class=\"gr-prateeka\">मनोगतानिति ॥</span> विरोधश्चोच्यते - ‘रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते’ (भ.गी.२.५९) इति । न चैतददृष्ट्याऽपलपनीयम् । पुरुषवैशेष्यात् । <span class=\"gr-moola\">आत्मना</span> परमात्मना । परमात्मन्येव स्थितः सन् । आत्माख्ये तस्मिन् स्थितस्य तत्प्रसादादेव तुष्टिर्भवति ।\n<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Narayanashtaksharakalpa-id\">‘विषयांस्तु परित्यज्य रामे स्थितिमतस्ततः ।\nदेवाद् भवति वै तुष्टिर्नान्यथा तु कदाचन ॥’</span></span> इत्युक्तं हि नारायणाष्टाक्षरकल्पे । अतो नाऽत्मा जीवः ॥५५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-190",
"oldKey": "BGB_C02_V56",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः ।\nवीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते॥५६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-191",
"oldKey": "BGB_C02_V56_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "तदेव स्पष्टयत्युत्तरैस्त्रिभिः श्लोकैः । एतान्येव ज्ञानोपायानि च । तच्चोक्तम् - <span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘तद्वै जिज्ञासुभिः साध्यं ज्ञानिनां यत्तु लक्षणम् ।’</span></span> इति । शोभनाध्यासो रागः ।<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘रसो रागस्तथा रक्तिः शोभनाध्यास उच्यते ।’</span></span> इत्यभिधानम् ॥५६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-192",
"oldKey": "BGB_C02_V57",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत् प्राप्य शुभाशुभम् ।\nनाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥५७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-193",
"oldKey": "BGB_C02_V58",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः ।\nइन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥५८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-194",
"oldKey": "BGB_C02_V58_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "सर्वत्रानभिस्नेहत्वात् शुभाशुभं प्राप्य\nनाभिनन्दति न द्वेष्टि\n॥५७, ५८॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-195",
"oldKey": "BGB_C02_V59",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः ।\nरसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते॥५९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-196",
"oldKey": "BGB_C02_V59_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "न चैतल्लक्षणं ज्ञानम् अयत्नतोऽपि भवतीत्याहोत्तर(त्तरैः)श्लोकैः । निराहारत्वेन विषयभोगसामर्थ्याभाव एव भवति । इतरविषयाकाङ्क्षाभावो वा । रसाकाङ्क्षादिर्न निवर्तते । स त्वपरोक्षज्ञानादेव निवर्तत इत्याह -\nविषया इति ॥\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘इन्द्रियाणि जयन्त्याशु निराहारा मनीषिणः ।<br/>वर्जयित्वा तु रसनाम् असौ रस्ये च वर्धते’॥(भाग.११.८.१९)</span>\nइति वचनाद् भागवते । रसशब्दस्य रागवाचकत्वाच्च ॥५९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-197",
"oldKey": "BGB_C02_V60",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः ।\nइन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः॥६० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-198",
"oldKey": "BGB_C02_V60_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "अपरोक्षज्ञानरहितज्ञानिनोऽपि साधारणयत्नवतोऽपि मनो हरन्ति इन्द्रियाणि ।\nपुरुषस्य\nशरीराभिमानिनः । को दोषस्ततः ?\nप्रमाथीनि\nप्रमथनशीलानि पुरुषस्य ॥ ६० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-199",
"oldKey": "BGB_C02_V61",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः ।\nवशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥६१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-200",
"oldKey": "BGB_C02_V61_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "तर्ह्यशक्यान्येवेत्यत आह -\nतानीति ॥\nबहुयत्नवतः शक्यानि । अतो यत्नं कुर्यादित्याशयः ।\nयुक्तो\nमयि मनोयुक्तः । अहमेव परः= सर्वस्माद् उत्कृष्टो यस्य स\nमत्परः\n। फलमाह -\nवशे हीति ॥६१॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-201",
"oldKey": "BGB_C02_V62_I01",
"type": "introduction",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "रागादिदोषकारणमाह परिहाराय श्लोकद्वयेन"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-202",
"oldKey": "BGB_C02_V62",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "ध्यायतो विषयान् पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते ।\nसङ्गात् सञ्जायते कामः कामात् क्रोधोऽभिजायते ॥ ६२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-203",
"oldKey": "BGB_C02_V63",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "क्रोधाद् भवति सम्मोहः सम्मोहात् स्मृतिविभ्रमः ।\nस्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशाद् विन(प्रण)श्यति ॥६३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-204",
"oldKey": "BGB_C02_V63_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-moola\">सम्मोहः</span> अकार्येच्छा । तथाहि मोहशब्दार्थ उक्त उपगीतासु - <span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘मोहसंज्ञितम् । अधर्मलक्षणं चैव नियतं पापकर्मसु’</span></span> इति । तथा चान्यत्र - <span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘सम्मोहोऽधर्मकामिता’</span></span> इति । <span class=\"gr-moola\">स्मृतिविभ्रमः</span> प्रतिषेधादिबुद्धि(स्मृति)नाशः । <span class=\"gr-moola\">बुद्धिनाशः</span> सर्वात्मना दोषबुद्धिनाशः । <span class=\"gr-moola\">विनश्यति</span> नरकाद्यनर्थं प्राप्नोति । तथा ह्युक्तम् -\n<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘अधर्मकामिनः शास्त्रे विस्मृतिर्जायते यदा ।\nदोषादृष्टेस्तत्कृतेश्च नरकं प्रतिपद्यते ॥’</span></span> इति ॥ ६२, ६३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-205",
"oldKey": "BGB_C02_V64_I01",
"type": "introduction",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "इन्द्रियजयफलमाहोत्तराभ्यां श्लोकाभ्याम् ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-206",
"oldKey": "BGB_C02_V64",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयान् इन्द्रियैश्चरन् ।\nआत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति॥६४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-207",
"oldKey": "BGB_C02_V64_B02",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "विषयान् अनुभवन्नपि विधेय आत्मा= मनो यस्य सः, जितात्मेत्यर्थः ।\nप्रसादं\nमनःप्रसादम् ॥ ६४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-208",
"oldKey": "BGB_C02_V65",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते ।\nप्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठति॥६५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-209",
"oldKey": "BGB_C02_V65_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "कथं प्रसादमात्रेण सर्वदुःखहानिः ? <span class=\"gr-moola\">प्रसन्नचेतसो हि बुद्धिः पर्यवतिष्ठति</span> । ब्रह्मापरोक्ष्येण सम्यक् स्थितिं करोति । प्रसादो नाम स्वतोऽपि प्रायो विषय-अगतिः ॥ ६५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-210",
"oldKey": "BGB_C02_V66",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना ।\nन चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम्॥६६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-211",
"oldKey": "BGB_C02_V66_I01",
"type": "introduction",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "प्रसादाभावे दोषमाहोत्तरश्लोकाभ्याम् ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-212",
"oldKey": "BGB_C02_V66_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "न हि प्रसादाभावे युक्तिः = चित्तनिरोधः ।\nअयुक्तस्य च बुद्धिः\nसम्यग्ज्ञानं\nनास्ति\n। तदेवोपपादयति -\nन चायुक्तस्येति ॥\nशान्तिः\nमुक्तिः । ‘शान्तिर्मोक्षोऽथ निर्वाणम्’ इत्यभिधानात् ॥ ६६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-213",
"oldKey": "BGB_C02_V67",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते ।\nतदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि॥६७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-214",
"oldKey": "BGB_C02_V67_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "कथम् अयुक्तस्य भावना न भवति ? आह -\nइन्द्रियाणामिति ॥\nअनुविधीयते\nक्रियते ननु ; ईश्वरेण इन्द्रियाणाम् अनु ! ‘बुद्धिर्ज्ञानम्’ इत्यादि वक्ष्यमाणत्वात् ।\nप्रज्ञां\nप्रज्ञानम् । उत्पत्स्यदपि निवारयतीत्यर्थः । उत्पन्नस्याऽप्यभिभवो भवति ॥ ६७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-215",
"oldKey": "BGB_C02_V68",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "तस्माद् यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः ।\nइन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥६८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-216",
"oldKey": "BGB_C02_V68_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "तस्मात् सर्वात्मना निगृहीतेन्द्रिय एव ज्ञानीति निगमयति -\nतस्मादिति ॥ ६८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-217",
"oldKey": "BGB_C02_V69",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी ।\nयस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः॥६९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-218",
"oldKey": "BGB_C02_V69_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "उक्तलक्षणं पिण्डीकृत्याऽह -\nया निशेति ॥\nया सर्वभूतानां निशा\nपरमेश्वरस्वरूपलक्षणा, यस्यां सुप्तानीव न किञ्चिज्जानन्ति,\nतस्याम्\nइन्द्रियसंयमयुक्तो ज्ञानी\nजागर्ति\n। सम्यग्= आपरोक्ष्येण पश्यति परमात्मानमित्यर्थः ।\nयस्यां\nविषयलक्षणायां\nभूतानि जाग्रति\nतस्यां निशायामिव सुप्तः प्रायो न जानाति । मत्तादिवत् गमनादिप्रवृत्तिः । तदुक्तम् -\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘देहं तु तं न चरमम्’</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘देहोऽपि दैववशगः’(भाग.३.२९.३७)</span>\nइति श्लोकाभ्याम् । मननयुक्तो मुनिः । ‘पश्यत’ इति अस्य साधनमाह ॥ ६९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-219",
"oldKey": "BGB_C02_V70",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "आपूर्यमाणम् अचलप्रतिष्ठं समुद्रम् आपः प्रविशन्ति यद्वत् ।\nतद्वत् कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी॥ ७० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-220",
"oldKey": "BGB_C02_V70_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "तेन विषयानुभवप्रकारमाह -\nआपूर्यमाणमिति ॥\nयो विषयैरापूर्यमाणोऽपि अचलप्रतिष्ठो भवति= नोत्सेकं प्राप्नोति, न च प्रयत्नं करोति, न चाभावे शुष्यति । न हि समुद्रः सरित्प्रवेश-अप्रवेशनिमित्तवृद्धि-शोषौ बहुतरौ प्राप्नोति, प्रयत्नं वा करोति, स मुक्तिम्\nआप्नोति\nइत्यर्थः ॥ ७० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-221",
"oldKey": "BGB_C02_V71",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "विहाय कामान् यः सर्वान् पुमांश्चरति निःस्पृहः ।\nनिर्ममो निरहङ्कारः स शान्तिमधिगच्छति॥७१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-222",
"oldKey": "BGB_C02_V71_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "एतदेव प्रपञ्चयति -\nविहायेति ॥\nकामान्\nविषयान् निःस्पृहतया\nविहाय\nयश्चरति\nभक्षयति । ‘भक्षयामि’इत्य(त्याद्य)हङ्कारममकारवर्जितश्च । स हि पुमान् । स एव च मुक्तिम्\nअधिगच्छति\nइत्यर्थः ॥ ७१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-223",
"oldKey": "BGB_C02_V72",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"text": "एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति ।\nस्थित्वाऽस्याम् अन्तकालेऽपि ब्रह्म निर्बाणम् ऋच्छति॥७२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-224",
"oldKey": "BGB_C02_V72_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "उपसंहरति -\nएषेति ॥\nब्राह्मी स्थितिः\nब्रह्मविषया स्थितिः = लक्षणम् ।\nअन्तकालेऽपि अस्यां स्थित्वा\nएव\nब्रह्म\nगच्छति । अन्यथा जन्मान्तरं प्राप्नोति । ‘यं यं वाऽपि’(भ.गी.८.६) इति वक्ष्यमाणत्वात् । ज्ञानिनामपि सति प्रारब्धकर्मणि शरीरान्तरं युक्तम् ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id\">‘भोगेन त्वितरे’(ब्र.सू.४.१.१९)</span>\nइति ह्युक्तम् । सन्ति हि बहुशरीरफलानि कर्माणि कानिचित् ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘सप्तजन्मनि विप्रः स्याद्’</span>\nइत्यादेः । दृष्टेश्च ज्ञानिनामपि बहुशरीरप्राप्तेः । तथा ह्युक्तम् -\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Garuda-id\">‘स्थितप्रज्ञोऽपि यस्तूर्ध्वः प्राप्य रुद्रपदं ततः ।<br/>साङ्कर्षणं ततो मुक्तिम् अगाद् विष्णुप्रसादतः॥’</span>\nइति गारुडे ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Naradiya-id\">‘महादेव परे जन्मंस्तव मुक्तिर्निरूप्यते’।</span>\nइति नारदीये ।\nनिश्चितफलं च ज्ञानम् -\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id\">‘तस्य तावदेव चिरम्’(छां.उ.६.१४.२)</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id\">‘यदु(दि) च नार्चिषमेवाभिसम्भवति’(छां.उ.४.१५.५)</span>\nइत्यादिश्रुतिभ्यः ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-225",
"oldKey": "BGB_C02_V72_B02",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "न च कायव्यूहापेक्षा ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id\">‘तद्यथैषीकातूलम्’(छां.उ.५.२४.३)</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id\">‘तद्यथा(तद्वक्ष्यामि यथा) पुष्करपलाशे’(छां.उ.४.१४.३)</span>\n, ‘ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि’(४.३७) इत्यादिवचनेभ्यः । प्रारब्धे त्वविरोधः । प्रमाणाभावाच्च । न च तत् शास्त्रं प्रमाणम्-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘अक्षपादकणादानां साङ्ख्ययोगजटाभृताम् । <br/>मतमालम्ब्य ये वेदं दूषयन्त्यल्पचेतसः ॥’</span>\nइति निन्दनात् ।\nयत्र तु स्तुतिस्तत्र शिवभक्तानां स्तुतिपरत्वमेव ; न सत्यत्वम् । न हि तेषामपि इतरग्रन्थविरुद्धार्थे प्रामाण्यम् । तथा ह्युक्तम्-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Varaha-id\">‘एष मोहं सृजाम्याशु यो जनान् मोहयिष्यति ।<br/> त्वं च रुद्र महाबाहो मोहशास्त्राणि कारय ।<br/> अतथ्यानि वितथ्यानि दर्शयस्व महाभुज । <br/> प्रकाशं कुरु चात्मानम् अप्रकाशं च मां कुरु ॥’</span>\nइति वाराहे ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Naradiya-id\">‘कुत्सितानि च मिश्राणि रुद्रो विष्णुप्रचोदितः ।<br/> चकार शास्त्राणि विभुर्ऋषयस्तत्प्रचोदिताः । <br/> दधीच्याद्याः पुराणानि तच्छास्त्रसमयेन तु ।<br/> चक्रुर्वेदैस्तु ब्राह्माणि वैष्णवान् विष्णुवेदतः ।<br/> पञ्चरात्रं भारतं च मूलरामायणं तथा ।<br/> तथा पुराणं भागवतं विष्णुवेद इतीरितः ।<br/> अतः शैवपुराणानि योग्यान्यन्याविरोधतः॥’</span>\nइति च नारदीये ।\nअतो ज्ञानिनां भवत्येव मुक्तिः । भीष्मादीनां तु तस्मिन् क्षणे मुक्त्यभावः । ‘स्मरंस्त्यजति’ इति वर्तमानापदेशो हि कृतः ।तच्चोक्तम्-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Garuda-id\">‘ज्ञानिनां कर्मयुक्तानां कायत्यागक्षणो यदा ।<br/>विष्णुमाया तदा तेषां मनो बाह्यं करोति हि ॥’</span>\nइति गारुडे ।\nनचान्येषां तदा स्मृतिर्भवति -\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id\">‘बहुजन्मविपाकेन भक्तिज्ञानेन ये हरिम् ।<br/>भजन्ति तत्स्मृतिं त्वन्ते देवो याति न चान्यथा ॥’</span>\nइत्युक्तेर्ब्रह्मवैवर्ते ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-226",
"oldKey": "BGB_C02_V72_B03",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "निर्बाणम्\nअशरीरम् ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘कायो बाणं शरीरं च’</span>\nइत्यभिधानात् ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘एतद्बाणमवष्टभ्य’</span>\nइति प्रयोगाच्च । निर्बाणशब्दप्रतिपादनम्- ‘अनिन्द्रियाः’ इत्यादिवत् । कथम् अन्यथा सर्वपुराणादिप्रसिद्धाकृतिर्भगवत उपपद्येत ? न चान्यद् भगवत उत्तमं ब्रह्म -\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘ब्रह्मेति परमात्मेति भगवानिति शब्द्यते’(भाग.१.२.११)</span>\nइति भागवते ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘भगवन्तं परं ब्रह्म’(भाग.३.२५.१०)</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘परं ब्रह्म जनार्दनः’</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\">‘परमं यो महद् ब्रह्म’(म.भा.१३..९)</span>\n, ‘यस्मात् क्षरमतीतोऽहम् अक्षरादपि चोत्तमः’(१५.१८),\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Manusmruti-id\">‘योऽसावतीन्द्रियग्राह्यः’(म.स्मृ.१.१)</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Garuda-id\">‘नास्ति नारायणसमं न भूतं न भविष्यति’(गरुड.३,१.१८)</span>\n, ‘न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यः’(११.४३) इत्यादिभ्यः । न च तस्य ब्रह्मणोऽशरीरत्वाद् एतत् कल्प्यम् । तस्यापि शरीरश्रवणात्-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Atharvanopanishat-id\">‘आनन्दरूपममृतम्’(आथ.४.१०,मु.उ.२.२.८)</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishat-id\">‘सुवर्णज्योतीः’(भृगुवल्लि.१५,तै.उ.३.१०.६)</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id\">‘दहरोऽस्मिन्नन्तर आकाशः’(छां.उ.८.१.२)</span>\nइत्यादिषु । यदि रूपं न स्यात्, ‘आनन्दम्’ इत्येव स्यात् ; न तु ‘आनन्दरूपम्’ इति । कथं च सुवर्णरूपत्वं स्याद् अरूपस्य ? कथं च दहरत्वम्? दहरस्थश्च-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘केचित् स्वदेहे’</span>\nइत्यादौ रूपवान् उच्यते ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\">‘सहस्रशीर्षा पुरुषः’(ऋ.सं,मं.१०.सू.९०.मं.१)</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Atharvanopanishat-id\">‘रुग्मवर्णं कर्तारम्’(मु.उ.३.१.३)</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Shwetashwatropanishat-id\">‘आदित्यवर्णं तमसः परस्तात्’(श्वे.उ.३.८)</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Shwetashwatropanishat-id\">‘सर्वतः पाणिपादं तत्’(श्वे.उ.३.१६)</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Shwetashwatropanishat-id\">‘विश्वतश्चक्षुरुत’(श्वे.उ.३.३)</span>\nइत्यादिवचनाद्, विश्वरूपाध्यायादेश्च रूपवान् अवसीयते।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-227",
"oldKey": "BGB_C02_V72_B04",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "अतिपरिपूर्णतम-ज्ञान-ऐश्वर्य-वीर्य-आनन्द-श्री-शक्त्यादिमांश्च भगवान् ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Shwetashwatropanishat-id\">‘पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च।’(श्वे.उ.६.८)</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Atharvanopanishat-id\">‘यः सर्वज्ञः...’(आथ.१.९,मु.उ.१.१.९)</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishat-id\">‘आनन्दं ब्रह्मणः’(तै.उ.ब्रह्मवल्लि.९)</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bruhadarnyakopanishat-id\">‘एतस्यैवाऽनन्दस्य अन्यानि भूतानि मात्राम् उपजीवन्ति’ (बृह. ४,३.३२)</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘अनादिमध्यान्तम् अनन्तवीर्यम्’</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘सहस्रलक्षामितकान्तिकान्तम्’</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘मय्यनन्तगुणेऽनन्ते गुणतोऽनन्तविग्रहे’(भाग.६.५,४८)</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘विज्ञानशक्तिरहमासम् अनन्तशक्तेः’(भाग.०३.१०.२४)</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Mandukyopanishat-id\">‘तुर्यं (तु) तत् सर्वदृक् सदा’(माण्डूक्य.उ.२.४)</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘आत्मानम् अन्यं च स वेद विद्वान्’(भाग.११.११.७)</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘अन्यतमो मुकुन्दात् को नाम लोके भगवत्पदार्थः’(भाग.१.१८.२१)</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bruhannaradiya-id\">‘ऐश्वर्यस्य समग्रस्य’(बृहन्नारदीय.१,४६.१७)</span>\n।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘अतीव परिपूर्णं ते सुखं ज्ञानं च सौभगम् ।<br/>यच्चात्ययुक्तं स्मर्तुं वा शक्तः कर्तुमतः परः ॥’</span>\nइत्यादिभ्यः ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-228",
"oldKey": "BGB_C02_V72_B05",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"text": "तानि च सर्वाण्यन्योन्यस्वरूपाणि -\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id\">‘विज्ञानमानन्दं ब्रह्म’(बृह. ३,९.३५)</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishat-id\">‘आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्’(तै.उ.३.६.१,भृगुवल्लि.२)</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishat-id\">‘सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म’(तै.उ.२.१,ब्रह्मवल्लि.२)</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Atharvanopanishat-id\">‘यस्य ज्ञानमयं तपः’(आथ.१.९)</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishat-id\">‘समा भग प्रविश स्वाहा’(तै.उ.१.४.२,शिक्षावल्लि.११)</span>\n।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Sruti-id\">‘न तस्य प्राकृता मूर्तिर्मांसमेदोऽस्थिसम्भवा ।<br/>न योगित्वादीश्वरत्वात् सत्यरूपाच्युतो विभुः ॥’,<br/> ‘सद्देहः सुखगन्धश्च ज्ञानभाः सत्पराक्रमः ।<br/>ज्ञानज्ञानः सुखसुखः स विष्णुः परमोऽक्षरः ॥’</span>\nइति पैङ्गिखिलेषु ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Brahmavaivarta-id\">‘देहोऽयं मे सदानन्दो नायं प्रकृतिनिर्मितः ।<br/>परिपूर्णश्च सर्वत्र तेन नारायणोऽस्म्यहम्॥’</span>\nइत्यादि ब्रह्मवैवर्ते ।\nतदेव लीलया चासौ परिच्छिन्नादिरूपेण दर्शयति मायया ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Padma-id\">‘न च गर्भेऽवसद् देव्या न चापि वसुदेवतः ।<br/>न चापि राघवाज्जातो न चापि जमदग्नितः ।<br/>नित्यानन्दोऽव्ययोऽप्येवं क्रीडतेऽमोघदर्शनः ॥’</span>\nइति पाद्मे ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘न वै स आत्माऽऽत्मवताम् अधीश्वरो भुङ्क्ते हि दुःखं भगवान् वासुदेवः’ ।<br/>‘सर्गादेरीशिताऽजः परमसुखनिधिर्बोधरूपोऽप्यबोधम् ।<br/> लोकानां दर्शयन् यो मुनिसुतहृतात्मप्रियार्थे जगाम॥’</span>\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘स ब्रह्मवन्द्यचरणो जनमोहनाय (नरवत् प्रलापी) स्त्रीसङ्गिनाम् इति रतिं प्रथयंश्चचार।’</span>\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Skanda-id\">‘पूर्तेरचिन्त्यवीर्यो यो यश्च दाशरथिः स्वयम् ।<br/>रुद्रवाक्यम् ऋतं कर्तुम् अजितो जितवत् स्थितः ॥<br/>योऽजितो विजितो भक्त्या गाङ्गेयं न जघान ह ।<br/>न चाम्बा ग्राहयामास करुणः कोऽपरस्ततः ॥’</span>\nइत्यादिभ्यश्च स्कान्दे ।\nन तत्र संसारसमानधर्मा निरूप्याः ।\nयत्र च परावरभेदोऽवगम्यते तत्र अज्ञबुद्धिम् अपेक्ष्य अवरत्वं विश्वरूपमपेक्ष्यान्यत्र ।\nतच्चोक्तम् -\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Garuda-id\">‘परिपूर्णानि रूपाणि समान्यखिलरूपतः ।<br/>तथाऽप्यपेक्ष्य मन्दानां दृष्टिं त्वाम् ऋषयोऽपि हि ।<br/>परावरं वदन्त्येव ह्यभक्तानां विमोहनम् (ने) ॥’</span>\nइति गारुडे ।\nन चात्र किञ्चिदुपचारादिति(चरितादि) वाच्यम् । अचिन्त्यशक्तेः, पदार्थवैचित्र्याच्चेत्युक्तम् ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Naradiya-id\">‘कृष्णरामादिरूपाणि परिपूर्णानि सर्वदा ।<br/>न चाणुमात्रं भिन्नानि तथाऽप्यस्मान् विमोहसि ॥’</span>\nइत्यादेश्च नारदीये ।\nतस्मात् सर्वदा सर्वरूपेषु अपरिगणितानन्तगुणगणं नित्यनिरस्ताशेषदोषं च नारायणाख्यं परं ब्रह्म अपरोक्षज्ञानी\nऋच्छति\nइति सिद्धम् ॥७२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-229",
"oldKey": "BGB_C03_V01",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": "shloka",
"text": "ज्यायसी चेत् कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन ।\nतत् किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव ॥ १ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-230",
"oldKey": "BGB_C03_I01",
"type": "introduction",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": null,
"text": "आत्मस्वरूपं ज्ञानसाधनं चोक्तं पूर्वत्र । ज्ञानसाधनत्वेन अकर्म विनिन्द्य कर्म विधीयत उत्तराध्याये ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-231",
"oldKey": "BGB_C03_V02",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": "shloka",
"text": "व्यामिश्रेणैव वाक्येन बुद्धिं मोहयसीव मे ।\nतदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम् ॥ २ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-232",
"oldKey": "BGB_C03_V02_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": null,
"text": "कर्मणो ज्ञानम् अत्युत्तमम् इत्यभिहितं भगवता- ‘दूरेण ह्यवरं कर्म’ (२.४९.) इत्यादौ । एवं चेत् किमिति<span class=\"gr-prateeka\">कर्मणि घोरे</span> युद्धाख्ये नियोजयसि निवृत्तधर्मान् विनेत्याह-<span class=\"gr-prateeka\">ज्यायसीति ॥ कर्मणः</span> सकाशाद् <span class=\"gr-prateeka\">बुद्धिर्ज्यायसी चेत् ते</span> तव मता<span class=\"gr-prateeka\">तत्</span> तर्हि ॥ १-२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-233",
"oldKey": "BGB_C03_V03",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": "shloka",
"text": "श्रीभगवानुवाच"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-234",
"oldKey": "BGB_C03_V03_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": null,
"text": "‘ज्यायस्त्वेऽपि बुद्धेः, आधिकारिकत्वात् त्वं कर्मण्यप्यधिकृत इति तत्र नियोक्ष्यामि’ इत्याशयवान् भगवानाह-<span class=\"gr-prateeka\">लोक इति ॥</span>"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-235",
"oldKey": "BGB_C03_V03_B02",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": null,
"text": "द्विविधा अपि जनाः सन्ति- गृहस्थादिकर्मत्यागेन ज्ञाननिष्ठाः सनकादिवत्, तत्स्था एव ज्ञाननिष्ठाश्च जनकादिवत् । मद्धर्मस्था एवेत्यर्थः ।<span class=\"gr-prateeka\">सांख्यानां</span> ज्ञानिनां सनकादीनाम् ।<span class=\"gr-prateeka\">योगिनाम्</span> उपायिनां जनकादीनाम् । ज्ञाननिष्ठा अप्याधिकारिकत्वाद् ईश्वरेच्छया लोकसंग्रहार्थत्वाच्च ये कर्मयोग्या भवन्ति तेऽपि योगिनः ।<span class=\"gr-prateeka\">निष्ठा</span> स्थितिः । त्वं तु जनकादिवत् सकर्मैव ज्ञानयोग्यः, न तु सनकादिवत् तत्त्यागेनेत्यर्थः। सन्ति हीश्वरेच्छयैव कर्मकृतः प्रियव्रतादयोऽपि ज्ञानिन एव । तथा ह्युक्तम् ‘ईश्वरेच्छया विनिवेशितकर्माधिकारः’ इति ॥ ३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-236",
"oldKey": "BGB_C03_V04",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": "shloka",
"text": "न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यं पुरुषोऽश्नुते ।\nन च संन्यसनादेव सिद्धिं समधिगच्छति ॥ ४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-237",
"oldKey": "BGB_C03_V04_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": null,
"text": "इतश्च नियोक्ष्यामीत्याह-\nन कर्मणामिति ॥ कर्मणां\nयुद्धादीनाम् अनारम्भेण\nनैष्कर्म्यं\nनिष्कर्मतया काम्यकर्मपरित्यागेन प्राप्यत इति मोक्षं,\nनाश्नुते\n। ज्ञानमेव तत्साधनं, न तु कर्माकरणमित्यर्थः । कुतः ? पुरुषत्वात् । सर्वदा स्थूलेन सूक्ष्मेण वा पुरेण युक्तो ननु जीवः ! यदि कर्माकरणेन मुक्तिः स्यात् स्थावराणां च ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-238",
"oldKey": "BGB_C03_V04_B02",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": null,
"text": "न चाकरणे कर्माभावान्मुक्तिर्भवति । प्रतिजन्म कृतानाम् अनन्तानां कर्मणां भावात् । न च सर्वाणि कर्माणि भुक्तानि । एकस्मिन् शरीरे बहूनि हि कर्माणि करोति । तानि चैकैकानि बहुजन्मफलानि कानिचित् । तत्र चैकैकानि कर्माणि भुञ्जन् प्राप्नोत्येव शेषेण मानुष्यम् । ततश्च बहुशरीरफलानि कर्माणी-त्यसमाप्तिः । तच्चोक्तम्-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Brahma-id\">‘जीवंश्चतुर्दशादूर्ध्वं पुरुषो नियमेन तु ।<br/>स्त्री वाऽप्यनूनदशकं देहं मानुषमार्जते ॥<br/>चतुर्दशोर्ध्वजीवीनि संसारश्चादिवर्जितः।<br/>अतोऽवित्त्वा परं देवं मोक्षाशा का महामुने ॥’</span>\nइति ब्राह्मे ।\nयदि सादिः स्यात् संसारः पूर्वकर्माभावाद् अतत्प्राप्तिः। अबन्धकत्वं त्वकामेनैव भवति । तच्च वक्ष्यते ‘अनिष्टमिष्टम्’ (१८.१२) इति ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-239",
"oldKey": "BGB_C03_V04_B03",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": null,
"text": "ननु निष्कामकर्मणः फलाभावान्मोक्षः स्मृतः -\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Manave-id\">‘निष्कामं ज्ञानपूर्वं तु निवृत्तमिति चोच्यते ।<br/>निवृत्तं सेवमानस्तु ब्रह्माभ्येति सनातनम् ॥’ इति मानवे ।</span>\nअतस्तत्साम्याद् अकरणेऽपि भवति इत्यत आह-\nन चेति ॥\nसन्न्यासः\nकाम्यकर्मपरित्यागः । ‘काम्यानां कर्मणां न्यासम्’ (१८.२) इति वक्ष्यमाणत्वात् । अकामकर्मणाम् अन्तःकरणशुध्या ज्ञानान्मोक्षो भवति । तच्चोक्तम्-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘कर्मभिश्शुद्धसत्त्वस्य वैराग्यं जायते हृदि ।’</span>\nइति भागवते । विरक्तानामेव च ज्ञानमित्युक्तम् । -\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘न तस्य तत्वग्रहणाय साक्षाद् वरीयसीरपि वाचस्समासन् ।<br/>स्वप्ने निरुक्त्या गृहमेध(धि)सौख्यं न यस्य हेयानुमितं स्वयं स्यात् ॥’ (भाग. ५-११-३)</span>\nइति ।\nन तु फलाभावात् । कर्माभावात् । अतो न कर्मत्याग एव मोक्षसाधनम् ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-240",
"oldKey": "BGB_C03_V04_B04",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": null,
"text": "यत्याश्रमस्तु प्रायत्यार्थो भगवत्तोषार्थश्च । अप्रयतत्वमेव हि प्रायो गृहस्थादीनाम् , इतरकर्मोद्योगात् । अप्रयतानां च न ज्ञानम् । तथाहि श्रुतिः -\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Kathopanishat-id\">‘नाशान्तो नासमाहितः’(कठ.1.3.10)</span>\nइति । महांश्च यत्याश्रमे तोषो भगवतः । तथा ह्याह -\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Narayanashtaksharakalpa-id\">‘यत्याश्रमं तुरीयं तु दीक्षां मम सुतोषणीम्’</span>\nइति नारायणाष्टाक्षरकल्पे । आधिकारिकास्तु तत्स्था एव प्रायत्ये समर्थाः । स एव च महान् भगवत्तोषः । तच्चोक्तम् -\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Padma-id\">‘देवादीनामादिराज्ञां महोद्योगेऽपि नो मनः ।<br/>विष्णोश्चलति तद्भोगोऽप्यतीव हरितोष(णम्)णः॥’</span>\nइति पाद्मे ॥४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-241",
"oldKey": "BGB_C03_V05",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": "shloka",
"text": "न हि कश्चित् क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् ।\nकार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः ॥ ५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-242",
"oldKey": "BGB_C03_V05_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": null,
"text": "न तु कर्माणि सर्वात्मना त्यक्तुं शक्यानीत्याह-<span class=\"gr-prateeka\">न हीति</span> ॥५॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-243",
"oldKey": "BGB_C03_V06",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": "shloka",
"text": "कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् ।\nइन्द्रियार्थान् विमूढात्मा मिथ्याचारस्स उच्यते ॥ ६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-244",
"oldKey": "BGB_C03_V07",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": "shloka",
"text": "यस्त्विन्द्रियाणि मनसा नियम्याऽरभतेऽर्जुन ।\nकर्मेन्द्रियैः कर्मयोगम् असक्तः स विशिष्यते ॥ ७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-245",
"oldKey": "BGB_C03_V07_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": null,
"text": "तथाऽपि शक्तितस्त्यागः कार्य इत्याह-<span class=\"gr-prateeka\">कर्मेन्द्रियाणीति ॥</span>\nमन एव प्रयोजकमिति दर्शयितुमन्वयव्यतिरेकावाह-<span class=\"gr-prateeka\">मनसा स्मरन् मनसा नियम्येति ॥ कर्मयोगं</span> स्ववर्णाश्रमोचितम्, न तु गृहस्थकर्मैवेति नियमः । सन्न्यासादिविधानात्, सामान्यवचनाच्च ॥ ६-७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-246",
"oldKey": "BGB_C03_V08",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": "shloka",
"text": "नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः ।\nशरीरयात्राऽपि च ते न प्रसिध्येदकर्मणः ॥ ८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-247",
"oldKey": "BGB_C03_V08_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": null,
"text": "अतो नियतं स्ववर्णाश्रमोचितं कर्म कुरु ॥ ८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-248",
"oldKey": "BGB_C03_V09",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": "shloka",
"text": "यज्ञार्थात् कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः ।\nतदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर ॥ ९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-249",
"oldKey": "BGB_C03_V09_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": null,
"text": "‘कर्मणा बध्यते जन्तुः’ इति कर्म बन्धकं स्मृतम् ? इत्यत आह-<span class=\"gr-prateeka\">यज्ञार्थादिति ॥</span> कर्म बन्धनं यस्य लोकस्य स<span class=\"gr-prateeka\">कर्मबन्धनः</span> ।<span class=\"gr-prateeka\">यज्ञो</span> विष्णुः । यज्ञार्थं सङ्गरहितं कर्म न बन्धकमित्यर्थः ।<span class=\"gr-prateeka\">‘मुक्तसङ्गः’</span> इति विशेषणात् । <span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id\">‘कामान् यः कामयते’ (मुं. ४. १-२)</span></span> इति श्रुतेश्च । ‘अनिष्टमिष्टम्’ (१८.१२) इति वक्ष्यमाणत्वाच्च । ‘एतान्यपि तु कर्माणि’ (१८.६) इति च । <span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Brihadaranyakopanishat-id\">‘तस्मान्नेष्टि-याजुकः स्यात्’ (बृ.१.५.२)</span></span> इति च । विशेषवचनत्वे समेऽपि विशेषणं परिशिष्यते ॥ ९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-250",
"oldKey": "BGB_C03_V10",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": "shloka",
"text": "सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः ।\nअनेन प्रसविष्यध्वम् एष वोऽस्त्विष्टकामधुक् ॥ १० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-251",
"oldKey": "BGB_C03_V11",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": "shloka",
"text": "देवान् भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः ।\nपरस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यथ ॥ ११ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-252",
"oldKey": "BGB_C03_V12",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": "shloka",
"text": "इष्टान् भोगान् हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः ।\nतैर्दत्तानप्रदायैभ्यो यो भुङ्क्ते स्तेन एव सः॥१२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-253",
"oldKey": "BGB_C03_V13",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": "shloka",
"text": "यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः ।\nभुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात्॥१३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-254",
"oldKey": "BGB_C03_V13_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": null,
"text": "अत्रार्थवादमाह-<span class=\"gr-prateeka\">सहयज्ञा इति</span> ॥ १०-१३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-255",
"oldKey": "BGB_C03_V14",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": "shloka",
"text": "अन्नाद् भवन्ति भूतानि पर्जन्याद् अन्नसम्भवः ।\nयज्ञाद् भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः ॥ १४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-256",
"oldKey": "BGB_C03_V14_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": null,
"text": "हेत्वन्तरमाह-<span class=\"gr-prateeka\">अन्नादिति ॥</span> यज्ञः पर्जन्यान्नत्वात् तत्कारणमुच्यते । पूर्वयज्ञविवक्षायां तस्य चक्रप्रवेशो न भवति । तद्धि आपाद्यं कर्मविधये । न तु साम्यमात्रेणेदानीं कार्यम् ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-257",
"oldKey": "BGB_C03_V14_B02",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": null,
"text": "मेघचक्राभिमानी च पर्जन्यः । तच्च<span class=\"gr-prateeka\">यज्ञाद् भवति</span> ।\n<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Manusmriti-id\">‘अग्नौ प्रास्ताऽऽहुतिः सम्यग् आदित्यमुपतिष्ठति ।\nआदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः ॥’ (म.स्मृ. ३.७६)इति स्मृतेः(तेश्च) ।</span></span>\nउभयवचनाद् आदित्यात् समुद्राच्चाविरोधः । अतश्च यज्ञात् पर्जन्योद्भवः सम्भवति ।<span class=\"gr-prateeka\">यज्ञो</span> देवतामुद्दिश्य द्रव्यपरित्यागः,<span class=\"gr-prateeka\">कर्म</span> इतरक्रिया ॥ १४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-258",
"oldKey": "BGB_C03_V15",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": "shloka",
"text": "कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् ।\nतस्मात् सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ॥ १५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-259",
"oldKey": "BGB_C03_V15_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": null,
"text": "कर्म ब्रह्मणो जायते । ‘एष ह्येव साधु कर्म कारयति’(कौ.3.9), ‘बुद्धिर्ज्ञानम्’(गी.10.4) इत्यादिभ्यः । न च मुख्ये सम्भाव्यमाने पारम्पर्येणौपचारिकं कल्प्यम् । न च जडानां स्वतः प्रवृत्तिः सम्भवति । ‘एतस्य वा अक्षरस्य’ इत्यादिसर्वनियमनश्रुतेश्च । ‘द्रव्यं कर्म च’ इत्यादेश्च अचिन्त्यशक्तिश्चोक्ता । जीवस्य च प्रतिबिम्बस्य बिम्बपूर्वैव चेष्टा । ‘न कर्तृत्वम्’ इत्यादिनिषेधाच्च ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-260",
"oldKey": "BGB_C03_V15_B02",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": null,
"text": "अक्षराणि प्रसिद्धानि । तेभ्यो ह्यभिव्यज्यते परं ब्रह्म । अन्यथानादिनिधनमचिन्त्यं परिपूर्णमपि ब्रह्म को जानाति? न च रूढिं विना योगाङ्गीकारो युक्तः ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-261",
"oldKey": "BGB_C03_V15_B03",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": null,
"text": "परामर्शाच्च ‘तस्मात् सर्वगतं ब्रह्म’ (३.१५) इति । न ह्येकशब्देन द्विरुक्तेन भेदश्रुतिं विना वस्तुद्वयं कुत्रचिदुच्यते ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-262",
"oldKey": "BGB_C03_V15_B04",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": null,
"text": "तानि चाक्षराणि नित्यानि । <span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\">‘वाचा विरूप नित्यया’(ऋ. ८.६४.६)</span></span>, ‘अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयम्भुवा’, <span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Brahmasutrani-id\">‘अत एव च नित्यत्वम्’ (ब्र.सू. १-३-२९)</span></span> इत्यादिश्रुतिस्मृति-भगवद्वचनेभ्यः । दोषाश्चोक्ताः सकर्तृकत्वे ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-263",
"oldKey": "BGB_C03_V15_B05",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": null,
"text": "न चाबुद्धिपूर्वमुत्पन्नानि । तत्प्रमाणाभावात् । निःश्वसित-शब्दस्त्वक्लेशाभिप्रायः, नाबुद्धिपूर्वाभिप्रायः । <span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Taittariyopanishat-id\">‘सोऽकामयत’ (तै. २.११)</span></span> इत्यादेश्च । <span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Brihdaranyakopanishat-id\">‘इष्टं हुतम्’ (बृ. ६.१.२)</span></span> इत्यादिरूपप्रपञ्चेन सहाभिधानाच्च । महातात्पर्यविरोधाच्च । तच्चोक्तं पुरस्तात् (गी.भा. २.२४)। न ह्यस्वातन्त्र्येणोत्पत्तिकर्तुः प्राधान्यम् । अस्वातन्त्र्यं च तदमतिपूर्वकत्वेन भवति । यथा रोगादीनां पुरुषस्य तज्जत्वेऽपि उत्पत्तिवचनान्यभिव्यक्त्यर्थानि , अभिमानिदेवताविषयाणि च । ‘नित्या’ इत्युक्त्वा ‘उत्सृष्टा’ इति वचनात् । अभिव्यञ्जके कर्तृवचनं चास्ति । ‘कृत्स्नं शतपथं चक्रे’ (मोक्षधर्मे) इति । कथमादित्यस्था वेदाः तेनैव क्रियन्ते ? वचनमात्राच्च निर्णयात्मक-शारीरकोक्तं बलवत् ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-264",
"oldKey": "BGB_C03_V15_B06",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": null,
"text": "शास्त्रं योनिः प्रमाणमस्येति तु शास्त्रयोनित्वम् । ‘जन्माद्यस्य यतः’ इत्युक्ते प्रमाणं हि तत्रापेक्षितं, न तु तस्य जातत्वं वेदकारणत्वं वा । न हि वेदकारणत्वं जगत्कारणत्वे हेतुः । न हि विचित्रजगत्सृष्टेर्वेदसृष्टिरशक्या सृज्यत्वे । न च सर्वज्ञत्वे । यदि वेदस्रष्टा सर्वज्ञः किमिति न जगत्स्रष्टा ? तस्माद् वेदप्रमाणकत्वमेवात्र विवक्षितम् । अतो नित्यान्यक्षराणि ।\nयत एवं परम्परया यज्ञाभिव्यङ्ग्यं ब्रह्म तस्मात् तद् नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ॥ १५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-265",
"oldKey": "BGB_C03_V16",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": "shloka",
"text": "एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः ।\nअघायुरिन्द्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति॥१६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-266",
"oldKey": "BGB_C03_16_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": null,
"text": "तानि चाक्षराणि भूताभिव्यङ्ग्यानीति चक्रम् । तदेतत् जगच्चक्रं यो नानुवर्तयति, स तद्विनाशकत्वाद् अघायुः । पापनिमित्तमेव यस्याऽयुः सोऽघायुः ॥ १६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-267",
"oldKey": "BGB_C03_V17",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": "shloka",
"text": "यस्त्वात्मरतिरेव स्याद् आत्मतृप्तश्च मानवः ।\nआत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते ॥ १७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-268",
"oldKey": "BGB_C03_V17_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": null,
"text": "तर्ह्यतीव मनःसमाधानमपि न कार्यमित्यत आह -<span class=\"gr-prateeka\">यस्त्विति ॥</span> रमणं परदर्शनादिनिमित्तं सुखम् । तृप्तिरन्यत्रालम्बुद्धिः । सन्तोषस्तज्जनकं सुखम् । ‘सन्तोषस्तृप्तिकारणम्’ इत्यभिधानात् । परमात्मदर्शनादिनिमित्तं सुखं प्राप्तः । अन्यत्र सर्वात्मनालम्बुद्धिं च ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-269",
"oldKey": "BGB_C03_V17_B02",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": null,
"text": "महच्च तत् सुखम् । तेनैवान्यत्रालम्बुद्धिरिति दर्शयति । आत्मन्येव च सन्तुष्टः, इति तत्स्थ एव सन् सन्तुष्ट इत्यर्थः । नान्यत् किमपि सन्तोषकारणम् इत्यवधारणम् । आत्मना तृप्तः । न ह्यात्मन्यलम्बुद्धिर्युक्ता । तद्वाचित्वं च ‘वयं तु न वितृप्याम उत्तमश्लोकविक्रमैः’ (भाग. १.१.१९) इति प्रयोगात् सिद्धम् । अध्याहारस्त्वगतिका गतिः ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-270",
"oldKey": "BGB C03 V17 B03",
"type": "bhashya",
"parent": null,
"chapter": null,
"verseType": null,
"text": "‘आत्मरतिरेव’ इत्यवधारणाद् असम्प्रज्ञातसमाधिस्थस्यैव कार्यं न विद्यते ।\n<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Pancharatra-id\">‘स्थितप्रज्ञस्यापि कार्यो देहादिर्दृश्यते यदा ।स्वधर्मो मम तुष्ट्यर्थः सा हि सर्वैरपेक्षिता ॥’</span></span> इति वचनाच्च पञ्चरात्रे ।\nअन्यदाऽन्यरतिरपीषत् सर्वस्य भवति । न च तत्रालम्बुद्धिमात्रमुक्तम् । ‘आत्मतृप्तः’ इति पृथगभिधानात् । कर्तृशब्दः कालावच्छेदेऽपि चायं प्रसिद्धो ‘यो भुङ्क्ते स तु न ब्रूयात्’ इत्यादौ ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-271",
"oldKey": "BGB C03 V17 B04",
"type": "bhashya",
"parent": null,
"chapter": null,
"verseType": null,
"text": "अतोऽसम्प्रज्ञातसमाधावेवैतत् । ‘मानवः’ इति ज्ञानिन एवासम्प्रज्ञातसमाधिर्भवतीति दर्शयति ‘मनु अवबोधने’ इति धातोः ।\nपरमात्मरतिश्चात्र विवक्षिता ।\n‘विष्णावेव रतिर्यस्य क्रिया तस्यैव नास्ति हि ।’इति वचनात् ॥ १७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-272",
"oldKey": "BGB_C03_V18",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": "shloka",
"text": "नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन ।\nन चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः ॥ १८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-273",
"oldKey": "BGB_C03_V18_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": null,
"text": "तस्य ‘कर्मकाले वक्तव्योऽहम्’ इति कञ्चित् प्रत्युक्त्वा तत्कृतावात्मरत्यधिकः समो वाऽर्थो नास्ति । न च सन्ध्याद्यकृतौ कश्चिद्दोषोऽस्ति ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-274",
"oldKey": "BGB C03 V18 B02",
"type": "bhashya",
"parent": null,
"chapter": null,
"verseType": null,
"text": "न चैतदपहाय सर्वभूतेषु कश्चित् प्रयोजनाश्रयः । अर्थो येन दर्शनादिना भवति सोऽर्थ<span class=\"gr-prateeka\">व्यपाश्रयः</span> ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-275",
"oldKey": "BGB C033 V18 B03",
"type": "bhashya",
"parent": null,
"chapter": null,
"verseType": null,
"text": "ज्ञानमात्रेण प्रत्यवायो यद्यपि न भवति । तद् अर्जुनस्यापि समम् इति न तस्य कर्मोपदेशोपयोग्येतद् भवति । ईषत् प्रारब्धानर्थसूचकं च तद् भवति महच्चेद् वृत्रहत्यादिवत् ॥ १८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-276",
"oldKey": "BGB_C03_V19",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": "shloka",
"text": "तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर ।\nअसक्तो ह्याचरन् कर्म परमाप्नोति पूरुषः ॥ १९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-277",
"oldKey": "BGB_C03_V19_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": null,
"text": "यतोऽसम्प्रज्ञातसमाधेरेव कार्याभावः, तस्मात् कर्म समाचर ॥१९॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-278",
"oldKey": "BGB_C03_V20",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": "shloka",
"text": "कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः ।\nलोकसङ्ग्रहमेवापि सम्पश्यन् कर्तुमर्हसि॥२० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-279",
"oldKey": "BGB_C03_V20_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": null,
"text": "आचारोऽप्यस्तीत्याह-\nकर्मणैवेति ॥\nकर्मणा\nसह कर्म कुवन्त एवेत्यर्थः । कर्म कृत्वैव ततो ज्ञानं प्राप्य वा ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-280",
"oldKey": "BGB_C03_V20_B02",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": null,
"text": "न तु ज्ञानं विना । प्रसिद्धं हि तेषां ज्ञानित्वं भारतादिषु ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Taittariya-Aranyaka-id\">‘तमेवं विद्वान्’ (तै.आ. ३.१२)</span>\nइत्यादिश्रुतिभ्यश्च । अत्रापि कर्मणां ज्ञानसाधनत्वोक्तेश्च ‘बुद्धियुक्ताः’ (२.५१) इति ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-281",
"oldKey": "BGB_C03_V20_B03",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": null,
"text": "गत्यन्तरं च\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Taittariya-Aranyaka-id\">‘नान्यः पन्थाः’ (तै.आ.३.१२)</span>\nइत्यस्य नास्ति । इतरेषां ज्ञानद्वाराऽप्यविरोधः । यत्र च तीर्थाद्येव मुक्तिसाधनमुच्यते-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramanashloka-id\">‘ब्रह्मज्ञानेन वा मुक्तिः प्रयागमरणेन वा ।<br/> अथवा स्नानमात्रेण गोमत्यां कृष्णसन्निधौ ॥’</span>\nइत्यादौ, तत्र पापादिमुक्तिः, स्तुतिपरता च ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-282",
"oldKey": "BGB_C03_V20_B04",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": null,
"text": "तत्रापि हि कुत्रचिद् ब्रह्मज्ञानसाधनत्वमेवोच्यतेऽन्यथा मुक्तिं निषिध्य\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramanashloka-id\">- ‘ब्रह्मज्ञानं विना मुक्तिर्न कथञ्चिदपीष्यते ।<br/> प्रयागादेस्तु या मुक्तिर्ज्ञानोपायत्वमेव हि ॥’</span>\nइत्यादौ ।\nन च तीर्थस्तुतिवाक्यानि तत्प्रस्तावेऽप्युक्तं ज्ञाननियमं घ्नन्ति । यथा कञ्चिद् दक्षं भृत्यं प्रति उक्तानि ‘अयमेव हि राजा किं राज्ञा’ इत्यादीनि । यथाऽऽह भगवान् -\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Naradiya-id\">‘यानि तीर्थादिवाक्यानि कर्मादिविषयाणि च ।<br/>\n स्तावकान्येव तानि स्युरज्ञानां मोहकानि वा ।<br/>भवेन्मोक्षस्तु मद्दृष्टेर्नान्यतस्तु कथञ्चन ॥’</span>\nइति नारदीये ।\nअतोऽपरोक्षज्ञानादेव मोक्षः । कर्म तु तत्साधनमेव ॥ २० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-283",
"oldKey": "BGB_C03_V21",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": "shloka",
"text": "यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः ।\nस यत् प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥ २१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-284",
"oldKey": "BGB_C03_V21_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-prateeka\">स यद्</span> वाक्यादिकं <span class=\"gr-prateeka\">प्रमाणं कुरुते</span>, यदुक्तप्रकारेण तिष्ठतीत्यर्थः ॥ २१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-285",
"oldKey": "BGB_C03_V22",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": "shloka",
"text": "न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन ।\nनानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि॥२२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-286",
"oldKey": "BGB_C03_V23",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": "shloka",
"text": "यदि ह्यहं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतन्द्रितः ।\nमम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः॥२३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-287",
"oldKey": "BGB_C03_V24",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": "shloka",
"text": "उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्यां कर्म चेदहम् ।\nसङ्करस्य च कर्ता स्याम् उपहन्यामिमाः प्रजाः ॥२४॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-288",
"oldKey": "BGB_C03_V25",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": "shloka",
"text": "सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत ।\nकुर्याद् विद्वान् तथाऽसक्तश्चिकीर्षुर्लोकसङ्ग्रहम्॥ २५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-289",
"oldKey": "BGB_C03_V26",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": "shloka",
"text": "न बुद्धिभेदं जनयेद् अज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् ।\nजोषयेत् सर्वकर्माणि विद्वान् युक्तः समाचरन्॥ २६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-290",
"oldKey": "BGB_C03_V27",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": "shloka",
"text": "प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः ।\nअहङ्कारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते॥२७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-291",
"oldKey": "BGB_C03_V27_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": null,
"text": "विद्वदविदुषोः कर्मभेदमाह-<span class=\"gr-prateeka\">प्रकृतेरिति॥</span> <span class=\"gr-prateeka\">प्रकृतेर्गुणैः</span> इन्द्रियादिभिः । प्रकृतिमपेक्ष्य गुणभूतानि हि तानि । तत्सम्बन्धीनि च । न हि प्रतिबिम्बस्य क्रिया ॥ २७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-292",
"oldKey": "BGB_C03_V28",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": "shloka",
"text": "तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः ।\nगुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते॥२८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-293",
"oldKey": "BGB_C03_V28_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": null,
"text": "कर्मभेदस्य गुणभेदस्य च<span class=\"gr-prateeka\">तत्त्ववित् । गुणा</span> इन्द्रियादीनि ।<span class=\"gr-prateeka\">गुणेषु</span> विषयेषु ॥ २८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-294",
"oldKey": "BGB_C03_V29",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": "shloka",
"text": "प्रकृतेर्गुणसम्मूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु ।\nतानकृस्नविदो मन्दान् कृत्स्नविन्न विचालयेत्॥२९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-295",
"oldKey": "BGB_C03_V29_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": null,
"text": "प्रकृतेर्गुणेषु इन्द्रियादिषु सम्मूढाः । इन्द्रियाद्यभिमानाद्धि विषयादिसङ्गः । गुणकर्मसु विषयेषु कर्मसु च । <span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Pramanashloka-id\">‘शब्दाद्या इन्द्रियाद्याश्च सत्त्वाद्याश्च शुभानि च । अप्रधानानि च गुणा निगद्यन्ते निरुक्तिगैः ॥’</span></span>\nइत्यभिधानात् । सत्त्वाद्यङ्गीकारे- ‘गुणा गुणेषु’ इत्ययुक्तं स्यात् ॥ २९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-296",
"oldKey": "BGB_C03_V30",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": "shloka",
"text": "मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा ।\nनिराशीर्निर्ममो भूत्वा युदध्यस्व विगतज्वरः॥३० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-297",
"oldKey": "BGB_C03_V30_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": null,
"text": "अतः सर्वाणि कर्माणि<span class=\"gr-prateeka\">मय्येव सन्न्यस्य</span> भ्रान्त्या जीवेऽध्यारोपितानि मय्येव विसृज्य ‘भगवानेव सर्वाणि कर्माणि करोति’ इति, मत्पूजेति च । आत्मानं मामधिकृत्य यच्चेतः तद् अध्यात्मचेतः । सन्न्यासस्तु भगवान् करोतीति । निर्ममत्वं नाहं करोमीति ॥ ३० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-298",
"oldKey": "BGB_C03_V31",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": "shloka",
"text": "ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः ।\nश्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः ॥ ३१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-299",
"oldKey": "BGB_C03_V32",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": "shloka",
"text": "ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् ।\nसर्वज्ञानविमूढांस्तान् विद्धि नष्टानचेतसः॥३२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-300",
"oldKey": "BGB_C03_V32_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": null,
"text": "फलमाह-<span class=\"gr-prateeka\">ये म इति ॥</span> ये त्वेवं निवृत्तकमिणस्तेऽपि मुच्यन्ते ज्ञानद्वारा । किमु अपरोक्षज्ञानिनः ? न तु साधनान्तरमुच्यते ।<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Narayanashtaksharakalpa-id\">‘निवृत्तादीनि कर्माणि ह्यपरोक्षेशदृष्टये । अपरोक्षेशदृष्टिस्तु मुक्तौ किञ्चिन्न मार्गते । सर्वं तदन्तराधाय मुक्तये साधनं भवेत् । न किञ्चिदन्तराधाय निर्वाणायापरोक्षदृक् ॥’</span></span>\nइति नारायणाष्टाक्षरकल्पे ।\nअत एव समुच्चयनियमोऽपि निराकृतः ॥ ३१-३२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-301",
"oldKey": "BGB_C03_V33",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": "shloka",
"text": "सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि ।\nप्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति॥३३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-302",
"oldKey": "BGB_C03_V33_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": null,
"text": "एवं चेत् किमिति ते मतं नानुतिष्ठन्ति लोकाः इत्यत आह - सदृशमिति । प्रकृतिः पूर्वसंस्कारः ॥ ३३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-303",
"oldKey": "BGB_C03_V34",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": "shloka",
"text": "इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ ।\nतयोर्न वशमागच्छेत् तौ ह्यस्य परिपन्थिनौ॥ ३४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-304",
"oldKey": "BGB_C03_V34_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": null,
"text": "तथाऽपि शक्तितो निग्रहः कार्यः । निग्रहात् सद्यः प्रयोजना-भावेऽपि भवत्येवातिप्रयत्नत इत्याशयवानाह-<span class=\"gr-prateeka\">इन्द्रियस्येति ॥</span>\nतथा ह्युक्तम् - <span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Pramanashloka-id\">‘संस्कारो बलवानेव ब्रह्माद्या अपि तद्वशाः । तथाऽपि सोऽन्यथाकर्तुं शक्यतेऽतिप्रयत्नतः ॥’ इति ॥ ३४ ॥</span></span>"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-305",
"oldKey": "BGB_C03_V35",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": "shloka",
"text": "श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात् स्वनुष्ठितात् ।\nस्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः॥३५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-306",
"oldKey": "BGB_C03_V35_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": null,
"text": "तथाऽप्युग्रं युद्धकर्म ? इत्यत आह-<span class=\"gr-prateeka\">श्रेयानिति</span> ॥ ३५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-307",
"oldKey": "BGB_C03_V36",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": "shloka",
"text": "अथ केन प्रयुक्तोऽयं पापं चरति पूरुषः ।\nअनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः ॥ ३६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-308",
"oldKey": "BGB_C03_V36_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": null,
"text": "बहवः कर्मकारणाः सन्ति, क्रोधादयः कामश्च । तत्र को बलवान् ? इति पृच्छति-\nअथेति ॥\nअथेत्यर्थान्तरं ‘तयोर्न वशमागच्छेत्’ इति प्रश्नप्रापकम् ॥ ३६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-309",
"oldKey": "BGB_C03_V37",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": "shloka",
"text": "काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः ।\nमहाशनो महापाप्मा विध्येनमिह वैरिणम्॥३७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-310",
"oldKey": "BGB_C03_V37_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": null,
"text": "यस्तु बलवान् प्रवर्तकः स<span class=\"gr-prateeka\">एष कामः</span> ।<span class=\"gr-prateeka\">क्रोधो</span> ऽप्येष एव तज्जन्यत्वात् । ‘कामात् क्रोधोऽभिजायते’ (२.६२) इति ह्युक्तम् । यत्रापि गुरुनिन्दादिनिमित्तः क्रोधस्तत्रापि भक्तिनिमित्त-अनिन्दा-कामनिमित्त एव । ये त्वन्यथा वदन्ति ते शङ्करान्न सूक्ष्मं जानन्ति । उक्तं च ‘ऋते कामं न कोपाद्या जायन्ते हि कथञ्चन’ इति ।<span class=\"gr-prateeka\">महाशनः</span> । महद्धि कामभोग्यम् । महाब्रह्महत्यादिकारणत्वान् <span class=\"gr-prateeka\">महापाप्मा</span> । सर्वपुरुषार्थविरोधित्वाद् वैरी ॥ ३७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-311",
"oldKey": "BGB_C03_V38",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": "shloka",
"text": "धूमेनाव्रियते वह्निर्यथाऽऽदर्शो मलेन च ।\nयथोल्बेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम् ॥ ३८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-312",
"oldKey": "BGB_C03_V38_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": null,
"text": "कथं विरोधी सः ? इदमनेनावृतम् । यथा धूमेनाग्निरावृतः प्रकाश-रूपोऽप्यन्येषां न सम्यग्दर्शनाय तथा परमात्मा । यथाऽऽदर्शो मलेनावृतोऽन्याभिव्यक्तिहेतुर्न भवति, तथाऽन्तःकरणं परमात्मा-देर्व्यक्तिहेतुर्न भवति कामेनावृतम् । यथोल्बेनावृत्य बद्धो भवति गर्भस्तथा कामेन जीवः ॥ ३८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-313",
"oldKey": "BGB_C03_V39",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": "shloka",
"text": "आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा ।\nकामरूपेण कौन्तेय दुष्पूरेणानलेन च॥३९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-314",
"oldKey": "BGB_C03_V39_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": null,
"text": "शास्त्रतो जातमपि ज्ञानं परमात्माऽपरोक्ष्याय न प्रकाशते ; कामेनावृतं ज्ञानिनोऽपि, किमु अल्पज्ञानिनः ! <span class=\"gr-prateeka\">कामरूपेण</span>कामाख्येन नित्यवैरिणा ।<span class=\"gr-prateeka\">दुष्पूरेण</span> दुःखेन हि कामः पूर्यते । न हीन्द्रादिपदं सुखेन लभ्यते । यद्यपीन्द्रादिपदं प्राप्तम्, पुनर्ब्रह्मादिपदमिच्छतीत्यलम्बुद्धिर्नास्तीती <span class=\"gr-prateeka\">अनलः</span>। उक्तं च- <span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Pramanashloka-id\">‘ज्ञानस्य ब्रह्मणश्चाग्नेर्धूमो बुद्धेर्मलं तथा । आदर्शस्याथ जीवस्य गर्भोल्बोपि हि कामकः ॥’ इति ॥३९ ॥</span></span>"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-315",
"oldKey": "BGB_C03_V40",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": "shloka",
"text": "इन्द्रियाणि मनोबुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते ।\nएतैर्विमोहयत्येष ज्ञानमावृत्य देहिनम्॥४० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-316",
"oldKey": "BGB_C03_V40_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": null,
"text": "वधार्थं शत्रोरधिष्ठानमाह-<span class=\"gr-prateeka\">इन्द्रियाणीति ॥</span> <span class=\"gr-prateeka\">एतैर्ज्ञानमावृत्य</span> बुध्यादिभिर्हि विषयैः ज्ञानमावृतं भवति ॥ ४० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-317",
"oldKey": "BGB_C03_V41",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": "shloka",
"text": "तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ ।\nपाप्मानं प्रजहि ह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम्॥४१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-318",
"oldKey": "BGB_C03_V41_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": null,
"text": "हृताधिष्ठानो हि शत्रुर्नश्यति ॥ ४१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-319",
"oldKey": "BGB_C03_V42",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": "shloka",
"text": "इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः ।\nमनसस्तु परा बुद्धिर्यो बुद्धेः परतस्तु सः॥ ४२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-320",
"oldKey": "BGB_C03_V43",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": "shloka",
"text": "एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा संस्तभ्यात्मानमात्मना ।\nजहि शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम्॥४३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-321",
"oldKey": "BGB_C03_V43_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C03",
"chapter": "BGB_C03",
"verseType": null,
"text": "शत्रुहनन आयुधरूपं ज्ञानं वक्तुं ज्ञेयमाह-\nइन्द्रियाणीति ॥\n‘असङ्गज्ञानासिमादाय तराति पारम्’ इति ह्युक्तम् । शरीराद्\nइन्द्रियाणि पराणि\nउत्कृष्टानि । न केवलं बुद्धेः परः । श्रुत्युक्त-प्रकारेणाव्यक्तादपि ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Shruthi-id\">‘अव्यक्तात् पुरुषः परः’</span>\nइति हि श्रुतिः । न च तत्रतत्रोक्तैकदेशज्ञानमात्रेण भवति मुक्तिः । सार्वत्रिक-गुणोपसंहारो हि भगवता गुणोपसंहारपादेऽभिहितः ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Brahmasutrani-id\">‘आनन्दादयः प्रधानस्य’ (ब्र.सू. ३-३-१२)</span>\nइत्यादिना । तथा चान्यत्र-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Garuda-id\">‘अपौरुषेयवेदेषु विष्णुवेदेषु चैव हि ।<br/>सर्वत्र ये गुणाः प्रोक्ताः सम्प्रदायागताश्च ये ॥<br/>सर्वैस्तैः सह विज्ञाय ये पश्यन्ति परं हरिम् ।<br/>तेषामेव भवेन्मुक्तिर्नान्यथा तु कथञ्चन ॥’</span>\nइति गारुडे ।\nतस्मादव्यक्तादपि परत्वेन ज्ञेयः । न चात्र जीव उच्यते । ‘रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते’(२.५९) इत्युक्तत्वात् । ‘अविहाय परं मत्तो जयः कामस्य वै कुतः’ इति च । अतः परमात्मज्ञानमेवात्र विवक्षितम् ।\nआत्मानं\nमनः ।\nआत्मना\nबुध्या ॥ ४२-४३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-322",
"oldKey": "BGB_C04_I01",
"type": "introduction",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": null,
"text": "बुद्धेः परस्य माहात्म्यम्, कर्मभेदः, ज्ञानमाहात्म्यं चोच्यतेऽस्मिन् अध्याये ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-323",
"oldKey": "BGB_C04_V01",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": "shloka",
"text": "इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम् ।\nविवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेऽब्रवीत्॥१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-324",
"oldKey": "BGB_C04_V02",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": "shloka",
"text": "एवं परम्पराप्राप्तमिमं राजर्षयो विदुः ।\nस कालेनेह महता योगो नष्टः परन्तप॥२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-325",
"oldKey": "BGB_C04_V03",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": "shloka",
"text": "स एवायं मया तेऽद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः ।\nभक्तोऽसि मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम्॥३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-326",
"oldKey": "BGB_C04_V03_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": null,
"text": "पूर्वानुष्ठितश्चायं धर्म इत्याह -<span class=\"gr-prateeka\">इममिति ॥</span> १-३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-327",
"oldKey": "BGB_C04_V04",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": "shloka",
"text": "अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः ।\nकथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति॥४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-328",
"oldKey": "BGB_C04_V05",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": "shloka",
"text": "बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन ।\nतान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप ॥ ५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-329",
"oldKey": "BGB_C04_V05_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": null,
"text": "‘मयि सर्वाणि’(३.३०) इत्युक्तं तन्माहात्म्यमादितो ज्ञातुं पृच्छति -<span class=\"gr-prateeka\">अपरमिति ॥</span> ४-५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-330",
"oldKey": "BGB_C04_V06",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": "shloka",
"text": "अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन् ।\nप्रकृतिं स्वामधिष्ठाय सम्भवाम्यात्ममायया॥६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-331",
"oldKey": "BGB_C04_V07",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": "shloka",
"text": "यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत ।\nअभ्युत्थानमधर्मस्य तदाऽऽत्मानं सृजाम्यहम्॥७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-332",
"oldKey": "BGB_C04_V07_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": null,
"text": "न तर्ह्यनादिर्भवान् ? इत्यत आह -\nअजोऽपीति ॥\nअव्यय आत्मा= देहोऽपीति\nअव्ययात्मा\n। ‘अनन्तं विश्वतो मुखम्’(११.११) इति हि रूपविशेषणमुत्तरत्र ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘एतन्नानावताराणां निधानं बीजमव्ययम्’ (भाग.१.३.५)</span>\nइति च ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘जगृहे.....’(भाग.१.३.१)</span>\nइति तु व्यक्तिः । युक्तयस्तूक्ताः । आत्मानादित्वं तु सर्वसमम् ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-333",
"oldKey": "BGB_C04_V07_B02",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": null,
"text": "कथमनादिनित्यस्य जनिः?\nप्रकृतिं स्वामधिष्ठाय\n। प्रकृत्या जातेषु वसुदेवादिषु । तथैव (तयैव) तेषां जात इव प्रतीयत इत्यर्थः । न तु स्वतन्त्रामधिष्ठायेत्याह -\nस्वामिति ॥\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘द्रव्यं कर्म च...’ (भाग.२.५.१४)</span>\nइति ह्युक्तम् । सा हि तत्रोक्ता । ततः सर्वसृष्टेः ।\nआत्ममायया\nआत्मज्ञानेन । प्रकृतेः पृथगभिधानात् ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘केतुः केतश्चितिश्चित्तं मतिः क्रतुर्मनीषा माया’</span>\nइति ह्यभिधानम् । सृष्टिकारणया तेषां शरीरादि सृष्ट्वा विमोहिकयाऽजात एव जात इव प्रतीयते वा । उक्तं च–\n‘महदादेस्तु माता या श्रीर्भूमिरिति कल्पिता ।\nविमोहिका च दुर्गाख्या ताभिर्विष्णुरजोऽपि हि ।\nजातवत् प्रथते ह्यात्मचिद्बलान्मूढचेतसाम् ॥’ इति ।\nईश्वरः\nईशेभ्योऽपि वरः । तच्चोक्तम्-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id\">‘ईशेभ्यो ब्रह्मरुद्रश्रीशेषादिभ्यो यतो भवान् ।<br/>वरोऽत ईश्वराख्या ते मुख्या नान्यस्य कस्यचित् ॥’</span>\nइति ब्रह्मवैवर्ते ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘समर्थ ईश इत्युक्तस्तद्वरत्वात्त्वमीश्वरः’ इति च</span>\n॥ ६,७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-334",
"oldKey": "BGB_C04_V08",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": "shloka",
"text": "परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् ।\nधर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे॥८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-335",
"oldKey": "BGB_C04_V08_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": null,
"text": "न जन्मनैव परित्राणादिकं कार्यमिति नियमः । तथाऽपि लीलया स्वभावेन च यथेष्टचारी । तथाह्युक्तम्–\n<span class=\"gr-reference gr-ref-------------------id\">‘देवस्यैष स्वभावोऽयम्’।</span>\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Brahmasutrani-id\">‘लोकवत् तु लीलाकैवल्यम्’ ।</span>\n<span class=\"gr-reference gr-ref-------------id\">‘क्रीडतो बालकस्येव चेष्टां तस्य निशामय’ ।(विष्णुपुराण.१.२.१८)</span>\n<span class=\"gr-reference gr-ref-------id\">‘.....अरिभयादिव स्वयं पुराद् व्यवात्सीद् यदनन्तवीर्यः’ (भाग.३.२.१६)।</span>\n<span class=\"gr-reference gr-ref--------id\">‘पूर्णोऽयमस्यात्र न किञ्चिदाप्यं तथाऽपि सर्वाः कुरुते प्रवृत्तीः ।<br/>अतो विरुद्धेषुमिमं वदन्ति परावरज्ञा मुनयः प्रशान्ताः ॥’</span>\nइत्याद्यृग्वेदखिलेषु॥ ८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-336",
"oldKey": "BGB_C04_V09",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": "shloka",
"text": "जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः ।\nत्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन॥ ९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-337",
"oldKey": "BGB_C04_V09_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": null,
"text": "पृथङ् मुक्त्युक्तिः सर्वज्ञाननियमदर्शनार्थम् ; न तु तावन्मात्रेण मुक्तिरित्युक्तम् ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref----------id\">‘वेदाद्युक्तं तु सर्वं यो ज्ञात्वोपास्ते सदा हि माम् ।<br/>तस्यैव दर्शनपथं यामि नान्यस्य कस्यचित् ॥’</span>\nइत्युक्तेश्च महाकौर्मे ।\nअत्रोक्तस्यैतज्ज्ञात्वैव जन्म नैतीति गतिः । इतरवाक्यानां नान्या गतिः । ‘नान्यस्य कस्यचित्’ इति विशेषणात् । ‘तत्त्वतः’ इति विशेषणाच्च सर्वज्ञानमापतति । यत्रैवं भवति यत्र तत्त्वत इति विशेषणे न विरोधः । उक्तं च–\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Skanda-id\">‘एकं च तत्त्वतो ज्ञातुं विना सर्वज्ञतां नरः ।<br/>न समर्थो महेन्द्रोऽपि तस्मात् सर्वत्र जिज्ञसेत्’</span>\n॥ इति स्कान्दे ॥९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-338",
"oldKey": "BGB_C04_V10",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": "shloka",
"text": "वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः ।\nबहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः॥१० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-339",
"oldKey": "BGB_C04_V10_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": null,
"text": "सन्ति च तथा मुक्ता इत्याह–\nवीतरागेति ॥\nमन्मयाः\nमत्प्रचुराः । सर्वत्र मां विना न किञ्चित् पश्यन्तीत्यर्थः ॥ १० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-340",
"oldKey": "BGB_C04_V11",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": "shloka",
"text": "ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् ।\nमम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः॥११ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-341",
"oldKey": "BGB_C04_V11_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": null,
"text": "न च मद्भजनमात्रेण मुक्तिर्भवत्यन्यदेवतादिरूपेण । तथाऽपि सर्वेषामानुरूप्येण फलं ददामीत्याह -\nये यथेति ॥\nभजामि\nसेवयामि फलदानेन; न तु गुणभावेन । कथमयं विशेषः? इत्यत आह -\nमम वर्त्मेति ॥\nअन्यदेवता यजन्तोऽपि\nमम वर्त्मैवानुवर्तन्ते\n। सर्वकर्मकर्तृत्वाद् भोक्तृत्वाच्च मम ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-342",
"oldKey": "BGB_C04_V11_B02",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": null,
"text": "‘योऽप्यन्यदेवताभक्ताः’(९.२३) इति हि वक्ष्यति ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref--------id\">‘यो देवानां नामधा एक एव’(ऋ.सं.८ अ.३ अ.१७ व,६ अनु)</span>\nइति हि श्रुतिः । स भगवानेव च तत्राभिधीयते ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref--------id\">‘अजस्य नाभावध्येकमर्पितम्’(ऋ.सं.८ अ.३ अ.१७ व)</span>\nइत्यादि तल्लिङ्गात् ॥ ११ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-343",
"oldKey": "BGB_C04_V12",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": "shloka",
"text": "काङ्क्षन्तः कर्मणां सिद्धिं यजन्त इह देवताः ।\nक्षिप्रं हि मानुषे लोके सिद्धिर्भवति कर्मजा॥१२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-344",
"oldKey": "BGB_C04_V12_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": null,
"text": "कुतो मम वर्त्मानुवर्तन्ते ?\nक्षिप्रं हि ॥\nअत एव हि फलप्राप्तिः ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-----------id\">‘तस्मात्ते धनसनयः’(छा.१.३.९)</span>\nइति हि श्रुतिः ॥ १२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-345",
"oldKey": "BGB_C04_V13",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": "shloka",
"text": "चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः ।\nतस्य कर्तारमपि मां विध्यकर्तारमव्ययम्॥१३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-346",
"oldKey": "BGB_C04_V13_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": null,
"text": "अहमेव हि कर्तेत्याह -\nचातुर्वर्ण्यमिति ॥\nचतुर्वर्णसमुदायः । सात्त्विको हि ब्राह्मणः । सात्त्विकराजसः क्षत्रियः । राजसतामसो वैश्यः । तामसः शूद्रः इति गुणविभागः । कर्मविभागस्तु ‘शमो दमः’(१८.४२) इत्यादिना वक्ष्यते । क्रियाया वैलक्षण्यात् कर्ताऽप्यकर्ता । तथाहि श्रुतिः–\n<span class=\"gr-reference gr-ref--------id\">‘विश्वकर्मा विमनाः...’(ऋ.सं.८ अ.३ अ.१५ व,८२ सू)</span>\nइत्यादि ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘.....तनुर्विद्या क्रियाऽऽकृतिः।’(भाग.६.४.४६)</span>\nइत्यादि च । साधितं चैतत् पुरस्तात् ॥ १३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-347",
"oldKey": "BGB_C04_V14",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": "shloka",
"text": "न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा ।\nइति मां योऽभिजानाति कर्मभिर्न स बध्यते॥१४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-348",
"oldKey": "BGB_C04_V14_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": null,
"text": "अत एव न मां कर्माणि लिम्पन्ति । इतश्च न लिम्पन्तीत्याह -\nन मे कर्मफले स्पृहा ॥\nइच्छामात्रं त्वस्ति; न तु तत्राभिनिवेशः । तच्चोक्तम्–\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘आकाङ्क्षन्नपि देवोऽसौ नेच्छते लोकवत् परः ।<br/>नह्याग्रहस्तस्य विष्णोर्ज्ञानं कामो हि तस्य तु ॥’</span>\nइति ।\nन च केचिन्मुक्ता भवन्तीति क्रमेण सर्वमुक्तिः । तथाहि श्रुतिः-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\">‘ज्ञात्वा तमेवं मनसा हृदा च भूयो न मृत्युमुपयाति विद्वान्’</span>\nइति,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\">‘कथं वा इति, अनन्ता वा इत्यनन्तवत् इति होवाच’</span>\nइति ॥ १४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-349",
"oldKey": "BGB_C04_V15",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": "shloka",
"text": "एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः ।\nकुरु कर्मैव तस्मात्त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम्॥१५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-350",
"oldKey": "BGB_C04_V15_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": null,
"text": "एवं ज्ञात्वा कर्मकरण आचारोऽप्यस्तीत्याह -\nएवमिति ॥\nपूर्वतरं कर्म\nपूर्वभावीत्यर्थः ॥ १५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-351",
"oldKey": "BGB_C04_V16",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": "shloka",
"text": "किं कर्म किमकर्मेति कवयोऽप्यत्र मोहिताः ।\nतत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात्॥१६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-352",
"oldKey": "BGB_C04_V16_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": null,
"text": "कर्म कुर्वित्युक्तम् । तस्य कर्मणो दुर्ज्ञेयत्वमाह सम्यग् वक्तुम् -<span class=\"gr-prateeka\">किं कर्मेति ॥</span> १६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-353",
"oldKey": "BGB_C04_V17",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": "shloka",
"text": "कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः ।\nअकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः॥१७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-354",
"oldKey": "BGB_C04_V17_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": null,
"text": "न केवलं तज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसे, ज्ञात्वैवेत्याशयवानाह -\nकर्मण इति ॥\nतच्चोक्तम्–\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘अज्ञात्वा भगवान् कस्य कर्माकर्मविकर्मकम् ।<br/> दर्शनं याति हि मुने कुतो मुक्तिश्च तद् विना ॥’</span>\nइति ।\nअकर्म\nकर्माकरणम् । कर्माकर्मान्यद्\nविकर्म\n। निषिद्धम् । बन्धकत्वात् । ततो विविच्य कर्मादि बोद्धव्यमित्यादि । न च शापादिना । कवयोऽप्यत्र मोहिताः । अशक्यं चैतज्ज्ञातुमित्याह -\nगहनेति ॥\n१७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-355",
"oldKey": "BGB_C04_V18",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": "shloka",
"text": "कर्मण्यकर्म यः पश्येद् अकर्मणि च कर्म यः ।\nस बुद्धिमान् मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत्॥१८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-356",
"oldKey": "BGB_C04_V18_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": null,
"text": "कर्मादिस्वरूपमाह -\nकर्मणीति ॥\nकर्मणि\nक्रियमाणे सति\nअकर्म यः पश्येत्\n- विष्णोरेव कर्म, नाहं चित्प्रतिबिम्बः किञ्चित् करोमि इति ।\nअकर्मणि\nसुप्त्यादावकरणावस्थायां परमेश्वरस्य यः कर्म पश्यति- ‘अयमेव परमेश्वरः सर्वदा सर्वसृष्ट्यादि करोति’ इति ।\nस बुद्धिमान्\nज्ञानी । स एव च\nयुक्तो\nयोगयुक्तः । सर्वाकरणात् स एव च कृत्स्नकर्मकृत् कृत्स्नफलत्वात् ॥ १८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-357",
"oldKey": "BGB_C04_V19",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": "shloka",
"text": "यस्य सर्वे समारम्भाः कामसङ्कल्पवर्जिताः ।\nज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः॥१९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-358",
"oldKey": "BGB_C04_V19_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": null,
"text": "एतदेव प्रपञ्चयति -\nयस्य\nइत्यादिना श्लोकपञ्चकेन । उक्तप्रकारेण\nज्ञानाग्निदग्धकर्माणम्\n॥ १९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-359",
"oldKey": "BGB_C04_V20",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": "shloka",
"text": "त्यक्त्वा कर्मफलाऽसङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयः ।\nकर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किञ्चित् करोति सः॥२० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-360",
"oldKey": "BGB_C04_V20_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": null,
"text": "न च कामसङ्कल्पाभावेनालम् ।\nआसङ्गं\nस्नेहं च\nत्यक्त्वा\n। ज्ञानस्वरूपमाह पुनः -\nनित्यतृप्त इति ॥\nनित्यतृप्तनिराश्रयेश्वरसरूपोऽस्मीति तथाविधः ॥ २० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-361",
"oldKey": "BGB_C04_V21",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": "shloka",
"text": "निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः ।\nशारीरं केवलं कर्म कुर्वन् नाऽप्नोति किल्बिषम्॥२१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-362",
"oldKey": "BGB_C04_V21_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": null,
"text": "कामादित्यागोपायमाह -\nनिराशीरिति ॥\nयतचित्तात्मा\nभूत्वा\nनिराशीः\nइत्यर्थः ।\nआत्मा\nमनः ।\nपरिग्रहत्यागः\nअनभिमानम् । ‘नैव किञ्चित् करोति’(४.२०) इत्यस्याभिप्रायमाह -\nनाऽप्नोति किल्बिषमिति ॥\n२१॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-363",
"oldKey": "BGB_C04_V22",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": "shloka",
"text": "यदृच्छालाभसन्तुष्टो द्वन्द्वातीतो विमत्सरः ।\nसमः सिद्धावसिद्धौ च कृत्वाऽपि न निबध्यते॥२२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-364",
"oldKey": "BGB_C04_V22_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": null,
"text": "यतचित्तात्मनो लक्षणमाह -\nयदृच्छालाभेति ॥\nकथं द्वन्द्वातीतत्वमित्यत आह -\nसमः सिद्धाविति ॥\n२२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-365",
"oldKey": "BGB_C04_V23",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": "shloka",
"text": "गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः ।\nयज्ञायाऽचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते॥२३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-366",
"oldKey": "BGB_C04_V23_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": null,
"text": "उपसंहरति-\nगतसङ्गस्येति ॥\nगतसङ्गस्य\nफलस्नेहरहितस्य ।\nमुक्तस्य\nशरीराद्यनभिमानिनः ।\nज्ञानावस्थितचेतसः\nपरमेश्वरज्ञानिनः ॥ २३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-367",
"oldKey": "BGB_C04_V24",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": "shloka",
"text": "ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् ।\nब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्म कर्म समाधिना॥२४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-368",
"oldKey": "BGB_C04_V24_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": null,
"text": "ज्ञानावस्थितचेतस्त्वं स्पष्टयति -\nब्रह्मार्पणमिति ॥\nसर्वमेतद् ब्रह्मेत्युच्यते । तदधीनसत्ताप्रतीतित्वात् । न तु तत्स्वरूपत्वात् । उक्तं हि-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Padma-id\">‘त्वदधीनं यतः सर्वमतः सर्वो भवानिति ।<br/>वदन्ति मुनयः सर्वे न तु सर्वस्वरूपतः ॥’</span>\nइति पाद्मे ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-------id\">‘सर्वं तत्प्रज्ञानेत्रम्’ (ऐत.२.५.३)</span>\nइति च ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-------id\">‘एतं ह्येव बह्वृचाः..’(ऐत.२.७.३.७)</span>\nइत्यादि च ।\nसमाधिना\nसह ब्रह्मैव\nकर्म\n॥२४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-369",
"oldKey": "BGB_C04_V25",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": "shloka",
"text": "दैवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते ।\nब्रह्माग्नावपरे यज्ञं यज्ञेनैवोपजुह्वति॥२५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-370",
"oldKey": "BGB_C04_V26",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": "shloka",
"text": "श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति ।\nशब्दादीन् विषयानन्य इन्द्रियाग्निषु जुह्वति॥२६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-371",
"oldKey": "BGB_C04_V26_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": null,
"text": "यज्ञभेदानाह -\nदैवमित्यादिना ॥\nदैवं\nभगवन्तम् । स एव तेषां यज्ञः । भगवदुपासनं यज्ञमिति क्रियाविशेषणम् । नान्यत् तेषामस्ति यतीनां केषाञ्चित् ।\nयज्ञं\nभगवन्तम् ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref--------id\">‘यज्ञेन यज्ञम्.....’(ऋ.८अ.४अ.१९व. ९०सू.१६मं)</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘यज्ञो विष्णुर्देवता..’</span>\nइत्यादिश्रुतिभ्यः । यज्ञेन प्रसिद्धेनैव । यज्ञं प्रति यज्ञेन जुह्वतीति सर्वत्र समम्-\n<span class=\"gr-reference gr-ref--------id\">‘तं यज्ञम्....’(ऋ.८अ.४अ.१८व.)</span>\nइत्यादौ । उक्तं च-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘विष्णुं रुद्रेण पशुना ब्रह्मा ज्येष्ठेन सूनुना । <br/> अयजन्मानसे यज्ञे पितरं प्रपितामहः ॥’</span>\nइति ॥ २५,२६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-372",
"oldKey": "BGB_C04_V27",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": "shloka",
"text": "सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे ।\nआत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति ज्ञानदीपिते॥२७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-373",
"oldKey": "BGB_C04_V27_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": null,
"text": "आत्मसंयमाख्योपायाग्नौ ॥ २७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-374",
"oldKey": "BGB_C04_V28",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": "shloka",
"text": "द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथाऽपरे ।\nस्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयश्शंसितव्रताः॥२८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-375",
"oldKey": "BGB_C04_V28_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": null,
"text": "द्रव्यं जुह्वतीति <span class=\"gr-moola\">द्रव्ययज्ञाः</span> । तपः परमेश्वरार्पणबुध्या तत्र जुह्वतीति <span class=\"gr-moola\">तपोयज्ञा</span> इत्यादि । ‘इदं तपो हविः तद् ब्रह्माग्नौ जुहोमि तत्पूजार्थम्’ इति होमः । तदर्पण एव च होमबुद्धिः ॥ २८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-376",
"oldKey": "BGB_C04_V29",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": "shloka",
"text": "अपाने जुह्वनि प्राणं प्राणेऽपानं तथाऽपरे ।\nप्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः॥२९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-377",
"oldKey": "BGB_C04_V29_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-moola\">अपरे प्राणायामपरायणाः प्राणम् अपाने जुह्वति, अपानं</span> च <span class=\"gr-moola\">प्राणे</span> । कुम्भकस्था एव भवन्तीत्यर्थः ॥ २९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-378",
"oldKey": "BGB_C04_V30",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": "shloka",
"text": "अपरे नियताऽहाराः प्राणान् प्राणेषु जुह्वति ।\nसर्वेऽप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषाः॥३० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-379",
"oldKey": "BGB_C04_V31",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": "shloka",
"text": "यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम् ।\nनायं लोकोऽस्त्ययज्ञस्य कुतोऽन्यः कुरुसत्तम॥३१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-380",
"oldKey": "BGB_C04_V31_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": null,
"text": "नियताहारत्वेनैव प्राणशोषात् प्राणान् प्राणेषु जुह्वति ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-------------id\">‘यच्छेद् वाङ्मनसी प्राज्ञः’(काठ.१.७.१३)</span>\nइत्यादिश्रुत्युक्तप्रकारेण वा । अन्यदपि ग्रन्थान्तरे सिद्धम्-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘यदस्याल्पाशनं तेन प्राणाः प्राणेषु वै हुताः’</span>\nइति ॥ ३०, ३१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-381",
"oldKey": "BGB_C04_V32",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": "shloka",
"text": "एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे ।\nकर्मजान्विद्धि तान् सर्वान् एवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे॥३२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-382",
"oldKey": "BGB_C04_V32_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": null,
"text": "ब्रह्मणः\nपरमात्मनो\nमुखे\n। ‘अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च’(९.२४) इति हि वक्ष्यति । मानसवाचिककायिककर्मजा एव हि ते सर्वे ।\nएवं ज्ञात्वा\nतानि कर्माणि कृत्वा\nविमोक्ष्यसे\n। युद्धं परित्यज्य यद् मोक्षार्थं करिष्यसि तदपि कर्म । अतो विहितं न त्याज्यमिति भावः ॥ ३२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-383",
"oldKey": "BGB_C04_V33",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": "shloka",
"text": "श्रेयान् द्रव्यमयाद् यज्ञाद् ज्ञानयज्ञः परन्तप ।\nसर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते॥३३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-384",
"oldKey": "BGB_C04_V33_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": null,
"text": "अखिलम्\nउपासनाद्यङ्गयुक्तम् । ज्ञानफलमेवेत्यर्थः ॥ ३३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-385",
"oldKey": "BGB_C04_V34",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": "shloka",
"text": "तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्रेन सेवया ।\nउपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्वदर्शिनः॥३४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-386",
"oldKey": "BGB_C04_V34_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": null,
"text": "इदानीमपि ज्ञान्येव । तथाऽप्यभिभवान्मोहः । मा तूक्ता ॥ ३४॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-387",
"oldKey": "BGB_C04_V35",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": "shloka",
"text": "यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पाण्डव ।\nयेन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि॥३५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-388",
"oldKey": "BGB_C04_V35_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": null,
"text": "येन ज्ञानेन मय्यात्मभूते सर्वभूतानि\nअथो\nतस्मादेव मोहनाशात् पश्यसि॥ ३५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-389",
"oldKey": "BGB_C04_V36",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": "shloka",
"text": "अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः ।\nसर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं सन्तरिष्यसि॥३६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-390",
"oldKey": "BGB_C04_V36_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": null,
"text": "करणभूतं ज्ञानं स्तौति पुनः श्लोकत्रयेण ॥ ३६॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-391",
"oldKey": "BGB_C04_V37",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": "shloka",
"text": "यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात् कुरुतेऽर्जुन ।\nज्ञानाग्निस्सर्वकर्माणि भस्मसात् कुरुते तथा॥३७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-392",
"oldKey": "BGB_C04_V38",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": "shloka",
"text": "न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते ।\nतत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनाऽत्मनि विन्दति॥३८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-393",
"oldKey": "BGB_C04_V39",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": "shloka",
"text": "श्रद्धावाल्लँभते ज्ञानं मत्परः संयतेन्द्रियः ।\nज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिम् अचिरेणाधिगच्छति॥३९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-394",
"oldKey": "BGB_C04_V39_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": null,
"text": "तत्साधनं विरोधिफलं च तदुत्तरैरुक्त्वोपसंहरति-"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-395",
"oldKey": "BGB_C04_V40",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": "shloka",
"text": "अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति ।\nनायं लोकोऽस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः॥४० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-396",
"oldKey": "BGB_C04_V41",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": "shloka",
"text": "योगसंन्यस्तकर्माणं ज्ञानसञ्छिन्नसंशयम् ।\nआत्मवन्तं न कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय॥४१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-397",
"oldKey": "BGB_C04_V42",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C04",
"chapter": "BGB_C04",
"verseType": "shloka",
"text": "तस्माद् अज्ञानसम्भूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनाऽऽत्मनः ।\nछित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत॥४२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-398",
"oldKey": "BGB_C05_I01",
"type": "introduction",
"parent": "BGB_C05",
"chapter": "BGB_C05",
"verseType": null,
"text": "तृतीयाध्यायोक्तमेव कर्मयोगं प्रपञ्चयत्यनेनाध्यायेन -‘यदृच्छालाभसन्तुष्टः’(४.२२) इत्यादि संन्यासम् , ‘कुरु कर्मैव’(४.१५) इत्यादि कर्मयोगं च।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-399",
"oldKey": "BGB_C05_V01",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C05",
"chapter": "BGB_C05",
"verseType": "shloka",
"text": "संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि ।\nयच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम्॥१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-400",
"oldKey": "BGB_C05_V01_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C05",
"chapter": "BGB_C05",
"verseType": null,
"text": "नियमनादिना सकललोककर्षणात् कृष्णः ।तच्चोक्तम्-\n<span class=\"gr-reference gr-ref----------id\">‘यतः कर्षसि देवेश नियम्य सकलं जगत् ।<br/>अतो वदन्ति मुनयः कृष्णं त्वां ब्रह्मवादिनः ॥’ इति महाकौर्मे ।</span>\nसंन्यासशब्दार्थं भगवानेव वक्ष्यति । अयं प्रश्नाभिप्रायः(शयः) - ‘यदि संन्यासः\nश्रेयः\nअधिकः स्यात्, तर्हि संन्यासस्येेषद्(स्यैतद्)विरोधि युद्धम्’ इति ॥१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-401",
"oldKey": "BGB_C05_V02",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C05",
"chapter": "BGB_C05",
"verseType": "shloka",
"text": "संन्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ ।\nतयोस्तु कर्मसंन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते॥२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-402",
"oldKey": "BGB_C05_V02_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C05",
"chapter": "BGB_C05",
"verseType": null,
"text": "नायं संन्यासो यत्याश्रमः ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘द्वन्द्वत्यागात्तु संन्यासान्मत्पूजैव गरीयसी ॥’</span>\nइति वचनात् ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Mahanarayanopanishat-id\">‘तानि वा एतान्यवराणि तपांसि न्यास एवात्यरेचयत्’(म.ना.उ.१६.१२)</span>\n। इति च ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Naradapurana-id\">‘संन्यासस्तु तुरीयो यो निष्क्रियाख्यः सधर्मकः ।<br/>न तस्मादुत्तमो धर्मो लोके कश्चन विद्यते ॥<br/>तद्भक्तोऽपि हि यद् गच्छेत् तद्गृहस्थो न धार्मिकः ।<br/>मद्भक्तिश्च विरक्तिस्तदधिकारो निगद्यते ।<br/>यदाऽधिकारो भवति ब्रह्मचार्यपि प्रव्रजेत् ॥’</span>\nइति नारदीये ।\n‘ब्रह्मचर्यादेव प्रव्रजेत्’ ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘यदहरेव विरजेत्’(जा.उ.४.१)</span>\nइति च ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Brahme-id\">‘संन्यासे तु तुरीये वै प्रीतिर्मम गरीयसी (महीयसी) ।<br/>येषामत्राधिकारो न, तेषां कर्मेति निश्चयः ॥’</span>\nइत्यादेश्च ब्राह्मे ।\nअतो नात्राऽश्रमः संन्यास उक्तः ॥२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-403",
"oldKey": "BGB_C05_V03",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C05",
"chapter": "BGB_C05",
"verseType": "shloka",
"text": "ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति ।\nनिर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते॥३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-404",
"oldKey": "BGB_C05_V03_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C05",
"chapter": "BGB_C05",
"verseType": null,
"text": "संन्यासशब्दार्थमाह -\nज्ञेय इति ॥\nसंन्यासस्य निःश्रेयसकरत्वं ज्ञापयितुं तच्छब्दार्थं स्मारयति -\nज्ञेय इति ॥\n३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-405",
"oldKey": "BGB_C05_V04",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C05",
"chapter": "BGB_C05",
"verseType": "shloka",
"text": "साङ्ख्ययोगौ पृथग्बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः ।\nएकमप्यास्थितः सम्यग् उभयोर्विन्दते फलम्॥४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-406",
"oldKey": "BGB_C05_V04_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C05",
"chapter": "BGB_C05",
"verseType": null,
"text": "संन्यासो हि ज्ञानान्तरङ्गत्वेनोक्तः-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘न तस्य तत्त्वग्रहणाय’(भाग.५.११.३)</span>\nइत्यादौ । अतः कथं सोऽवमः? इत्यत आह -\nसाङ्ख्ययोगाविति ॥\nउभयोरप्यन्तरङ्गत्वेनाविरोधः ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘अग्निमुग्धो हवै धूमतान्तः स्वं लोकं न प्रतिजानाति’(तै.)</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘मा वः पदव्यः पितरस्मदाश्रिता या यज्ञशालासनधूमवर्त्मनाम्’(भाग.४.४.२१)</span>\nइत्यादि काम्यकर्मविषयमिति भावः । ये त्वन्यथा वदन्ति ते बालाः ॥ ४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-407",
"oldKey": "BGB_C05_V05",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C05",
"chapter": "BGB_C05",
"verseType": "shloka",
"text": "यत् साङ्ख्यैः प्राप्यते स्थानं तद् योगैरपि गम्यते ।\nएकं साङ्ख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति॥५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-408",
"oldKey": "BGB_C05_V05_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C05",
"chapter": "BGB_C05",
"verseType": null,
"text": "‘एकमपि’(५.४) इत्यस्याभिप्रायमाह -\nयत् साङ्ख्यैरिति ॥\nयोगिभिरपि ज्ञानद्वारा ज्ञानफलं प्राप्यत इत्यर्थः ॥ ५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-409",
"oldKey": "BGB_C05_V06",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C05",
"chapter": "BGB_C05",
"verseType": "shloka",
"text": "संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः ।\nयोगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म न चिरेणाधिगच्छति॥६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-410",
"oldKey": "BGB_C05_V06_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C05",
"chapter": "BGB_C05",
"verseType": null,
"text": "इतश्च संन्यासाद् योगो वर इत्याह - <span class=\"gr-prateeka\">संन्यासस्त्विति ॥</span> योगाभावे मोक्षादिफलं न भवति । अतः कामजयादिदुःखमेव तस्य । मोक्षाद्येव हि फलम् । अन्यत् फलम् अल्पत्वाद् अफलमेवेत्याशयः । तच्चोक्तम्- <span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Padma-id\">‘विना मोक्षफलं यत्तु न तत्फलमुदीर्यते’ ।</span></span> इति पाद्मे । यत्तु महत्फलयोग्यं तस्याल्पं फलमेव न भवति । यथा पद्मरागस्य तण्डुलमुष्टिः । महाफलश्च योगयुक्तश्चेत् संन्यास इत्याह - <span class=\"gr-prateeka\">योगयुक्त इति ॥</span> <span class=\"gr-moola\">मुनिः</span> संन्यासी । तथाचोक्तम्- <span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘स हि लोके मुनिर्नाम यः कामक्रोधवर्जितः।’</span></span> इति ॥ ६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-411",
"oldKey": "BGB_C05_V07",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C05",
"chapter": "BGB_C05",
"verseType": "shloka",
"text": "योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः ।\nसर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते ॥ ७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-412",
"oldKey": "BGB_C05_V07_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C05",
"chapter": "BGB_C05",
"verseType": null,
"text": "एतदेव प्रपञ्चयति -\nयोगयुक्त इति ॥\nसर्वभूतात्मभूतः परमेश्वरः ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref---------id\">‘यच्चाऽप्नोति’(म.भा)</span>\nइत्यादेः । स आत्मभूतः स्वसमीपं प्रति आदानादिकर्ता यस्य सः\nसर्वभूतात्मभूतात्मा\n॥ ७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-413",
"oldKey": "BGB_C05_V08",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C05",
"chapter": "BGB_C05",
"verseType": "shloka",
"text": "नैव किञ्चित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित् ।\nपश्यन् शृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन् अश्नन् गच्छन् स्वपन् श्वसन् ॥८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-414",
"oldKey": "BGB_C05_V09_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C05",
"chapter": "BGB_C05",
"verseType": null,
"text": "संन्यासं स्पष्टयति पुनः श्लोकद्वयेन ॥ ८, ९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-415",
"oldKey": "BGB_C05_V09",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C05",
"chapter": "BGB_C05",
"verseType": "shloka",
"text": "प्रलपन् विसृजन् गृह्णन् उन्मिषन् निमिषन्नपि ।\nइन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन्॥९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-416",
"oldKey": "BGB_C05_V10",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C05",
"chapter": "BGB_C05",
"verseType": "shloka",
"text": "ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः ।\nलिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा॥१० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-417",
"oldKey": "BGB_C05_V10_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C05",
"chapter": "BGB_C05",
"verseType": null,
"text": "संन्यासयोगयुक्त एव च कर्मणा न लिप्यत इत्याह-\nब्रह्मणीति ॥\nसाधननियमोपचारत्वनिवृत्त्यर्थं पुनःपुनः फलकथनम् ॥ १० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-418",
"oldKey": "BGB_C05_V11",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C05",
"chapter": "BGB_C05",
"verseType": "shloka",
"text": "कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिन्द्रियैरपि ।\nयोगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वाऽऽत्मशुद्धये॥११ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-419",
"oldKey": "BGB_C05_V11_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C05",
"chapter": "BGB_C05",
"verseType": null,
"text": "एवं चाऽचार इत्याह -\nकायेनेति ॥\n११ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-420",
"oldKey": "BGB_C05_V12",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C05",
"chapter": "BGB_C05",
"verseType": "shloka",
"text": "युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम् ।\nअयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निबध्यते॥१२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-421",
"oldKey": "BGB_C05_V12_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C05",
"chapter": "BGB_C05",
"verseType": null,
"text": "पुनर्युक्त्यादिनियमनार्थं युक्तायुक्तफलमाह -\nयुक्त इति ॥\nयुक्तो\nयोगयुक्तः॥ १२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-422",
"oldKey": "BGB_C05_V13",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C05",
"chapter": "BGB_C05",
"verseType": "shloka",
"text": "सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्याऽस्ते सुखं वशी ।\nनवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन्॥१३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-423",
"oldKey": "BGB_C05_V13_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C05",
"chapter": "BGB_C05",
"verseType": null,
"text": "पुनः संन्यासशब्दार्थं स्पष्टयति -\nसर्वकर्माणीति ॥\n‘मनसा’ इति विशेषणाद् अभिमानत्यागः ॥ १३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-424",
"oldKey": "BGB_C05_V14",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C05",
"chapter": "BGB_C05",
"verseType": "shloka",
"text": "न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः ।\nन कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते॥१४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-425",
"oldKey": "BGB_C05_V15",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C05",
"chapter": "BGB_C05",
"verseType": "shloka",
"text": "नाऽदत्ते कस्यचित्पापं न चैव सुकृतं विभुः ।\nअज्ञानेनाऽवृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः॥१५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-426",
"oldKey": "BGB_C05_V15_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C05",
"chapter": "BGB_C05",
"verseType": null,
"text": "न च करोति वस्तुत इत्याह -\nन कर्तृत्वमिति ॥\nप्रभुर्हि जीवो जडमपेक्ष्य ॥ १४, १५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-427",
"oldKey": "BGB_C05_V16",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C05",
"chapter": "BGB_C05",
"verseType": "shloka",
"text": "ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः ।\nतेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम्॥१६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-428",
"oldKey": "BGB_C05_V16_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C05",
"chapter": "BGB_C05",
"verseType": null,
"text": "ज्ञानमेवाज्ञाननाशकमित्याह -\nज्ञानेनेति ॥\nप्रथमज्ञानं परोक्षम् ॥ १६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-429",
"oldKey": "BGB_C05_V17",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C05",
"chapter": "BGB_C05",
"verseType": "shloka",
"text": "तद्बुद्धयस्तदात्मानः तन्निष्ठास्तत्परायणाः ।\nगच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः॥१७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-430",
"oldKey": "BGB_C05_V17_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C05",
"chapter": "BGB_C05",
"verseType": null,
"text": "अपरोक्षज्ञानाव्यवहितसाधनमाह -\nतद्बुद्धय इति ॥\n१७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-431",
"oldKey": "BGB_C05_V18",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C05",
"chapter": "BGB_C05",
"verseType": "shloka",
"text": "विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि ।\nशुनि चैव श्वपाके च पण्डितास्समदर्शिनः॥१८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-432",
"oldKey": "BGB_C05_V18_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C05",
"chapter": "BGB_C05",
"verseType": null,
"text": "परमेश्वरस्वरूपाणां सर्वत्र साम्यदर्शनं चापरोक्षज्ञानसाधनमित्याशयवानाह -\nविद्येति ॥\n१८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-433",
"oldKey": "BGB_C05_V19",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C05",
"chapter": "BGB_C05",
"verseType": "shloka",
"text": "इहैव तैर्जितस्सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः ।\nनिर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद् ब्रह्मणि ते स्थिताः॥१९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-434",
"oldKey": "BGB_C05_V20_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C05",
"chapter": "BGB_C05",
"verseType": null,
"text": "तदेव स्तौति -\nइहैवेति ॥\n१९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-435",
"oldKey": "BGB_C05_V20",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C05",
"chapter": "BGB_C05",
"verseType": "shloka",
"text": "न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम् ।\nस्थिरबुद्धिरसंमूढो ब्रह्मविद्ब्रह्मणि स्थितः॥२० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-436",
"oldKey": "BGB_C05_V21",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C05",
"chapter": "BGB_C05",
"verseType": "shloka",
"text": "बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत्सुखम् ।\nस ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्नुते॥२१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-437",
"oldKey": "BGB_C05_V21_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C05",
"chapter": "BGB_C05",
"verseType": null,
"text": "पुनर्योगस्याऽधिक्यं स्पष्टयति -\nबाह्यस्पर्शेष्विति ॥\nकामरहित आत्मनि यत् सुखं विन्दति स एव\nब्रह्मयोगयुक्तात्मा\nचेत् तदेव\nअक्षयं सुखं विन्दति\n। ब्रह्मविषयो योगो= ब्रह्मयोगः । ध्यानादियुक्तस्यैव आत्मसुखमक्षयम् । अन्यथा नेत्यर्थः ॥ २१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-438",
"oldKey": "BGB_C05_V22",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C05",
"chapter": "BGB_C05",
"verseType": "shloka",
"text": "ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते ।\nआद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः॥२२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-439",
"oldKey": "BGB_C05_V22_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C05",
"chapter": "BGB_C05",
"verseType": null,
"text": "संन्यासार्थं कामभोगं निन्दयति -\nये हीति ॥\n२२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-440",
"oldKey": "BGB_C05_V23",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C05",
"chapter": "BGB_C05",
"verseType": "shloka",
"text": "शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक्शरीरविमोक्षणात् ।\nकामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः॥२३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-441",
"oldKey": "BGB_C05_V23_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C05",
"chapter": "BGB_C05",
"verseType": null,
"text": "तत्परित्यागं प्रशंसयति -\nशक्नोतीति\n॥\nकामक्रोधोद्भवं वेगं सोढुं शक्नोति, शरीरविमोक्षणात् प्राक्,\nयथा मनुष्यशरीरे सोढुं सुकरं तथा नान्यत्रेति भावः । ब्रह्मलोकादिस्तु जितकामानामेव भवति ॥ २३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-442",
"oldKey": "BGB_C05_V24",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C05",
"chapter": "BGB_C05",
"verseType": "shloka",
"text": "योऽन्तः सुखोऽन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव यः ।\nस योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति॥२४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-443",
"oldKey": "BGB_C05_V24_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C05",
"chapter": "BGB_C05",
"verseType": null,
"text": "ज्ञानिलक्षणं प्रपञ्चयत्युत्तरश्लोकैः-"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-444",
"oldKey": "BGB_C05_V24_B02",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C05",
"chapter": "BGB_C05",
"verseType": null,
"text": "आरामः\nपरदर्शनादिनिमित्तं सुखम् । अत्र तु परमात्मदर्शनादिनिमित्तं तत् । सुखं तूपद्रवक्षये व्यक्तम् । अत्र तु कामादिक्षये व्यक्तमात्मनः सुखम् । स्वयञ्ज्योतिष्ट्वाद् भगवतः। तद्व्यक्तेरन्तर्ज्योतिः । सर्वेषामन्तर्ज्योतिष्ट्वेऽपि व्यक्तेर्विशेषः । असम्प्रज्ञातसमाधीनां बाह्यादर्शनात् । दर्शनेऽप्यकिञ्चित्करादेवशब्दः । उक्तं चैतत्-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Naradiya-id\">‘दर्शनस्पर्शसम्भाषाद् यत् सुखं जायते नृणाम् ।<br/>आरामः स तु विज्ञेयः सुखं कामक्षयोदितम् ॥’</span>\nइति नारदीये ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘स्वज्योतिष्ट्वान्महाविष्णोरन्तर्ज्योतिस्तु तत्स्थितः’</span>\n। इति च ।\nअन्तःसुखत्वादेः कारणमाह -\nब्रह्मणि भूत इति ॥\n२४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-445",
"oldKey": "BGB_C05_V25",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C05",
"chapter": "BGB_C05",
"verseType": "shloka",
"text": "लभन्ते ब्रह्मनिर्बा(वा)णम् ऋषयः क्षीणकल्मषाः ।\nछिन्नद्वैधाऽऽयतात्मानः सर्वभूतहिते रताः॥२५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-446",
"oldKey": "BGB_C05_V25_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C05",
"chapter": "BGB_C05",
"verseType": null,
"text": "पापक्षयाच्चैतद् भवतीत्याह -\nलभन्त इति ॥\nक्षीणकल्मषा\nभूत्वा\nछिन्नद्वैधाऽऽयतात्मानः\n। द्वेधा भावो = द्वैधम् । संशयो विपर्ययो वा तच्चोक्तम्-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘विपर्ययः संशयो वा यद् द्वैधं त्वकृतात्मनाम् ।<br/> ज्ञानासिना तु तच्छित्त्वा मुक्तसङ्गः परं व्रजेत् ॥’</span>\nइति च।\nछिन्नद्वैधास्त एवायतात्मानः = दीर्घमनसः सर्वज्ञा इत्यर्थः । तत एव छिन्नद्वैधाः । तच्चोक्तम्-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘क्षीणपापा माहाज्ञाना (महद् ज्ञात्वा) जायन्ते गतसंशयाः’ ।</span>\nइति । छिन्नद्वैधाः, यतात्मान इति वा ॥२५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-447",
"oldKey": "BGB_C05_V26",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C05",
"chapter": "BGB_C05",
"verseType": "shloka",
"text": "कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम् ।\nअभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम्॥२६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-448",
"oldKey": "BGB_C05_V26_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C05",
"chapter": "BGB_C05",
"verseType": null,
"text": "सुलभं च तेषां ब्रह्मेत्याह -\nकामक्रोधेति ॥\nअभितः\nसर्वतः ॥ २६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-449",
"oldKey": "BGB_C05_V27",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C05",
"chapter": "BGB_C05",
"verseType": "shloka",
"text": "स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः ।\nप्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ॥२७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-450",
"oldKey": "BGB_C05_V28",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C05",
"chapter": "BGB_C05",
"verseType": "shloka",
"text": "यतेन्द्रियमनोबुद्धिः मुनिर्मोक्षपरायणः ।\nविगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः॥२८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-451",
"oldKey": "BGB_C05_V28_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C05",
"chapter": "BGB_C05",
"verseType": null,
"text": "ध्यानप्रकारमाह -\nस्पर्शानित्यादिना ॥\nबाह्यान् स्पर्शान् बहिः कृत्वा = श्रोत्रादीनि योगेन नियम्येत्यर्थः । चक्षुः भ्रुवोरन्तरे कृत्वा = भ्रुवोर्मध्यमवलोकयन् इत्यर्थः । उक्तं च -\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘नासाग्रे वा भ्रुवोर्मध्ये DfyanI (ज्ञानी) चक्षुर्निधापयेत्’</span>\n। इति ।\nप्राणापानौ समौ कृत्वा\nकुम्भके स्थित्वेत्यर्थः ॥ २७, २८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-452",
"oldKey": "BGB_C05_V29",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C05",
"chapter": "BGB_C05",
"verseType": "shloka",
"text": "भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् ।\nसुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति॥२९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-453",
"oldKey": "BGB_C05_V29_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C05",
"chapter": "BGB_C05",
"verseType": null,
"text": "ध्येयमाह -\nभोक्तारमिति ॥\n२९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-454",
"oldKey": "BGB_C06_I01",
"type": "introduction",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": null,
"text": "ज्ञानान्तरङ्गं समाधियोगमाहानेनाऽध्यायेन ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-455",
"oldKey": "BGB_C06_V01",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": "shloka",
"text": "अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः ।\nस संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः॥१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-456",
"oldKey": "BGB_C06_V01_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": null,
"text": "विवक्षितं संन्यासमाह योगेन सह -\nअनाश्रित इति ॥\nचतुर्थाश्रमिणोऽप्यग्निः क्रिया चोक्ता ‘दैवमेव’(४.२५) इत्यादौ ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘अग्निर्ब्रह्म च तत्पूजा क्रिया न्यासाश्रमे स्मृता’</span>\n। इति च । तस्माद्\nनिरग्निरक्रियः संन्यासी योगी च न\nभवत्येव ॥१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-457",
"oldKey": "BGB_C06_V02",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": "shloka",
"text": "यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डव ।\nन ह्यसंन्यस्तसङ्कल्पो योगी भवति कश्चन॥२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-458",
"oldKey": "BGB_C06_V02_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": null,
"text": "संन्यासोऽपि योगान्तर्भूत इत्याह -\nयं संन्यासमिति ॥\nकामसङ्कल्पाद्यपरित्यागे कथमुपायवान् स्यादित्याशयः ॥ २ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-459",
"oldKey": "BGB_C06_V03",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": "shloka",
"text": "आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते ।\nयोगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते॥३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-460",
"oldKey": "BGB_C06_V03_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": null,
"text": "कियत्कालं कर्म कर्तव्यम् ? इत्यत आह -\nआरुरुक्षोर्मुनेरिति ॥\nयोगमारुरुक्षोः\nउपायसम्पूर्तिमिच्छोः ।\nयोगारूढस्य\nसम्पूर्णोपायस्य । अपरोक्षज्ञानिन इत्यर्थः ।\nकारणं\nपरमसुखकारणम् । अपरोक्षज्ञानिनोऽपि समाध्यादिफलमुक्तम् । तस्य सर्वोपशमेन समाधिरेव कारणं प्राधान्येनेत्यर्थः । तथाऽपि यदा भोक्तव्योपरमः तदैव सम्यगसम्प्रज्ञातसमाधिर्जायते । अन्यदा तु भगवच्चरितादौ स्थितिः । तच्चोक्तम्-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘ये त्वां पश्यन्ति भगवंस्त एव सुखिनः परम् ।<br/> तेषामेव तु(च) सम्यक् च(तु) समाधिर्जायते नृणाम् ।<br/> भोक्तव्यकर्मण्यक्षीणे जपेन कथयाऽपि वा ।<br/> वर्तयन्ति महात्मानसः त्वद्भक्ताः तत्परायणाः ॥’</span>\nइति ॥३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-461",
"oldKey": "BGB_C06_V04",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": "shloka",
"text": "यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते ।\nसर्वसङ्कल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते॥४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-462",
"oldKey": "BGB_C06_V04_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": null,
"text": "योगारूढस्य लक्षणमाह -\nयदेति ॥\nसम्यगननुषङ्गः तस्यैव भवति । उक्तं च -\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘स्वतो दोषलयो दृष्ट्या त्वितरेषां प्रयत्नतः’</span>\n। इति ॥ ४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-463",
"oldKey": "BGB_C06_V05",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": "shloka",
"text": "उद्धरेदात्मनाऽऽत्मानं नाऽत्मानमवसादयेत् ।\nआत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः॥५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-464",
"oldKey": "BGB_C06_V05_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": null,
"text": "स च योगारोहः प्रयत्नेन कर्तव्य इत्याह -\nउद्धरेदित्यादिना ॥ ५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-465",
"oldKey": "BGB_C06_V06",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": "shloka",
"text": "बन्धुरात्माऽऽत्मनस्तस्य येनाऽत्मैवाऽत्मना जितः ।\nअनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेताऽत्मैव शत्रुवत्॥६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-466",
"oldKey": "BGB_C06_V06_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": null,
"text": "कस्य बन्धुरात्मा इत्यत आह-\nबन्धुरात्मेति ॥\nआत्मा\nमनः ।\nआत्मनः\nजीवस्य ।\nआत्मना\nमनसा ।\nआत्मानं\nजीवम् ।\nआत्मैव\nमनः ।\nआत्मना\nबुद्ध्या, जीवेनैव वा । स हि बुद्ध्या विजयति । उक्तं च-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘मनः परं कारणमामनन्ति’(भाग.११.२३.४३)</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Vishnupurana-id\">‘मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः।’(वि.पु.६.७.२८)</span>\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘उद्धरेन्मनसा जीवं न जीवमवसादयेत् ।<br/>जीवस्य बन्धुः शत्रुश्च मन एव न संशयः ॥’</span>\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Brahmavaivarta-id\">‘जीवेन बुध्या हि यदा मनो जितं तदा बन्धुः शत्रुरन्यत्र चास्य ।<br/>ततो जयेद् बुद्धिबलो नरस्तद् देवे च भक्त्या मधुकैटभारौ ॥’</span>\nइत्यादि ब्रह्मवैवर्ते ।\nअनात्मनः\nअजितात्मनः पुरुषस्य, अजितमनस्कस्य । सदपि मनोऽनुपकारि इत्यनात्मा । सन्नपि भृत्यो यस्य न भृत्यपदे वर्तते स ह्यभृत्यः । तस्यात्मा= मन एव शत्रुवत् शत्रुत्वे वर्तते ॥ ६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-467",
"oldKey": "BGB_C06_V07",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": "shloka",
"text": "जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः ।\nशीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः॥७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-468",
"oldKey": "BGB_C06_V08",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": "shloka",
"text": "ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूढस्थो विजितेन्द्रियः ।\nयुक्त इत्युच्यते योगी समलोष्ठाश्मकाञ्चनः॥८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-469",
"oldKey": "BGB_C06_V08_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": null,
"text": "जितात्मनः फलमाह -\nजितात्मन इति ॥\nजितात्मा हि प्रशान्तो भवति । न तस्य मनः प्रायो विषयेषु गच्छति । तदा च परमात्मा सम्यग् हृदि\nआहितः\nसन्निहितो भवति, अपरोक्षज्ञानी स भवतीत्यर्थः । अपरोक्षज्ञानिनो लक्षणं स्पष्टयति -\nशीतोष्णेत्यादिना ॥\nशीतोष्णादिषु कूटस्थः । ‘ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा’, ‘विजितेन्द्रियः’ इति कूटस्थत्वे हेतुः ।\nविज्ञानं\nविशेषज्ञानम् । अपरोक्षज्ञानं वा । तच्चोक्तम्-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘सामान्यैर्ये त्वविज्ञेया विशेषा मम गोचराः ।<br/>देवादीनां तु तज्ज्ञानं विज्ञानमिति कीर्तितम् ॥’ ‘श्रवणान्मननाच्चैव यज्ज्ञानमुपजायते । <br/> तज्ज्ञानं, दर्शनं विष्णोर्विज्ञानं शम्भुरब्रवीत् । <br/> विज्ञानं ज्ञानमङ्गादेर्विशिष्टं दर्शनं तथा ॥’</span>\nइत्यादि ।\nकूटस्थः\nनिर्विकारः । कूटवत् स्थित इति व्युत्पत्तेः । कूटम् = आकाशः ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘कूटं खं विदलं व्योम सन्धिराकाश उच्यते’</span>\n। इत्यभिधानात् ।\nयोगी\nयोगं कुर्वन् ।\nयुक्तः\nयोगसम्पूर्णः । एवम्भूतो योगानुष्ठाता योगसम्पूर्ण उच्यत इत्यर्थः ॥ ७-८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-470",
"oldKey": "BGB_C06_V09",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": "shloka",
"text": "सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु ।\nसाधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते॥९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-471",
"oldKey": "BGB_C06_V09_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": null,
"text": "स एव च सर्वस्माद् विशिष्यते, साधुपापादिषु समबुद्धिः । जीवचितः परमात्मनः सर्वस्य तन्निमित्तकत्वस्य च सर्वत्रैकरूप्येण । चिद्रूपा एव हि जीवाः । विशेषस्त्वन्तःकरणकृतः । सर्वेषां च साधुत्वादिकं सर्वमीश्वरकृतमेव, स्वतो न किञ्चिदपि । उक्तं चैतत् सर्वम्-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Brahma-id\">‘स्वतः सर्वेऽपि चिद्रूपाः सर्वदोषविवर्जिताः ।<br/>जीवास्तेषां तु ये दोषास्त उपाधिकृता मताः ॥<br/> सर्वं चेश्वरतस्तेषां न किञ्चित् स्वत एव तु ।<br/> समा एव ह्यतः सर्वे वैषम्यं भ्रान्तिसम्भवम् ॥<br/> एवं समा नृजीवास्तु विशेषो देवतादिषु । <br/> स्वाभाविकस्तु नियमादत एव सनातनः (नियमाद्धरेरेव सदा(ना)तनः) ॥<br/>असुरादेस्तथा दोषा नित्याः स्वाभाविका अपि ।<br/> गुणदोषौ मनुष्याणां (मानुषाणां) नित्यौ स्वाभाविकौ मतौ । <br/>गुणैकमात्ररूपास्तु देवा एव सदा मताः ॥’</span>\nइति ब्राह्मे ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-472",
"oldKey": "BGB_C06_V09_B02",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": null,
"text": "न तु साधुपापादीनां पूजासाम्यम् । तत्र दोषस्मृतेः ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Brahma-id\">‘समानां विषमा पूजा विषमाणां समा तथा ।<br/> क्रियते येन देवोऽपि स पदाद् भ्रश्यते पुमान् ॥’ इति ब्राह्मे (पाद्मे) ।</span>\n‘वित्तं बन्धुर्वयः कर्म विद्या चैव तु पञ्चमी ।\nएतानि मान्यस्थानानि गरीयो (यद्यदुत्तरम्) ह्युत्तरोत्तरम् ॥(म.स्मृ.२.१३६) इति मानवे(वामने) ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-BrahmaVaivarta-id\">‘गुणानुसारिणीं पूजां समां दृष्टिं च यो नरः ।<br/> सर्वभूतेषु कुरुते तस्य विष्णुः प्रसीदति ।<br/>वैषम्यमुत्तमत्वं तु ददाति नरसञ्चयात् । <br/>पूजा या विषमा दृष्टिः समा साम्यं विदुःखजम् ॥’ इति ब्रह्मवैवर्ते ।</span>\nसुहृदादिषु शास्त्रोक्तपूजादिकृतिः अन्यूनाधिका या साऽपि समा। तदप्याह-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Garuda-id\">‘यथा सुहृत्सु कर्तव्यं पितृशत्रुसुतेषु च ।<br/>तथा करोति पूजादि समबुद्धिः स उच्यते ॥’ इति गारुडे</span>\n।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-473",
"oldKey": "BGB_C06_V09_B03",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": null,
"text": "प्रत्युपकारनिरपेक्षयोपकारकृत्\nसुहृत्\n। क्लेशस्थानं निरूप्य यो रक्षां करोति स\nमित्रम्\n। अरिः वधादिकर्ता(कृत्) । कर्तव्ये उपकारे अपकारे च य उदास्ते स\nउदासीनः\n। कर्तव्यमुभयमपि यः करोति स\nमध्यमः(स्थः)\n। अवासितकृत्(अवाञ्चितकृत्)\nद्वेष्यः\n। आह चैतत्-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘द्वेष्योऽवासितकृत्(अवाञ्चितकृत्) कार्यमात्रकारी तु मध्यमः ।<br/>प्रियकृत् प्रियो निरूप्यापि क्लेशं यः परिरक्षति ।<br/>स मित्रमुपकारं तु अनपेक्ष्योपकारकृत् ।<br/>यस्ततः स सुहृत् प्रोक्तः शत्रुश्चापि वधादिति(कृत्) ॥’</span>\nइति ॥९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-474",
"oldKey": "BGB_C06_V10",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": "shloka",
"text": "योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः ।\nएकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः॥१० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-475",
"oldKey": "BGB_C06_V11",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": "shloka",
"text": "शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः ।\nनात्युच्छ्रितं नातिनीचं चै(चे)लाजिनकुशोत्तरम्॥११ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-476",
"oldKey": "BGB_C06_V11_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": null,
"text": "समाधियोगप्रकारमाह -\nयोगी युञ्जीत इत्यादिना ॥\nयुञ्जीत\nसमाधियोगयुक्तं कुर्यात् ।\nआत्मानं\nमनः ॥ १०-११ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-477",
"oldKey": "BGB_C06_V12",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": "shloka",
"text": "तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः ।\nउपविश्याऽसने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये॥१२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-478",
"oldKey": "BGB_C06_V13",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": "shloka",
"text": "समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः ।\nसम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन्॥१३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-479",
"oldKey": "BGB_C06_V14",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": "shloka",
"text": "प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः ।\nमनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः॥१४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-480",
"oldKey": "BGB_C06_V14_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": null,
"text": "योगं\nसमाधियोगं\nयुञ्ज्यात् ॥\n१२-१४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-481",
"oldKey": "BGB_C06_V15",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": "shloka",
"text": "युञ्जन्नेवं सदाऽऽत्मानं योगी नियतमानसः ।\nशान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति॥१५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-482",
"oldKey": "BGB_C06_V15_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": null,
"text": "निर्वाणपरमां\nशरीरत्यागोत्तरकालीनाम् ॥ १५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-483",
"oldKey": "BGB_C06_V16",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": "shloka",
"text": "नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः ।\nन चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन॥१६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-484",
"oldKey": "BGB_C06_V16_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": null,
"text": "अनशनादिनिषेधोऽशक्तस्य । उक्तं हि-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Narada-id\">‘निद्राशनभयश्वासचेष्टातन्द्रा(न्द्र्या)दिवर्जनम् ।<br/>कृत्वाऽऽनिमीलिताक्षस्तु शक्तो ध्यायन् (प्रसिध्यति) प्रसीदति॥’ इति नारदीये</span>\n॥ १६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-485",
"oldKey": "BGB_C06_V17",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": "shloka",
"text": "युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु ।\nयुक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा॥१७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-486",
"oldKey": "BGB_C06_V17_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": null,
"text": "युक्ताहारविहारस्य\nसोपायाहारादेः । यावता श्रमाद्यभावो भवति तावदाहारादेः इत्यर्थः ॥ १७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-487",
"oldKey": "BGB_C06_V18",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": "shloka",
"text": "यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते ।\nनिःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा॥१८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-488",
"oldKey": "BGB_C06_V18_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": null,
"text": "आत्मनि\nभगवति ॥ १८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-489",
"oldKey": "BGB_C06_V19",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": "shloka",
"text": "यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता ।\nयोगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः॥१९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-490",
"oldKey": "BGB_C06_V19_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": null,
"text": "आत्मनो योगं\nभगवद्विषयं योगम् ॥ १९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-491",
"oldKey": "BGB_C06_V20",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": "shloka",
"text": "यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया ।\nयत्र चैवाऽत्मनाऽऽत्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति॥२० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-492",
"oldKey": "BGB_C06_V20_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": null,
"text": "आत्मना\nमनसा ।\nआत्मनि\nदेहे ।\nआत्मानं\nभगवन्तं पश्यन् ॥२०॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-493",
"oldKey": "BGB_C06_V21",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": "shloka",
"text": "सुखमात्यन्तिकं यत्तद् बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम् ।\nवेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः॥२१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-494",
"oldKey": "BGB_C06_V21_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": null,
"text": "तत्त्वतो\nभगवद्रूपात् ॥ २१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-495",
"oldKey": "BGB_C06_V22",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": "shloka",
"text": "यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः ।\nयस्मिन् स्थितो न दुःखेन गुरुणाऽपि विचाल्यते॥२२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-496",
"oldKey": "BGB_C06_V23",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": "shloka",
"text": "तं विद्याद् दुःखसंयोगवियोगं योगसञ्ज्ञितम् ।\nस निश्चयेन योक्तव्यो योगोनिर्विण्णचेतसा॥२३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-497",
"oldKey": "BGB_C06_V23_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": null,
"text": "दुःखसंयोगो येन वियुज्यते स\nदुःखसंयोगवियोगः\n। न केवलमुत्पन्नं दुःखं नाशयति, उत्पत्तिमेव निवारयतीति दर्शयति संयोगशब्देन ।\nनिश्चयेन योक्तव्यः\nयोक्तव्य एव (तद्) बुभूषुणेत्यर्थः ॥ २३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-498",
"oldKey": "BGB_C06_V24",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": "shloka",
"text": "संङ्कल्पप्रभवान् कामान् त्यक्त्वा सर्वानशेषतः ।\nमनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः॥२४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-499",
"oldKey": "BGB_C06_V24_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": null,
"text": "सर्वान्\nसर्वविषयान् । अशेषतः, एकविषयोऽपि कामः स्वल्पः कादाचित्कोऽपि न कर्तव्य इत्यर्थः । मनसैव नियन्तुं शक्यते न अन्येन इति ‘एव’शब्दः ॥ २४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-500",
"oldKey": "BGB_C06_V25",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": "shloka",
"text": "शनैः शनैरुपरमेद् बुद्ध्या धृतिगृहीतया ।\nआत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत्॥२५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-501",
"oldKey": "BGB_C06_V25_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": null,
"text": "बुद्धेः (क)कारणत्वं मनोनिग्रहे आत्मरमणे च ॥ २५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-502",
"oldKey": "BGB_C06_V26",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": "shloka",
"text": "यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् ।\nततस्ततो नियम्यैतद् आत्मन्येव वशं नयेत्॥२६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-503",
"oldKey": "BGB_C06_V26_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": null,
"text": "यतो यतः\nयत्र यत्र ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘यतो यतो धावति’(भाग.१०.१.४२)</span>\nइत्यादिप्रयोगात् ।\nआत्मन्येव वशं नयेत्\nआत्मविषय एव वशीकुर्यादित्यर्थः ॥ २६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-504",
"oldKey": "BGB_C06_V27",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": "shloka",
"text": "प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम् ।\nउपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम्॥२७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-505",
"oldKey": "BGB_C06_V28",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": "shloka",
"text": "एवं युञ्जन् सदाऽऽत्मानं योगी विगतकल्मषः ।\nसुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते॥२८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-506",
"oldKey": "BGB_C06_V28_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": null,
"text": "पूर्वश्लोकोक्तं प्रपञ्चयति -\nएवं युञ्जन्निति ॥\n२८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-507",
"oldKey": "BGB_C06_V29",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": "shloka",
"text": "सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चाऽत्मनि ।\nईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः॥२९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-508",
"oldKey": "BGB_C06_V29_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": null,
"text": "ध्येयमाह -\nसर्वभूतस्थमिति ॥\nसर्वभूतस्थमात्मानं\nपरमेश्वरम् ।\nसर्वभूतानि चाऽत्मनि\nपरमेश्वरे । तं च परमेश्वरं ब्रह्म तृणादौ ऐश्वर्यादिना साम्येन पश्यति । तच्चोक्तम्-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘आत्मानं सर्वभूतेषु भगवन्तमवस्थितम् ।<br/>अपश्यत् सर्वभूतानि भगवत्यपि चाऽत्मनि ॥’(भाग.३.२५.४७)</span>\nइति ।\n‘समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम्।’(१३.२८) इति च ॥२९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-509",
"oldKey": "BGB_C06_V30",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": "shloka",
"text": "यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति ।\nतस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति॥३० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-510",
"oldKey": "BGB_C06_V30_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": null,
"text": "फलमाह -\nयो मामिति॥\nतस्याहं न प्रणश्यामीति॥\nसर्वदा योगक्षेमवहः स्यामित्यर्थः ।\nस च मे न प्रणश्यति\nसर्वदा मद्भक्तो भवति । सत्यपि स्वामिनि अरक्षति अनाथः, एवं भृत्येऽप्यभजति अभृत्य इति हि प्रसिद्धिः । उक्तं च-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Garuda-id\">‘सर्वदा सर्वभूतेषु समं मां यः प्रपश्यति ।<br/>अचला तस्य भक्तिस्स्याद् योगक्षेमवहोप्यहम्’</span>\n। इति गारुडे ॥३० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-511",
"oldKey": "BGB_C06_V31",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": "shloka",
"text": "सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः ।\nसर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते॥३१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-512",
"oldKey": "BGB_C06_V31_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": null,
"text": "एतदेव स्पष्टयति -\nसर्वभूतस्थितमिति ॥\nएकत्वमास्थितः\nसर्वत्रैक एवेश्वर इति स्थितः । सर्वप्रकारेण वर्तमानोऽपि मय्येव वर्तते । एवमपरोक्षं पश्यतो ज्ञानफलं नियतमित्यर्थः । तथाऽपि प्रायो नाधर्मं करोति । कुर्वतस्तु महच्चेद् दुःखसूचकं भवतीत्युक्तं पुरस्तात्(गी.भा.३.१८) । आह च-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘कदाचिदपि नाधर्मे बुद्धिर्विष्णुदृशां भवेत् ।<br/>प्रमादात्तु कृतं पापं स्वल्पं भस्मीभविष्यति ।<br/>आदिराजैः तथा देवैर्ऋषिभिः क्रियते कियत् ।<br/>बाहुल्यात् कर्मणस्तेषां दुःखसूचकमेव तत् ॥’</span>\nइति ॥३१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-513",
"oldKey": "BGB_C06_V32",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": "shloka",
"text": "आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन ।\nसुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः॥३२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-514",
"oldKey": "BGB_C06_V32_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": null,
"text": "साम्यं प्रकारान्तरेण व्याचष्टे -\nआत्मौपम्येनेति ॥\n३२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-515",
"oldKey": "BGB_C06_V33",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": "shloka",
"text": "योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन ।\nएतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात् स्थितिं स्थिराम्॥३३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-516",
"oldKey": "BGB_C06_V34",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": "shloka",
"text": "चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम् ।\nतस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम्॥३४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-517",
"oldKey": "BGB_C06_V35",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": "shloka",
"text": "असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम् ।\nअभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते॥३५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-518",
"oldKey": "BGB_C06_V35_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": null,
"text": "एतस्य\nयोगस्य स्थिरां स्थितिं न पश्यामि । मनसः चञ्चलत्वात् । उक्तं च -\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Vyasayoga-id\">‘मनसश्चञ्चलत्वाद्धि स्थितिर्योगस्य वै स्थिरा ।<br/> विनाऽभ्यासं न शक्या स्याद् वैराग्याद्वा न संशयः ॥’</span>\nइति व्यासयोगे ॥ ३३, ३५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-519",
"oldKey": "BGB_C06_V36",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": "shloka",
"text": "असंयताऽत्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः ।\nवश्याऽत्मना तु यतता शक्योऽवाप्तुमुपायतः॥३६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-520",
"oldKey": "BGB_C06_V36_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": null,
"text": "न च कदाचित् स्वयमेव मनो नियम्यते ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Brahma-id\">‘शुभेच्छारहितानां च द्वेषिणां च रमापतौ ।<br/>नास्तिकानां च वै पुंसां सदा मुक्तिर्न जायते ॥’</span>\nइति निषेधाद् ब्राह्मे॥३६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-521",
"oldKey": "BGB_C06_V37",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": "shloka",
"text": "अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः ।\nअप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति॥३७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-522",
"oldKey": "BGB_C06_V37_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": null,
"text": "अयतिः\nअप्रयत्नः ॥ ३७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-523",
"oldKey": "BGB_C06_V38",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": "shloka",
"text": "कच्चिन्नोभयविभ्रष्टः छिन्नाभ्रमिव नश्यति ।\nअप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि॥३८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-524",
"oldKey": "BGB_C06_V39",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": "shloka",
"text": "एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः ।\nत्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते॥३९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-525",
"oldKey": "BGB_C06_V40",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": "shloka",
"text": "पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते ।\nन हि कल्याणकृत् कश्चिद् दुर्गतिं तात गच्छति॥४० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-526",
"oldKey": "BGB_C06_V41",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": "shloka",
"text": "प्राप्य पुण्यकृतान् लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः ।\nशुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोभिजायते॥४१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-527",
"oldKey": "BGB_C06_V42",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": "shloka",
"text": "अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम् ।\nएतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम्॥४२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-528",
"oldKey": "BGB_C06_V43",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": "shloka",
"text": "तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् ।\nयतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन॥४३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-529",
"oldKey": "BGB_C06_V44",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": "shloka",
"text": "पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोऽपि सः ।\nजिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते॥४४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-530",
"oldKey": "BGB_C06_V44_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": null,
"text": "योगस्य जिज्ञासुरपि, ज्ञातव्यो मया योग इति यस्यातीवेच्छा सोऽपि ।\nशब्दब्रह्मातिवर्तते\nपरं ब्रह्म प्राप्नोतीत्यर्थः ॥ ४४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-531",
"oldKey": "BGB_C06_V45",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": "shloka",
"text": "प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः ।\nअनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम्॥४५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-532",
"oldKey": "BGB_C06_V45_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": null,
"text": "नैकजन्मनीत्याह -\nप्रयत्नादिति ॥\nजिज्ञासुर्ज्ञात्वा प्रयत्नं करोति । एवमनेकजन्मभिः संसिद्धोऽपरोक्षज्ञानी भूत्वा परां गतिं याति । आह च-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Naradiya-id\">‘अतीव श्रद्धया युक्तो जिज्ञासुर्विष्णुतत्परः ।<br/>ज्ञात्वा ध्यात्वा तथा दृष्ट्वा जन्मभिर्बहुभिः पुमान् ।<br/>विशेन्नारायणं देवं नान्यथा तु कथञ्चन॥’</span>\nइति नारदीये ॥४५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-533",
"oldKey": "BGB_C06_V46",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": "shloka",
"text": "तपस्विभ्योधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः ।\nकर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद् योगी भवार्जुन॥४६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-534",
"oldKey": "BGB_C06_V47",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": "shloka",
"text": "योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना ।\nश्रद्धावान् भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः॥४७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-535",
"oldKey": "BGB_C06_V47_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C06",
"chapter": "BGB_C06",
"verseType": null,
"text": "ज्ञानिभ्यः\nयोगज्ञानिभ्यः ।\nतपस्विभ्यः\nकृच्छ्रादिचारिभ्यः ।उक्तं च-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Garuda-id\"><br/> ‘कृच्छ्रादेरपि यज्ञादेर्ध्यानयोगो विशिष्यते ।<br/>तत्रापि शेषश्रीब्रह्मशिवादिध्यानतो हरेः ।<br/>ध्यानं कोटिगुणं प्रोक्तमधिकं वा मुमुक्षुणाम् ॥’</span>\nइति गारुडे ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Narada-id\">‘अज्ञात्वा ध्यायिनो ध्यानात् ज्ञानमेव विशिष्यते ।<br/>ज्ञात्वा ध्यानं ज्ञानमात्राद् ध्यानादपि तु दर्शनम् ।<br/>दर्शनाच्चैव भक्तेश्च न किञ्चित् साधनाधिकम् ॥’</span>\nइति नारदीये ॥ ४६, ४७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-536",
"oldKey": "BGB_C07_I01",
"type": "introduction",
"parent": "BGB_C07",
"chapter": "BGB_C07",
"verseType": null,
"text": "साधनं प्राधान्येनोक्तम् अतीतैरध्यायैः । उत्तरैस्तु षड्भिः भगवन्माहात्म्यं प्राधान्येनाह-"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-537",
"oldKey": "BGB_C07_I02",
"type": "introduction",
"parent": "BGB_C07",
"chapter": "BGB_C07",
"verseType": null,
"text": "भगवन्महिमा विशेषत उच्यते ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-538",
"oldKey": "BGB_C07_V01",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C07",
"chapter": "BGB_C07",
"verseType": "shloka",
"text": "मय्यासक्तमनाः पार्थ योगं युञ्जन् मदाश्रयः ।\nअसंशयं समग्रं मां यथा ज्ञास्यसि तच्छृणु॥१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-539",
"oldKey": "BGB_C07_V01_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C07",
"chapter": "BGB_C07",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-moola\">आसक्तमनाः</span> अतीव स्नेहयुक्तमनाः । <span class=\"gr-moola\">मदाश्रयः</span> ‘भगवानेव मया सर्वं कारयति, स एव च मे शरणम्, तस्मिन्नेव चाहं स्थितः’ इति स्थितः । ‘असंशयम्’, ‘समग्रम्’ इति क्रियाविशेषणम् ॥ १ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-540",
"oldKey": "BGB_C07_V02",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C07",
"chapter": "BGB_C07",
"verseType": "shloka",
"text": "ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः ।\nयज्ज्ञात्वा नेह भूयोऽन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते॥२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-541",
"oldKey": "BGB_C07_V02_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C07",
"chapter": "BGB_C07",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-moola\">इदं</span> मद्विषयं ज्ञानम् । <span class=\"gr-moola\">विज्ञानं</span> विशेषज्ञानम् ॥ २ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-542",
"oldKey": "BGB_C07_V03",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C07",
"chapter": "BGB_C07",
"verseType": "shloka",
"text": "मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये ।\nयततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः॥३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-543",
"oldKey": "BGB_C07_V03_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C07",
"chapter": "BGB_C07",
"verseType": null,
"text": "दौर्लभ्यं ज्ञानस्याह -<span class=\"gr-prateeka\">मनुष्याणामिति ॥</span> ३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-544",
"oldKey": "BGB_C07_V04",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C07",
"chapter": "BGB_C07",
"verseType": "shloka",
"text": "भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च ।\nअहङ्कार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा॥४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-545",
"oldKey": "BGB_C07_V04_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C07",
"chapter": "BGB_C07",
"verseType": null,
"text": "प्रतिज्ञातं ज्ञानमाह - <span class=\"gr-prateeka\">भूमिरित्यदिना ॥</span> महतो<span class=\"gr-moola\">हङ्कार एवान्तर्भावः ।</span>॥४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-546",
"oldKey": "BGB_C07_V05",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C07",
"chapter": "BGB_C07",
"verseType": "shloka",
"text": "अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम् ।\nजीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत्॥५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-547",
"oldKey": "BGB_C07_V05_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C07",
"chapter": "BGB_C07",
"verseType": null,
"text": "अपरा\nअनुत्तमा। वक्ष्यमाणामपेक्ष्य । जीवभूता श्रीः । जीवानां प्राणधारिणी । चिद्रूपभूता सर्वदा सती ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\">‘एतन्महद्भूतम्’</span>\nइति श्रुतेः । जगाद च-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Naradiya-id\">‘प्रकृती द्वे तु देवस्य जडा चैवाजडा तथा ।<br/> अव्यक्ताख्या जडा सा च सृष्ट्या भिन्नाऽष्टधा पुनः ।<br/>महान् बुद्धिर्मनश्चैव पञ्चभूतानि चेति हि ।<br/>अव(प)रा सा जडा श्रीश्च परेयं धार्यते तया ।<br/>चिद्रूपा सा त्वनन्ता च अनादिनिधना परा ।<br/>यत्समं तु प्रियं किञ्चिन्नास्ति विष्णोर्महात्मनः ।<br/>नारायणस्य महिषी माता सा ब्रह्मणोऽपि हि ।<br/>ता(आ)भ्यामिदं जगत् सर्वं हरिः सृजति भूतरा ॥’ इति</span>\nनारदीये ॥५॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-548",
"oldKey": "BGB_C07_V06",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C07",
"chapter": "BGB_C07",
"verseType": "shloka",
"text": "एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय ।\nअहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा॥६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-549",
"oldKey": "BGB_C07_V06_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C07",
"chapter": "BGB_C07",
"verseType": null,
"text": "न केवलं ते जगत् प्रकृती मद्वशे इत्येतावन्मदैश्वर्यमित्याह -\nअहमिति ॥\nप्रभवादेः सत्ताप्रतीत्यादिकारणत्वात्, तद्भोक्तृत्वाच्च प्रभव इत्यादि । तथा च श्रुतिः-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Chandogya-id\">‘सर्वमकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः सर्वमिदमभ्यात्तोऽवाक्यनादरः’(छा.३.२.९)</span>\nइति । आह च -\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Naradiya-id\">‘स्रष्टा पाता च संहर्ता नियन्ता च प्रकाशिता ।<br/>यतः सर्वस्य तेनाहं सर्वोऽसीत्यृषिभिः स्तुतः ।<br/>सुखरूपस्य भोक्तृत्वान्न तु सर्वस्वरूपतः ।<br/>आगमिष्यत् सुखं चापि तस्यास्त्येव सदाऽपि तु ।<br/>तथाऽप्यचिन्त्यशक्तित्वाज्जातं सुखमि(म)तीव च’</span>\n॥ इति नारदीये ॥६॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-550",
"oldKey": "BGB_C07_V07",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C07",
"chapter": "BGB_C07",
"verseType": "shloka",
"text": "मत्तः परतरं नान्यत्किञ्चिदस्ति धनञ्जय ।\nमयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव॥७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-551",
"oldKey": "BGB_C07_V07_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C07",
"chapter": "BGB_C07",
"verseType": null,
"text": "अहमेव परतरः । <span class=\"gr-moola\">मत्तोऽन्यत् परतरं न किञ्चिद्</span> अपि । (<span class=\"gr-moola\">इदं</span> ज्ञानम्) ॥ ७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-552",
"oldKey": "BGB_C07_V08",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C07",
"chapter": "BGB_C07",
"verseType": "shloka",
"text": "रसोऽहमप्सु कौन्तेय प्रभाऽस्मि शशिसूर्ययोः ।\nप्रणवः सर्ववेदेषु शब्दः खे पौरुषं नृषु॥८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-553",
"oldKey": "BGB_C07_V09",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C07",
"chapter": "BGB_C07",
"verseType": "shloka",
"text": "पुण्यो गन्धः पृथिव्यां च तेजश्चास्मि विभावसौ ।\nजीवनं सर्वभूतेषु तपश्चास्मि तपस्विषु॥९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-554",
"oldKey": "BGB_C07_V10",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C07",
"chapter": "BGB_C07",
"verseType": "shloka",
"text": "बीजं मां सर्वभूतानां विद्धि पार्थ सनातनम् ।\nबुद्धिर्बुद्धिमतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम्॥१० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-555",
"oldKey": "BGB_C07_V11",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C07",
"chapter": "BGB_C07",
"verseType": "shloka",
"text": "बलं बलवतां (चाहं) अस्मि कामरागविवर्जितम् ।\nधर्माविरुद्धो भूतेषु कामोऽस्मि भरतर्षभ॥११ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-556",
"oldKey": "BGB_C07_V11_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C07",
"chapter": "BGB_C07",
"verseType": null,
"text": "इदं ज्ञानम्। ‘रसोऽहम्’ इति (इत्यादि)विज्ञानम् । अबादयोऽपि तत एव । तथाऽपि रसादिस्वभावानां साराणां (रसानां) च स्वभावत्वे सारत्वे च विशेषतोऽपि स एव नियामकः । न त्वबादिनियमानुबद्धो रसादिः तत्सारत्वादिश्चेति दर्शयति ‘अप्सु रसः’ इत्यादिविशेषशब्दैः । भोगश्च विशेषतो रसादेरिति, उपासनार्थं च । उक्तं गीताकल्पे-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Geetakalpa-id\">‘रसादीनां रसादित्वे स्वभावत्वे तथैव च ।<br/>सारत्वे सर्वधर्मेषु विशेषेणापि कारणम् ।<br/>सारभोक्ता च सर्वत्र यतोऽतो जगदीश्वरः ।<br/>रसादिमानिनां देहे स सर्वत्र व्यवस्थितः ।<br/>अबादयः पार्षदा एव ध्येयः स ज्ञानिनां हरिः ।<br/>रसादिसम्पत्त्या अन्येषां वासुदेवो जगत्पतिः ॥’</span>\nइति ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘स्वभावो जीव एव च’(भाग.१.१०.१२),</span>\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘सर्वस्वभावो नियतस्तेनैव किमुतापरम्(किमतः परम्)।’</span>\n, ‘न तदस्ति विना यत् स्यान्मया भूतं चराचरम्’(१०.३९) । इति च ।\n‘धर्माविरुद्धः’, ‘कामरागविवर्जितम्’ इत्याद्युपासनार्थम् । उक्तं च गीताकल्पे-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Geetakalpa-id\">‘धर्माविरुद्धकामेऽसावुपास्यः काममिच्छता ।<br/>विहीने कामरागादेर्बले च बलमिच्छता ।<br/>ध्यातस्तत्र त्वनिच्छद्भिर्ज्ञानमेव ददाति सः ॥’</span>\nइत्यादि ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-557",
"oldKey": "BGB_C07_V11_B02",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C07",
"chapter": "BGB_C07",
"verseType": null,
"text": "‘पुण्यो गन्धः’ इति भोगापेक्षया च । तथाहि श्रुतिः -\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bruhadaranyka-id\">‘पुण्यमेवामुं गच्छति न ह वै देवान् पापं गच्छति’(बृ.३.६.२७)</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Katha-id\">‘ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके’(कठ.१.७.१)</span>\nइत्यादिका । ऋतं च पुण्यम्-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘ऋतं सत्यं तथा धर्मः सुकृतं चाभिधीयते’</span>\nइत्यभिधानात् ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘ऋतं तु मानसो धर्मः सत्यं स्यात् सम्प्रयोगगः’</span>\nइति च । न च\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Atharvana-id\">‘अनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति’(आथ.३.१.१)</span>\n,\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘अन्यो निरन्नोऽपि बलेन भूयान्’(भाग.११.११.६)</span>\nइत्यादिविरोधः । स्थूलानशनोक्तेः । आह च सूक्ष्माशनम्-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bruhadaranyaka-id\">‘प्रविविक्ताऽहारतर इवैष भवत्यस्माच्छारीरादात्मनः’(बृ.६.२.३)</span>\nइति । न चात्र जीव उच्यते ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘शारीरादात्मनः’</span>\nइति भेदाभिधानात् । स्वप्नादिश्च शारीर एव -\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Garuda-id\">‘शारीरस्तु त्रिधा भिन्नो जाग्रदादिष्ववस्थितेः’</span>\nइति वचनाद् गारुडे । ‘अस्मात्’ इतीश्वरव्यावृत्त्यर्थम्-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Narada-id\">‘शारीरौ तावुभौ ज्ञेयौ जीवश्चेश्वरसंज्ञितः ।<br/>अनादिबन्धनस्त्वेको नित्यमुक्तस्तथाऽपरः ॥’</span>\nइति वचनान्नारदीये ।\nभेदश्रुतेश्च । सति गत्यन्तरे पुरुषभेद एव कल्प्यः, न त्ववस्थाभेदः । आह च -\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Geetakalpa-id\">‘प्रविविक्तभुग् यतो ह्यस्माच्छारीरात् पुरुषोत्तमः ।<br/>अतोऽभोक्ता च भोक्ता च स्थूलाभोगात् स एव तु ॥’</span>\nइति गीताकल्पे ॥ ८-१० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-558",
"oldKey": "BGB_C07_V12",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C07",
"chapter": "BGB_C07",
"verseType": "shloka",
"text": "ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये ।\nमत्त एवेति तान् विद्धि न त्वहं तेषु ते मयि॥१२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-559",
"oldKey": "BGB_C07_V12_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C07",
"chapter": "BGB_C07",
"verseType": null,
"text": "‘न त्वहं तेषु’ इति तदनाधारत्वमुच्यते । उक्तं च-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Geetakalpa-id\">‘तदाश्रितं जगत् सर्वं नासौ कुत्रचिदाश्रितः’ ।</span>\nइति गीताकल्पे ॥ १२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-560",
"oldKey": "BGB_C07_V13",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C07",
"chapter": "BGB_C07",
"verseType": "shloka",
"text": "त्रिभिर्गुणमयैर्भावैरेभिः सर्वमिदं जगत् ।\nमोहितं नाभिजानाति मामेभ्यः परमव्ययम्॥१३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-561",
"oldKey": "BGB_C07_V13_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C07",
"chapter": "BGB_C07",
"verseType": null,
"text": "तर्हि कथमेवं न ज्ञायसे ? इत्यत आह -\nत्रिभिरिति ॥\nतादात्म्यार्थे मयट् । तच्चोक्तम्-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘तादात्म्यार्थे विकारार्थे प्राचुर्यार्थे मयट् त्रिधा’।</span>\nइति ।\nनहि गुणकार्यभूता माया । ‘गुणमयी’ इति च वक्ष्यति । सिद्धं च कार्यस्यापि तादात्म्यम्-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Vyasayoga-id\">‘तादात्म्यं कार्यधर्मादेः संयोगो भिन्नवस्तुनोः’ ।</span>\nइति व्यासयोगे ।\nभावैः\nपदार्थैः । सर्वे भावा दृश्यमाना गुणमया एत इति दर्शयति-\nएभिरिति |\nज्ञानिव्यावृत्त्यर्थम् ‘इदम्’ इति । गुणमयदेहादिकं दृष्ट्वा ईश्वरदेहोऽपि तादृश इति मायामोहित इत्यर्थः । जगाद च व्यासयोगे-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Vyasayoga-id\">‘गौणान् ब्रह्मादिदेहादीन् दृष्ट्वा विष्णोरपीदृशः । <br/>देहादिरिति मन्वानो मोहितोऽज्ञो जनो भृशम् ॥’ इति ।</span>\nएभ्यः\nगुणमयेभ्यः । ‘गुणेभ्यः परम्’(१४.१९) इति वक्ष्यमाणत्वात् ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Shvetashvataropanishat-id\">‘केवलो निर्गुणश्च’(श्वे.६.११)</span>\nइत्यादिश्रुतिभ्यश्च ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\">‘त्रैगुण्यवर्जितम्’(म.भा.म.श्लोक)</span>\nइति चोक्तम् ॥१३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-562",
"oldKey": "BGB_C07_V14",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C07",
"chapter": "BGB_C07",
"verseType": "shloka",
"text": "दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया ।\nमामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते॥१४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-563",
"oldKey": "BGB_C07_V14_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C07",
"chapter": "BGB_C07",
"verseType": null,
"text": "कथमनादिकाले मोहानत्ययो बहूनाम्? इत्यत आह-\nदैवीति ॥\nअयमाशयः - माया हि\nएषा\nमोहिका । सा च सृष्ट्यादिक्रीडादि- मद्देवसम्बन्धित्वाद् अतिशक्तेर्दुरत्यया । तथाहि देवशब्दार्थं पठन्ति- ‘दिवु=क्रीडा-विजिगीषा-व्यवहार-द्युति-स्तुति-मद-मोद-स्वप्न-कान्ति-गतिषु’ इति । कथं दैवी ? मदीयत्वात् । अहं हि देव इति । अब्रवीच्च-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Vyasayoga-id\">‘श्रीर्भूर्दुर्गेति या भिन्ना महामाया तु वैष्णवी ।<br/> तच्छक्त्यनन्तांशहीनाऽथापि तस्याश्रयात् प्रभोः ।<br/>अनन्तब्रह्मरुद्रादेर्नास्याः शक्तिकलाऽपि हि ।<br/>तेषां दुरत्ययाऽप्येषा विना विष्णुप्रसादतः ॥’</span>\nइति व्यासयोगे ।\nतर्हि न कथञ्चिदत्येतुं शक्यते? इत्यत आह-\nमामेवेति ॥\nअन्यत् सर्वं परित्यज्य\nमामेव ये प्रपद्यन्ते\n, गुर्वादिवन्दनं च मय्येव समर्पयन्ति । स एव च तत्र स्थित्वा गुर्वादिर्भवतीत्यादि पश्यन्ति । आह च नारदीये-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Narada-id\">‘मत्सम्पत्त्या तु गुर्वादीन् भजन्ते मध्यमा नराः ।<br/> मदुपाधितया तांश्च सर्वभूतानि चोत्तमाः ॥’</span>\nइति ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘आचार्यचैत्यवपुषा स्वग(तं)तिं व्यनङ्क्षि’(भाग.११.२९.६)</span>\n। इति च ॥१४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-564",
"oldKey": "BGB_C07_V15",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C07",
"chapter": "BGB_C07",
"verseType": "shloka",
"text": "न मां दुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः ।\nमाययाऽपहृतज्ञाना आसुरं भावमाश्रिताः॥१५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-565",
"oldKey": "BGB_C07_V16",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C07",
"chapter": "BGB_C07",
"verseType": "shloka",
"text": "चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोऽर्जुन ।\nआर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ॥१६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-566",
"oldKey": "BGB_C07_V16_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C07",
"chapter": "BGB_C07",
"verseType": null,
"text": "तर्हि किमिति सर्वेऽपि नात्यायन्? इत्यत आह - <span class=\"gr-prateeka\">न मामिति ॥</span> दुष्कृतित्वात् <span class=\"gr-moola\">मूढाः</span> । अत एव <span class=\"gr-moola\">नराधमाः</span>। अपहृतज्ञानत्वाच्च <span class=\"gr-moola\">मूढाः</span> । अत एव <span class=\"gr-moola\">आसुरं भावमाश्रिताः</span> । स च वक्ष्यते- ‘प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च’(१६.७) इत्यादिना । अपहारः= अभिभवः । उक्तं चैतद् व्यासयोगे-\n<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Vyasayoga-id\">‘ज्ञानं स्वभावो जीवानां मायया ह्यभिभूयते’।</span></span> इति ।\nअसुषु रता असुराः । तच्चोक्तं नारदीये- <span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Narada-id\">‘ज्ञानप्रधाना देवास्तु असुरास्तु रता असौ’ ।</span></span>। इति ॥ १५, १६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-567",
"oldKey": "BGB_C07_V17",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C07",
"chapter": "BGB_C07",
"verseType": "shloka",
"text": "तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते ।\nप्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमहं स च मम प्रियः॥१७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-568",
"oldKey": "BGB_C07_V18",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C07",
"chapter": "BGB_C07",
"verseType": "shloka",
"text": "उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम् ।\nआस्थितः स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमां गतिम्॥१८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-569",
"oldKey": "BGB_C07_V18_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C07",
"chapter": "BGB_C07",
"verseType": null,
"text": "एकस्मिन्नेव भक्तिरित्येकभक्तिः । तच्चोक्तं गारुडे-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Garuda-id\">‘मय्येव भक्तिर्नान्यत्र एकभक्तिः स उच्यते।’</span>\nइति ॥ १७, १८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-570",
"oldKey": "BGB_C07_V19",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C07",
"chapter": "BGB_C07",
"verseType": "shloka",
"text": "बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानावान्मां प्रपद्यते ।\nवासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः॥१९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-571",
"oldKey": "BGB_C07_V19_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C07",
"chapter": "BGB_C07",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-moola\">बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान्</span> भवति । तच्चोक्तं ब्राह्मे- <span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Brahma-id\">‘जन्मभिर्बहुभिः ज्ञात्वा ततो मां प्रतिपद्यते’।</span></span> इति ॥ १९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-572",
"oldKey": "BGB_C07_V20",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C07",
"chapter": "BGB_C07",
"verseType": "shloka",
"text": "कामैस्तैस्तैर्हृतज्ञानाः प्रपद्यन्तेऽन्यदेवताः ।\nतं तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया॥२० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-573",
"oldKey": "BGB_C07_V20_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C07",
"chapter": "BGB_C07",
"verseType": null,
"text": "प्रकृत्या\nस्वभावेन,-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘स्वभावः प्रकृतिश्चैव संस्कारो वासनेति च’।</span>\nइत्यभिधानात् ॥ २० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-574",
"oldKey": "BGB_C07_V21",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C07",
"chapter": "BGB_C07",
"verseType": "shloka",
"text": "यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयाऽर्चितुमिच्छति ।\nतस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम्॥२१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-575",
"oldKey": "BGB_C07_V22",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C07",
"chapter": "BGB_C07",
"verseType": "shloka",
"text": "स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते ।\nलभते च ततः कामान् मयैव विहितान् हि तान्॥२२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-576",
"oldKey": "BGB_C07_V23",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C07",
"chapter": "BGB_C07",
"verseType": "shloka",
"text": "अन्तवत्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम् ।\nदेवान् देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि॥२३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-577",
"oldKey": "BGB_C07_V23_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C07",
"chapter": "BGB_C07",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-moola\">यां यां</span> ब्रह्मादिरूपां तनुम् । उक्तं च नारदीये-<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Narada-id\">‘अन्तो ब्रह्मादिभक्तानां मद्भक्तानामनन्तता’।</span></span> इति ।<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\">‘मुक्तश्च कां गतिं गच्छेन्मोक्षश्चैव किमात्मकः’।(म.भा.शां.प.३४२.३)</span></span> इत्यादेः परिहारसन्दर्भाच्च मोक्षधर्मेषु ।<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Brahmavaivarta-id\">‘अवतारे महाविष्णोर्भक्तः कुत्र च मुच्यते’ ।</span></span> इत्यादेश्च ब्रह्मवैवर्ते ॥॥ २१-२३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-578",
"oldKey": "BGB_C07_V24",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C07",
"chapter": "BGB_C07",
"verseType": "shloka",
"text": "अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धयः ।\nपरं भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम्॥२४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-579",
"oldKey": "BGB_C07_V24_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C07",
"chapter": "BGB_C07",
"verseType": null,
"text": "को विशेषस्तवान्येभ्यः ? इत्यत आह -<span class=\"gr-prateeka\">अव्यक्तमिति ॥</span> कार्यदेहादिवर्जितः(तम्) । तद्वानिव प्रतीयस इत्यत आह -<span class=\"gr-prateeka\">व्यक्तिमापन्नमिति ॥</span> कार्यदेहाद्यापन्नम् । तच्चोक्तम्- <span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘सदसतः परम्’</span></span> ,<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Shvetashvatara-id\">‘न तस्य कार्यम्(श्वे.उ.६,८)’</span></span> ,<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Shvetashvatara-id\">‘अपाणिपादः’(श्वे.उ.३,१९)</span></span> ,<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘आनन्ददेहं पुरुषं मन्यन्ते गौणदेहिकम्’</span></span> इत्यादौ । <span class=\"gr-moola\">भावं</span> याथार्थ्यम् । (तच्चा)तथाऽब्रवीत्-<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘याथातथ्यमजानन्तः परं तस्य विमोहिताः’</span></span> । इति ॥ २४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-580",
"oldKey": "BGB_C07_V25",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C07",
"chapter": "BGB_C07",
"verseType": "shloka",
"text": "नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः ।\nमूढोऽयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम्॥२५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-581",
"oldKey": "BGB_C07_V25_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C07",
"chapter": "BGB_C07",
"verseType": null,
"text": "अज्ञानं च मदिच्छयेत्याह -<span class=\"gr-prateeka\">नाहमिति ॥</span> योगेन= सामर्थ्योपायेन, मायया च । मयैव <span class=\"gr-moola\">मूढो नाभिजानाति</span> । तथाऽऽह पाद्मे-\n<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Padma-id\">‘आत्मनः प्रावृतिं चैव लोकचित्तस्य बन्धनम् ।\nस्वसामर्थ्येन देव्या च कुरुते स महेश्वरः ॥’</span></span> इति ॥२५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-582",
"oldKey": "BGB_C07_V26",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C07",
"chapter": "BGB_C07",
"verseType": "shloka",
"text": "वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन ।\nभविष्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चन॥२६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-583",
"oldKey": "BGB_C07_V26_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C07",
"chapter": "BGB_C07",
"verseType": null,
"text": "न च मां माया बध्नातीत्याह -<span class=\"gr-prateeka\">वेदेति ॥</span> न <span class=\"gr-moola\">कश्चन</span> अतिसमर्थोऽपि स्वसामर्थ्यात् ॥ २६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-584",
"oldKey": "BGB_C07_V27",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C07",
"chapter": "BGB_C07",
"verseType": "shloka",
"text": "इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन भारत ।\nसर्वभूतानि संमोहं सर्गे यान्ति परन्तप॥२७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-585",
"oldKey": "BGB_C07_V27_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C07",
"chapter": "BGB_C07",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-moola\">द्वन्द्वमोहेन</span> सुखदुःखादिविषयमोहेन । इच्छाद्वेषयोः प्रवृद्धयोर्न हि किञ्चिज्ज्ञातुं शक्यम् । कारणान्तरमेतत् । <span class=\"gr-moola\">सर्गे</span> सर्गकालं आरभ्यैव । शरीरे हि सति (सन्ति) इच्छादयः । पूर्वं त्वज्ञानमात्रम् ॥ २७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-586",
"oldKey": "BGB_C07_V28",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C07",
"chapter": "BGB_C07",
"verseType": "shloka",
"text": "येषां त्वन्तगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम् ।\nते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ता भजन्ते मां दृढव्रताः॥२८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-587",
"oldKey": "BGB_C07_V28_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C07",
"chapter": "BGB_C07",
"verseType": null,
"text": "विपरीताश्च केचित् सन्तीत्याह - <span class=\"gr-prateeka\">येषामिति ॥</span> २८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-588",
"oldKey": "BGB_C07_V29",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C07",
"chapter": "BGB_C07",
"verseType": "shloka",
"text": "जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये ।\nते ब्रह्म तद्विदुः कृत्स्नमध्यात्मं कर्म चाखिलम्॥२९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-589",
"oldKey": "BGB_C07_V30",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C07",
"chapter": "BGB_C07",
"verseType": "shloka",
"text": "साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः ।\nप्रयाणकालेऽपि च मां ते विदुर्युक्तचेतसः॥३० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-590",
"oldKey": "BGB_C07_V30_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C07",
"chapter": "BGB_C07",
"verseType": null,
"text": "‘जरामरणमोक्षाय’ इत्यन्यकामनिवृत्त्यर्थम् । मोक्षे सक्तिस्तुत्यर्थं वा । न विधिः ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Narada-id\">‘मुमुक्षोरमुमुक्षुस्तु वरो ह्येकान्तभक्तिभाक्’ ।</span>\nइतीतरस्तुतेः नारदीये ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id\">‘नात्यन्तिकम्’(भाग.३.१६.४८)</span>\nइति च ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id\">‘देवानां गुणलिङ्गानाम् आनुश्राविककर्मणाम् ।<br/> सत्त्व एवैकमनसो वृत्तिः स्वाभाविकी तु या ।<br/>अनिमित्ता भगवति भक्तिः सिद्धेर्गरीयसी ।<br/> जरयत्याशु या कोशं निगीर्णमनलो यथा ॥’(भाग.३.२६.३२-३३)</span>\nइति भागवते लक्षणाच्च ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Githakalpa-id\">आह च- ‘सर्वे वेदास्तु देवार्था देवा नारायणार्थकाः ।<br/>नारायणस्तु मोक्षार्थे मोक्षो नान्यार्थ इष्यते ।<br/>एवं मध्यमभक्तानाम् एकान्तानां न कस्यचित् ।<br/>अर्थे नारायणो देवस्त्वन्यत् सर्वं तदर्थकम् ॥’</span>\nइति गीताकल्पे ।\nत एव च विदुः ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Atharvana-id\">‘यमेवैष वृणुते’(आथ.४.१.३)</span>\nइति श्रुतेः ॥ २९, ३० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-591",
"oldKey": "BGB_C08_I01",
"type": "introduction",
"parent": "BGB_C08",
"chapter": "BGB_C08",
"verseType": null,
"text": "मरणकालकर्तव्य-गत्याद्यस्मिन्नध्याये उपदिशति-"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-592",
"oldKey": "BGB_C08_I02",
"type": "introduction",
"parent": "BGB_C08",
"chapter": "BGB_C08",
"verseType": null,
"text": "उक्तव्याख्यानपूर्वकं ब्रह्मप्राप्तिरुच्यते ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-593",
"oldKey": "BGB_C08_V01",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C08",
"chapter": "BGB_C08",
"verseType": "shloka",
"text": "किं तद्ब्रह्म किमध्यात्मं किं कर्म पुरुषोत्तम ।\nअधिभूतं च किं प्रोक्तमधिदैवं किमुच्यते॥१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-594",
"oldKey": "BGB_C08_V02",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C08",
"chapter": "BGB_C08",
"verseType": "shloka",
"text": "अधियज्ञः कथं कोऽत्र देहेऽस्मिन् मधुसूदन ।\nप्रयाणकाले च कथं ज्ञेयोऽसि नियतात्मभिः॥२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-595",
"oldKey": "BGB_C08_V03",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C08",
"chapter": "BGB_C08",
"verseType": "shloka",
"text": "अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते ।\nभूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसंज्ञितः॥३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-596",
"oldKey": "BGB_C08_V03_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C08",
"chapter": "BGB_C08",
"verseType": null,
"text": "परमक्षरं (परं) ब्रह्म । वेदादिशङ्कानि(व्या)वृत्त्यर्थम् एतत् । आत्मन्यधि यत् तद् <span class=\"gr-moola\">अध्यात्मम्</span> । आत्माऽधिकारे यत् तदिति वा । तथा हि- जैवस्वभावः । स्वाख्यो भाव इति व्युत्पत्त्या जीवो वा <span class=\"gr-moola\">स्वभावः</span> । सर्वदा अस्त्येवैकप्रकारेणेति भावः । अन्तःकरणादिव्यावृत्त्यर्थो ‘भाव’शब्दः । न ह्येकप्रकारेण स्थितिरन्तःकरणादेः, विकारित्वात् । स्वशब्दः ईश्वरव्यावृत्त्यर्थः । भूतानाम्= जीवानाम्, भावानाम्= जडपदार्थानां चोद्भवकरेश्वरक्रिया <span class=\"gr-moola\">विसर्गः</span> । विशेषेण सर्जनम् = विसर्ग इत्यर्थः ॥ १-३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-597",
"oldKey": "BGB_C08_V04",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C08",
"chapter": "BGB_C08",
"verseType": "shloka",
"text": "अधिभूतं क्षरो भावः पुरुषश्चाधिदैवतम् ॥\nअधियज्ञोऽहमेवात्र देहे देहभृतां वर॥ ४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-598",
"oldKey": "BGB_C08_V04_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C08",
"chapter": "BGB_C08",
"verseType": null,
"text": "भूतानि = सशरीरान् जीवान् अधिकृत्य यत् तद्\nअधिभूतम्\n।\nक्षरो भावः\nविनाशी कार्यः पदार्थः । अव्यक्तान्तर्भावेऽपि तस्याप्यन्यथाभावाख्यो विनाशोऽस्त्येव । तच्चोक्तम्-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘अव्यक्तं परमे व्योम्नि (व्योमन्) निष्क्रिये सम्प्रलीयते।’</span>\nइति ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘तस्मादव्यक्तमुत्पन्नं त्रिगुणं द्विजसत्तम।’</span>\nइति च ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Skanda-id\">‘विकारोऽव्यक्तजन्म हि’</span>\nइति च स्कान्दे ।\nपुरि शयनात्\nपुरुषो\nजीवः । स च सङ्कर्षणो ब्रह्मा वा । स सर्वदेवानधिकृत्य वर्तते पतिरिति अधिदैवतम् । देवाधिकारस्थ इति वा । देवान् इन्द्रियाण्यपेक्ष्य(भावरत्नकोशे स्वीकृतं भाष्यवाक्यम्)।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-599",
"oldKey": "BGB_C08_V04_B02",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C08",
"chapter": "BGB_C08",
"verseType": null,
"text": "सर्वयज्ञभोक्तृत्वादेः\nअधियज्ञः\n। अन्योऽधियज्ञोऽग्न्यादिः प्रसिद्धः इति ‘देहे’ इति विशेषणम् ।\n‘भोक्तारं यज्ञतपसाम्’(५.२९), ‘त्रैविद्या माम्’(९.२०), ‘येऽप्यन्यदेवताभक्ताः’(९.२३),\n<span class=\"gr-reference gr-ref-bruhadaranyaka-id\">‘एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि ददतो मनुष्याः प्रशंसन्ति यजमानं देवाः।’(बृ.५.८.९)</span>\nइत्यादेः ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\">‘कुतो ह्यस्य ध्रुवः(वं) स्वर्गः कुतो नैःश्रेयसं परम्।’(म.भा.शां.प.३४२.२)</span>\nइत्यादिपरिहाराच्च मोक्षधर्मे ॥ भगवान् चेत्, तद्भोक्तृत्वादेरधियज्ञत्वं सिद्धमिति ‘कथम्’ इत्यस्य परिहारः पृथङ् नोक्तः । सर्वप्राणिदेहस्थरूपेण\nअधियज्ञः\n।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-600",
"oldKey": "BGB_C08_V04_B03",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C08",
"chapter": "BGB_C08",
"verseType": null,
"text": "‘अत्र’ इति स्वदेहनिवृत्त्यर्थम् । न हि तत्रेश्वरस्य नियन्तृत्वं पृथगस्ति । नात्रोक्तं ब्रह्म भगवतोऽन्यत् । ‘ते ब्रह्म’(७.२९) इत्युक्त्वा ‘साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः’(७.३०) इति परामर्शात् । तस्यैव च प्रश्नात् । ‘साधियज्ञम्’ इति भेदप्रतीतेः तन्निवृत्त्यर्थम् ‘अधियज्ञोऽहम्’ इत्युक्तम् । ‘माम्’ इत्यभेदप्रतीतेः ‘अक्षरम्’ इत्येवोक्तम् । आह च गीताकल्पे-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Geetakalpa-id\">‘देहस्थविष्णुरूपाणि अधियज्ञ इतीरितः ।<br/>कर्मेश्वरस्य सृष्ट्याख्यं तच्चापीच्छाद्यमुच्यते ।<br/>अधिभूतं जडं प्रोक्तमध्यात्मं जीव उच्यते ।<br/>हिरण्यगर्भोऽधिदैवं देवः सङ्कर्षणोऽपि वा ।<br/>ब्रह्म नारायणो देवः सर्वदेवेश्वरेश्वरः ॥’ इति ।<br/>\n ‘यथाप्रतीतं वा सर्वमत्र वै न विरुध्यते ॥’</span>\nइति च ।\nस्कान्दे च -\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Skanda-id\">‘आत्माभिमानाधिकारस्थितमध्यात्ममुच्यते ।<br/>देहाद् बाह्यं विनाऽतीव बाह्यत्वादधिदैवतम् ।<br/>देवाधिकारगं सर्वं महाभूताधिकारगम् ।<br/>तत्कारणं तथा कार्यमधिभूतं तदन्तिकात्’॥</span>\nइति ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Mahakoorma-id\">महाकौर्मे च - ‘अध्यात्मं देहपर्यन्तं केवलात्मोपकारकम् ।<br/>\n ‘सदेहजीवभूतानि यत् तेषामुपकारकृत् ।<br/>अधिभूतं तु मायान्तं देवानामधिदैवतम् ॥’</span>\nइति ॥४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-601",
"oldKey": "BGB_C08_V05",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C08",
"chapter": "BGB_C08",
"verseType": "shloka",
"text": "अन्तकाले च मामेव स्मरन् मुक्त्वा कलेवरम् ।\nयः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः॥५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-602",
"oldKey": "BGB_C08_V05_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C08",
"chapter": "BGB_C08",
"verseType": null,
"text": "मद्भावं\nमयि सत्ताम् । निर्दुःखनिरतिशयानन्दात्मिकाम् । तच्चोक्तम्-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\">‘मुक्तानां च गतिर्ब्रह्मन् क्षेत्रज्ञ इति कल्पितः।’(म.भा.शां.प.३४२.४२)</span>\nइति मोक्षधर्मे ॥ ५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-603",
"oldKey": "BGB_C08_V06",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C08",
"chapter": "BGB_C08",
"verseType": "shloka",
"text": "यं यं वाऽपि स्मरन् भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् ।\nतं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः॥६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-604",
"oldKey": "BGB_C08_V07",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C08",
"chapter": "BGB_C08",
"verseType": "shloka",
"text": "तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युध्य च ।\nमय्यर्पितमनोबुद्धिर्मामेवैष्यस्यसंशयम्॥७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-605",
"oldKey": "BGB_C08_V07_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C08",
"chapter": "BGB_C08",
"verseType": null,
"text": "स्मरन्\nत्यजतीति भिन्नकालीनत्वेऽप्यविरोध इति मन्दमतेः शङ्का मा भूदिति ‘अन्ते’ इति विशेषणम् । सुमतेर्नैव शङ्काऽवकाशः । ‘स्मरन् त्यजति’ इत्येककालीनत्वप्रतीतेः । दुर्मतेः दुःखान्न स्मरन् त्यजतीति भविष्यति शङ्का ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Skanda-id\">‘त्यजन् देहं न कश्चित्तु मोहमाप्नोत्यसंशयम्’ ।</span>\nइति स्कान्दे ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-bruhadaranyaka-id\">‘तस्य हैतस्य हृदयस्याग्रं प्रद्योतते । <br/>तेन प्रद्योतेनैष आत्मा निष्क्रामति॥’(बृ.६.४.२)</span>\nइति हि श्रुतिः ।\n‘सदा तद्भावभावितः’ इति अन्तकालस्मरणोपायमाह । भावः= अन्तर्गतं मनः । तथाऽभिधानात् । भावितत्वम्= तिवासितत्वम् ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘भावना त्वतिवासना’</span>\nइत्यभिधानात् ॥ ६, ७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-606",
"oldKey": "BGB_C08_V08",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C08",
"chapter": "BGB_C08",
"verseType": "shloka",
"text": "अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिना ।\nपरमं पुरुषं दिव्यं याति पार्थानुचिन्तयन्॥८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-607",
"oldKey": "BGB_C08_V08_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C08",
"chapter": "BGB_C08",
"verseType": null,
"text": "सदा तद्भावभावितत्वं स्पष्टयति -\nअभ्यासेति ॥\nअभ्यास एव योगो\nअभ्यासयोगः\n।\nदिव्यं पुरुषं\nपुरिशयं पूर्णं च ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-bruhadaranyaka-id\">‘स वा अयं पुरुषः सर्वासु पूर्षु पुरिशयो। <br/> नैनेन किञ्चनानावृतं नैनेन किञ्चनासंवृतम् ॥’(बृ.४.५.१८)</span>\nइति श्रुतेः ।\nदिव्यं सृष्ट्यादिक्रीडादियुक्तम् ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Dhathu-id\">‘दिवु = क्रीडा-.......’</span>\nइति धातोः ॥८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-608",
"oldKey": "BGB_C08_V09",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C08",
"chapter": "BGB_C08",
"verseType": "shloka",
"text": "कविं पुराणमनुशासितारम् अणोरणीयांसमनुस्मरेद् यः।\nसर्वस्य धातारमचिन्त्यरूपम् आदित्यवर्णं तमसः परस्तात्॥ ९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-609",
"oldKey": "BGB_C08_V09_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C08",
"chapter": "BGB_C08",
"verseType": null,
"text": "ध्येयमाह- <span class=\"gr-prateeka\">कविमिति ॥</span> <span class=\"gr-moola\">कविं</span> सर्वज्ञम् ,<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Atharvana-id\">‘यः सर्वज्ञः...’(आथ.१.१०)</span></span> इति श्रुतिः । <span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-brahma-id\">‘त्वं कविः सर्ववेदनात्’</span></span> इति च ब्राह्मे । <span class=\"gr-moola\">धातारं</span> धारणपोषणकर्तारम् । <span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Dhathu-id\">‘डुधाञ्= धारणपोषणयोः’</span></span> इति धातोः ।\n<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\">‘धाता विधाता परमोत सन्दृक्’(कृ.य.का.५.प्र.७.अनु.४)</span></span> इति च श्रुतिः ।<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\">‘ब्रह्मा स्थाणुः’</span></span> इत्यारभ्य <span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\">‘तस्य प्रसादादिच्छन्ति तदादिष्टफलं गतिम्।’(म.भा.शां.प.३३४.३४-३९)</span></span> इति च मोक्षधर्मे । <span class=\"gr-moola\">तमसः</span> अव्यक्तात् परतः स्थितम्- <span class=\"gr-prateeka\">तमसः परस्तादिति ॥</span> <span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\">अव्यक्तं वै तमः, परस्ताद्धि स ततः’</span></span> इति पिप्पलादशाखायाम् ।\n<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\">‘मृत्युर्वा व तमः’</span></span> , <span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-bruhadaranyaka-id\">मृत्युर्वै ज्योतिरमृतम्’(बृ.३.३.२९)</span></span> इति श्रुतेः ॥९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-610",
"oldKey": "BGB_C08_V10",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C08",
"chapter": "BGB_C08",
"verseType": "shloka",
"text": "प्रयाणकाले मनसाऽचलेन भक्त्या युक्तो योगबलेन चैव ।\nभ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्यक् स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥ १० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-611",
"oldKey": "BGB_C08_V10_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C08",
"chapter": "BGB_C08",
"verseType": null,
"text": "वायुजयादियोगयुक्तानां मृतिकालकर्तव्यमाह विशेषतः -\nप्रयाणकाल इति ॥\nवायुजयादिरहितानामपि ज्ञानभक्तिवैराग्यसम्पूर्णानां भवत्येव मुक्तिः । तद्वतां तु ईषज्ज्ञानाद्यसम्पूर्णानामपि निपुणानां तद्बलात् कथञ्चिद् भवतीति विशेषः । उक्तं च भागवते-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘पानेन ते देवकथासुधायाः प्रवृद्धभक्त्या विशदाशया ये ।<br/>वैराग्यसारं प्रतिलभ्य बोधं यथाऽञ्जसा त्वाऽऽपुरकुण्ठधिष्ण्यम् ॥ <br/>तथाऽपरे (परे) त्वात्मसमाधियोगबलेन जित्वा प्रकृतिं बलिष्ठाम् ।<br/>त्वामेव धीराः पुरुषं विशन्ति तेषां श्रमः स्यान्नतु सेवया ते।’(भाग.३.६.२४-२५)</span>\nइति ॥\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\">‘ये तु तद्भाविता लोके ह्येकान्तित्वं समास्थिताः ।<br/> एतदभ्यधिकं तेषां यत्ते तं (तत् तेजः) प्रविशन्त्युत ॥’(म.भा.शां.प.३४२.४५)</span>\nइति च मोक्षधर्मे ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Vyasayoga-id\">‘सम्पूर्णानां भवेन्मोक्षो विरक्तिज्ञानभक्तिभिः ।<br/>नियमेन तथाऽपीरजयादियुतयोगिनाम् ।<br/>वश्यत्वान्मनसस्त्वीषत् पूर्वमप्याप्यते ध्रुवम् ॥’</span>\nइति च व्यासयोगे ।॥१० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-612",
"oldKey": "BGB_C08_V11",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C08",
"chapter": "BGB_C08",
"verseType": "shloka",
"text": "यदक्षरं वेदविदो वदन्ति विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः ।\nयदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं सङ्ग्रहेण प्रवक्ष्ये ॥ ११ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-613",
"oldKey": "BGB_C08_V11_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C08",
"chapter": "BGB_C08",
"verseType": null,
"text": "तदेव सध्येयं प्रपञ्चयति -\nयदक्षरमित्यादिना ॥\nप्राप्यते मुमुक्षुभिरिति\nपदं\nस्वरूपम् ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Dhathu-id\">‘पद= गतौ’</span>\nइति धातोः ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\">‘तद् विष्णोः परमं पदम्’(ऋ.मं.१.सू.२२.मं.७)</span>\nइति श्रुतेश्च ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Naradiya-id\">‘गीयसे पदमित्येव मुनिभिः पद्यसे यतः।’</span>\nइति वचनान्नारदीये ॥११ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-614",
"oldKey": "BGB_C08_V12",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C08",
"chapter": "BGB_C08",
"verseType": "shloka",
"text": "सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हृदि निरुध्य च ।\nमूर्ध्न्याधायाऽत्मनः प्राणम् आस्थितो योगधारणाम्॥१२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-615",
"oldKey": "BGB_C08_V13",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C08",
"chapter": "BGB_C08",
"verseType": "shloka",
"text": "ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन् मामनुस्मरन् ।\nयः प्रयाति त्यजन् देहं स याति परमां गतिम्॥१३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-616",
"oldKey": "BGB_C08_V13_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C08",
"chapter": "BGB_C08",
"verseType": null,
"text": "ब्रह्मनाडीं विना यद्यन्यत्र गच्छति तर्हि विना मोक्षं स्थानान्तरं प्राप्नोतीति\nसर्वद्वाराणि संयम्य\n।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Vyasayoga-id\">‘निर्गच्छन् चक्षुषा सूर्यं दिशः श्रोत्रेण चैव हि’ इत्यादिवचनात् व्यासयोगे, मोक्षधर्मे च ।</span>\nहृदि\nनारायणे ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Padma-id\">‘ह्रियते त्वया जगद् यस्माद्धृदित्येव प्रभाष्यसे’</span>\nइति हि पाद्मे\n। न हि\nमूर्ध्नि\nप्राणे (प्राणस्थितेः)\nहृदि\nमनसः स्थितिः सम्भवति ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Vyasayoga-id\">‘यत्र प्राणो मनस्तत्र तत्र जीवः परस्तथा।’</span>\nइति व्यासयोगे ।\nयोगधारणामास्थितः\nयोगभरण एवाभियुक्त इत्यर्थः ॥ १२, १३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-617",
"oldKey": "BGB_C08_V14",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C08",
"chapter": "BGB_C08",
"verseType": "shloka",
"text": "अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः ।\nतस्याहं सुलभः पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिनः॥१४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-618",
"oldKey": "BGB_C08_V14_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C08",
"chapter": "BGB_C08",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-moola\">नित्ययुक्तस्य</span> नित्योपायवतः । <span class=\"gr-moola\">योगिनः</span> परिपूर्णयोगस्य ॥ १४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-619",
"oldKey": "BGB_C08_V15",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C08",
"chapter": "BGB_C08",
"verseType": "shloka",
"text": "मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम् ।\nनाऽप्नुवन्ति महात्मानः संसिद्धिं परमां गताः॥१५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-620",
"oldKey": "BGB_C08_V15_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C08",
"chapter": "BGB_C08",
"verseType": null,
"text": "तत्प्राप्तिं स्तौति - <span class=\"gr-prateeka\">माम् इति ॥</span> ‘परमां (सं)सिद्धिं गता हि ते’ इति तत्र हेतुः ॥ १५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-621",
"oldKey": "BGB_C08_V16",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C08",
"chapter": "BGB_C08",
"verseType": "shloka",
"text": "आब्रह्मभवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन ।\nमामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते॥१६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-622",
"oldKey": "BGB_C08_V16_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C08",
"chapter": "BGB_C08",
"verseType": null,
"text": "महामेरुस्थब्रह्मसदनमारभ्य न पुनरावृत्तिः । तच्चोक्तं नारायणगोपालकल्पे-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Narayanagopalakalpa-id\">‘आ मेरुब्रह्मसदनाद् आजनान्न जनिर्भुवि ।<br/>तथाऽप्यभावः सर्वत्र प्राप्यैव वसुदेवजम् ॥’</span>\nइति ॥१६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-623",
"oldKey": "BGB_C08_V17",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C08",
"chapter": "BGB_C08",
"verseType": "shloka",
"text": "सहस्रयुगपर्यन्तम् अहर्यद्ब्रह्मणो विदुः ।\nरात्रिं युगसहस्रान्तां तेऽहोरात्रविदो जनाः॥१७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-624",
"oldKey": "BGB_C08_V18",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C08",
"chapter": "BGB_C08",
"verseType": "shloka",
"text": "अव्यक्ताद्व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे ।\nरात्र्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसञ्ज्ञके॥१८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-625",
"oldKey": "BGB_C08_V19",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C08",
"chapter": "BGB_C08",
"verseType": "shloka",
"text": "भूतग्रामः स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते ।\nरात्र्यागमेऽवशः पार्थ प्रभवत्यहरागमे॥१९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-626",
"oldKey": "BGB_C08_V20",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C08",
"chapter": "BGB_C08",
"verseType": "shloka",
"text": "परस्तस्मात्तु भावोऽन्योऽव्यक्तो व्यक्तात्सनातनः ।\nयः स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति॥२० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-627",
"oldKey": "BGB_C08_V20_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C08",
"chapter": "BGB_C08",
"verseType": null,
"text": "‘मां प्राप्य न पुनरावृत्तिः’ इति स्थापयितुम् अव्यक्ताख्यात्मसामर्थ्यं दर्शयितुं प्रलयादि दर्शयति -\nसहस्रयुगेत्यादिना ॥\nसहस्रशब्दोऽत्रानेकवाची । ब्रह्म परम् ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Shruthi-id\">‘सा विश्वरूपस्य रजनी’</span>\nइति हि श्रुतिः । द्विपरार्धप्रलय एवात्र विवक्षितः । ‘अव्यक्ताद् व्यक्तयः सर्वाः’(८.१८) इत्युक्तेः । उक्तं च महाकौर्मे-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Mahakourma-id\">‘अनेकयुगपर्यन्तम् अहर्विष्णोस्तथा निशा ।<br/>रात्र्यादौ लीयते सर्वमहरादौ च जायते ॥’</span>\nइति ।\n‘यः स सर्वेषु भूतेषु’ इति वाक्यशेषाच्च ॥ १७-२० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-628",
"oldKey": "BGB_C08_V21",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C08",
"chapter": "BGB_C08",
"verseType": "shloka",
"text": "अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तः तमाहुः परमां गतिम् ।\nयं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम॥२१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-629",
"oldKey": "BGB_C08_V21_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C08",
"chapter": "BGB_C08",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-moola\">अव्यक्तः</span> भगवान् । ‘यं प्राप्य न निवर्तन्ते’ इति ‘मामुपेत्य’(८.१६) इत्युक्तस्य परामर्शात् । <span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Garuda-id\">‘अव्यक्तं परमं विष्णुः’</span></span> इति प्रयोगाच्च गारुडे । <span class=\"gr-moola\">धाम</span> स्वरूपम् ।\n<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘तेजः स्वरूपं च गृहं प्राज्ञैर्धामेति गीयते’</span></span> इत्यभिधानात्॥ २१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-630",
"oldKey": "BGB_C08_V22",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C08",
"chapter": "BGB_C08",
"verseType": "shloka",
"text": "पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया ।\nयस्यान्तःस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम्॥२२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-631",
"oldKey": "BGB_C08_V22_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C08",
"chapter": "BGB_C08",
"verseType": null,
"text": "परमसाधनमाह- <span class=\"gr-prateeka\">पुरुष इति ॥</span> २२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-632",
"oldKey": "BGB_C08_V23",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C08",
"chapter": "BGB_C08",
"verseType": "shloka",
"text": "यत्र काले त्वनावृत्तिमावृत्तिं चैव योगिनः ।\nप्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ॥२३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-633",
"oldKey": "BGB_C08_V23_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C08",
"chapter": "BGB_C08",
"verseType": null,
"text": "यत्कालाद्यभिमानिदेवतागता आवृत्त्यनावृत्ती गच्छन्ति ता आह - <span class=\"gr-prateeka\">यत्रेत्यादिना ॥</span> ‘काले’ इत्युपलक्षणम् । अग्न्यादेरपि वक्ष्यमाणत्वात् ॥२३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-634",
"oldKey": "BGB_C08_V24",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C08",
"chapter": "BGB_C08",
"verseType": "shloka",
"text": "अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् ।\nतत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः॥२४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-635",
"oldKey": "BGB_C08_V25",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C08",
"chapter": "BGB_C08",
"verseType": "shloka",
"text": "धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम् ।\nतत्र चान्द्रमसं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते॥२५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-636",
"oldKey": "BGB_C08_V26",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C08",
"chapter": "BGB_C08",
"verseType": "shloka",
"text": "शुक्लकृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते मते ।\nएकया यात्यनावृत्तिम् अन्ययाऽऽवर्तते पुनः॥२६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-637",
"oldKey": "BGB_C08_V26_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C08",
"chapter": "BGB_C08",
"verseType": null,
"text": "ज्योतिः\nअर्चिः ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id\">‘ते अर्चिषमभिसम्भवन्ति’(छा.५.४.१)</span>\nइति हि श्रुतिः । तथा च नारदीये-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Narada-id\">‘अग्निं प्राप्य ततश्चार्चिः ततश्चाप्यहरादिकम्।’</span>\nइति ।\nअभिमानिदेवताश्च अग्न्यादयः । कथमन्यथा\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id\">‘अह्न आपूर्यमाणपक्षम्’</span>\nइति युज्येत ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Brahme-id\">‘दिवादिदेवताभिस्तु पूजितो ब्रह्म याति हि।’</span>\nइति च ब्राह्मे ।\nमासाभिमानिभ्यो अयनाभिमानिनी च पृथक् । तच्चोक्तं गारुडे-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Garuda-id\">‘पूजितस्त्वयनेनासौ मासैः परिवृतेन हि’</span>\nइति ।\nतच्चोक्तं ब्रह्मवैवर्ते-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Brahmavaivarta-id\">‘साह्ना मध्यन्दिनेनाथ शुक्लेन च स पूर्णिमा ।<br/>सविष्वा चायनेनासौ पूजितः केशवं व्रजेत् ॥’</span>\nइति ॥ २४-२६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-638",
"oldKey": "BGB_C08_V27",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C08",
"chapter": "BGB_C08",
"verseType": "shloka",
"text": "नैते सृती पार्थ जानन् योगी मुह्यति कश्चन ।\nतस्मात् सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भवार्जुन ॥२७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-639",
"oldKey": "BGB_C08_V28",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C08",
"chapter": "BGB_C08",
"verseType": "shloka",
"text": "वेदेषु यज्ञेषु तपस्सु चैव दानेषु यत्पुण्यफलं प्रदिष्टम् ।\nअत्येति तत्सर्वमिदं विदित्वा योगी परं स्थानमुपैति चाद्यम् ।\n॥२८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-640",
"oldKey": "BGB_C08_V28_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C08",
"chapter": "BGB_C08",
"verseType": null,
"text": "एते सृती सोपाये ज्ञात्वाऽनुष्ठाय न मुह्यति । तच्चाह स्कान्दे-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Skanda-id\">‘सृती ज्ञात्वा तु सोपाये अनुष्ठाय च साधनम् ।<br/>न कश्चित् मोहमाप्नोति न चान्या तत्र वै गतिः ॥’</span>\nइति ॥ २७-२८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-641",
"oldKey": "BGB_C09_I01",
"type": "introduction",
"parent": "BGB_C09",
"chapter": "BGB_C09",
"verseType": null,
"text": "सप्तमाध्यायोक्तं स्पष्टयत्यस्मिन्नध्याये-"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-642",
"oldKey": "BGB_C09_I02",
"type": "introduction",
"parent": "BGB_C09",
"chapter": "BGB_C09",
"verseType": null,
"text": "सप्तमोक्तं प्रपञ्चयति ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-643",
"oldKey": "BGB_C09_V01",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C09",
"chapter": "BGB_C09",
"verseType": "shloka",
"text": "इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे ।\nज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात्॥१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-644",
"oldKey": "BGB_C09_V02",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C09",
"chapter": "BGB_C09",
"verseType": "shloka",
"text": "राजविद्या राजगुह्यं पवित्रमिदमुत्तमम् ।\nप्रत्यक्षावगमं धर्म्यं सुसुखं कर्तुमव्ययम्॥२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-645",
"oldKey": "BGB_C09_V03",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C09",
"chapter": "BGB_C09",
"verseType": "shloka",
"text": "अश्रद्दधानाः पुरुषा धर्मस्यास्य परन्तप ।\nअप्राप्य मां निवर्तन्ते मृत्युसंसारवर्त्मनि॥३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-646",
"oldKey": "BGB_C09_V03_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C09",
"chapter": "BGB_C09",
"verseType": null,
"text": "राजविद्या\nप्रधानविद्या । प्रत्यक्षं ब्रह्म अवगम्यते येन तत्\nप्रत्यक्षावगमम्\n। अक्षेषु = इन्द्रियेषु प्रति प्रति स्थित इति प्रत्यक्षः । तथा च श्रुतिः-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bruhadarnyaka-id\">‘यः प्राणे तिष्ठन् प्राणादन्तरो यं प्राणो न वेद यस्य प्राणः शरीरम्, यः प्राणमन्तरो यमयत्येष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः’(बृ.५.७.१६) ।<br/>‘यो वाचि (विज्ञाने) तिष्ठन्’(बृ.५.७.१७), ‘यः चक्षुषि तिष्ठन्’(बृ.५.७.१८)</span>\nइत्यादेः ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Chandogya-id\">‘य एषोऽन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यते’(छा.४.१५.१)</span>\nइति च ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Mahanarayana-id\">‘अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषः अङ्गुष्ठं च समाश्रितः’(म.ना.१६(१५).५)</span>\nइति च ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabarata-id\">‘त्वं मनस्त्वं चन्द्रमास्त्वं चक्षुरादित्यः(त्यम्)’(गी.प्रे. म.भा.शां.प.३३८.४)</span>\nइत्यादेश्च मोक्षधर्मे ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Samaveda-id\">‘स प्रत्यक्षः, प्रति प्रति हि सोऽक्षेष्वक्षवान् स भवति हि, य एवं विद्वान् प्रत्यक्षं वेद’</span>\nइति सामवेदे (वारुणशाखायाम्) बाभ्रव्यशाखायाम् ।\nधर्मो=भगवान्, तद्विषयं\nधर्म्यम्\n। सर्वं जगद् धत्त इति धर्मः ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabarata-id\">‘पृथिवी (धरणी) धर्ममूर्धनि’(कुम्भ-म.भा.१२.३६०.१२)</span>\nइति प्रयोगान्मोक्षधर्मे ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabarata-id\">‘भारभृत् कथितो योगी’ इति च ।</span>\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Taittareeyaranyaka-id\">‘भर्ता सन् भ्रियमाणो बिभर्ति’(तै.आ.३.१४)</span>\nइति च श्रुतिः ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Samaveda-id\">‘धर्मो वा इदमग्र आसीन्न पृथिवी न वायुर्नाकाशो न ब्रह्मा न रुद्रो (नेन्द्रो) न देवा न ऋषयः सोऽध्यायत्’</span>\nइति च सामवेदे बाभ्रव्यशाखायाम् । ‘प्रत्यक्षावगम’शब्देन अपरोक्षज्ञानसाधनत्वमुक्तम् ॥ १-३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-647",
"oldKey": "BGB_C09_V04",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C09",
"chapter": "BGB_C09",
"verseType": "shloka",
"text": "मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना ।\nमत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थितः॥४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-648",
"oldKey": "BGB_C09_V04_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C09",
"chapter": "BGB_C09",
"verseType": null,
"text": "तज्ज्ञानाद्याह- <span class=\"gr-prateeka\">मयेति ॥</span> तर्हि किमिति न दृश्यत इत्यत आह- <span class=\"gr-prateeka\">अव्यक्तमूर्तिनेति ॥</span> ४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-649",
"oldKey": "BGB_C09_V05",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C09",
"chapter": "BGB_C09",
"verseType": "shloka",
"text": "न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम् ।\nभूतभृन्न च भूतस्थो ममाऽत्मा भूतभावनः॥५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-650",
"oldKey": "BGB_C09_V05_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C09",
"chapter": "BGB_C09",
"verseType": null,
"text": "मत्स्थत्वेऽपि यथा पृथिव्यां स्पृष्ट्वा स्थितानि, न तथा मयीत्याह-\nन चेति ॥\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\">‘न दृश्यश्चक्षुषा चासौ न स्पृश्यः स्पर्शनेन च।’(कुम्भ-म.भा.१२.३४७.२१)</span>\nइति मोक्षधर्मे ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\">‘सञ्ज्ञासञ्ज्ञ’(कुम्भ-म.भा.१२.३४६.४)</span>\nइति च ।\nममाऽत्मा\nदेह एव\nभूतभावनः\n।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\">‘महाविभूते माहात्म्यशरीर’(कुम्भ-म.भा.१२.३४६.४)</span>\nइति हि मोक्षधर्मे ॥५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-651",
"oldKey": "BGB_C09_V06",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C09",
"chapter": "BGB_C09",
"verseType": "shloka",
"text": "यथाऽऽकाशस्थितो नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान् ।\nतथा सर्वाणि भूतानि मत्स्थानीत्युपधारय॥६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-652",
"oldKey": "BGB_C09_V06_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C09",
"chapter": "BGB_C09",
"verseType": null,
"text": "‘मत्स्थानि’(९.४), ‘न च मत्स्थानि’(९.५) इत्यस्य दृष्टान्तमाह- <span class=\"gr-prateeka\">यथाऽऽकाशस्थित इति ॥</span> न हि आकाशस्थितो(ऽपि) वायुः स्पर्शाद्याप्नोति ॥ ६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-653",
"oldKey": "BGB_C09_V07",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C09",
"chapter": "BGB_C09",
"verseType": "shloka",
"text": "सर्वभूतानि कौन्तेय प्रकृतिं यान्ति मामिकाम् ।\nकल्पक्षये पुनस्तानि कल्पादौ विसृजाम्यहम्॥७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-654",
"oldKey": "BGB_C09_V07_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C09",
"chapter": "BGB_C09",
"verseType": null,
"text": "ज्ञानप्रदर्शनार्थं प्रलयादि प्रपञ्चयति- <span class=\"gr-prateeka\">सर्वभूतानीत्यादिना ॥</span>७॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-655",
"oldKey": "BGB_C09_V08",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C09",
"chapter": "BGB_C09",
"verseType": "shloka",
"text": "प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य विसृजामि पुनः पुनः ।\nभूतग्राममिमं कृत्स्नमवशं प्रकृतेर्वशात्॥८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-656",
"oldKey": "BGB_C09_V08_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C09",
"chapter": "BGB_C09",
"verseType": null,
"text": "प्रकृत्यवष्टम्भस्तु यथा कश्चित् समर्थोऽपि पादेन गन्तुम्, लीलया दण्डमवष्टभ्य गच्छति ।<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\">‘सर्वभूतगुणैर्युक्तं नैवं त्वं ज्ञातुमर्हसि।’(कुम्भ-म.भा.शां.प.३४७.४५)</span></span> इति च मोक्षधर्मे ।\n<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\">‘सर्वभूतगुणैर्युक्तं दैवं मां (त्वं) ज्ञातुमर्हसि।’(मोक्षधर्मे)</span></span> इति च ।\n<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\">‘विदित्वा सप्त सूक्ष्माणि षडङ्गं च महेश्वरम्(त्वां च मूर्तितः) ।\nप्रधानविनियोगस्थः परं ब्रह्माधिगच्छति(त्वामेव विशते बुधः) ॥’(कुम्भ-म.भा.१३.४५.४११)</span></span> इति च ।\n<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\">‘न कुत्रचिच्छक्तिरनन्तरूपा विहन्यते तस्य महेश्वरस्य ।\nतथाऽपि मायामधिरुह्य देवः प्रवर्तते सृष्टिविलापनेषु ॥’</span></span> इति ऋग्वेदखिलेषु ।\n<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘मय्यनन्तगुणेनन्ते गुणतोनन्तविग्रहे।’</span></span> इति भागवते ।\n<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Atharvanaveda-id\">‘अथ कस्मादुच्यते परं ब्रह्म इति, (बृ)बृंहति (बृ)बृंहयति ।’</span></span> इति च आथर्वणे ।\n<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते।’</span></span> इति च ।\n<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\">‘विष्णोर्नु कं वीर्याणि प्रवोचं यः पार्थिवानि विममे रजांसि’(ऋ.मं.१.अनु.१५४.मं.१)</span></span>, <span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\">‘न ते विष्णो जायमानो न जातो देव महिम्नः परमन्तमाप’(ऋ.मं.७.अनु.९९.मं.२)</span></span> इत्यादेश्च ।\nप्रकृतेर्वशादवशम् ।\n<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\">‘त्वमेवैतत्सर्जने सर्वकर्मण्यनन्तशक्तोऽपि स्वमाययैव ।\nमायावशं चावशं लोकमेतत् तस्मात् स्रक्ष्यस्यत्सि पासीश विष्णो ॥’</span></span> इति गौतमखिलेषु ॥ ८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-657",
"oldKey": "BGB_C09_V09",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C09",
"chapter": "BGB_C09",
"verseType": "shloka",
"text": "न च(तु) मां तानि कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय ।\nउदासीनवदासीनम् असक्तं तेषु कर्मसु॥९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-658",
"oldKey": "BGB_C09_V09_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C09",
"chapter": "BGB_C09",
"verseType": null,
"text": "उदासीनवत्, न तु उदासीनः । तदर्थमाह-\nअसक्तमिति ॥\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Chandogya-id\">‘अवाक्यनादरः’(छा.३.३४.२)</span>\nइति (हि) श्रुतिः ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id\">‘द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च ।<br/>यदनुग्रहतः सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया॥’(भाग.२.१०.११)</span>\nइति भागवते ।\nयस्य असक्त्यैव सर्वकर्मशक्तिः कुतस्तस्य सर्वकर्मबन्ध इति भावः ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Shruthi-id\">‘न कर्मणा वर्धते नो कनीयान्’</span>\nइति श्रुतिः। \n यः कर्माणि(पि) निया(य)मयति कथं च (तत्) तं कर्म बध्नाति ॥९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-659",
"oldKey": "BGB_C09_V10",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C09",
"chapter": "BGB_C09",
"verseType": "shloka",
"text": "मयाऽध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम् ।\nहेतुनाऽनेन कौन्तेय जगद्विपरिवर्तते॥१० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-660",
"oldKey": "BGB_C09_V10_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C09",
"chapter": "BGB_C09",
"verseType": null,
"text": "उदासीनवदिति चेत् स्वयमेव प्रकृतिः सूयते? इत्यत आह- <span class=\"gr-prateeka\">मयेति ॥</span> प्रकृतिसूतिद्रष्टा कर्ता (च) अहमेवेत्यर्थः । तथा च श्रुतिः- <span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Shruthi-id\">‘यतः प्रसूता जगतः प्रसूती तोयेन जीवान् व्यससर्ज भूम्याम्।’(म.ना.१.४)</span></span>इति ॥१० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-661",
"oldKey": "BGB_C09_V11",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C09",
"chapter": "BGB_C09",
"verseType": "shloka",
"text": "अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम् ।\nपरं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम्॥११ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-662",
"oldKey": "BGB_C09_V11_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C09",
"chapter": "BGB_C09",
"verseType": null,
"text": "तर्हि कथं केचित् त्वामवजानन्ति ? का च तेषां गतिः ? इत्यत आह -\nअवजानन्तीत्यादिना ॥\nमानुषीं तनुं\nमूढानां मानुषवत् प्रतीताम् तनुं, न तु मनुष्यरूपाम् । उक्तं च मोक्षधर्मे-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Mokshadharma-id\">‘यत्किञ्चिदिह लोकेऽस्मिन् देहबद्धं विशाम्पते ।<br/>सर्वं पञ्चभिराविष्टं भूतैरीश्वरबुद्धिजैः ॥ <br/>ईश्वरो हि जगत्स्रष्टा प्रभुर्नारायणो विराट् ।<br/>भूतान्तरात्मा विज्ञेयः सगुणो निर्गुणोऽपि च ।<br/>भूतप्रलयमव्यक्तं शुश्रूषुर्नृपसत्तम’।(कुम्भ-म.भा.१२.३५७.११-१३)</span>\nइति ।\nअवतारप्रसङ्गे चैतदुक्तम् । अतो नावताराः (च) पृथक् शङ्क्याः ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Mokshadharma-id\">‘रूपाण्यनेकान्यसृजत् प्रादुर्भावभवाय सः ।<br/>वाराहं नारसिंहं च वामनं मानुषं तथा ॥’(कुम्भ-म.भा.१२.३५९.३६-३७)</span>\nइति तत्रैव प्रथमसर्गकाल एवावताररूपविभक्त्युक्तेश्च । अतो न तेषां मानुषत्वादिर्विना भ्रान्तिम् । ‘भूतं महद् ईश्वरं च’ इति\nभूतमहेश्वरम्\n। तथा हि (सामवेदे)बाभ्रव्यशाखायाम्-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Samaveda-id\">‘अनाद्यनन्तं परिपूर्णरूपम् ईशं वराणामपि देववीर्यम्।’</span>\nइति ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bruhadaranyaka-id\">‘अस्य महतो भूतस्य निःश्वसितम्।’(बृ.४.४.१०)</span>\nइति च ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\">‘ब्रह्म पुरोहित ब्रह्म कायिक महाराजिक।’(गी.प्रे-म.भा.१२.३३८.४)</span>\nइति च मोक्षधर्मे ॥११ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-663",
"oldKey": "BGB_C09_V12",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C09",
"chapter": "BGB_C09",
"verseType": "shloka",
"text": "मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः ।\nराक्षसीमासुरीं चैव प्रकृतिं मोहिनीं श्रिताः॥१२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-664",
"oldKey": "BGB_C09_V12_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C09",
"chapter": "BGB_C09",
"verseType": null,
"text": "तेषां फलमाह - <span class=\"gr-prateeka\">मोघाशा इति ॥</span> वृथाशाः । भगवद्द्वेषिभिः आशासितं(आमुष्मिकम्) न किञ्चिदाप्यते । यज्ञादिकर्माणि च वृथैव तेषां, ज्ञानं च । केनापि ब्रह्मरुद्रादिभक्त्याद्युपायेन न कश्चित् पुरुषार्थ आमुष्मिकः तैराप्यत इत्यर्थः । वक्ष्यति च - ‘तानहं द्विषतः क्रूरान्’(१६.१९) इत्यादि । मोक्षधर्मे च -\n<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\">‘कर्मणा मनसा वाचा यो द्विष्याद् विष्णुमव्ययम् ।\nमज्जन्ति पितरस्तस्य नरके शाश्वतीस्समाः ।\nयो द्विष्याद् विबुधश्रेष्ठं देवं नारायणं हरिम् (प्रभुम्) ।\nकथं स न भवेद् द्वेष्य आलोकान्तस्य कस्यचित् ॥(कथं नाम भवेद् द्वेष्य आात्मा लोकस्य कस्यचित्)’(गी.प्रे-म.भा.१२.३४६.६-७)</span></span> इति ।\n<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Samaveda-id\">‘सर्वोत्कृष्टो(ष्टे) ज्ञानभक्ती ह(हि) यस्य नारायणे पुष्करविष्टराद्ये ।\nसर्वावमो(मे) द्वेषयुतश्च तस्मिन् भ्रूणानन्तघ्नोऽ(प्य)स्य समो न चैव ॥’</span></span> इति च सामवेदे शाण्डिल्यशाखायाम् ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-665",
"oldKey": "BGB_C09_V12_B02",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C09",
"chapter": "BGB_C09",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘द्वेषाच्चेद्यादयो नृपाः’(भाग.७.१.३२)</span></span>,\n<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘वैरेण यन्नृपतयः शिशुपालपौण्ड्रसाल्वादयो गतिविलासविलोकनाद्यैः ।\nध्यायन्त आकृतधियः शयनासनादौ तत्साम्यमीयु(मापु)रनुरक्तधियः पुनः किम्॥’(भाग.११.५.४९)</span></span>\nइत्यादि तु भगवतो भक्तप्रियत्वज्ञापनार्थम्, (नित्यध्यानस्तुत्यर्थं च ।) स्वभक्तस्य कदाचिच्छापबलाद् द्वेषिणोऽपि भक्तिफलमेव भगवान् ददातीति ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-666",
"oldKey": "BGB_C09_V12_B03",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C09",
"chapter": "BGB_C09",
"verseType": null,
"text": "भक्ता एव हि ते पूर्वं शिशुपालादयः । शापबलादेव च द्वेषिणः । तत्प्रश्नपूर्वं पार्षदत्वादिकथनाच्च(तत्प्रश्ने पूर्वपार्षदत्वशापादिकथनाच्च) एतज्ज्ञायते । अन्यथा किमिति तदप्रस्तुतमुच्यते । भगवतः साम्यकथनं तु द्वेषिणामपि द्वेषमनिरूप्य पूर्वतनभक्तिफलमेव ददातीति ज्ञापयितुम् । ‘न मे भक्तः प्रणश्यति’(९.३१) इति च वक्ष्यति । न च\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘भावो (हि) भव(भाव)कारणम्’ (भाग.१०.८४.४७)</span>\nइत्यादिविरोधः । द्वेषभाविनां द्वेष एव भवतीति हि युक्तम् । अन्यथा गुरुद्वेषिणामपि गुरुत्वं भवतीत्याद्यनिष्टम् आपद्येत । न च आकृतधीत्वेऽविशेषः । तेषामेव हिरण्यकशिप्वादीनां पापप्रतीतेः-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘हिरण्यकशिपुश्चापि भगवन्निन्दया तमः ।<br/> विविक्षुरत्यगात् सूनोः प्रह्लादस्यानुभावतः ॥’(भाग.४.२१.४६)</span>\nइति ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘यदनिन्दत् पिता मह्यम्’(भाग.७.१०.१६)</span>\nइत्यारभ्य\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘तस्मात् पिता मे पूयेत दुरन्ताद् दुस्तरादघात्’ (भाग.७.१०.१८)</span>\nइति प्रह्लादेन भगवतो वरयाचनाच्च । बहुषु ग्रन्थेषु च निषेधः, कुत्रचिदेव तदुक्तिरिति विशेषः । यस्मिन् तदुच्यते तत्रैव निषेध उक्तः । महातात्पर्यविरोधश्चोक्तः पुरस्तात् । अयुक्तिमद्भ्यो युक्त्तिमन्त्येव बलवन्ति वाक्यानि । युक्तयश्चोक्ता अन्येषाम् । न चैषां काचिद् गतिः । साम्येऽपि वाक्ययोर्लोकानुकूलाननुकूलयोर्लोकानुकूलमेव बलवत् । लोकानुकूलं च भक्तप्रियत्वम्, नेतरत् । उक्तं च तेषां पूर्वभक्तत्वम्-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘मन्येसुरान् भागवतान् त्र्यधीशे संरम्भमार्गाभिनिविष्टचित्तान् ।’(भाग.३.२.२४)</span>\nइत्यादि । अतो न भगवद्द्वेषिणां काचिद् गतिरिति सिद्धम् । द्वेषकारणमाह-\nराक्षसीमिति ॥\n१२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-667",
"oldKey": "BGB_C09_V13",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C09",
"chapter": "BGB_C09",
"verseType": "shloka",
"text": "महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः ।\nभजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम्॥१३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-668",
"oldKey": "BGB_C09_V14",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C09",
"chapter": "BGB_C09",
"verseType": "shloka",
"text": "सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढव्रताः ।\nनमस्यन्तश्च मां भक्त्या नित्ययुक्ता उपासते॥१४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-669",
"oldKey": "BGB_C09_V14_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C09",
"chapter": "BGB_C09",
"verseType": null,
"text": "नेतरे द्विषन्तीति दर्शयितुं देवानाह - <span class=\"gr-prateeka\">महात्मान इति ॥</span> १३, १४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-670",
"oldKey": "BGB_C09_V15",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C09",
"chapter": "BGB_C09",
"verseType": "shloka",
"text": "ज्ञानयज्ञेन चाप्यन्ये यजन्तो मामुपासते ।\nएकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतो मुखम्॥१५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-671",
"oldKey": "BGB_C09_V15_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C09",
"chapter": "BGB_C09",
"verseType": null,
"text": "सर्वत्रैक एव नारायणः स्थित इति <span class=\"gr-moola\">एकत्वेन । पृथक्त्वेन</span> सर्वतो वैलक्षण्येन । <span class=\"gr-moola\">बहुधा</span> तस्य रूपम् ।<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\">‘आभाति शुक्लमिव लोहितमिवाथो नीलमथार्जुनम्’(आभाति शुक्लमिव लोहितमिव अथो कृष्णमायसमर्कवर्णम् इति कुम्भ-म.भा.५.४४.२६)</span></span>इति हि सनत्सुजा(तीये)ते । ‘दैवमेवापरे’(४.२५) इत्युक्तप्रकारेण बहवो वा बहुधा ॥१५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-672",
"oldKey": "BGB_C09_V16",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C09",
"chapter": "BGB_C09",
"verseType": "shloka",
"text": "अहं क्रतुरहं यज्ञः स्वधाऽहमहमौषधम् ।\nमन्त्रोऽहमहमेवाज्यम् अहमग्निरहं हुतम्॥१६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-673",
"oldKey": "BGB_C09_V16_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C09",
"chapter": "BGB_C09",
"verseType": null,
"text": "प्रतिज्ञातं विज्ञानमाह - <span class=\"gr-prateeka\">अहं क्रतुरित्यादिना ॥</span> क्रतवोऽग्निष्टोमादयः । <span class=\"gr-moola\">यज्ञो</span> देवतामुद्दिश्य द्रव्यपरित्यागः । <span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘उद्दिश्य देवान् द्रव्याणां त्यागो यज्ञ इतीरितः’</span></span> इत्यभिधानात् ॥ १६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-674",
"oldKey": "BGB_C09_V17",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C09",
"chapter": "BGB_C09",
"verseType": "shloka",
"text": "पिताऽहमस्य जगतो माता धाता पितामहः ।\nवेद्यं पवित्रमोङ्कार ऋक्साम यजुरेव च॥१७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-675",
"oldKey": "BGB_C09_V18",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C09",
"chapter": "BGB_C09",
"verseType": "shloka",
"text": "गतिर्भर्ता प्रभुः साक्षी निवासः शरणं सुहृत् ।\nप्रभवः प्रलयः स्थानं निधानं बीजमव्ययम्॥१८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-676",
"oldKey": "BGB_C09_V18_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C09",
"chapter": "BGB_C09",
"verseType": null,
"text": "गम्यते मुमुक्षुभिरिति\nगतिः\n। तथाहि सामवेदेषु वसिष्ठशाखायाम्-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Samaveda-id\">‘अथ कस्मादुच्यते गतिरिति । ब्रह्मैव गतिः, तद्धि गम्यते पापविमुक्तैः’</span>\nइति । साक्षादीक्षत इति\nसाक्षी\n। तथाहि बाष्कलशाखायाम्-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\">‘स साक्षादिदमद्राक्षीद् यदद्राक्षीत् तत् साक्षिणः साक्षित्वम्’</span>\nइति ।\nशरणम् आश्रयः संसारभीतस्य ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘परमं यः परायणम्’</span>\nइति ह्युक्तम् ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Mahanarayanopanishat-id\">‘नारायणं महाज्ञेयं विश्वात्मानं परायणम्’</span>\nइति च ।\nसंहारकाले प्रकृत्या जगदत्र निधीयत इति\nनिधानम्\n।\nतथाहि ऋग्वेदखिलेषु-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\">‘अपश्यमप्यये मायया विश्वकर्मण्यदो जगन्निहितं शुभ्रचक्षुः’</span>\nइति ॥१८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-677",
"oldKey": "BGB_C09_V19",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C09",
"chapter": "BGB_C09",
"verseType": "shloka",
"text": "तपाम्यहमहं वर्षं निगृह्णाम्युत्सृजामि च ।\nअमृतं चैव मृत्युश्च सदसच्चाहमर्जुन॥१९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-678",
"oldKey": "BGB_C09_V19_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C09",
"chapter": "BGB_C09",
"verseType": null,
"text": "सत्\nकार्यम् ।\nअसत्\nकारणम् ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘सदभिव्यक्तरूपत्वात् कार्यमित्युच्यते बुधैः ।<br/>असदव्यक्तरूपत्वात् कारणं चापि शब्दितम्॥’</span>\n॥ इति ह्यभिधानम् ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharatha-id\">‘असच्च सच्चैव यद् विश्वं सदसतः परम्’(गी.प्रे.म.भा.१.१.२३)</span>\nइति च भारते ॥१९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-679",
"oldKey": "BGB_C09_V20",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C09",
"chapter": "BGB_C09",
"verseType": "shloka",
"text": "त्रैविद्या मां सोमपा पूतपापाः\nयज्ञैरिष्ट्वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते ।\nते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोकं\nअश्नन्तिदिव्यान् दिवि देवभोगान् ॥२०॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-680",
"oldKey": "BGB_C09_V21",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C09",
"chapter": "BGB_C09",
"verseType": "shloka",
"text": "ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालं\nक्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति ।\nएवं त्रयीधर्ममनुप्रपन्ना\nगतागतं कामकामा लभन्ते॥ २१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-681",
"oldKey": "BGB_C09_V20_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C09",
"chapter": "BGB_C09",
"verseType": null,
"text": "तथाऽपि मद्भजनमेवान्यदेवताभजनाद् वरमिति दर्शयति- <span class=\"gr-prateeka\">त्रैविद्या इत्यादिना ॥</span> २०-२१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-682",
"oldKey": "BGB_C09_V21_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C09",
"chapter": "BGB_C09",
"verseType": null,
"text": "अनन्याः\nअन्यदचिन्तयित्वा । तथाहि गौतमखिलेषु-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\">‘सर्वं परित्यज्य मनोगतं यद् विना देवं केवलं शुद्धमाद्यम् ।<br/>ये चिन्तयन्तीह तमेव धीरा अनन्यास्ते देवमेवाविशन्ति ॥’</span>\nइति ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Mokshadharma-id\">‘कामं कालेन महता एकान्तित्वात् समाहितैः ।<br/>शक्यो द्रष्टुं स भगवान् प्रभासन्दृश्यमण्डलः॥’</span>\n॥ इति मोक्षधर्मे ।\nनित्यमभितः= सर्वतो युक्तानाम् ॥२२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-683",
"oldKey": "BGB_C09_V22",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C09",
"chapter": "BGB_C09",
"verseType": "shloka",
"text": "येऽप्यन्यदेवता भक्ता यजन्ते श्रद्धयाऽन्विताः ।\nतेऽपि मामेव कौन्तेय यजन्त्यविधिपूर्वकम्॥२३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-684",
"oldKey": "BGB_C09_V22_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C09",
"chapter": "BGB_C09",
"verseType": null,
"text": "तर्हि ‘अहं क्रतुः’(९.१६) इत्याद्यसत्यमित्यत आह - <span class=\"gr-prateeka\">येऽपीति ॥</span> २३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-685",
"oldKey": "BGB_C09_V23",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C09",
"chapter": "BGB_C09",
"verseType": "shloka",
"text": "अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च ।\nन तु मामभिजानन्ति तत्त्वेनातश्च्यवन्ति ते॥२४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-686",
"oldKey": "BGB_C09_V23_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C09",
"chapter": "BGB_C09",
"verseType": null,
"text": "कारणमाहाविधिपूर्वकत्वे - <span class=\"gr-prateeka\">अहं हीति ॥</span> २४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-687",
"oldKey": "BGB_C09_V24",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C09",
"chapter": "BGB_C09",
"verseType": "shloka",
"text": "यान्ति देवव्रता देवान् पितॄन् यान्ति पितॄव्रताः ।\nभूतानि यान्ति भूतेज्या यान्ति मद्याजिनोऽपि माम् ॥॥ २५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-688",
"oldKey": "BGB_C09_V24_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C09",
"chapter": "BGB_C09",
"verseType": null,
"text": "फलं विविच्याह - <span class=\"gr-prateeka\">यान्तीति ॥</span> २५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-689",
"oldKey": "BGB_C09_V25",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C09",
"chapter": "BGB_C09",
"verseType": "shloka",
"text": "पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति ।\nतदहं भक्त्युपहृतम् अश्नामि प्रयतात्मनः॥२६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-690",
"oldKey": "BGB_C09_V25_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C09",
"chapter": "BGB_C09",
"verseType": null,
"text": "दुर्बलैस्त्वं पूजयितुमशक्यः ? महत्त्वाद्, इत्याशङ्क्याह -\nपत्रमिति ॥\nन त्वविहितपत्रादि । तस्यापराधत्वोक्तेर्वाराहादौ । भक्त्यैवाहं (तुष्ट) तृप्य इति भावः ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharatha-id\">‘भक्तप्रियं सकललोकनमस्कृतं च’(म.भा.१११)</span>\nइति च भारते\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id\">‘एतावानेव लोकेऽस्मिन् पुंसः स्वार्थः परः स्मृतः ।<br/>एकान्तभक्तिर्गोविन्दे यत् सर्वत्रात्मदर्शनम्॥’(एतावानेव लोकेऽस्मिन् पुंसां धर्मः परः स्मृतः। भक्तियोगो भगवति तन्नामग्रहणादिभिः ॥भाग.६.३.२२ )</span>\n(इति भागवते) ॥२६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-691",
"oldKey": "BGB_C09_V26",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C09",
"chapter": "BGB_C09",
"verseType": "shloka",
"text": "यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोषि ददासि यत् ।\nयत्तपस्यसि कौन्तेय तत् कुरुष्व मदर्पणम्॥२७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-692",
"oldKey": "BGB_C09_V27",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C09",
"chapter": "BGB_C09",
"verseType": "shloka",
"text": "शुभाशुभफलैरेवं मोक्ष्यसे कर्मबन्धनैः ।\nसंन्यासयोगयुक्तात्मा विमुक्तो मामुपैष्यसि॥२८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-693",
"oldKey": "BGB_C09_V27_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C09",
"chapter": "BGB_C09",
"verseType": null,
"text": "अतो यत् करोषि ॥ २७, २८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-694",
"oldKey": "BGB_C09_V28",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C09",
"chapter": "BGB_C09",
"verseType": "shloka",
"text": "समोऽहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योऽस्ति न प्रियः ।\nये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्यहम् ॥२९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-695",
"oldKey": "BGB_C09_V28_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C09",
"chapter": "BGB_C09",
"verseType": null,
"text": "तर्हि स्नेहादिमत्त्वाद् अल्पभक्तस्यापि कस्यचित् बहु फलं ददासि । विपरीतस्यापि कस्यचित् विपरीतम् ? इत्यत आह - <span class=\"gr-prateeka\">समोऽहमिति ॥</span> तर्हि न भक्तिप्रयोजनम् ? इत्यत आह - <span class=\"gr-prateeka\">ये भजन्तीति ॥</span> <span class=\"gr-moola\">मयि ते तेषु चाप्यहम्</span> इति । मम ते वशाः, तेषामहं वश इति । उक्तं च पैङ्गिखिलेषु- <span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\">‘ये वै भजन्ते परमं पुमांसं तेषां वशः स तु ते तद्वशाश्च ।’</span></span> इति । तद्वशा एव ते सर्वदा । तथाऽपि बुद्धिपूर्वकत्वाबुद्धिपूर्वकत्वेन भेदः । उद्धवादिवत्, शिशुपालादिवच्च । तच्चोक्तं तत्रैव-<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\">‘अबुद्धिपूर्वाद् यो वशस्तस्य ध्यानात् पुनर्वशो भवते बुद्धिपूर्वम्’</span></span> इति ॥ २९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-696",
"oldKey": "BGB_C09_V29",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C09",
"chapter": "BGB_C09",
"verseType": "shloka",
"text": "अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक् ।\nसाधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः॥३० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-697",
"oldKey": "BGB_C09_V29_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C09",
"chapter": "BGB_C09",
"verseType": null,
"text": "न भवत्येव प्रायशस्तद्भक्तो सुदुराचारः । तथाऽपि बहुपुण्येन यदि कथञ्चित् भवति तर्हि साधुरेव स मन्तव्यः ॥ ३० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-698",
"oldKey": "BGB_C09_V30",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C09",
"chapter": "BGB_C09",
"verseType": "shloka",
"text": "क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं निगच्छति ।\nकौन्तेय प्रतिजानीहि न मे भक्तः प्रणश्यति॥३१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-699",
"oldKey": "BGB_C09_V31",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C09",
"chapter": "BGB_C09",
"verseType": "shloka",
"text": "मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येऽपि स्युः पापयोनयः ।\nस्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेऽपि यान्ति परां गतिम्॥३२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-700",
"oldKey": "BGB_C09_V32",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C09",
"chapter": "BGB_C09",
"verseType": "shloka",
"text": "किं पुनर्ब्राह्मणाः पुण्या भक्ता राजर्षयस्तथा ।\nअनित्यमसुखं लोकमिमं प्राप्य भजस्व माम्॥३३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-701",
"oldKey": "BGB_C09_V33",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C09",
"chapter": "BGB_C09",
"verseType": "shloka",
"text": "मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।\nमामेवैष्यसि युक्त्वैवम् आत्मानं मत्परायणः॥३४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-702",
"oldKey": "BGB_C09_V33_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C09",
"chapter": "BGB_C09",
"verseType": null,
"text": "कुतः ?\nक्षिप्रं भवति धर्मात्मा\n। देवदेवांशादिष्वेव च (ए)तद् भवति । उक्तं च (सामवेदे)शाण्डिल्यशाखायाम्-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Samaveda-id\">‘नाविरतो दुश्चरितान्नाभक्तो नासमाहितः ।<br/>सम्यग् भक्तो भवेत् कश्चिद् वासुदेवेऽमलाशयः ।<br/>देवर्षयस्तदंशाश्च भवन्ति क्व च ज्ञानतः ॥’</span>\nइति ।\nअतोन्यः कश्चिद् भवति चेत्, डाम्भिकत्वेन सोऽनुमेयः । साधारणपापानां तु सत्सङ्गात् महत्यपि कथञ्चिद् भक्तिर्भवति । साधारणभक्तिर्वेतरेषाम् ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Vishupurana-id\">‘शठमतिरुपयाति योऽर्थतृष्णां तमधमचेष्टमवैहि नास्य(भक्तम्)भक्तिः’।</span>\nइति हि श्रीविष्णुपुराणे ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Vishupurana-id\">‘सा श्रद्दधानस्य विवर्धमाना विरक्तिमन्यत्र करोति पुंसाम्’</span>\nइति च ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\">‘वेदाः स्वधीता मम लोकनाथ तप्तं तपो नानृतमुक्तपूर्वम् ।<br/>पूजां गुरूणां सततं करोमि परस्य गुह्यं न च भिन्नपूर्वम् ।<br/>गुप्तानि चत्वारि यथागमं मे शत्रौ च मित्रे च समोऽस्मि नित्यम् ।<br/>तं चापि देवं शरणं प्रपन्नः एकान्तभावेन भजाम्यजस्रम् ।<br/>एतैरुपायैः परिशुद्धसत्त्वः कस्मान्न पश्येयमनन्तमेनम् ॥’</span>\nइति मोक्षधर्मे। आचारस्य ज्ञानसाधनत्वोक्तेश्च । ज्ञानाभावे च सम्यग्भक्त्यभावात् । तथाहि गौतमखिलेषु-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Samaveda-id\">‘विना ज्ञानं कुतो भक्तिः कुतो भक्तिं विना च तत्।’</span>\nइति ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘भक्तिः परे स्वेऽनुभवो विरक्तिरन्यत्र चैतत् त्रिक एककालम्’(भाग.११.२.४२)</span>\nइति च भागवते ॥ ३१-३४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-703",
"oldKey": "BGB_C10_I01",
"type": "introduction",
"parent": "BGB_C10",
"chapter": "BGB_C10",
"verseType": null,
"text": "उपासनार्थं विभूतीर्विशेषकारणत्वं च केषाञ्चिदनेन अध्यायेनाह-"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-704",
"oldKey": "BGB_C10_V01",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C10",
"chapter": "BGB_C10",
"verseType": "shloka",
"text": "भूय एव महाबाहो शृृणु मे परमं वचः ।\nयत्तेऽहं प्रीयमाणाय वक्ष्यामि हितकाम्यया॥१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-705",
"oldKey": "BGB_C10_V01_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C10",
"chapter": "BGB_C10",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-moola\">प्रीयमाणाय</span> श्रुत्वा सन्तोषं प्राप्नुवते ॥ १ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-706",
"oldKey": "BGB_C10_V02",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C10",
"chapter": "BGB_C10",
"verseType": "shloka",
"text": "न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः ।\nअहमादिर्हि देवानां महर्षीणां च सर्वशः॥२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-707",
"oldKey": "BGB_C10_V02_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C10",
"chapter": "BGB_C10",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-moola\">प्रभवं</span> प्रभावम् । <span class=\"gr-moola\">मदीयां</span> जगदुत्पत्तिं वा । तद्वशत्वात् तस्येत्युच्यते । यद्यस्ति तर्हि देवादयोऽपि जानन्ति सर्वज्ञत्वात्, अतो नास्तीति भावः । ‘अहमादिर्हि’ इति तु उत्पत्तिरपि यस्य वशा, कुतस्तस्य जनिरिति ज्ञापनार्थम् । ‘अहं सर्वस्य जगतः प्रभवः प्रलयः’(७.३) इति चोक्तम् । उक्तं चैतत् सर्वमन्यत्रापि-\n<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-TaittariyaBrahmana-id\">‘को अद्धा वेद क इह प्रवोचत् कुत आ जाता कुत इयं विसृष्टिः ।\nअर्वाग् देवा अस्य विसर्जनेन अथा को वेद यत आ बभूव ॥’(तै.ब्रा.२.८९.५,ऋ.म.१०.सू.१२९.मं.६)</span></span> इति ।\n<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\">‘न तत्प्रभावमृषयश्च देवा विदुः कुतोऽन्येऽल्पधृतिप्रमाणाः।’</span></span> इति ऋग्वेदखिलेषु । अन्यस्तु अर्थो ‘यो मामजम्’(१०.०३) इति वाक्यादेव ज्ञायते ॥२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-708",
"oldKey": "BGB_C10_V03",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C10",
"chapter": "BGB_C10",
"verseType": "shloka",
"text": "यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम् ।\nअसंमूढः स मर्त्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते॥३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-709",
"oldKey": "BGB_C10_V03_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C10",
"chapter": "BGB_C10",
"verseType": null,
"text": "अनः= चेष्टयिता आदिश्च सर्वस्य इति <span class=\"gr-moola\">अनादिः</span> । अजत्वेन सिद्धेः इतरस्य ।\n॥३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-710",
"oldKey": "BGB_C10_V04",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C10",
"chapter": "BGB_C10",
"verseType": "shloka",
"text": "बुद्धिर्ज्ञानमसंमोहः क्षमा सत्यं दमः शमः ।\nसुखं दुःखं भवो भावो भयं चाभयमेव च॥४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-711",
"oldKey": "BGB_C10_V05",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C10",
"chapter": "BGB_C10",
"verseType": "shloka",
"text": "अहिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोऽयशः ।\nभवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः॥५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-712",
"oldKey": "BGB_C10_V05_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C10",
"chapter": "BGB_C10",
"verseType": null,
"text": "तत् प्रथयति-\nबुद्धिरित्यादिना॥\nकार्याकार्यविनिश्चयो\nबुद्धिः\n।\nज्ञानं\nप्रतीतिः ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘ज्ञानं प्रतीतिर्बुद्धिस्तु कार्याकार्यविनिश्चयः(विनिर्णयः)।’</span>\nइत्यभिधानम् ।\nदमः\nइन्द्रियनिग्रहः ।\nशमः\nपरमात्मनि निष्ठा-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id\">‘शमो मन्निष्ठता बुद्धेर्दम इन्द्रियनिग्रहः ।’(भाग.११.१९.३५)</span>\nइति हि भागवते ।\nतुष्टिः\nअलम्बुद्धिः-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘अलम्बुद्धिस्तथा तुष्टिः’</span>\nइत्यभिधानात् ॥ ४-५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-713",
"oldKey": "BGB_C10_V06",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C10",
"chapter": "BGB_C10",
"verseType": "shloka",
"text": "महर्षयः सप्त पूर्वे चत्वारो मनवस्तथा ।\nमद्भावा मानसा जाता येषां लोक इमाः प्रजाः॥६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-714",
"oldKey": "BGB_C10_V06_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C10",
"chapter": "BGB_C10",
"verseType": null,
"text": "पूर्वे सप्तर्षयः\n-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\">‘मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।<br/>वसिष्ठश्च महातेजाः’(कुम्भ-म.भा.१२.३४३.३०)</span>\nइति मोक्षधर्मोक्ताः ।\nते हि (सर्वे)सर्वपुराणेषूच्यन्ते ।\nचत्वारः\nप्रथमाः स्वायम्भुवाद्याः । तेषां हि इमाः प्रजाः । न हि भविष्यताम् ‘इमाः प्रजाः’ इति युक्तम् । विभागः प्राधान्यं च प्राथमिकत्वादेव भवति ।\nतच्चोक्तं गौतमखिलेषु-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\">‘स्वायम्भुवं स्वारोचिषं रैवतं च तथोत्तमम् । वेद यः स प्रजावान्’</span>\nइति ।\nपूर्वेभ्यो ह्युत्तरा जायन्त इत्येषां (तेषां) प्राधान्यम् । अजातेषु (च) ज्यैष्ठ्यम् ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-715",
"oldKey": "BGB_C10_V06_B02",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C10",
"chapter": "BGB_C10",
"verseType": null,
"text": "तापसस्य भगवदवतारत्वाद् अनुक्तिः । तच्च भागवते प्रसिद्धम् । मानसत्वं च सर्वेषां मनूनामुक्तं भागवते-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘ततो मनून् ससर्जान्ते मनसा लोकभावनान्।(भाग.३.२१.४९)’</span>\nइति ।\nअन्यपुत्रत्वं तु अपरित्यज्यापि शरीरं तद् भवति । प्रमाणं चोभयविधवाक्यान्यथाऽनुपपत्तिरेव । ‘पूर्वे’ इति विशेणाच्च एतत्सिद्धिः । मत्तो भावो येषां ते\nमद्भावाः\n। ये ते ‘ब्रह्मणो मनसा जाताः’ ते मत्त एव जाताः इति भावः ॥६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-716",
"oldKey": "BGB_C10_V07",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C10",
"chapter": "BGB_C10",
"verseType": "shloka",
"text": "एतां विभूतिं योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वतः ।\nसोविकम्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः॥७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-717",
"oldKey": "BGB_C10_V08",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C10",
"chapter": "BGB_C10",
"verseType": "shloka",
"text": "अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते ।\nइति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः॥८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-718",
"oldKey": "BGB_C10_V09",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C10",
"chapter": "BGB_C10",
"verseType": "shloka",
"text": "मच्चित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम् ।\nकथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च॥९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-719",
"oldKey": "BGB_C10_V10",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C10",
"chapter": "BGB_C10",
"verseType": "shloka",
"text": "तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् ।\nददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते॥१० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-720",
"oldKey": "BGB_C10_V11",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C10",
"chapter": "BGB_C10",
"verseType": "shloka",
"text": "तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः ।\nनाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता॥११ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-721",
"oldKey": "BGB_C10_V11_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C10",
"chapter": "BGB_C10",
"verseType": null,
"text": "सन्ति च भजन्तः केचिदित्याह- <span class=\"gr-prateeka\">अहमित्यादिना ॥</span> ८-११ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-722",
"oldKey": "BGB_C10_V12",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C10",
"chapter": "BGB_C10",
"verseType": "shloka",
"text": "परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान् ।\nपुरुषं शाश्वतं दिव्यम् आदिदेवमजं विभुम्॥१२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-723",
"oldKey": "BGB_C10_V13",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C10",
"chapter": "BGB_C10",
"verseType": "shloka",
"text": "आहुस्त्वाम् ऋषयः सर्वे देवर्षिर्नारदस्तथा ।\nअसितो देवलो व्यासः स्वयं चैव ब्रवीषि मे॥१३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-724",
"oldKey": "BGB_C10_V14",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C10",
"chapter": "BGB_C10",
"verseType": "shloka",
"text": "सर्वमेतदृतं मन्ये यन्मां वदसि केशव ।\nन हि ते भगवन्व्यक्तिं विदुर्देवा न दानवाः॥१४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-725",
"oldKey": "BGB_C10_V15",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C10",
"chapter": "BGB_C10",
"verseType": "shloka",
"text": "स्वयमेवाऽत्मनाऽऽत्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम ।\nभूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते॥१५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-726",
"oldKey": "BGB_C10_V15_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C10",
"chapter": "BGB_C10",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-moola\">ब्रह्म</span> परिपूर्णम्-<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\">‘अथ कस्मादुच्यते परं ब्रह्म । बृहति(बृंहति) बृंहयति च’</span></span> इति च श्रुतिः । ‘बृह (बृंह) बृहि = वृद्धौ’ इति च पठन्ति ।<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\">‘परमं यो महद् ब्रह्म’(कुम्भ-म.भा.१३.२५४.९)</span></span> इति च । विविधमासीदिति <span class=\"gr-moola\">विभुः</span> । तथाहि वारुणशाखायाम्- <span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\">‘विभु प्रभु प्रथमं मेहनावत इति । स ह्येव प्राभवद् विविधोऽभवत्’</span></span> इति ।<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Taittariyopanishat-id\">‘सोऽकामयत बहु स्यां प्रजायेय’(तै.उ.२.६.)</span></span> इत्यादेश्च ॥ १२-१५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-727",
"oldKey": "BGB_C10_V16",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C10",
"chapter": "BGB_C10",
"verseType": "shloka",
"text": "वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।\nयाभिर्विभूतिभिर्लोकान् इमान् त्वं व्याप्य तिष्ठसि॥१६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-728",
"oldKey": "BGB_C10_V16_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C10",
"chapter": "BGB_C10",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-moola\">विभूतयः</span> विविधभूतयः ॥ १६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-729",
"oldKey": "BGB_C10_V17",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C10",
"chapter": "BGB_C10",
"verseType": "shloka",
"text": "कथं विद्यामहं योगिन् त्वां सदा परिचिन्तयन् ।\nकेषु केषु च भावेषु चिन्त्योऽसि भगवन् मया॥१७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-730",
"oldKey": "BGB_C10_V18",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C10",
"chapter": "BGB_C10",
"verseType": "shloka",
"text": "विस्तरेणाऽत्मनो योगं विभूतिं च जनार्दन ।\nभूयः कथय तृप्तिर्हि शृृण्वतो नास्ति मेऽमृतम्॥१८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-731",
"oldKey": "BGB_C10_V18_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C10",
"chapter": "BGB_C10",
"verseType": null,
"text": "न जायते, अर्दयति च संसारम् इति <span class=\"gr-moola\">जनार्दनः</span> । तथा च बाभ्रव्यशाखायाम्- <span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Samaveda-id\">‘स भूतः स जनार्दन इति स ह्यासीत् स नासीत् सोऽर्दयति’</span></span> इति ॥१८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-732",
"oldKey": "BGB_C10_V19",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C10",
"chapter": "BGB_C10",
"verseType": "shloka",
"text": "हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।\nप्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे॥१९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-733",
"oldKey": "BGB_C10_V20",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C10",
"chapter": "BGB_C10",
"verseType": "shloka",
"text": "अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः ।\nअहमादिश्च मध्यश्च च भूतानामन्त एव च॥२० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-734",
"oldKey": "BGB_C10_V21",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C10",
"chapter": "BGB_C10",
"verseType": "shloka",
"text": "आदित्यानामहं विष्णुर्ज्योतिषां रविरंशुमान् ।\nमरीचिर्मरुतामस्मि नक्षत्राणामहं शशी॥२१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-735",
"oldKey": "BGB_C10_V21_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C10",
"chapter": "BGB_C10",
"verseType": null,
"text": "विष्णुः\nसर्वव्यापित्व-प्रवेशित्वादेः ।\n‘विष्लृ= व्याप्तौ’, ‘विश= प्रवेशने’ इति हि पठन्ति ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\">‘गतिश्च सर्वभूतानां प्रजानां चापि भारत ।<br/>व्याप्तौ मे रोदसी पार्थ कान्तिश्चाभ्यधिका मम ।<br/>अधिभूतनिविष्टश्च तदिच्छुश्चास्मि(पि) भारत ।<br/>क्रमणाच्चाप्यहं पार्थ विष्णुरित्यभिसञ्ज्ञितः॥’(कुम्भ-म.भा.१२.३५०.४२-४३)</span>\nइति मोक्षधर्मे ॥२१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-736",
"oldKey": "BGB_C10_V22",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C10",
"chapter": "BGB_C10",
"verseType": "shloka",
"text": "वेदानां सामवेदोऽस्मि देवानामस्मि वासवः ।\nइन्द्रियाणां मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतना॥२२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-737",
"oldKey": "BGB_C10_V23",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C10",
"chapter": "BGB_C10",
"verseType": "shloka",
"text": "रुद्राणां शङ्करश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम् ।\nवसूनां पावकश्चास्मि मेरुः शिखरिणामहम्॥२३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-738",
"oldKey": "BGB_C10_V24",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C10",
"chapter": "BGB_C10",
"verseType": "shloka",
"text": "पुरोधसां च मुख्यं मां विद्धि पार्थ बृहस्पतिम् ।\nसेनानीनामहं स्कन्दः सरसामस्मि सागरः॥२४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-739",
"oldKey": "BGB_C10_V25",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C10",
"chapter": "BGB_C10",
"verseType": "shloka",
"text": "महर्षीणां भृगुरहं गिरामस्म्येकमक्षरम् ।\nयज्ञानां जपयज्ञोऽस्मि स्थावराणां हिमालयः॥२५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-740",
"oldKey": "BGB_C10_V26",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C10",
"chapter": "BGB_C10",
"verseType": "shloka",
"text": "अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः ।\nगन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः॥२६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-741",
"oldKey": "BGB_C10_V26_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C10",
"chapter": "BGB_C10",
"verseType": null,
"text": "सुखरूपः पाल्यते लीयते च जगद् अनेन इति <span class=\"gr-moola\">कपिलः</span> । <span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘प्रीतिः सुखं कम् आनन्दः’</span></span> इत्याद्यभिधानात् । <span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id\">‘प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्म’(छा.४.१०.५)</span></span> इति च ।\n<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Samaveda-id\">‘ऋषिं प्रसूतं कपिलं यस्तमग्रे ज्ञानैर्बिभर्ति जायमानं च पश्येत् ।\nसुखादनन्तात् पालना(ल्लीयनाच्च)ल्लापनाच्च यं वै देवं कपिलमुदाहरन्ति॥’</span></span> इति च (सामवेदे)बाभ्रव्यशाखायाम् ॥२६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-742",
"oldKey": "BGB_C10_V27",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C10",
"chapter": "BGB_C10",
"verseType": "shloka",
"text": "उच्चैःश्रवसमश्वानां विद्धि माममृतोद्भवम् ।\nऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम्॥२७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-743",
"oldKey": "BGB_C10_V28",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C10",
"chapter": "BGB_C10",
"verseType": "shloka",
"text": "आयुधानामहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुक् ।\nप्रजनश्चास्मि कन्दर्पः सर्पाणामस्मि वासुकिः॥२८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-744",
"oldKey": "BGB_C10_V29",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C10",
"chapter": "BGB_C10",
"verseType": "shloka",
"text": "अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम् ।\nपितॄणामर्यमा चास्मि यमः संयमतामहम्॥२९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-745",
"oldKey": "BGB_C10_V30",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C10",
"chapter": "BGB_C10",
"verseType": "shloka",
"text": "प्रह्लादश्चास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम् ।\nमृगाणां च मृगेन्द्रोऽहं वैनतेयश्च पक्षिणाम्॥३० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-746",
"oldKey": "BGB_C10_V31",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C10",
"chapter": "BGB_C10",
"verseType": "shloka",
"text": "पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहम् ।\nझषाणां मकरश्चास्मि स्रोतसामस्मि जाह्नवी॥३१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-747",
"oldKey": "BGB_C10_V31_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C10",
"chapter": "BGB_C10",
"verseType": null,
"text": "आनन्दरूपत्वात् पूर्णत्वात् लोकरमणत्वाच्च <span class=\"gr-moola\">रामः</span> । <span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Samaveda-id\">‘आनन्दरूपो निष्परीमाण एष लोकश्चैतस्माद् रमते तेन रामः ।’</span></span> इति शाण्डिल्यशाखायाम् । रश्च अमश्चेति व्युत्पत्तिः ॥३१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-748",
"oldKey": "BGB_C10_V32",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C10",
"chapter": "BGB_C10",
"verseType": "shloka",
"text": "सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन ।\nअध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम्॥३२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-749",
"oldKey": "BGB_C10_V33",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C10",
"chapter": "BGB_C10",
"verseType": "shloka",
"text": "अक्षराणामकारोस्मि द्वन्द्वः सामासिकस्य च ।\nअहमेवाक्षयः कालो धाताऽहं विश्वतोमुखः॥३३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-750",
"oldKey": "BGB_C10_V34",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C10",
"chapter": "BGB_C10",
"verseType": "shloka",
"text": "मृत्युः सर्वहरश्चाहम् उद्भवश्च भविष्यताम् ।\nकीर्तिः श्रीर्वाक् च नारीणां स्मृतिर्मेधा धृतिः क्षमा ॥३४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-751",
"oldKey": "BGB_C10_V35",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C10",
"chapter": "BGB_C10",
"verseType": "shloka",
"text": "बृहत्साम तथा साम्नां गायत्री छन्दसामहम् ।\nमासानां मार्गशीर्षोऽहं ऋतूनां कुसुमाकरः॥३५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-752",
"oldKey": "BGB_C10_V36",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C10",
"chapter": "BGB_C10",
"verseType": "shloka",
"text": "द्यूतं छलयतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् ।\nजयोऽस्मि व्यवसायोऽस्मि सत्त्वं सत्त्ववतामहम्॥३६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-753",
"oldKey": "BGB_C10_V37",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C10",
"chapter": "BGB_C10",
"verseType": "shloka",
"text": "वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मि पाण्डवानां धनञ्जयः ।\nमुनीनामप्यहं व्यासः कवीनामुशना कविः॥३७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-754",
"oldKey": "BGB_C10_V37_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C10",
"chapter": "BGB_C10",
"verseType": null,
"text": "आच्छादयति सर्वम्, वासयति, वसति च सर्वत्र इति\nवासुः\n। देवशब्दार्थ उक्तः पुरस्तात् (गी.भा.७.१४)।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\">‘छादयामि जगत् सर्वं भूत्वा सूर्य इवांशुभिः ।<br/>सर्वभूताधिवासश्च वासुदेवस्ततो ह्यहम् ॥’(कुम्भ-म.भा.१२.३५०.४१)</span>\nइति मोक्षधर्मे ।\nविशिष्टः सर्वस्मात्, आ= समन्तात् स एव इति\nव्यासः\n। तथा च- (अग्निवेश्य)अग्नेयीशाखायाम्-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\">‘स व्यासो वीति तमप् वै विः, सोऽधस्तात् स उत्तरतः स पश्चात् स पूर्वस्मात् स दक्षिणतः स उत्तरत इति।’</span>\nइति ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Mahanarayanopanishat-id\">‘यच्च किञ्चित् जगत् सर्वं दृश्यते श्रूयतेपि वा ।<br/>अन्तर्बहिश्च तत् सर्वं व्याप्य नारायणः स्थितः ॥’</span>\nइति च ॥३७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-755",
"oldKey": "BGB_C10_V38",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C10",
"chapter": "BGB_C10",
"verseType": "shloka",
"text": "दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीषताम् ।\nमौनं चैवास्मि गुह्यानां ज्ञानं ज्ञानवतामहम्॥३८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-756",
"oldKey": "BGB_C10_V39",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C10",
"chapter": "BGB_C10",
"verseType": "shloka",
"text": "यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन ।\nन तदस्ति विना यत्स्यात् मया भूतं चराचरम्॥३९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-757",
"oldKey": "BGB_C10_V40",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C10",
"chapter": "BGB_C10",
"verseType": "shloka",
"text": "नान्तोऽस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां परन्तप ।\nएष तूद्देशतः प्रोक्तो विभूतेर्विस्तरो मया॥४० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-758",
"oldKey": "BGB_C10_V40_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C10",
"chapter": "BGB_C10",
"verseType": null,
"text": "मया विना यद् भूतं स्यात् तन्नास्ति ।<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\">‘विश्वरूपः अनन्तगतेः अनन्तभागः अनन्तगः अनन्तः’(कुम्भ-म.भा.१२.३४६.४)</span></span> इत्यादि हि मोक्षधर्मे ॥ ३९,४० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-759",
"oldKey": "BGB_C10_V41",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C10",
"chapter": "BGB_C10",
"verseType": "shloka",
"text": "यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा ।\nतत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोंऽशसम्भवम्॥४१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-760",
"oldKey": "BGB_C10_V41_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C10",
"chapter": "BGB_C10",
"verseType": null,
"text": "‘यद्यद् विभूतिमत्’इति विस्तरः । विष्ण्वादीनि तु स्वरूपाण्येव । अन्यानि तु तेजोयुक्तानि(तेजोंऽश) । तथा च पैङ्गिखिलेषु- <span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\">‘विशेषका रुद्रवैन्येन्द्रदेवराजन्याद्या अंशयुतान्यजीवाः ।\nकृष्णव्यासौ रामकृष्णौ च रामः कपिलयज्ञप्रमुखाः स्वयं सः ॥’</span></span>इति ।<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\">‘स एवैको भार्गवदाशरथिकृष्णाद्यास्तु अवंशयुता अन्यजीवाः’</span></span> इति च गौतमखिलेषु ।\n<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘ऋषयो मनवो देवा मनुपुत्रा महौजसः ।\nकलाः सर्वे हरेरेव सप्रजापतयः स्मृताः।\nएते स्वांशकलाः पुंसः कृष्णस्तु भगवान् स्वयम् ॥’(भाग.१.३.२७-२८)</span></span> इति च भागवते । ऋष्यादीन् अंशयुतत्वेनोक्त्वा वराहादीन् स्वरूपत्वेनाह । तु शब्द एवार्थे । अन्यस्तु विशेषो न कुत्राप्यवगतः । अंशत्वं च तत्राप्यवगतम्- ‘उद्बबर्हात्मनः केशौ’ इति । <span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘मृडयन्ति’(भाग१.३.२९)</span></span> इति बहुवचनं चायुक्तम् । न हि अन्तराऽन्यदुक्त्वा पूर्वम् अपरामृश्य तत्क्रिया उच्यमाना दृष्टा कुत्रचित् ॥ ४१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-761",
"oldKey": "BGB_C10_V42",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C10",
"chapter": "BGB_C10",
"verseType": "shloka",
"text": "अथवा बहुनैतेन किं ज्ञातेन तवार्जुन ।\nविष्टभ्याहमिदं कृत्स्नं एकांशेन स्थितो जगत्॥४२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-762",
"oldKey": "BGB_C10_V42_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C10",
"chapter": "BGB_C10",
"verseType": null,
"text": "‘किम्’ इति वक्ष्यमाणप्राधान्यज्ञापनार्थम् । न तूक्तनिष्फलत्वज्ञापनाय । तथा सति नोच्येत ।<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\">‘अज्ञात्वैनं सर्वविशेषयुक्तं देवं वरं को हि मुच्येत बन्धात्।’</span></span> इति च ऋर्ग्वेदखिलेषु । त्वं तु बहुफलप्राप्तियोग्य इति ‘तव’ इति विशेषणम् । अन्यस्तुत्यर्थत्वेन प्रसिद्धश्च एकत्र किंशब्दः -\n<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘रागद्वेषौ यदि स्यातां तपसा किं प्रयोजनम् ।\nतावुभौ यदि न (रागद्वेषौ न चेत्) स्यातां तपसा किं प्रयोजनम् ॥’</span></span> इत्यादौ । प्राधान्यं च सिद्धमेकत्र दर्शनात् सर्वत्र भगवद्दर्शनस्य ‘यो मां पश्यति सर्वत्र’(६.३०) इत्यादौ ॥४२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-763",
"oldKey": "BGB_C11_I01",
"type": "introduction",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": null,
"text": "यथा श्रुते ध्यानं (कर्तुं) शक्यं तथा स्वरूपस्थितिरनेनाध्यायेनोच्यते ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-764",
"oldKey": "BGB_C11_V01",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": "shloka",
"text": "मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसंज्ञितम् ।\nयत्त्वयोक्तं वचस्तेन मोहोऽयं विगतो मम॥१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-765",
"oldKey": "BGB_C11_V02",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": "shloka",
"text": "भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया ।\nत्वत्तः कमलपत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम्॥२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-766",
"oldKey": "BGB_C11_V03",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": "shloka",
"text": "एवमेतद्यथाऽऽत्थ त्वमात्मानं परमेश्वर ।\nद्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम॥३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-767",
"oldKey": "BGB_C11_V04",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": "shloka",
"text": "मन्यसे यदि तच्छक्यं भयाद् द्रष्टुमिति प्रभो ।\nयोगेश्वर ततो मे त्वं दर्शयाऽत्मानमव्ययम्॥४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-768",
"oldKey": "BGB_C11_V04_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": null,
"text": "प्रभुः\nसमर्थः ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\">‘नास्ति तस्मात् परं भूतं पुरुषाद्वै सनातनात्।’(कुम्भ.म.भा.१२.३४७.३१)</span>\nइति हि मोक्षधर्मे । ‘प्रभुरीशः समर्थश्च’ इत्यादि चाभिधानम् ॥ १-४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-769",
"oldKey": "BGB_C11_V05",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": "shloka",
"text": "पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोथ सहस्रशः ।\nनानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च॥५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-770",
"oldKey": "BGB_C11_V06",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": "shloka",
"text": "पश्यादित्यान्वसून् रुद्रानश्विनौ मरुतस्तथा ।\nबहून्यदृष्टपूर्वाणि पश्याश्चर्याणि भारत॥६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-771",
"oldKey": "BGB_C11_V07",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": "shloka",
"text": "इहैकस्थं जगत्कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम् ।\nमम देहे गुडाकेश यच्चान्यद्द्रष्टुमिच्छसि॥७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-772",
"oldKey": "BGB_C11_V08",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": "shloka",
"text": "न तु मां शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा ।\nदिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम्॥८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-773",
"oldKey": "BGB_C11_V09",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": "shloka",
"text": "एवमुक्त्वा ततो राजन् महायोगेश्वरो हरिः ।\nदर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम्॥९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-774",
"oldKey": "BGB_C11_V09_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": null,
"text": "हरिः\nसर्वयज्ञभागहारित्वात्-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\">‘इडोपहूतं गेहेषु हरे भागं क्रतुष्वहम् ।<br/>वर्णो मे हरितः श्रेष्ठस्तस्माद्धरिरिति स्मृतः’॥</span>\nइति हि मोक्षधर्मे ।॥९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-775",
"oldKey": "BGB_C11_V10",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": "shloka",
"text": "अनेकवक्त्रनयनम् अनेकाद्भुतदर्शनम् ।\nअनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधम्॥१० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-776",
"oldKey": "BGB_C11_V11",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": "shloka",
"text": "दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम् ।\nसर्वाश्चर्यमयं देवम् अनन्तं विश्वतो मुखम्॥११ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-777",
"oldKey": "BGB_C11_V11_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-moola\">सर्वाश्चर्यमयं</span> सर्वाश्चर्यात्मकम् ॥ १०, ११ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-778",
"oldKey": "BGB_C11_V12",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": "shloka",
"text": "दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता ।\nयदि भाः सदृशी सा स्यात् भासस्तस्य महात्मनः॥१२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-779",
"oldKey": "BGB_C11_V12_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": null,
"text": "सहस्रशब्दोऽनन्तवाची । तदपि ‘पाकशासनविक्रमः’ इत्यादिवत् प्रत्यायनार्थमेव । तथाहि ऋग्वेदखिलेषु-\n<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\">‘अनन्तशक्तिः परमोऽनन्तवीर्यः सोऽनन्ततेजाश्च ततस्ततोऽपि ।’</span></span> इति । महातात्पर्याच्च बाहुल्यम् । न च परिमाणोक्त्या किञ्चित् प्रयोजनम् ॥१२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-780",
"oldKey": "BGB_C11_V13",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": "shloka",
"text": "तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा ।\nअपश्यद्देवदेवस्य शरीरे पाण्डवस्तदा॥१३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-781",
"oldKey": "BGB_C11_V14",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": "shloka",
"text": "ततः स विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा धनञ्जयः ।\nप्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिरभाषत॥१४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-782",
"oldKey": "BGB_C11_V15",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": "shloka",
"text": "पश्यामि देवांस्तव देव देहे सर्वांस्तथा भूतविशेषसङ्घान् ।\nब्रह्माणमीशं कमलासनस्थं ऋषींश्च सर्वान् उरगांश्च दिव्यान्॥ १५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-783",
"oldKey": "BGB_C11_V16",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": "shloka",
"text": "अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं पश्यामि त्वां सर्वतोऽनन्तरूपम् ।\nनान्तं न मध्यं न पुनस्तवादिं पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप॥ १६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-784",
"oldKey": "BGB_C11_V16_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": null,
"text": "‘अनेक’शब्दोऽनन्तवाची । ‘अनन्तबाहुम्’(११.१९) इति वक्ष्यति । ‘सर्वतः पाणिपादं तत्’(१३.१४) इत्यादि च ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\">‘विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखो विश्वतोबाहुरुत विश्वतस्पात् ।<br/>सं बाहुभ्यां धमति सं पतत्रैर्द्यावाभूमी जनयन् देव एकः ॥’</span>\nइति ऋग्वेदे ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Yajurveda-id\">‘विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखो विश्वतोहस्त उत विश्वतस्पात् ।<br/>सं बाहुभ्यां नमति सं पतत्रैर्द्यावापृथिवी जनयन् देव एकः ॥’</span>\nइति यजुर्वेदे च ।\nविश्वशब्दश्चानन्तवाची-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘सर्वं समस्तं विश्वं च अनन्तं पूर्णमेव च।’</span>\nइत्यभिधानात् ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Samaveda-id\">‘अनन्तबाहुमनन्तपादम् अनन्तरूपं पुरुवक्त्रमेकम् ॥’</span>\nइति च बाभ्रव्यशाखायाम् ।\nमहत्त्वाद्युक्तिस्तु तदात्मकत्वेनापि भवति । अन्यथा ‘अनादिमत् परं ब्रह्म’(१३.१३) इत्याद्ययुक्तं स्यात् ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-785",
"oldKey": "BGB_C11_V16_B02",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": null,
"text": "एकत्र त्वनन्तान्यस्य रूपाणि इत्यनन्तरूपः । अन्यत्र त्वपरिमाण इति । उक्तं ह्युभयमपि\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\">‘परात् परं यन्महतो महान्तम्’,</span>\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Yajurveda-id\">‘यदेकमव्यक्तमनन्तरूपम्’(तै.आ.१०.१.१)</span>\nइति यजुर्वेदे\nअव्यक्तस्यानन्तत्वादेव महतो महत्त्वेऽपरिमेयत्वं सिध्यति ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Aditya-id\">‘महान्तं च समावृत्य प्रधानं समवस्थितम् ।<br/>अनन्तस्य न तस्यान्तः सङ्ख्यानं चापि विद्यते ॥’</span>\nइत्यादित्यपुराणे ।\nतानि चैकैकानि रूपाण्यनन्तानीति चैकत्र भवन्ति(भवति) ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\">‘असङ्ख्याता ज्ञानकास्तस्य देहाः सर्वे परीमाणविवर्जिताश्च’ ।</span>\nइति हि ऋग्वेदखिलेषु ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Chandogya-id\">‘यावान् वाऽयमाकाशस्तावानेषोऽन्तर्हृदय आकाशः ।<br/>उभेऽस्मिन् द्यावापृथिवी अन्तरेव समाहिते ।<br/>उभावग्निश्च वायुश्च सूर्याचन्द्रमसावुभौ ॥’(छा.८.१.३)</span>\nइति च ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘कृष्णस्य गर्भजगतोऽतिभरावसन्नपार्ष्णिप्रहारपरिरुग्णफणातपत्रम् ।’(भाग.१०.१४.३१)</span>\nइति च भागवते ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-786",
"oldKey": "BGB_C11_V17",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": "shloka",
"text": "किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च तेजोराशिं सर्वतो दीप्तिमन्तम् ।\nपश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्तात् दीप्तानलार्कद्युतिमप्रमेयम्॥ १७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-787",
"oldKey": "BGB_C11_V17_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": null,
"text": "‘अनलार्कद्युतिम्’ इत्युक्ते मितत्वशङ्कामपाकरोति - <span class=\"gr-prateeka\">अप्रमेयमिति ॥</span> १७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-788",
"oldKey": "BGB_C11_V18",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": "shloka",
"text": "त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।\nत्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्तासनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे॥ १८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-789",
"oldKey": "BGB_C11_V19",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": "shloka",
"text": "अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्यम् अनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रम् ।\nपश्यामि त्वां दीप्तहुताशवक्त्रं स्वतेजसा विश्वमिदं तपन्तम्॥ १९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-790",
"oldKey": "BGB_C11_V19_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": null,
"text": "‘शशिसूर्यनेत्रम्’ इत्यपि ‘अहं क्रतुः’(९.१६) इत्यादिवत् ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\">‘तदङ्गजाः सर्वसुरादयोऽपि तस्मात् तदङ्गेति ऋषिभिः स्तुतास्ते’ ।</span>\nइत्यृग्वेदखिलेषु ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Rugveda-id\">‘चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्योऽजायत’ ।(ऋ.मं.१०.सू.९०.मं.१६)</span>\nइति च । बहुरूपत्वाद् बह्वङ्गत्वं च तेषां युक्तम् ॥ १८, १९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-791",
"oldKey": "BGB_C11_V20",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": "shloka",
"text": "द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः ।\nदृष्ट्वाऽद्भुतं रूपमुग्रं तवेदं लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन्॥ २० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-792",
"oldKey": "BGB_C11_V20_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\">‘मातापित्रोरन्तरगः स एकरूपेण चान्यैः सर्वगतः स एकः’ ।</span>\nइति वारुणश्रुतेरेकेन रूपेण द्यावापृथिव्योरन्तरं (प्राप्तो) व्याप्तो भवति । ‘पश्य मे पार्थ रूपाणि’(११.५) इति बहूनि रूपाणि प्रतिज्ञातानि । मातापितरौ च पृथिवीद्यावौ-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\">‘मा नो माता पृथिवी दुर्मतौ धात्’,(ऋ.मं.५.सू.४२.मं.१६)</span>\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\">‘मधु द्यौरस्तु नः पिता’(ऋ.मं.१.सू.९०.मं.७)</span>\nइत्यादिप्रयोगात् । न तु नियमतो भयप्रदं तत्स्वरूपम् । नारदस्य तदभावात् । केषाञ्चित् तथा दर्शयति भगवान् ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\">‘प्रीयन्ति केचित् तस्य रूपस्य दृष्टौ बिभेति कश्चिदभ्यसे सर्वतृप्तिः’</span>\n। इति हि वरुणशाखायाम् ।\nन तु तं सर्वे पश्यन्ति अदृष्ट्वाऽपि तन्निरूप्य भये द्रष्टुस्तथा प्रतिभाति । तथा च गौतमखिलेषु-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\">‘दृष्ट्वा देवं मोदमाना अदृष्ट्वाऽप्येतद्भयाद् बिभ्यतो दृष्टवत् ते ।<br/>पश्यन्ति ते न्यस्तचक्षुर्मुखांस्तु तस्मिन्नेवैते मनसो गतत्वात्’॥</span>\nइति ।॥२० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-793",
"oldKey": "BGB_C11_V21",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": "shloka",
"text": "अमी हि त्वां सुरसङ्घा विशन्ति केचिद्भीताः प्राञ्जलयो गृणन्ति ।\nस्वस्तीत्युक्त्वा महर्षिसिद्धसङ्घाः स्तुवन्ति त्वां स्तुतिभिः पुष्कलाभिः॥ २१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-794",
"oldKey": "BGB_C11_V22",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": "shloka",
"text": "रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या विश्वेश्विनौ मरुतश्चोष्मपाश्च ।\nगन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घाः वीक्षन्ते त्वां विस्मिताश्चैव सर्वे॥ २२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-795",
"oldKey": "BGB_C11_V23",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": "shloka",
"text": "रूपं महत्ते बहुवक्त्रनेत्रं महाबाहो बहुबाहूरुपादम् ।\nबहूदरं बहुदंष्ट्राकरालं दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथितास्तथाऽहम्॥ २३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-796",
"oldKey": "BGB_C11_V24",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": "shloka",
"text": "नभःस्पृशं दीप्तमनेकवर्णं व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम् ।\nदृष्ट्वा हि त्वा(त्वां) प्रव्यथितान्तरात्मा धृतिं न विन्दामि शमं च विष्णो॥ २४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-797",
"oldKey": "BGB_C11_V25",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": "shloka",
"text": "दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानि दृष्ट्वैव कालानलसन्निभानि ।\nदिशो न जाने न लभे च शर्म प्रसीद देवेश जगन्निवास॥ २५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-798",
"oldKey": "BGB_C11_V26",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": "shloka",
"text": "अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्राः सर्वे सहैवावनिपालसङ्घैः ।\nभीष्मो द्रोणः सूतपुत्रस्तथासौ सहास्मदीयैरपि योधमुख्यैः॥ २६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-799",
"oldKey": "BGB_C11_V27",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": "shloka",
"text": "वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति दंष्ट्राकरालानि भयानकानि ।\nकेचिद्विलग्ना दशनान्तरेषु सन्दृश्यन्ते चूर्णितैरुत्तमाङ्गैः॥ २७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-800",
"oldKey": "BGB_C11_V28",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": "shloka",
"text": "यथा नदीनां बहवोऽम्बुवेगाः समुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति ।\nतथा तवामी नरलोकवीरा विशन्ति वक्त्राण्यभिविज्वलन्ति॥ २८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-801",
"oldKey": "BGB_C11_V29",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": "shloka",
"text": "यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतङ्गा विशन्ति नाशाय समृद्धवेगाः ।\nतथैव नाशाय विशन्ति लोकाः तवापि वक्त्राणि समृद्धवेगाः॥ २९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-802",
"oldKey": "BGB_C11_V30",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": "shloka",
"text": "लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्ताद् लोकान् समग्रान् वदनैर्ज्वलद्भिः ।\nतेजोभिरापूर्य जगत्समग्रं भासस्तवोग्राः प्रतपन्ति विष्णो॥ ३० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-803",
"oldKey": "BGB_C11_V31",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": "shloka",
"text": "आख्याहि मे को भवानुग्ररूपो नमोऽस्तु ते देववर प्रसीद ।\nविज्ञातुमिच्छामि भवन्तमाद्यं न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम्॥ ३१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-804",
"oldKey": "BGB_C11_V31_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": null,
"text": "धर्मान्तरज्ञानार्थमेव ‘को भवान्’ इति पृच्छति । यथा कश्चित् किञ्चित् नामादिकं जानन्नपि जातिज्ञानार्थं पृच्छति ‘कस्त्वम्’ इति । यदि तमेव न जानाति तर्हि ‘विष्णो’(११.३०) इत्येव सम्बोधनं न स्यात् । ‘त्वमक्षरम्’(११.१८) इत्यादि च ॥ २१-३१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-805",
"oldKey": "BGB_C11_V32",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": "shloka",
"text": "कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान् समाहर्तुमिह प्रवृत्तः ।\nऋतेऽपि त्वा न भविष्यन्ति सर्वे येऽवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः॥ ३२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-806",
"oldKey": "BGB_C11_V32_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": null,
"text": "कालशब्दो जगद्बन्धन-च्छेदन-ज्ञानादिसर्वभगवद्धर्मवाची । ‘कल बन्धने’, ‘कल च्छेदने’, ‘कल ज्ञाने’, ‘कल कामधेनुः’ इति (हि) पठन्ति । प्रसिद्धश्च स शब्दो भगवति ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\">‘नियतं कालपाशेन बद्धं शक्र विकत्थसे ।<br/>अयं स पुरुषः श्यामो लोकस्य हरति प्रजाः ।<br/>बद्ध्वा तिष्ठति मां रौद्रः पशुं(पशून्) रशनया यथा ॥’(कुम्भ-म.भा.१२.२३४.८१-८२)</span>\nइति हि मोक्षधर्मे विष्णुना बद्धो बलिर्वक्ति ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘विष्णौ चाधीश्वरे चित्तं धारयन् कालविग्रहे’(भाग.११.१५.१५)</span>\nइति हि भागवते ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-807",
"oldKey": "BGB_C11_V32_B02",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": null,
"text": "प्रवृद्धः परिपूर्णोऽनादिर्वा ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\">‘ऋतं च सत्यं चाभीद्धात्’(ऋ.मं.१०.सू.१९०.मं.१)</span>\nइति हि श्रुतिः ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\">‘एतन्महद्भूतमनन्तम्’</span>\nइति च ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\">‘प्र विष्णुरस्तु तवसस्तवीयान् त्वेषं ह्यस्य स्थविरस्य नाम’(ऋ.मं.७.सू.१००.मं.३)</span>\nइति च । न तु वर्धनम् ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavatha-id\">‘नासौ जजान न मरिष्यति नैधतेऽसौ।’(भाग.११.३.३९)</span>\nइति हि भागवते ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\">‘यस्य दिव्यं हि तद्रूपं हीयते वर्धते न च’</span>\nइति मोक्षधर्मे ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id\">‘न कर्मणा’(बृ.३.४.२३)</span>\nइति तु, कर्मणाऽपि न, किमु स्वयमिति । लोकान् समाहर्तुमिह विशेषेण प्रवृत्तः । भ्रात्रादींश्च ऋते इति ‘अपि’शब्दः । प्रत्यनीकत्वं तु परस्परतया । सर्वेऽपि (हि) न भविष्यन्ति । अक्षोहिण्यादिभेदेन बहुवचनं च युक्तम् ॥३२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-808",
"oldKey": "BGB_C11_V33",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": "shloka",
"text": "तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो लभस्व जित्वा शत्रून् भुङ्क्ष्व राज्यं समृद्धम् ।\nमयैवैते निहताः पूर्वमेव निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन्॥ ३३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-809",
"oldKey": "BGB_C11_V34",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": "shloka",
"text": "द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं च कर्णं तथाऽन्यानपि योधवीरान् ।\nमया हतांस्त्वं जहि मा व्यथिष्ठा युध्यस्व जेताऽसि रणे सपत्नान्॥ ३४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-810",
"oldKey": "BGB_C11_V35",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": "shloka",
"text": "एतच्छ्रुत्वा वचनं केशवस्य कृताञ्जलिर्वेपमानः किरीटी ।\nनमस्कृत्वा भूय एवाऽह कृष्णं सगद्गदं भीतभीतः प्रणम्य॥ ३५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-811",
"oldKey": "BGB_C11_V34_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": null,
"text": "‘योऽस्य शिरश्छिन्नं भूमौ पातयति, तच्छिरो भेत्स्यति’ तत्पितुर्वरात् जयद्रथोऽपि विशेषेणोक्तः । सवरा वासवी शक्तिरिति कर्णः ॥३४-३५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-812",
"oldKey": "BGB_C11_V36",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": "shloka",
"text": "स्थाने हृषीकेश तव प्रकीर्त्या जगत् प्रहृष्यत्यनुरज्यते च ।\nरक्षांसि भीतानि दिशो द्रवन्ति सर्वे नमस्यन्ति च सिद्धसङ्घाः॥ ३६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-813",
"oldKey": "BGB_C11_V36_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": null,
"text": "यदेतद् वक्ष्यमाणं तत् <span class=\"gr-moola\">स्थाने</span> युक्तमेवेत्यर्थः । अग्नीषोमाद्यन्तर्यामितया जगद्धर्षणादेः(त्) हृषीकेशः । केशत्वं त्वंशूनां तन्नियत(न्तृ)त्वादेः । प्रमाणं तु ‘शशिसूर्यनेत्रम्’(११.१९) इत्यत्रोक्तम् । हृषीकाणामिन्द्रियाणामीशत्वाच्च (हृषीकेशः) । तेषां विशेषतः ईशत्वं च <span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id\">‘यः प्राणे तिष्ठन्’(बृ.५.७.१६)</span></span> इत्यादौ सिद्धम् । <span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘न मे हृषीकाणि पतन्त्यसत्पथे’(भाग.२.६.३३)</span></span> इत्यादिप्रयोगाच्च । इतरोऽर्थो मोक्षधर्मे सिद्धः ।\n<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\">‘सूर्याचन्द्रमसौ शश्वत् केशैर्मे अंशुसञ्ज्ञितैः ।\nबोधयन् स्थापयंश्चैव जगदुत्पद्यते पृथक् ।\nबोधनात् स्थापनाच्चैव जगतो हर्षसम्भवात् ।\nअग्नीषोमकृतैरेभिः कर्मभिः पाण्डुनन्दन ।\nहृषीकेशो महेशानो वरदो लोकभावनः॥’(कुम्भ-म.भा.१२.२४२.६६-६८) इति</span></span> ॥ ३६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-814",
"oldKey": "BGB_C11_V37",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": "shloka",
"text": "कस्माच्च ते न नमेरन् महात्मन् गरीयसे ब्रह्मणोऽप्यादिकर्त्रे ।\nअनन्त देवेश जगन्निवास त्वमक्षरं सदसत्तत्परं यत्॥ ३७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-815",
"oldKey": "BGB_C11_V37_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": null,
"text": "कथं ‘स्थाने’ इति ? तदाह -\nकस्मादित्यादिना ॥\nपूर्णश्चासौ आत्मा च इति महात्मा । आत्मशब्दश्चोक्तो भारते-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabhata-id\">‘यच्चाऽप्नोति यदादत्ते यच्चात्ति विषयानिह ।<br/>यच्चास्य सन्ततो भावः तस्मादात्मेति भण्यते ॥’</span>\nइति ।\nतत्परं\nसदसतः परम् ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabhata-id\">‘असच्च सच्चैव च यद्विश्वं सदसतः परम्’(म.भा.१.१.२३)</span>\nइति च भागवते ।॥३७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-816",
"oldKey": "BGB_C11_V38",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": "shloka",
"text": "त्वमादिदेवः पुरुषः पुराणः त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।\nवेत्ताऽसि वेद्यं च परं च धाम त्वया ततं विश्वमनन्तरूप॥ ३८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-817",
"oldKey": "BGB_C11_V39",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": "shloka",
"text": "वायुर्यमोऽग्निर्वरुणः शशाङ्कः प्रजापतिस्त्वं प्रपितामहश्च ।\nनमो नमस्तेऽस्तु सहस्रकृत्वः पुनश्च भूयोऽपि नमो नमस्ते॥ ३९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-818",
"oldKey": "BGB_C11_V40",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": "shloka",
"text": "नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते नमोऽस्तु ते सर्वत एव सर्व ।\nअनन्तवीर्यामितविक्रमस्त्वं सर्वं समाप्नोषि ततोऽसि सर्वः॥ ४० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-819",
"oldKey": "BGB_C11_V41",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": "shloka",
"text": "सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तं हे कृष्ण हे यादव हे सखेति ।\nअजानता महिमानं तवेदं मया प्रमादात् प्रणयेन वापि॥ ४१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-820",
"oldKey": "BGB_C11_V42",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": "shloka",
"text": "यच्चापहासार्थमसत्कृतोऽसि विहारशय्यासनभोजनेषु ।\nएकोऽथवाऽप्यच्युत तत्समक्षं तत्क्षामये त्वामहमप्रमेयम्॥ ४२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-821",
"oldKey": "BGB_C11_V42_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": null,
"text": "एकस्त्वमेव कारयिता नान्योऽस्त्यथापि ॥ ४२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-822",
"oldKey": "BGB_C11_V43",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": "shloka",
"text": "पिताऽसि लोकस्य चराचरस्य त्वमस्य पूज्यश्च गुरुर्गरीयान् ।\nन त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यो लोकत्रयेऽप्यप्रतिमप्रभाव॥ ४३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-823",
"oldKey": "BGB_C11_V44",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": "shloka",
"text": "तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय कायं प्रसादये त्वामहमीशमीड्यम् ।\nपितेव पुत्रस्य सखेव सख्युः प्रियः प्रियायार्हसि देव सोढुम्॥ ४४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-824",
"oldKey": "BGB_C11_V45",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": "shloka",
"text": "अदृष्टपूर्वं हृषितोऽस्मि दृष्ट्वा भयेन च प्रव्यथितं मनो मे ।\nतदेव मे दर्शय देव रूपं प्रसीद देवेश जगन्निवास॥ ४५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-825",
"oldKey": "BGB_C11_V46",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": "shloka",
"text": "किरीटिनं गदिनं चक्रहस्तम् इच्छामि त्वां द्रष्टुमहं तथैव ।\nतेनैव रूपेण चतुर्भुजेन सहस्रबाहो भव विश्वमूर्ते॥ ४६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-826",
"oldKey": "BGB_C11_V47",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": "shloka",
"text": "मया प्रसन्नेन तवार्जुनेदं रूपं परं दर्शितमात्मयोगात् ।\nतेजोमयं विश्वमनन्तमाद्यं यन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम्॥ ४७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-827",
"oldKey": "BGB_C11_V48",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": "shloka",
"text": "न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानैः न च क्रियाभिर्न तपोभिरुग्रैः ।\nएवंरूपः शक्य अहं नृलोके द्रष्टुं त्वदन्येन कुरुप्रवीर॥ ४८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-828",
"oldKey": "BGB_C11_V49",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": "shloka",
"text": "मा ते व्यथा मा च विमूढभावो दृष्ट्वा रूपं घोरमीदृङ् ममेदम् ।\nव्यपेतभीः प्रीतमनाः पुनस्त्वं तदेव मे रूपमिदं प्रपश्य॥ ४९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-829",
"oldKey": "BGB_C11_V50",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": "shloka",
"text": "इत्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्त्वा स्वकं रूपं दर्शयामास भूयः ।\nआश्वासयामास च भीतमेनं भूत्वा पुनः सौम्यवपुर्महात्मा॥ ५० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-830",
"oldKey": "BGB_C11_V51",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": "shloka",
"text": "दृष्ट्वेदं मानुषं रूपं तव सौम्यं जनार्दन ।\nइदानीमस्मि संवृत्तः सचेताः प्रकृतिं गतः॥५१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-831",
"oldKey": "BGB_C11_V52",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": "shloka",
"text": "सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम ।\nदेवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः॥५२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-832",
"oldKey": "BGB_C11_V53",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": "shloka",
"text": "नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया ।\nशक्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा॥५३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-833",
"oldKey": "BGB_C11_V54",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": "shloka",
"text": "भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोऽर्जुन ।\nज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तप॥५४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-834",
"oldKey": "BGB_C11_V55",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": "shloka",
"text": "मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः ।\nनिर्वैरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डव॥५५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-835",
"oldKey": "BGB_C11_V50_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C11",
"chapter": "BGB_C11",
"verseType": null,
"text": "स्वकं रूपं तु भ्रान्ति(न्त)प्रतीत्या । अन्यथा तदपि स्वकमेव । प्रमाणानि तूक्तानि पुरस्तात् ॥ ५० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-836",
"oldKey": "BGB_C12_I01",
"type": "introduction",
"parent": "BGB_C12",
"chapter": "BGB_C12",
"verseType": null,
"text": "अव्यक्तोपासनाद् भगवदुपासनस्योत्तमत्वं प्रदर्श्य तदुपायं प्रदर्शयत्यस्मिन्नध्याये-"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-837",
"oldKey": "BGB_C12_V01",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C12",
"chapter": "BGB_C12",
"verseType": "shloka",
"text": "एवं सततयुक्ता ये भक्तास्त्वां पर्युपासते ।\nये चाप्यक्षरमव्यक्तं तेषां के योगवित्तमाः॥१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-838",
"oldKey": "BGB_C12_V02",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C12",
"chapter": "BGB_C12",
"verseType": "shloka",
"text": "मय्यावेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते ।\nश्रद्धया परयोपेतास्ते मे युक्ततमा मताः॥२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-839",
"oldKey": "BGB_C12_V01_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C12",
"chapter": "BGB_C12",
"verseType": null,
"text": "तदुपासनमपि हि मोक्षसाधनं प्रतीयते-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\">‘श्रियं वसाना अमृतत्वमायन् भवन्ति सत्या समिथा मितद्रौ’</span>\nइति ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Kathaka-id\">‘अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तं मृत्युमुखात् प्रमुच्यते’</span>\nइति च ।\nअव्यक्तं च महतः परम्-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Kathaka-id\">‘महतः परमव्यक्तम्’</span>\nइत्युक्तपरामर्शोपपत्तेः ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Samaveda-id\">‘उपास्य तां श्रियमव्यक्तसञ्ज्ञां भक्त्या मर्त्यो मुच्यते सर्वबन्धैः’ ।</span>\nइति सामवेदे आग्निवेश्यशाखायाम् ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-840",
"oldKey": "BGB_C12_V01_B02",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C12",
"chapter": "BGB_C12",
"verseType": null,
"text": "महच्च माहात्म्यं तस्याः वेदेषूच्यते ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\">‘चतुष्कपर्दा युवतिः सुपेशा घृतप्रतीका वयुनानि वस्ते ।<br/>तस्यां सुपर्णा वृषणा निषेदतुः यत्र देवा दधिरे भागधेयम् ’(ऋ.मं.१०.सू.११४.मं.३)</span>\nइति ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Kathakasamhita-id\">‘चतुःशिखण्डा युवतिः सुपेशा घृतप्रतीका वयुनानि वस्ते ।<br/>(तस्यां सुपर्णा वृषणा निषेदतुर्यत्र देवा दधिरे भागधेयम्)’(काठकसंहिता.३१.१४,तै.ब्रा.१.२.१.२७)</span>\nइति च ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\">‘अहं रुद्रेभिर्वसुभिश्चराम्यहमादित्यैरुत विश्वदेवैः’</span>\nइत्यारभ्य\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\">‘अहं राष्ट्री सङ्गमनी वसूनां चिकितुषी प्रथमा यज्ञियानाम् ।<br/>तां मा देवा व्यदधुः पुरुत्रा भूरिस्थात्रां भूर्यावेशयन्तीम् ।<br/>मया सो अन्नमत्ति यो वि पश्यति यः प्राणिति य ईं शृणोत्युक्तम् ।<br/>अमन्तवो मां त उप क्षियन्ति श्रुधि श्रुत श्रद्धिवं ते वदामि।<br/> यं कामये तं तमुग्रं कृणोमि तं ब्रह्माणं तमृषिं तं सुमेधाम् ।<br/>अहं रुद्राय धनुरातनोमि ब्रह्मद्विषे शरवे हन्त वाउ।<br/>अहं सुवे पितरमस्य मूर्धन् मम योनिरप्स्वान्तः समुद्रे ।<br/>परो दिवा पर एना पृथिव्यैतावती महिना सं बभूव’(ऋ.मं.१०.सू.१२४.मं.१-८)</span>\nइत्यादि च ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Mahanarayanopanishat-id\">‘त्वया जुष्ट ऋषिर्भवति देवि त्वया ब्रह्मागतश्रीरुत(ब्रह्मा गतश्रीः) त्वया’(म.ना.१३.२)</span>\nइति च ।\nइति शङ्का कस्यचिद् भवति । अतो जानन्नपि सूक्ष्मयुक्तिज्ञानार्थं पृच्छति-\nएवमिति ॥\nएवं शब्देन दृष्टश्रुतरूपं ‘मत्कर्मकृत्’(११.५५) इत्यादिप्रकारश्च परामृश्यते ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-841",
"oldKey": "BGB_C12_V01_B03",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C12",
"chapter": "BGB_C12",
"verseType": null,
"text": "अव्यक्तं\nप्रकृतिः\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Kathakopanishat-id\">‘महतः परमव्यक्तम्’(कठ.१.३.१२)</span>\nइति प्रयोगात् ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘यत् तत् त्रिगुणमव्यक्तं नित्यं सदसदात्मकम् ।<br/> प्रधानं प्रकृतिं प्राहुरविशेषं विशेषवत् ॥’(भाग.३.२७.११)</span>\nइति च भागवते ।\nअक्षरं च तत् ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Atharvanopanishat-id\">‘अक्षरात् परतः परः’(आथ.२.१.२)</span>\nइति श्रुतेः ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-842",
"oldKey": "BGB_C12_V01_B04",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C12",
"chapter": "BGB_C12",
"verseType": null,
"text": "परं तु ब्रह्म न हि भगवतोऽन्यत् ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘आनन्दमानन्दमयोऽवसाने सर्वात्मके ब्रह्मणि वासुदेवे’(भाग.२.२.३४)</span>\nइति भागवते । रूपं चेदृशं साधितं पुरस्तात्(गी.भा.२.७२) । उपासनं च तथैव कार्यम् ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\">‘सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात्’(तै.आ.३.१२.१,श्वे.उ.३.१४,ऋ.सं.मं.१०.सू.९०.मं.१)</span>\nइत्यारभ्य\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\">‘तमेवं विद्वानमृत इह भवति नान्यः पन्था अयनाय विद्यते’(तै.आ.३.१२.७,चित्त्युपनिषत्)</span>\nइति (हि) साभ्यासा । आदित्यवर्णत्वादिश्च न वृथोपचारत्वेनाङ्गीकार्यः । तथा च सामवेदे सौकरायणश्रुतिः-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Samaveda-id\">‘‘स्थाणुर्ह वै प्राजापत्यः स प्रजापतिं पितरमेत्य उवाच- <br/>‘(मुमुक्षुभी राधुभिः) मुमुक्षुभिः साधुभिः पूतपापैः किमु ह वै तारकं तारवाच्यम् ।<br/>ध्यानं च तस्याप्तरुचेः कथं स्याद् ध्येयश्च कः पुरुषोऽलोमपादः॥’ इति ।<br/>तं होवाच-<br/> ‘एष वै विष्णुस्तारकोऽलोमपादो ध्यानं च तस्याप्तरुचेर्वदामि ।<br/>सोऽनन्तशीर्षो बहुवर्णः सुवर्णो ध्येयः स वै लोहितादित्यवर्णः ॥<br/> श्यामोऽथ वा हृदये सोऽष्टबाहुः अनन्तवीर्योऽनन्तबलः पुराणः।’ ’’</span>\nइति (इत्यादि)। अरूपत्वादेस्तु गतिरुक्ता (पुरस्तात्) । पुरुषभेदश्च प्रश्नादौ प्रतीयते ‘त्वां पर्युपासते, ये चाप्यक्षरमव्यक्तम्’ इत्यादौ ॥१-२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-843",
"oldKey": "BGB_C12_V03",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C12",
"chapter": "BGB_C12",
"verseType": "shloka",
"text": "ये त्वक्षरमनिर्देश्यम् अव्यक्तं पर्युपासते ।\nसर्वत्रगमचिन्त्यं च कूटस्थमचलं ध्रुवम्॥३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-844",
"oldKey": "BGB_C12_V04",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C12",
"chapter": "BGB_C12",
"verseType": "shloka",
"text": "सन्नियम्येन्द्रियग्रामं सर्वत्र समबुद्धयः ।\nते प्राप्नुवन्ति मामेव सर्वभूतहिते रताः॥४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-845",
"oldKey": "BGB_C12_V03_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C12",
"chapter": "BGB_C12",
"verseType": null,
"text": "भवन्तु त्वदुपासका एवोत्तमाः । इतरेषां तु किं फलम् ? इत्यत आह-\nये त्वित्यादिना ॥\nअनिर्देश्यत्वं चोक्तं भागवते मायायाः-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘अप्रतर्क्याद् अनिर्देश्याद्(अनिर्वाच्यात्) इति केष्वपि निश्चयः’(भाग.१.१७.१९)</span>\nइति । ईश्वरस्तु (दे)दैवशब्देनोक्तः\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘दैवमन्येपरे’(भाग.१.१७.१८)</span>\nइत्यत्र । उक्तं च सामवेदे काषायणश्रुतौ\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Samaveda-id\">‘नासदासीन्नो सदासीत् तदानीम्’ (ऋ.मं.१०.सू.१२९. मं.१,शत.ब्रा.१०.५.३.२, तै.ब्रा.२.८९.३)</span>\nइति ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\">‘न महाभूतं नोपभूतं तदासीत्’</span>\nइत्यारभ्य\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\">‘तम आसीत् तमसा गूहमग्रे’</span>\nइति ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\">‘तमो ह्यव्यक्तमजरम- निर्देश्यमेषा ह्येव प्रकृतिः’</span>\nइति । सर्वगाचिन्त्यादिलक्षणा च सा ।तथाहि मोक्षधर्मे-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\">‘नारायणगुणाश्रयाद् अजराद् अतीन्द्रियाद् अग्राह्याद् असम्भवतः(असम्भवात्)।<br/> असत्याद् अहिंस्रात् ललामाद् द्वितीयप्रवृत्तिविशेषाद् <br/>अवैराद् अक्षयाद् अमराद् अक्षराद् अमूर्तितः सर्वस्याः सर्वकर्तुः शाश्वततमसः।’(नारायणगुणाश्रयाद् अजराद् अमराद् अतीन्द्रियाद् अग्राह्याद् असम्भवात्।<br/> सत्याद् अहिंस्यात् लवादिभिरद्वितीयाद् अप्रवृत्तिविशेषाद् <br/>अवैराद् अक्षयाद् अमराद् अजराद् अमूर्तितः सर्वव्यापिनः सर्वकर्तुः शाश्वतात् तमसः। कुम्भ-म.भा.१२.३५१.६)</span>\n। इति ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Manusmriti-id\">‘आसीदिदं तमोऽभूतम् अप्रज्ञातमलक्षणम् ।<br/>अप्रतर्क्यमविज्ञेयं प्रसुप्तमिव सर्वतः ॥’(म.स्मृ.१.५)</span>\nइति (च) मानवे ।\n‘कूटस्थोऽक्षर उच्यते’(१५.१६) इति च वक्ष्यति । कूटे= आकाशे स्थिता कूटस्था ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\">‘(आकाशसंस्थिता) आकाशे संस्थिता त्वेषा ततः कूटस्थिता मता’</span>\nइति हि ऋग्वेदखिलेषु ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Samaveda-id\">‘सा सर्वगा निश्चला लोकयोनिः सा चाक्षरा विश्वगा (वी)विरजस्का’</span>\nइति च सामवेदे (गौतम)गौपवनशाखायाम् ॥ ३-४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-846",
"oldKey": "BGB_C12_V05",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C12",
"chapter": "BGB_C12",
"verseType": "shloka",
"text": "क्लेशोऽधिकतरस्तेषाम् अव्यक्तासक्तचेतसाम् ।\nअव्यक्ता हि गतिर्दुःखं देहवद्भिरवाप्यते॥५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-847",
"oldKey": "BGB_C12_V05_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C12",
"chapter": "BGB_C12",
"verseType": null,
"text": "कथं तर्हि त्वदुपासकानामुत्तमत्वम् ? इत्यत आह -\nक्लेश इति ॥\nअव्यक्ता गतिर्दुःखं ह्यवाप्यते ।\nगतिः\nमार्गः । अव्यक्तोपासनद्वारको मत्प्राप्तिमार्गो दुःखमाप्यत इत्यर्थः । अतिशयोपासन-सर्वेन्द्रियातिनियमन-सर्वसमबुद्धि- सर्वभूतहितेरतत्व-अतिसुष्ठ्वाचार-सम्यग्विष्णुभक्त्यादिसाधनसन्दर्भम् ऋते नाव्यक्तापरोक्ष्यम् । तदृते च न विष्णुप्रसादः । सत्यपि तस्मिन् न सम्यग् भगवदुपासनम् ऋते । नर्ते च तं मोक्षः । विनाऽप्यव्यक्तोपासनं भवत्येव भगवदुपासकानां मोक्ष इति क्लेशिष्ठोऽयं मार्ग इति भावः ।\nतथाऽप्यपरोक्षीकृताव्यक्तानां सुकरं भगवदुपासनम् इत्येव(तावत्) प्रयोजनम् । तत्रापि योऽव्यक्तापरोक्ष्ये प्रयाससः तावता प्रयासेन यदि भगवन्तमुपास्ते ऊनेन वा तदा भगवदपरोक्षमेव (भगदापरोक्ष्यमेव) भवतीति द्वितीयमधिकम् । इन्द्रियसंयमनाद्यूनभावेऽत्युपासकस्यापि देवी नातिप्रसादमेति । देवस्तु तानि साधनानि भक्तिमतः स्वयमेवाप्रयत्नेन ददातीति (चाति) सौकर्यमिति भक्तानां भगवदुपासने । इतरत्र च क्लेशोऽधिकतरः । तदेतत् सर्वं ‘पर्युपासते’(१२.३) ‘सन्नियम्य’(१२.४) ‘अधिकतरः’(१२.४) इति परि सन् तरप्शब्दैः प्रतीयते ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-848",
"oldKey": "BGB_C12_V05_B02",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C12",
"chapter": "BGB_C12",
"verseType": null,
"text": "सामवेदे माधुच्छन्दसशाखायां चोक्तम्-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Samaveda-id\">‘भक्ताश्च येऽतीव विष्णावतीव जितेन्द्रियाः सम्यगाचारयुक्ताः ।<br/> उपासते तां समबुद्धयश्च तेषां देवी दृश्यते नेतरेषाम् ।<br/> दृष्टा च सा भक्तिमतीव विष्णौ दत्वोपास्तौ सर्वविघ्नान् छिनत्ति । उपास्य तं वासुदेवं विदित्वा ततस्ततः शान्तिमत्यन्तमेति ॥’</span>\nइति ।\nउक्तं च सामवेदे आयास्यशाखायाम्-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Samaveda-id\">‘प्रसन्नो भविता देवः सोऽव्यक्तेन सहैव तु ।<br/>यावता तत्प्रसादो हि तावतैव न संशयः ।<br/>न तत्प्रसादमात्रेण प्रीयते स महेश्वरः ।<br/>तस्मिन् प्रीते तु सर्वस्य प्रीतिस्तु भवति ध्रुवम् ।<br/>यद्यप्युपासनाधिक्यं तथाऽपि गुणदो हि सः ।<br/>मुक्तिदश्च स एवैको नाव्यक्तादि(दे)स्तु कश्चन ॥’</span>\nइति ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\">‘ममात्मभावमिच्छन्तो यतन्ते परमात्मने(ना) ।’(कुम्भ-म.भा.१२.२३५.२७)</span>\nइति च मोक्षधर्मे श्रीवचनम् ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\">‘धर्मनित्ये महाबुद्धौ ब्रह्मण्ये सत्यवादिनि ।<br/>प्रश्रिते दानशीले च सदैव निवसाम्यहम् ॥’(कुम्भ-म.भा.१२.२३५.३३)</span>\nइति च ।\nमहतः परं तु ब्रह्मैव । तथाहि भगवता सयुक्तिकमभिहितम् ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id\">‘वदतीति चेन्न प्राज्ञो हि’(ब्र.सू.१.४.५)</span>\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id\">‘त्रयाणामेव चैवमुपन्यासः प्रश्नश्च’(ब्र.सू.१.४.७)</span>\nइत्यादि । ‘तम्’ इति पुल्लिङ्गाच्चैतत्सिद्धिः । महतः(त्) परत्वं त्वव्यक्तपरस्य भवत्येव । तथा चाग्निवेश्यशाखायाम्-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवम्’(काठकेऽपि.१.३.१५)</span>\nइति ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘परो हि देवः पुरुहूतो महत्तः’</span>\nइति ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-849",
"oldKey": "BGB_C12_V05_B03",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C12",
"chapter": "BGB_C12",
"verseType": null,
"text": "न चाव्यक्त(स्य)रूपं भगवता निषिद्धम् । भारतादौ साधितत्वात् ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id\">‘शरीररूपकविन्यस्तगृहीतेः’(ब्र.सू.१.४.१)</span>\nइत्यादौ तु साङ्ख्यप्रसिद्धं प्रधानं निषिध्य, वैदिकमव्यक्तमेवोक्तम् । तथा च सौकरायणश्रुतिः -\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘शरीररूपिका साऽशरीरस्य विष्णोः यतः प्रिया सा जगतः प्रसूतिः’</span>\nइति ।\nसुव्रतानां क्षिप्रं महदैश्वर्यं ददाति देवी; न देव इति (च) विशेषः ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\">‘सुवर्णवर्णां पद्मकरां च देवीं सर्वेश्वरीं व्याप्तजडां च बुद्ध्वा ।<br/> सैवेति वै सुव्रतानां तु मासान्महाभूतिं श्रीस्तु दद्यान्न देवः॥’</span>\nइति ऋग्वेदखिलेषु ।॥५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-850",
"oldKey": "BGB_C12_V06",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C12",
"chapter": "BGB_C12",
"verseType": "shloka",
"text": "ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः ।\nअनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते॥६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-851",
"oldKey": "BGB_C12_V07",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C12",
"chapter": "BGB_C12",
"verseType": "shloka",
"text": "तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् ।\nभवामि न चिरात्पार्थ मय्यावेशितचेतसाम्॥७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-852",
"oldKey": "BGB_C12_V08",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C12",
"chapter": "BGB_C12",
"verseType": "shloka",
"text": "मय्येव मन आधत्स्व मयि बुद्धिं निवेशय ।\nनिवसिष्यसि मय्येव अत ऊर्ध्वं न संशयः॥८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-853",
"oldKey": "BGB_C12_V09",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C12",
"chapter": "BGB_C12",
"verseType": "shloka",
"text": "अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोषि मयि स्थिरम् ।\nअभ्यासयोगेन ततो मामिच्छाऽप्तुं धनञ्जय॥९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-854",
"oldKey": "BGB_C12_V10",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C12",
"chapter": "BGB_C12",
"verseType": "shloka",
"text": "अभ्यासेऽप्यसमर्थोऽसि मत्कर्मपरमो भव ।\nमदर्थमपि कर्माणि कुर्वन् सिद्धिमवाप्स्यसि॥१० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-855",
"oldKey": "BGB_C12_V11",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C12",
"chapter": "BGB_C12",
"verseType": "shloka",
"text": "अथैतदप्यशक्तोऽसि कर्तुं मद्योगमाश्रितः ।\nसर्वकर्मफलत्यागं ततः कुरु यतात्मवान्॥११ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-856",
"oldKey": "BGB_C12_V11_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C12",
"chapter": "BGB_C12",
"verseType": null,
"text": "मदुपासकानां भक्तानां न कश्चित् क्लेश इति दर्शयति-\nये त्वित्यादिना ॥\nउक्तं च सौकरायणश्रुतौ-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\">‘उपासते ये पुरुषं वासुदेवम् अव्यक्तादेरीप्सितं किं नु तेषाम् ।’</span>\nइति ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\">‘तेषामेकान्तिनः श्रेष्ठाः ते(ये) चैवानन्यदेवताः ।<br/>अहमेव गतिस्तेषां निराशीःकर्मकारिणाम्’॥(कुम्भ-म.भा.१२.३५०.३४)</span>\nइति च मोक्षधर्मे ।॥ ६-११ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-857",
"oldKey": "BGB_C12_V12",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C12",
"chapter": "BGB_C12",
"verseType": "shloka",
"text": "श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासात् ज्ञानाध्यानं विशिष्यते ।\nध्यानात्कर्मफलत्यागः त्यागाच्छान्तिरनन्तरम्॥१२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-858",
"oldKey": "BGB_C12_V12_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C12",
"chapter": "BGB_C12",
"verseType": null,
"text": "अज्ञानपूर्वादभ्यासाद् ज्ञान(मात्र)मेव विशिष्यते । ज्ञानमात्रात् सज्ञानं ध्यानम् । तथा च सामवेदेऽनभिम्लान(त)शाखायाम्-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Samaveda-id\">‘अधिकं केवलाभ्यासाद् ज्ञानं तत्सहितं ततः ।<br/>ध्यानं ततश्चापरोक्ष्यं(क्षं) ततः शान्तिर्भविष्यति ॥’</span>\nइति ।\nध्यानात् कर्मफलत्यागः\nइति तु स्तुतिः । अन्यथा कथम् ‘असमर्थोऽसि’(१२.१०) इत्युच्यते । ‘तयोस्तु कर्मसन्न्यासात् कर्मयोगो विशिष्यते’(५.२) इति चोक्तम् ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Samaveda-id\">‘सर्वाधिकं (ज्ञानं)ध्यानमुदाहरन्ति ध्यानाधिके ज्ञानभक्ती परात्मन् ।<br/> कर्माफलाकाङ्क्षमथो विरागः त्यागश्च न ध्यानकलाफलार्हः ॥’</span>\nइति च काषायणशाखायाम् ।\nवाक्यसाम्येऽप्यसमर्थविषयत्वोक्तेः तात्पर्याभाव इतरत्र प्रतीयते । ध्यानादिप्राप्तिकारणत्वाच्च(कारणेन) त्यागस्तुतिर्युक्ता । (केवलाद्) केवलध्यानात् फलत्यागयुक्तं ध्यानमधिकम् । ध्यानयुक्तत्याग एव चात्रोक्तः । अन्यथा कथम्- ‘त्यागाच्छान्तिरनन्तरम्’ इत्युच्येत ? कथं च ध्यानादाधिक्यम् ? तथा च गौपवनशाखायाम्-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\">‘ध्यानात्तु केवलात् त्यागयुक्तं तदधिकं भवेत्॥’</span>\nइति । न हि त्यागमात्रानन्तरमेव मुक्तिर्भवति । भवति च ध्यानयुक्तात् । केवलत्यागस्तुतिरेवमपि भवति । यथा ‘अनेन युक्तो जेता, नान्यथा’ इत्युक्ते ॥१२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-859",
"oldKey": "BGB_C12_V13",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C12",
"chapter": "BGB_C12",
"verseType": "shloka",
"text": "अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च ।\nनिर्ममो निरहङ्कारः समदुःखसुखः क्षमी॥१३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-860",
"oldKey": "BGB_C12_V14",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C12",
"chapter": "BGB_C12",
"verseType": "shloka",
"text": "सन्तुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः ।\nमय्यर्पितमनोबुद्धिर्यो मद्भक्तः स मे प्रियः॥१४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-861",
"oldKey": "BGB_C12_V15",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C12",
"chapter": "BGB_C12",
"verseType": "shloka",
"text": "यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः ।\nहर्षामर्षभयोद्वेगैः मुक्तो यः स च मे प्रियः॥१५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-862",
"oldKey": "BGB_C12_V16",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C12",
"chapter": "BGB_C12",
"verseType": "shloka",
"text": "अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः ।\nसर्वारम्भपरित्यागी यो मद्भक्तः स मे प्रियः॥१६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-863",
"oldKey": "BGB_C12_V17",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C12",
"chapter": "BGB_C12",
"verseType": "shloka",
"text": "यो न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति ।\nशुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान् यस्स मे प्रियः॥१७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-864",
"oldKey": "BGB_C12_V18",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C12",
"chapter": "BGB_C12",
"verseType": "shloka",
"text": "समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः ।\nशीतोष्णसुखदुःखेषु समः सङ्गविवर्जितः॥१८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-865",
"oldKey": "BGB_C12_V19",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C12",
"chapter": "BGB_C12",
"verseType": "shloka",
"text": "तुल्यनिन्दास्तुनिर्मौनी सन्तुष्टो येन केनचित् ।\nअनिकेतः स्थिरमतिर्भक्तिमान् मे प्रियो नरः॥१९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-866",
"oldKey": "BGB_C12_V19_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C12",
"chapter": "BGB_C12",
"verseType": null,
"text": "‘सर्वारम्भपरित्यागी’ (‘शुभाशुभपरित्यागी’) इत्यादेः सामान्यविशेष-व्याख्यानव्याख्येयभावेन अपुनरुक्तिः । ‘हर्षादिभिर्मुक्तः’ इत्युक्ते कादाचित्कमपि भवतीति ‘यो न हृष्यति’इत्युक्तम् (इत्याद्युक्तम्) । उपचारपरिहारार्थं पूर्वम् । आधिक्यज्ञापनाय भक्त्यभ्यासः । ‘ये तु सर्वाणि कर्माणि’(१२.६) इत्यादेः प्रपञ्च एषः ॥ १६-१९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-867",
"oldKey": "BGB_C12_V20",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C12",
"chapter": "BGB_C12",
"verseType": "shloka",
"text": "ये तु धर्म्यामृतमिदं यथोक्तं पर्युपासते ।\nश्रद्दधाना मत्परमा भक्तास्तेऽतीव मे प्रियाः॥२० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-868",
"oldKey": "BGB_C12_V20_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C12",
"chapter": "BGB_C12",
"verseType": null,
"text": "पिण्डीकृत्योपसंहरति- <span class=\"gr-prateeka\">ये तु धर्म्यामृतमिति ॥</span> धर्मः= विष्णुः, तद्विषयं च धर्म्यम् । ‘धर्म्यम् अमृतम्= मृत्यादिसंसारनाशकं च’ इति <span class=\"gr-moola\">धर्म्यामृतम्</span> । श्रत्= आस्तिक्यम् । <span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘श्रन्नामास्तिक्यमुच्यते’</span></span> इति ह्यभिधानम् । तद् दधानाः <span class=\"gr-moola\">श्रद्दधानाः</span> ॥२० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-869",
"oldKey": "BGB_C13_I01",
"type": "introduction",
"parent": "BGB_C13",
"chapter": "BGB_C13",
"verseType": null,
"text": "पूर्वोक्तज्ञान-ज्ञेय-क्षेत्र-पुरुषान् पिण्डीकृत्य विविच्य दर्शयत्यनेनाध्यायेन । (सर्वार्थसङ्क्षेपोऽयम् )॥ १ -३॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-870",
"oldKey": "BGB_C13_V01",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C13",
"chapter": "BGB_C13",
"verseType": "shloka",
"text": "प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च ।\nएतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव॥१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-871",
"oldKey": "BGB_C13_V02",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C13",
"chapter": "BGB_C13",
"verseType": "shloka",
"text": "इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते ।\nएतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः॥२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-872",
"oldKey": "BGB_C13_V03",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C13",
"chapter": "BGB_C13",
"verseType": "shloka",
"text": "क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत ।\nक्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम॥३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-873",
"oldKey": "BGB_C13_V04",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C13",
"chapter": "BGB_C13",
"verseType": "shloka",
"text": "तत् क्षेत्रं यच्च यादृक् च यद्विकारि यतश्च यत् ।\nस च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु॥४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-874",
"oldKey": "BGB_C13_V04_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C13",
"chapter": "BGB_C13",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-moola\">‘यद्विकारि’</span> येन विकारेण युक्तम् । <span class=\"gr-moola\">यतश्च यत्</span> यतो याति = प्रवर्तते । स च प्रवर्तकः । <span class=\"gr-moola\">यतश्च यत्</span> इति अस्मात् प्रवर्तते क्षेत्रमिति वचनम् । <span class=\"gr-moola\">स च य</span> इति स्वरूपमात्रम् ॥ १-४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-875",
"oldKey": "BGB_C13_V05",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C13",
"chapter": "BGB_C13",
"verseType": "shloka",
"text": "ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् ।\nब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः॥५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-876",
"oldKey": "BGB_C13_V05_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C13",
"chapter": "BGB_C13",
"verseType": null,
"text": "ब्रह्मसूत्राणि =शारीरकम् ॥ ५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-877",
"oldKey": "BGB_C13_V06",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C13",
"chapter": "BGB_C13",
"verseType": "shloka",
"text": "महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च ।\nइन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः॥६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-878",
"oldKey": "BGB_C13_V07",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C13",
"chapter": "BGB_C13",
"verseType": "shloka",
"text": "इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः ।\nएतत् क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम्॥७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-879",
"oldKey": "BGB_C13_V07_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C13",
"chapter": "BGB_C13",
"verseType": null,
"text": "इच्छादयो विकाराः ॥ ६-७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-880",
"oldKey": "BGB_C13_V08",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C13",
"chapter": "BGB_C13",
"verseType": "shloka",
"text": "अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् ।\nआचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः॥८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-881",
"oldKey": "BGB_C13_V08_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C13",
"chapter": "BGB_C13",
"verseType": null,
"text": "‘स च यो यत्प्रभावश्च’ इति वक्तुं तज्ज्ञानसाधनान्याह- <span class=\"gr-prateeka\">अमानित्वमित्यादिना ॥</span> आत्माल्पत्वं ज्ञात्वापि महत्त्वप्रदर्शनं दम्भः ।<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘ज्ञात्वापि स्वात्मनोल्पत्वं डम्भो माहात्म्य(भावनम्)दर्शनम्’ इति ह्यभिधानम् ।</span></span> <span class=\"gr-moola\">आर्जवं</span> मनोवाक्कायकर्म\\ाम् अवैपरीत्यम् ॥ ८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-882",
"oldKey": "BGB_C13_V09",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C13",
"chapter": "BGB_C13",
"verseType": "shloka",
"text": "इन्द्रियार्थेषु वैराग्यम् अनहङ्कार एव च ।\nजन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम्॥९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-883",
"oldKey": "BGB_C13_V10",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C13",
"chapter": "BGB_C13",
"verseType": "shloka",
"text": "असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु ।\nनित्यं च समचित्तत्वम् इष्टानिष्टोपपत्तिषु॥१० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-884",
"oldKey": "BGB_C13_V10_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C13",
"chapter": "BGB_C13",
"verseType": null,
"text": "सक्तिः = स्नेहः । स एवातिपक्वः= अभिष्वङ्गः । <span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘स्नेहः सक्तिः स एवातिपक्वो(क्तो)भिष्वङ्ग उच्यते।’</span></span> इति ह्यभिधानम् ॥ १०॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-885",
"oldKey": "BGB_C13_V11",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C13",
"chapter": "BGB_C13",
"verseType": "shloka",
"text": "मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी ।\nविविक्तदेशसेवित्वम् अरतिर्जनसंसदि॥११ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-886",
"oldKey": "BGB_C13_V12",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C13",
"chapter": "BGB_C13",
"verseType": "shloka",
"text": "अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् ।\nएतज्ज्ञानमिति प्रोक्तम् अज्ञानं यदतोऽन्यथा॥१२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-887",
"oldKey": "BGB_C13_V12_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C13",
"chapter": "BGB_C13",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-moola\">तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम्</span> अपरोक्षज्ञानार्थं शास्त्र(ज्ञानम्)दर्शनम् ॥ ११-१२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-888",
"oldKey": "BGB_C13_V13",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C13",
"chapter": "BGB_C13",
"verseType": "shloka",
"text": "ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वाऽमृतमश्नुते ।\nअनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते॥१३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-889",
"oldKey": "BGB_C13_V13_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C13",
"chapter": "BGB_C13",
"verseType": null,
"text": "‘परं ब्रह्म’ इति च ‘स च यः’(१३.४) इति प्रतिज्ञातमुच्यते - अन्यद् ‘यत्प्रभावः’(१३.४) इति । आदिमद्देहादिवर्जितम् <span class=\"gr-moola\">अनादिमत्</span> । अन्यथा ‘अनादि’ इत्येव स्यात् ।\n॥ १३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-890",
"oldKey": "BGB_C13_V14",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C13",
"chapter": "BGB_C13",
"verseType": "shloka",
"text": "सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ।\nसर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति॥१४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-891",
"oldKey": "BGB_C13_V15",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C13",
"chapter": "BGB_C13",
"verseType": "shloka",
"text": "सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितं ।\nअसक्तं सर्वभृच्चैव(भुक्चैव) निर्गुणं गुणभोक्तृ च॥१५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-892",
"oldKey": "BGB_C13_V15_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C13",
"chapter": "BGB_C13",
"verseType": null,
"text": "सर्वेन्द्रियाणि गुणांश्चाभासयतीति <span class=\"gr-moola\">सर्वेन्द्रियगुणाभासम्</span> । इन्द्रियवर्जितत्वाद्यर्थ उक्तः पुरस्तात् ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-893",
"oldKey": "BGB_C13_V16",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C13",
"chapter": "BGB_C13",
"verseType": "shloka",
"text": "बहिरन्तश्च भूतानाम् अचरं चरमेव च ।\nसूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत्॥१६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-894",
"oldKey": "BGB_C13_V17",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C13",
"chapter": "BGB_C13",
"verseType": "shloka",
"text": "अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् ।\nभूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च॥१७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-895",
"oldKey": "BGB_C13_V18",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C13",
"chapter": "BGB_C13",
"verseType": "shloka",
"text": "ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते ।\nज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम्॥१८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-896",
"oldKey": "BGB_C13_V19",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C13",
"chapter": "BGB_C13",
"verseType": "shloka",
"text": "इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः ।\nमद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते॥१९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-897",
"oldKey": "BGB_C13_V19_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C13",
"chapter": "BGB_C13",
"verseType": null,
"text": "विकारान्तर्भावाज्ज्ञानसाधनं प्रथमत उक्तम् । बहुत्वात् साधनात्युपयोगात् प्रभावः ॥ १९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-898",
"oldKey": "BGB_C13_V20",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C13",
"chapter": "BGB_C13",
"verseType": "shloka",
"text": "प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि ।\nविकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसम्भवान्॥२० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-899",
"oldKey": "BGB_C13_V20_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C13",
"chapter": "BGB_C13",
"verseType": null,
"text": "‘यतश्च यत्’ इति वक्तुं प्रकृति-विकार-पुरुषान् सङ्क्षिप्याह-\nप्रकृतिमिति ॥\nगुणाः\nसत्त्वादयः । तेषामत्यल्पो(ऽपि) विशेषो लयात् सर्गे इति विकाराः पृथगुक्ताः ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\">‘कार्याकार्यगुणास्तिस्रः यतः स्वल्पोद्भवो जनौ’ ।</span>\nइति (हि) माधुच्छन्दसशाखायाम् ॥२० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-900",
"oldKey": "BGB_C13_V21",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C13",
"chapter": "BGB_C13",
"verseType": "shloka",
"text": "कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।\nपुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते॥२१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-901",
"oldKey": "BGB_C13_V21_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C13",
"chapter": "BGB_C13",
"verseType": null,
"text": "कार्यं\nशरीरम् । ‘शरीरं कार्यमुच्यते’ इति ह्यभिधानम् ।\nकरणानि\nइन्द्रियाणि ।\nभोगः\nअनुभवः । स हि चिद्रूपत्वाद् अनुभवति । प्रकृतिश्च जडत्वात् परिणामिनी ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘कार्यकारणकर्तृत्वे कारणं प्रकृतिं विदुः ।<br/>भोक्तृत्वे सुखदुःखानां पुरुषं प्रकृतेः परम् ॥’(भाग.३.२७.९)</span>\nइति (हि) भागवते ॥२१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-902",
"oldKey": "BGB_C13_V22",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C13",
"chapter": "BGB_C13",
"verseType": "shloka",
"text": "पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान् गुणान् ।\nकारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु॥२२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-903",
"oldKey": "BGB_C13_V23",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C13",
"chapter": "BGB_C13",
"verseType": "shloka",
"text": "उपद्रष्टाऽनुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः ।\nपरमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन् पुरुषः परः॥२३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-904",
"oldKey": "BGB_C13_V23_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C13",
"chapter": "BGB_C13",
"verseType": null,
"text": "‘यतश्च यत्’(१३.४) इत्याह - <span class=\"gr-prateeka\">उपद्रष्टेति ॥</span> <span class=\"gr-moola\">अनुमन्ता</span> अन्वनु विशेषतो निरूपकः ॥२३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-905",
"oldKey": "BGB_C13_V24",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C13",
"chapter": "BGB_C13",
"verseType": "shloka",
"text": "य (एनं)एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह ।\nसर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽपि जायते॥२४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-906",
"oldKey": "BGB_C13_V24_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C13",
"chapter": "BGB_C13",
"verseType": null,
"text": "‘पुरुषः सुखदुःखानाम्’(१३.२१) इति जीव उक्तः ।\n‘पुरुषं प्रकृतिं च’\nइति जीवेश्वरौ सहैवोच्येते । अन्यत्र महातात्पर्यविरोधः । उत्कर्षे हि महातात्पर्यम् । । तथाहि सौकरायणश्रुतिः-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\">‘अवाच्योत्कर्षे महत्त्वात् सर्ववाचां सर्वन्यायानां च महत्तत्परत्वम् ।<br/> विष्णोरनन्तस्य परात्परस्य तच्चापि ह्यस्त्येव न चात्र शङ्का ।<br/>अतो विरुद्धं तु यदत्र मानं तदक्षजादावथवाऽपि युक्तिः ।<br/>न तत् प्रमाणं कवयो वदन्ति न चापि युक्तिर्ह्यूनमतिर्हि दृष्टेः ॥’</span>\nइति ।\nअतो युक्तिभिरप्येतदपलापो न युक्तः । अतो यया युक्त्याऽविद्यमानत्वादि कल्पयति साऽप्याभासरूपेति सदेव माहात्म्यं वेदैरुच्यत इति सिध्यति ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-907",
"oldKey": "BGB_C13_V24_B02",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C13",
"chapter": "BGB_C13",
"verseType": null,
"text": "अवान्तरं च तात्पर्यं तत्रास्ति । उक्तं च तत्रैव- ‘अवान्तरं तत्परत्वं च सत्त्वे, महद्वाऽप्येकत्वात् (तु) तयोरनन्ते’ । इति । श्यामत्वाद्यभिधानाच्च । युक्तं च पुरुषमतिकल्पितयुक्त्यादेराभासत्वम् । अज्ञानसम्भवात् । न तु स्वतः प्रमाणस्य वेदस्याऽभासत्वम् । अदर्शनं च सम्भवत्येव । पुंसां बहूनामप्यज्ञानात् । तर्ह्यस्मदनधीतश्रुत्यादौ विपर्ययोऽपि स्यादिति च न वाच्यम् । यतस्तत्रैवाह-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘नैतद्विरुद्धा वाचो नैतद्विरुद्धा युक्तयः इति ह प्रजापतिरुवाच (प्रजापतिरुवाच)’</span>\nइति ।\nतद्विरुद्धं च जीवसाम्यम् ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-908",
"oldKey": "BGB_C13_V24_B03",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C13",
"chapter": "BGB_C13",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id\">‘आभास एव च’(ब्र.सू.२.३.५०)</span>\nइति चोक्तम् ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\">‘बहवः पुरुषा ब्रह्मन् उताहो एक एव तु ।<br/>को ह्यत्र पुरुषश्रेष्ठस्तं भवान् वक्तुमर्हति ।<br/>श्रीवैशंपायन उवाच-<br/>नैतदिच्छन्ति पुरुषमेकं कुरुकुलोद्भव ।<br/>बहूनां पुरुषाणां हि यथैका योनिरुच्यते ॥<br/>तथा त्वं पुरुषं विश्वं आख्यास्यामि गुणाधिकम् ॥’(कुम्भ-म.भा.१२.३६०.१-३)</span>\nइति च मोक्षधर्मे ।\nन च तत् सर्वं स्वप्नेन्द्रजाल(लादि)वत् ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id\">‘वैधर्म्याच्च न स्वप्नादिवत्’(ब्र.सू.२.२.२९)</span>\nइति हि भगवद्वचनम् । न च स्वप्नवत् एकजीवकल्पितत्वे मानं पश्यामः । विपर्यये माश्चोक्ता द्वितीये । उक्तं चायास्यशाखायाम्-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘स्वप्नो ह वा अयं चञ्चलत्वान्न च स्वप्नो न हि विच्छेद एतदिति।’</span>\nइति ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-909",
"oldKey": "BGB_C13_V24_B04",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C13",
"chapter": "BGB_C13",
"verseType": null,
"text": "नायं दोषः । न हीश्वरस्य जीवैक्यमुच्यते । जीवस्य हीश्वरैक्यं ध्येयम् । तदपि न निरुपाधिकम् । अतो न प्रतिबिम्बत्वविरोधि ऐक्यम् । तथा च माधुच्छन्दसश्रुतिः-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘ऐक्यं चापि प्रातिबिम्ब्येन विष्णोः जीवस्यैतद्ध्यृषयो वदन्ति’</span>\nइति । अहङ्ग्रहोपासने च फलाधिक्यम् अ(आ)ग्निवेश्यश्रुतिसिद्धम्-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘अहङ्ग्रहोपासकस्तस्य साम्यम् अभ्याशो ह वा अश्नुते नात्र शङ्का ।’</span>\nइति ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Vamanapurana-id\">‘तदीयोऽहमिति ज्ञानम् अहङ्ग्रह इतीरितः ।’</span>\nइति वामने ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘तद्वशत्वात्तु सोऽस्मीति भृत्यैरेव न तु स्वतः’</span>\nइति च ।\n‘प्रातिबिम्ब्येन सोऽस्मि भृत्यश्च’ इति भावना । तथा हि आयास्यशाखायाम्-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\">‘भृत्यश्चाहं प्रातिबिम्ब्येन सोऽस्मीत्येवं ह्युपास्यः परमः पुमान् सः ।’</span>\nइति । प्रातिबिम्ब्यं च तत्साम्य(सादृश्य)मेव ॥ २४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-910",
"oldKey": "BGB_C13_V25",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C13",
"chapter": "BGB_C13",
"verseType": "shloka",
"text": "ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना ।\nअन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे॥२५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-911",
"oldKey": "BGB_C13_V26",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C13",
"chapter": "BGB_C13",
"verseType": "shloka",
"text": "अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वाऽन्येभ्य उपासते ।\nतेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः॥२६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-912",
"oldKey": "BGB_C13_V26_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C13",
"chapter": "BGB_C13",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-moola\">साङ्ख्येन</span> वेदोक्तभगवत्स्वरूपज्ञानेन । कर्मिणामपि श्रुत्वा ज्ञात्वा ध्यात्वा दृष्टिः । श्रावकाणां च ज्ञात्वा ध्यात्वा । साङ्ख्यानां च ध्यात्वा । तथा च गौपवनश्रुतिः- <span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\">‘कर्मकृच्चापि तच्छ्रुत्वा ज्ञात्वा ध्यात्वाऽनुपश्यति ।\nश्रावकोऽपि तथा ज्ञात्वा ध्यात्वा ज्ञान्यपि पश्यति ।\nअन्यथा तस्य दृष्टिर्हि कथञ्चिन्नोपजायते ॥’</span></span> इति ।\n‘अन्ये’ इत्यशक्तानामप्युपायदर्शनार्थम् ॥ २५, २६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-913",
"oldKey": "BGB_C13_V27",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C13",
"chapter": "BGB_C13",
"verseType": "shloka",
"text": "यावत्सञ्जायते किञ्चित् सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् ।\nक्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात् तद्विद्धि भरतर्षभ॥२७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-914",
"oldKey": "BGB_C13_V28",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C13",
"chapter": "BGB_C13",
"verseType": "shloka",
"text": "समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् ।\nविनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति॥२८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-915",
"oldKey": "BGB_C13_V29",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C13",
"chapter": "BGB_C13",
"verseType": "shloka",
"text": "समं पश्यन् हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् ।\nन हिनस्त्यात्मनाऽऽत्मानं ततो याति परां गतिम्॥२९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-916",
"oldKey": "BGB_C13_V29_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C13",
"chapter": "BGB_C13",
"verseType": null,
"text": "पुनश्च प्रकृति-पुरुष-ईश्वरस्वरूपं साम्यादिधर्मयुतमाह- <span class=\"gr-prateeka\">यावदित्यादिना ॥</span> २७-२९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-917",
"oldKey": "BGB_C13_V30",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C13",
"chapter": "BGB_C13",
"verseType": "shloka",
"text": "प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः ।\nयः पश्यति तथाऽऽत्मानम् अकर्तारं स पश्यति॥३० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-918",
"oldKey": "BGB_C13_V30_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C13",
"chapter": "BGB_C13",
"verseType": null,
"text": "आत्मानं चाकर्तारं पश्यति स पश्यति ॥ ३० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-919",
"oldKey": "BGB_C13_V31",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C13",
"chapter": "BGB_C13",
"verseType": "shloka",
"text": "यदा भूतपृथग्भावम् एकस्थमनुपश्यति ।\nतत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा॥३१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-920",
"oldKey": "BGB_C13_V31_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C13",
"chapter": "BGB_C13",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-moola\">एकस्थम्</span> एकस्मिन्नेव विष्णौ स्थितम् । <span class=\"gr-moola\">तत एव च</span> विष्णोः विस्तारम् ॥३१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-921",
"oldKey": "BGB_C13_V32",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C13",
"chapter": "BGB_C13",
"verseType": "shloka",
"text": "अनादित्वान्निर्गुणत्वात् परमात्माऽयमव्ययः ।\nशरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते॥३२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-922",
"oldKey": "BGB_C13_V32_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C13",
"chapter": "BGB_C13",
"verseType": null,
"text": "न च व्ययादिस्तस्येत्याह - <span class=\"gr-prateeka\">अनादित्वादिति ॥</span> सादि हि प्रायो व्ययि, गुणात्मकं च । ‘न करोति’ इत्यादेरर्थ उक्तः पुरस्तात् । न लौकिकक्रियादिस्तस्य । अतो <span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Mandukyopanishat-id\">‘न प्रज्ञम्’(मां.२.१)</span></span> इत्यादिवदिति ॥ ३२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-923",
"oldKey": "BGB_C13_V33",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C13",
"chapter": "BGB_C13",
"verseType": "shloka",
"text": "यथा सर्वगतं सौक्ष्म्याद् आकाशं नोपलिप्यते ।\nसर्वत्रावस्थितो देहे तथाऽऽत्मा नोपलिप्यते॥३३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-924",
"oldKey": "BGB_C13_V34",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C13",
"chapter": "BGB_C13",
"verseType": "shloka",
"text": "यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः ।\nक्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत॥३४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-925",
"oldKey": "BGB_C13_V35",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C13",
"chapter": "BGB_C13",
"verseType": "shloka",
"text": "क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवम् अन्तरं ज्ञानचक्षुषा ।\nभूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम्॥३५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-926",
"oldKey": "BGB_C13_V35_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C13",
"chapter": "BGB_C13",
"verseType": null,
"text": "भूतेभ्यः प्रकृतेश्च मोक्षसाधनम् अमानित्वादिकम् ॥ ३५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-927",
"oldKey": "BGB_C14_I01",
"type": "introduction",
"parent": "BGB_C14",
"chapter": "BGB_C14",
"verseType": null,
"text": "साधनं प्राधान्येनोत्तरैरध्यायैर्वक्ति-"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-928",
"oldKey": "BGB_C14_V01",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C14",
"chapter": "BGB_C14",
"verseType": "shloka",
"text": "परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् ।\nयज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिमितो गताः॥१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-929",
"oldKey": "BGB_C14_V02",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C14",
"chapter": "BGB_C14",
"verseType": "shloka",
"text": "इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ।\nसर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च॥२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-930",
"oldKey": "BGB_C14_V03",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C14",
"chapter": "BGB_C14",
"verseType": "shloka",
"text": "मम योनिर्महद् ब्रह्म तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम् ।\nसम्भवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत॥३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-931",
"oldKey": "BGB_C14_V03_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C14",
"chapter": "BGB_C14",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-moola\">महद् ब्रह्म</span> प्रकृतिः । सा च ‘श्रीः-भूः-दुर्गा’ इति भिन्ना । उमासरस्वत्याद्यास्तु तदंशयुता अन्यजीवाः । तथा च काषायणश्रुतिः-\n<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\">‘श्रीर्भूमिर्दुर्गा महती तु माया सा लोकसूतिर्जगतो बन्धिक च ।\nउमावागाद्या अन्यजीवास्तदंशास्तदात्मना सर्ववेदेषु गीताः ॥’</span></span> इति ।\n‘मम योनिः’ इति गर्भाधानार्था योनिः । नतु माता । वाक्यशेषात् । तथाहि सामवेदे शार्कराक्ष्यश्रुतौ-\n<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\">‘विष्णोर्योनिर्गर्भसन्धारणार्था महामाया सर्वदुःखैर्विहीना ।\nतथाऽप्यात्मानं दुःखिवन्मोहनार्थं (प्रदर्शयन्ती) प्रकाशयन्ती सह विष्णुना सा ॥’</span></span> इति ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-932",
"oldKey": "BGB_C14_V03_B02",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C14",
"chapter": "BGB_C14",
"verseType": null,
"text": "अतः सीतादुःखादिकं (सर्वं) मृषाप्रदर्शनमेव । तथा कूर्मपुराणे । न चेयं भूः । तथा च सौकरायणश्रुतिः-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\">‘अन्या भूमिर्भूरियं तस्य छाया भूतावमा सा हि भूतैकयोनिः।’</span>\nइति ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\">‘अवाप स्वेच्छया दास्यं जगतां प्रपितामही’</span>\nइत्यनभिम्लात(न)श्रुतिः। मत्स्यपुराणोक्तमपि स्वेच्छयैव । महद्ब्रह्मशब्दवाच्याऽपि प्रकृतिरेव-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Matsyapurana-id\">‘महती ब्रह्मणी द्वे तु प्रकृतिश्च महेश्वरः।’</span>\nइति तत्रैव ॥३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-933",
"oldKey": "BGB_C14_V04",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C14",
"chapter": "BGB_C14",
"verseType": "shloka",
"text": "सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः सम्भवन्ति याः ।\nतासां ब्रह्म महद् योनिरहं बीजप्रदः पिता॥४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-934",
"oldKey": "BGB_C14_V05",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C14",
"chapter": "BGB_C14",
"verseType": "shloka",
"text": "सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः ।\nनिबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम्॥५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-935",
"oldKey": "BGB_C14_V06",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C14",
"chapter": "BGB_C14",
"verseType": "shloka",
"text": "तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात् प्रकाशकमनामयम् ।\nसुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ॥६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-936",
"oldKey": "BGB_C14_V06_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C14",
"chapter": "BGB_C14",
"verseType": null,
"text": "बन्धप्रकारं दर्शयति साधनानुष्ठानाय - <span class=\"gr-prateeka\">सत्त्वमित्यादिना ॥</span> ४,५, ६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-937",
"oldKey": "BGB_C14_V07",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C14",
"chapter": "BGB_C14",
"verseType": "shloka",
"text": "रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम् ।\nतन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम्॥७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-938",
"oldKey": "BGB_C14_V07_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C14",
"chapter": "BGB_C14",
"verseType": null,
"text": "(रज इति) तृष्णासङ्गयोः समुद्भवम् = तयोः कारणम् ॥ ७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-939",
"oldKey": "BGB_C14_V08",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C14",
"chapter": "BGB_C14",
"verseType": "shloka",
"text": "तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् ।\nप्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत॥८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-940",
"oldKey": "BGB_C14_V08_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C14",
"chapter": "BGB_C14",
"verseType": null,
"text": "अज्ञानं जायते यतः तद् <span class=\"gr-moola\">अज्ञानजम्</span> । ‘प्रमादमोहौ तमसः’(१४.१७) इति वाक्यशेषात् ॥८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-941",
"oldKey": "BGB_C14_V09",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C14",
"chapter": "BGB_C14",
"verseType": "shloka",
"text": "सत्त्वं सुखे सञ्जयति रजः कर्मणि भारत ।\nज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे सञ्जयत्युत॥९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-942",
"oldKey": "BGB_C14_V10",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C14",
"chapter": "BGB_C14",
"verseType": "shloka",
"text": "रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत ।\nरजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा॥१० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-943",
"oldKey": "BGB_C14_V11",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C14",
"chapter": "BGB_C14",
"verseType": "shloka",
"text": "सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन् प्रकाश उपजायते ।\nज्ञानं यदा तदा विद्याद् विवृद्धं सत्त्वमित्युत॥११ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-944",
"oldKey": "BGB_C14_V12",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C14",
"chapter": "BGB_C14",
"verseType": "shloka",
"text": "लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा ।\nरजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ॥१२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-945",
"oldKey": "BGB_C14_V13",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C14",
"chapter": "BGB_C14",
"verseType": "shloka",
"text": "अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च ।\nतमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन॥१३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-946",
"oldKey": "BGB_C14_V14",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C14",
"chapter": "BGB_C14",
"verseType": "shloka",
"text": "यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत् ।\nतदोत्तमविदां लोकान् अमलान् प्रतिपद्यते॥१४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-947",
"oldKey": "BGB_C14_V15",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C14",
"chapter": "BGB_C14",
"verseType": "shloka",
"text": "रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते ।\nतथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते॥१५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-948",
"oldKey": "BGB_C14_V16",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C14",
"chapter": "BGB_C14",
"verseType": "shloka",
"text": "कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम् ।\nरजसस्तु फलं दुःखम् अज्ञानं तमसः फलम्॥१६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-949",
"oldKey": "BGB_C14_V16_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C14",
"chapter": "BGB_C14",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-prateeka\">रजसस्तु फलं दुःखमिति ॥</span> अल्पसुखं <span class=\"gr-moola\">दुःखम्</span> । तथाहि शार्कराक्षशाखायाम्- <span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\">‘रजसो ह्येव जायते मात्रया सुखं दुःखम्, तस्मात् तान् सुखिनो दुःखिन इत्याचक्षते ।’</span></span> इति । अन्यथा दुःखस्यातिकष्टत्वात् तमोऽधिकत्वं रजसो न स्यात् ॥ ९-१६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-950",
"oldKey": "BGB_C14_V17",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C14",
"chapter": "BGB_C14",
"verseType": "shloka",
"text": "सत्त्वात् सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च ।\nप्रमादमोहौ तमसो भवतोऽज्ञानमेव च॥१७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-951",
"oldKey": "BGB_C14_V18",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C14",
"chapter": "BGB_C14",
"verseType": "shloka",
"text": "ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः ।\nजघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः॥१८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-952",
"oldKey": "BGB_C14_V19",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C14",
"chapter": "BGB_C14",
"verseType": "shloka",
"text": "नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टाऽनुपश्यति ।\nगुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोऽधिगच्छति॥१९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-953",
"oldKey": "BGB_C14_V19_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C14",
"chapter": "BGB_C14",
"verseType": null,
"text": "परिणामिकर्तारं\nगुणेभ्योऽन्यं न पश्यति\n। अन्यथा\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Atharvana-id\">‘यदा पश्यः पश्यते रुग्मवर्णं कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम्।’</span>\nइति श्रुतिविरोधः ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\">‘नाहं कर्ता न कर्ता त्वं कर्ता यस्तु सदा प्रभुः’(कुम्भ-म.भा.१२.२३४.८४)</span>\nइति मोक्षधर्मे ।॥ १९-२१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-954",
"oldKey": "BGB_C14_V20",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C14",
"chapter": "BGB_C14",
"verseType": "shloka",
"text": "गुणानेतानतीत्य त्रीन् देही देहसमुद्भवान् ।\nजन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोऽमृतमश्नुते॥२० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-955",
"oldKey": "BGB_C14_V21",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C14",
"chapter": "BGB_C14",
"verseType": "shloka",
"text": "कैर्लिङ्गैस्त्रीन् गुणानेतान् अतीतो भवति प्रभो ।\nकिमाचारः कथं चैतांस्त्रीन् गुणान् अतिवर्तते॥२१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-956",
"oldKey": "BGB_C14_V22",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C14",
"chapter": "BGB_C14",
"verseType": "shloka",
"text": "प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव ।\nन द्वेष्टि सम्प्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति॥२२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-957",
"oldKey": "BGB_C14_V22_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C14",
"chapter": "BGB_C14",
"verseType": null,
"text": "प्रायो\nन द्वेष्टि न काङ्क्षति\n। तथाहि सामवेदे भाल्लवेयशाखायाम्-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Samaveda-id\">‘रजस्तमःसत्त्वगुणान् प्रवृत्तान् प्रायो न च द्वेष्टि न चापि काङ्क्षते ।<br/>तथाऽपि सूक्ष्मं सत्त्वगुणं च काङ्क्षेद् यदि प्रविष्टं सुतमश्च जह्यात् ॥’</span>\nइति।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\">‘न हि देवा ऋषयश्च सत्त्वस्था नृपसत्तम ।<br/>हीनास्सत्त्वेन सूक्ष्मेण ततो वैकारिकाः स्मृताः ।<br/>कथं वैकारिको गच्छेत् पुरुषः पुरुषोत्तमम् ॥’(कुम्भ-म.भा.१२.३५८.७८-७९)</span>\nइति हि मोक्षधर्मे ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\">‘सात्त्विकः पुरुषव्याघ्र भवेन्मोक्षार्थनिश्चितः’(कुम्भ-म.भा.१२.३५८.६९)</span>\n। इति च ॥ २०-२२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-958",
"oldKey": "BGB_C14_V23",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C14",
"chapter": "BGB_C14",
"verseType": "shloka",
"text": "उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते ।\nगुणा वर्तन्त इत्येव योऽवतिष्ठति नेङ्गते॥२३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-959",
"oldKey": "BGB_C14_V24",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C14",
"chapter": "BGB_C14",
"verseType": "shloka",
"text": "समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।\nतुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः॥२४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-960",
"oldKey": "BGB_C14_V25",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C14",
"chapter": "BGB_C14",
"verseType": "shloka",
"text": "मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः ।\nसर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते॥२५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-961",
"oldKey": "BGB_C14_V25_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C14",
"chapter": "BGB_C14",
"verseType": null,
"text": "तुल्यत्वार्थ उक्तः पुरस्तात् ॥ २४, २५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-962",
"oldKey": "BGB_C14_V26",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C14",
"chapter": "BGB_C14",
"verseType": "shloka",
"text": "मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते ।\nस गुणान् समतीत्यैतान् ब्रह्मभूयाय कल्पते॥२६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-963",
"oldKey": "BGB_C14_V26_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C14",
"chapter": "BGB_C14",
"verseType": null,
"text": "ब्रह्मवत् = प्रकृतिवत् भगवत्प्रियत्वं ब्रह्मभूयम् । नतु तावत् प्रियत्वम् । किन्तु प्रियत्वमात्रम् ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Padma-id\">‘बद्धा वाऽपि तु मुक्ता वा न रमावत् प्रिया हरेः’ ।</span>\nइति पाद्मे ।\nभूयाय\nभावाय ॥२६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-964",
"oldKey": "BGB_C14_V27",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C14",
"chapter": "BGB_C14",
"verseType": "shloka",
"text": "ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाऽहम् अमृतस्याव्ययस्य च ।\nशाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च॥२७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-965",
"oldKey": "BGB_C14_V27_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C14",
"chapter": "BGB_C14",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-moola\">ब्रह्मणः</span> मायायाः ॥ २७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-966",
"oldKey": "BGB_C15_I01",
"type": "introduction",
"parent": "BGB_C15",
"chapter": "BGB_C15",
"verseType": null,
"text": "संसारस्वरूपतदत्ययोपायविज्ञानान्यस्मिन्नध्याये दर्शयति-"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-967",
"oldKey": "BGB_C15_I02",
"type": "introduction",
"parent": "BGB_C15",
"chapter": "BGB_C15",
"verseType": null,
"text": "त्रयोदशोक्तं विविच्य दर्शयति-"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-968",
"oldKey": "BGB_C15_V01",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C15",
"chapter": "BGB_C15",
"verseType": "shloka",
"text": "ऊर्ध्वमूलमधःशाखं अश्वत्थं प्राहुरव्ययम् ।\nछन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ॥१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-969",
"oldKey": "BGB_C15_V01_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C15",
"chapter": "BGB_C15",
"verseType": null,
"text": "ऊर्ध्वो विष्णुः ।\n‘ऊर्ध्वपवित्रो वाजिनीवस्वमृतमस्मि द्रविणसवर्चसम्’ । इति हि श्रुतिः । ऊर्ध्वः उत्तमः सर्वतः । अधो निकृष्टम् । शाखा भूतानि । श्वोप्येकप्रकारेण न तिष्ठतीत्यश्वत्थः । तथाऽपि न प्रवाहव्ययः । पूर्वब्रह्मकाले यथा स्थितिस्तथा सर्वत्रापीत्यव्ययता । फलकारणत्वा- च्छन्दसां पर्णत्वम् । न हि कदाचिदप्यजाते पर्णे फलोत्पत्तिः ॥१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-970",
"oldKey": "BGB_C15_V02",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C15",
"chapter": "BGB_C15",
"verseType": "shloka",
"text": "अधश्चोर्ध्वं प्रसृतास्तस्य शाखा गुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः ।\nअधश्च मूलान्यनुसन्ततानि कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके ॥ २ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-971",
"oldKey": "BGB_C15_V02_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C15",
"chapter": "BGB_C15",
"verseType": null,
"text": "अव्यक्तेऽपि सूक्ष्मरूपेण सन्ति शरीरादौ च भूतानि इति <span class=\"gr-moola\">अधश्चोर्ध्वं च प्रसृताः</span> । गुणैः सत्त्वादिभिः । प्रतीतिमात्रसुखत्वात् प्रवाला विषयाः । <span class=\"gr-moola\">मूलानि</span> भगवद्रूपादीनि । भगवानपि कर्मानुबन्धेन हि फलं ददाति । तथाहि भाल्लवेयशाखायाम्-\n<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\">‘ब्रह्म वा अस्य पृथङ् मूलम्, प्रकृतिः समूलम्, सत्त्वादयो अर्वाचीनमूलम् । भूतानि शाखाः, छन्दांसि पर्णा(त्रा)णि, देवनृतिर्यञ्चश्च शाखाः । पत्रेभ्यो हि फलं जायते । मात्राः शिफाः । मुक्तिः फलम्, अमुक्तिः फलम् । मोक्षो रसः, अमोक्षो रसः । अव्यक्ते च शाखाः, व्यक्ते च शाखा । अव्यक्ते च मूलम्, व्यक्ते च मूलम् । एषोऽश्वत्थो गुणालोलपत्रो न स्थीयते न न स्थीयते ; न ह्येष कदाचनान्यथा जायते, नान्यथा जायते ’</span></span> इति ॥ २ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-972",
"oldKey": "BGB_C15_V03",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C15",
"chapter": "BGB_C15",
"verseType": "shloka",
"text": "न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो न चादिर्न च सम्प्रतिष्ठा ।\nअश्वत्थमेनं सुविरूढमूलम् असङ्गशस्त्रेण दृढेन च्छित्त्वा॥ ३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-973",
"oldKey": "BGB_C15_V03_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C15",
"chapter": "BGB_C15",
"verseType": null,
"text": "यथा स्थितिः तथा नोपलभ्यते । अन्तादिर्विष्णुः ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-bhagavata-id\">‘त्वमादिरन्तो जगतोऽस्य मध्यम्’(भा.ग.८.३.१०)</span>\nइति भागवते ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\">‘अनाद्यनन्तं परं ब्रह्म न देवा ऋषयो विदुः’(कुम्भ-म.भा.१२.४३.१९)</span>\nइति च मोक्षधर्मे ।\nअसङ्गशस्त्रेण\nसङ्गराहित्यसहितेन ज्ञानेन ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-bhagavata-id\">‘ज्ञानासिनोपासनया शितेन’(भाग.११.२८.१८)</span>\nइति हि भागवते । छेदश्च विमर्श एव । ततश्च तस्यैवाबन्धकं भवति । तथा हि मूलस्थं ब्रह्म प्रतीयते । तच्चोक्तं तच्छ्रुतावेव-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\">‘विमर्शो ह्यस्य च्छेदः । स तं न बध्नाति, बध्नाति चान्यान्’</span>\nइति ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-974",
"oldKey": "BGB_C15_V04",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C15",
"chapter": "BGB_C15",
"verseType": "shloka",
"text": "ततः परं(पदं) तत्परिमार्गितव्यं यस्मिन् गता न निवर्तन्ति भूयः ।\nतमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी॥ ४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-975",
"oldKey": "BGB_C15_V04_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C15",
"chapter": "BGB_C15",
"verseType": null,
"text": "तदर्थं च\nतमेव प्रपद्ये\nप्रपद्येत । तच्चोक्तं तत्रैव-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘तं वै प्रपद्येत यं वै प्रपद्य न शोचति न हृष्यति न जायते न म्रियते तद् ब्रह्म मूलम्, तत् छित्सुः’</span>\nइति ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\">‘नारायणेन दृष्टश्च प्रतिबुद्धो(प्रतिबद्धः) भवेत् पुमान्’(कुम्भ-म.भा.१२.३५८.७५) ।</span>\nइति च मोक्षधर्मे ।\nछेदनोपायो ह्यत्राकाङ्क्षितः । न च भगवतोऽन्यः शरण्योऽस्ति ॥ ३, ४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-976",
"oldKey": "BGB_C15_V05",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C15",
"chapter": "BGB_C15",
"verseType": "shloka",
"text": "निर्मानमोहा जितसङ्गदोषा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः ।\nद्वन्द्वैर्विमुक्ताः सुखदुःखसञ्ज्ञैः गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत्॥ ५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-977",
"oldKey": "BGB_C15_V05_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C15",
"chapter": "BGB_C15",
"verseType": null,
"text": "साधनान्तरमाह - <span class=\"gr-prateeka\">निर्मानेति ॥</span> ५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-978",
"oldKey": "BGB_C15_V06",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C15",
"chapter": "BGB_C15",
"verseType": "shloka",
"text": "न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः ।\nयद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम॥६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-979",
"oldKey": "BGB_C15_V07_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C15",
"chapter": "BGB_C15",
"verseType": null,
"text": "स्वरूपं कथयति- <span class=\"gr-moola\">न तदित्यादिना ॥</span> ६॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-980",
"oldKey": "BGB_C15_V07",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C15",
"chapter": "BGB_C15",
"verseType": "shloka",
"text": "ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः ।\nमनःषष्ठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति॥७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-981",
"oldKey": "BGB_C15_V08",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C15",
"chapter": "BGB_C15",
"verseType": "shloka",
"text": "शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः ।\nगृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात्॥८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-982",
"oldKey": "BGB_C15_V08_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C15",
"chapter": "BGB_C15",
"verseType": null,
"text": "‘कर्षति’इत्युक्ते जीवस्य स्वातन्त्र्यं प्रतीतम् । तन्निवारयति-\nशरीरमित्यादिना ॥\nयद्\nयदा\nशरीरमवाप्नोति उत्क्रामति च\nजीवः तदा\nईश्वरः\nएव\nएतानि गृहीत्वा संयाति\n।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\">‘यत्रयत्र च संयुक्त्तो धाता गर्भं पुनः पुनः ।<br/>तत्रतत्रैव वसति न यत्र स्वयमिच्छति’(कुम्भ-म.भा.१२.२३३.१२)</span>\nइति हि मोक्षधर्मे ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\">‘भावाभावावपि जानन् गरीयो जानामि श्रेयो न तु तत् करोमि ।<br/>आशासु हर्म्यासु ह्रदासु कुर्वन् यथा नियुक्तोऽस्मि तथा वहामि ॥’(कुम्भ-म.भा.१२.२३३.१०) इति च</span>\n।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\">‘हत्वा जित्वाऽपि मघवन् यः कश्चित् पुरुषायते ।<br/>अकर्ता त्वेव भवति कर्ता त्वेव करोति तत् ॥’(कुम्भ-म.भा.१२.२३१.१७)</span>\nइति च ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id\">‘तद्यथाऽनः सुसमाहितम् उत्सर्जद्यायात् ।<br/> एवमेवायं (श)शारीर आत्मा प्राज्ञेनात्मनाऽन्वारूढ उत्सर्जद्याति’(बृ.४.३.३५)</span>\nइति च श्रुतिः\n।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id\">‘वाङ् मनसि सम्पद्यते, मनः प्राणे, प्राणस्तेजसि, तेजः परस्यां देवतायाम् ’(छां.६.८.६)</span>\nइति च ।\nगन्धानिव सूक्ष्माणि ॥८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-983",
"oldKey": "BGB_C15_V09",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C15",
"chapter": "BGB_C15",
"verseType": "shloka",
"text": "श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च ।\nअधिष्ठाय मनश्चायं विषयानुपसेवते॥९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-984",
"oldKey": "BGB_C15_V09_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C15",
"chapter": "BGB_C15",
"verseType": null,
"text": "भोगो अस्यापि साधितः पुरस्तात् । इन्द्रियद्वाराऽपि सोऽपि भुङ्क्ते ।<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id\">‘(यद्य) तद्य इमे वीणायां गायन्ति एतं ते गायन्ति’(छां.१.३.९)</span></span> इति च श्रुतिः । गुणान्वितमेव भुङ्क्ते । <span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id\">‘न ह वै देवान् पापं गच्छति’(बृ.३.६.२७)</span></span> इति श्रुतेः ॥ ९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-985",
"oldKey": "BGB_C15_V10",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C15",
"chapter": "BGB_C15",
"verseType": "shloka",
"text": "उत्क्रामन्तं स्थितं वाऽपि भुञ्जानं वा गुणान्वितम् ।\nविमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः॥१० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-986",
"oldKey": "BGB_C15_V10_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C15",
"chapter": "BGB_C15",
"verseType": null,
"text": "तर्हि किमिति न दृश्यते ? इत्यत आह - <span class=\"gr-prateeka\">उत्क्रामन्तमित्यादि ॥</span> १० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-987",
"oldKey": "BGB_C15_V11",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C15",
"chapter": "BGB_C15",
"verseType": "shloka",
"text": "यतन्तो योगिनश्चैनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम् ।\nयतन्तोऽप्यकृतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतसः॥११ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-988",
"oldKey": "BGB_C15_V11_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C15",
"chapter": "BGB_C15",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-moola\">यतन्तः</span> ज्ञानं प्राप्य । <span class=\"gr-moola\">अकृतात्मानः</span> अशुद्धबुद्धयः ॥ ११ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-989",
"oldKey": "BGB_C15_V12",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C15",
"chapter": "BGB_C15",
"verseType": "shloka",
"text": "यदादित्यगतं तेजो जगद् भासयतेऽखिलम् ।\nयच्चन्द्रमासि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम्॥१२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-990",
"oldKey": "BGB_C15_V12_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C15",
"chapter": "BGB_C15",
"verseType": null,
"text": "पूर्वोक्तमेव ज्ञानं प्रपञ्चयति - <span class=\"gr-prateeka\">यदादित्यगतमित्यादिना ॥</span> १२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-991",
"oldKey": "BGB_C15_V13",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C15",
"chapter": "BGB_C15",
"verseType": "shloka",
"text": "गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा ।\nपुष्णामि चौषधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मकः॥१३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-992",
"oldKey": "BGB_C15_V13_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C15",
"chapter": "BGB_C15",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-moola\">गां</span> भूमिम् ॥ १३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-993",
"oldKey": "BGB_C15_V14",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C15",
"chapter": "BGB_C15",
"verseType": "shloka",
"text": "अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः ।\nप्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम्॥१४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-994",
"oldKey": "BGB_C15_V15",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C15",
"chapter": "BGB_C15",
"verseType": "shloka",
"text": "सर्वस्य चाहं हृदि संनिविष्टो मत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनं च ।\nवेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो वेदान्तकृद् वेदविदेव चाहम्॥ १५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-995",
"oldKey": "BGB_C15_V15_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C15",
"chapter": "BGB_C15",
"verseType": null,
"text": "वेदनिर्णयात्मिका मीमांसा= वेदान्तः । तथाहि सामवेदे प्राचीनशाल(ला)श्रुतिः- <span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\">‘स वेदान्तकृत् स कालक इति । स ह्येव युक्तिसूत्रकृत् स कालक इति’</span></span> इति ॥१५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-996",
"oldKey": "BGB_C15_V16",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C15",
"chapter": "BGB_C15",
"verseType": "shloka",
"text": "द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ।\nक्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते॥१६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-997",
"oldKey": "BGB_C15_V17",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C15",
"chapter": "BGB_C15",
"verseType": "shloka",
"text": "उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।\nयो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः॥१७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-998",
"oldKey": "BGB_C15_V18",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C15",
"chapter": "BGB_C15",
"verseType": "shloka",
"text": "यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः ।\nअतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः॥१८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-999",
"oldKey": "BGB_C15_V19",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C15",
"chapter": "BGB_C15",
"verseType": "shloka",
"text": "यो मामेवमसंमूढो जानाति पुरुषोत्तमम् ।\nस सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत॥१९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1000",
"oldKey": "BGB_C15_V20",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C15",
"chapter": "BGB_C15",
"verseType": "shloka",
"text": "इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ ।\nएतद् बुद्ध्वा बुद्धिमान् स्यात् कृतकृत्यश्च भारत॥२० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1001",
"oldKey": "BGB_C15_V20_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C15",
"chapter": "BGB_C15",
"verseType": null,
"text": "क्षरभूतानि ब्रह्मादीनि । <span class=\"gr-moola\">कूटस्थः</span> प्रकृतिः । तथा च शार्कराक्ष्यश्रुतिः-\n<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\">‘प्रजापतिप्रमुखाः सर्वजीवाः क्षरोऽक्षरः पुरुषो वै प्रधानम् ।\nतदुत्तमं चान्यमुदाहरन्ति जालाजालं मातरिश्वानमेकम् ॥’</span></span> इति॥ १६-२० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1002",
"oldKey": "BGB_C16_I01",
"type": "introduction",
"parent": "BGB_C16",
"chapter": "BGB_C16",
"verseType": null,
"text": "पुमर्थसाधनविरोधीनि अनेनाध्यायेन दर्शयति-"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1003",
"oldKey": "BGB_C16_V01",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C16",
"chapter": "BGB_C16",
"verseType": "shloka",
"text": "अभयं सत्त्वसंशुद्धिर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिः।\nदानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम्॥ १ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1004",
"oldKey": "BGB_C16_V01_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C16",
"chapter": "BGB_C16",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-moola\">तपः</span> ब्रह्मचर्यादि । <span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘ब्रह्मचर्यादिकं तपः’</span></span> इति ह्यभिधानम् ॥ १ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1005",
"oldKey": "BGB_C16_V02",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C16",
"chapter": "BGB_C16",
"verseType": "shloka",
"text": "अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम् ।\nदया भूतेष्वलोलुत्वं मार्दवं ह्रीरचापलम्॥२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1006",
"oldKey": "BGB_C16_V02_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C16",
"chapter": "BGB_C16",
"verseType": null,
"text": "पैशुनं परोपद्रवनिमित्तदोषाणां राजादेः कथनम् ।\n<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘परोपद्रवहेतूनां दोषाणां पैशुनं वचः ।\nराजादेस्तु मदाद्भीतेरदृष्टिर्दर्प उच्यते ॥’</span></span> इति ह्यभिधानम् ।\nलौल्यं= रागः । <span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘रागो लौल्यं तथा रक्तिः’</span></span> इत्यभिधानात् ।\n<span class=\"gr-moola\">अचापलं</span> स्थैर्यम् । <span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘चपलश्चञ्चलोऽस्थिरः’</span></span> इत्यभिधानात् ॥२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1007",
"oldKey": "BGB_C16_V03",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C16",
"chapter": "BGB_C16",
"verseType": "shloka",
"text": "तेजः क्षमा धृतिः शौचम् अद्रोहो नातिमानिता ।\nभवन्ति सम्पदं दैवीम् अभि जातस्य भारत॥३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1008",
"oldKey": "BGB_C16_V04",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C16",
"chapter": "BGB_C16",
"verseType": "shloka",
"text": "दम्भो दर्पोऽभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च ।\nअज्ञानं चाभि जातस्य पार्थ सम्पदमासुरीम्॥४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1009",
"oldKey": "BGB_C16_V05",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C16",
"chapter": "BGB_C16",
"verseType": "shloka",
"text": "दैवी सम्पद् विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता ।\nमा शुचः सम्पदं दैवीम् अभि जातोऽसि पाण्डव॥५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1010",
"oldKey": "BGB_C16_V06",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C16",
"chapter": "BGB_C16",
"verseType": "shloka",
"text": "द्वौ भूतसर्गौ लोकेऽस्मिन् दैव आसुर एव च ।\nदैवो विस्तरशः प्रोक्त आसुरं पार्थ मे शृृणु॥६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1011",
"oldKey": "BGB_C16_V07",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C16",
"chapter": "BGB_C16",
"verseType": "shloka",
"text": "प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न विदुरासुराः ।\nन शौचं नापि चाचारो न सत्यं तेषु विद्यते॥७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1012",
"oldKey": "BGB_C16_V07_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C16",
"chapter": "BGB_C16",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-moola\">क्षमा</span> तु क्रोधाभावेन सहापकर्तुरनपकृतिः । ‘अक्रोधोदोषकृच्छत्रोः क्षमावान् स निगद्यते’ इत्यभिधानात् । <span class=\"gr-moola\">दैवीं सम्पदम् अभि जातः</span> प्रति जातः॥३-७॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1013",
"oldKey": "BGB_C16_V08",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C16",
"chapter": "BGB_C16",
"verseType": "shloka",
"text": "असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् ।\nअपरस्परसम्भूतं किमन्यत्कामहैतुकम्॥८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1014",
"oldKey": "BGB_C16_V09",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C16",
"chapter": "BGB_C16",
"verseType": "shloka",
"text": "एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोल्पबुद्धयः ।\nप्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोहिताः॥९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1015",
"oldKey": "BGB_C16_V08_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C16",
"chapter": "BGB_C16",
"verseType": null,
"text": "जगतः सत्यं प्रतिष्ठा ईश्वरश्च विष्णुः । तद्वैपरीत्येनाऽहुः ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakaopanishat-id\">‘तस्योपनिषत् सत्यस्य सत्यमिति । प्राणा वै सत्यम्, तेषामेष सत्यम्’(बृ.८.१.२०) ।</span>\nइति हि श्रुतिः ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakaopanishat-id\">‘द्वे वा व ब्रह्मणो रूपे चामूर्तं चैवामूर्तं च स्थितं च यच्च सच्च त्यच्च’(बृ.२.३.१)</span>\nइति च ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘तस्योपनिषत् सत्यस्य सत्यम् इति, एष ह्येवैतत् सादयति यामयति चेति’</span>\nइति च प्राचीनशालाश्रुतिः । परस्परसम्भवो ह्युक्तः- ‘अन्नाद्भवन्ति भूतानि’(३.१४) इत्यादिना ॥९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1016",
"oldKey": "BGB_C16_V10",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C16",
"chapter": "BGB_C16",
"verseType": "shloka",
"text": "काममाश्रित्य दुष्पूरं दम्भमानमदान्विताः ।\nमोहाद् गृहीत्वाऽसद्ग्राहान् प्रवर्तन्तेऽशुचिव्रताः॥१० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1017",
"oldKey": "BGB_C16_V10_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C16",
"chapter": "BGB_C16",
"verseType": null,
"text": "दुष्पूरो हि कामः ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\">‘पाताल इव दुष्पूरो मां हि क्लेशयते सदा।’(कुम्भ-म.भा.१२.१७६.३९)</span>\nइति हि मोक्षधर्मे ॥१० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1018",
"oldKey": "BGB_C16_V11",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C16",
"chapter": "BGB_C16",
"verseType": "shloka",
"text": "चिन्तामपरिमेयां च प्रलयान्तामुपाश्रिताः ।\nकामोपभोगपरमा एतावदिति निश्चिताः॥११ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1019",
"oldKey": "BGB_C16_V12",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C16",
"chapter": "BGB_C16",
"verseType": "shloka",
"text": "आशापाशशतैर्बद्धाः कामक्रोधपरायणाः ।\nईहन्ते कामभोगार्थम् अन्यायेनार्थसञ्चयान्॥१२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1020",
"oldKey": "BGB_C16_V13",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C16",
"chapter": "BGB_C16",
"verseType": "shloka",
"text": "इदमद्य मया लब्धम् इमं प्राप्स्ये मनोरथम् ।\nइदमस्तीदमपि मे भविष्यति पुनर्धनम्॥१३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1021",
"oldKey": "BGB_C16_V14",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C16",
"chapter": "BGB_C16",
"verseType": "shloka",
"text": "असौ मया हतः शत्रुर्हनिष्ये चापरानपि ।\nईश्वरोऽहमहं भोगी सिद्धोऽहं बलवान् सुखी॥१४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1022",
"oldKey": "BGB_C16_V15",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C16",
"chapter": "BGB_C16",
"verseType": "shloka",
"text": "आढ्योऽभिजनवानस्मि कोऽन्योऽस्ति सदृशो मया ।\nयक्ष्ये दास्यामि मोदिष्य इत्यज्ञानविमोहिताः॥१५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1023",
"oldKey": "BGB_C16_V16",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C16",
"chapter": "BGB_C16",
"verseType": "shloka",
"text": "अनेकचित्तविभ्रान्ता मोहजालसमावृताः ।\nप्रसक्ताः कामभोगेषु पतन्ति नरकेऽशुचौ॥१६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1024",
"oldKey": "BGB_C16_V17",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C16",
"chapter": "BGB_C16",
"verseType": "shloka",
"text": "आत्मसम्भाविताः स्तब्धा धनमानमदान्विताः ।\nयजन्ते नामयज्ञैस्ते दम्भेनाविधिपूर्वकम्॥१७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1025",
"oldKey": "BGB_C16_V18",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C16",
"chapter": "BGB_C16",
"verseType": "shloka",
"text": "अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं च संश्रिताः ।\nमामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तोऽभ्यसूयकाः॥१८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1026",
"oldKey": "BGB_C16_V18_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C16",
"chapter": "BGB_C16",
"verseType": null,
"text": "मामात्मपरदेहेष्विति ॥\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘न कस्यचिद् विष्णुः कारयिता । यदि स्यान्मामपी(न्ममापी)दानीं कारयतु’</span>\nइत्यादि ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Samaveda-id\">‘ईश्वरो यदि सर्वस्य कारकः कारयीत माम् ।<br/>अद्येति वादिनं ब्रूयात् सदाऽधो यास्यसीति तु ॥’</span>\nइति हि सामवेदे यास्कश्रुतिः ॥ १८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1027",
"oldKey": "BGB_C16_V19",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C16",
"chapter": "BGB_C16",
"verseType": "shloka",
"text": "तानहं द्विषतः क्रूरान् संसारेषु नराधमान् ।\nक्षिपाम्यजस्रमशुभान् आसुरीष्वेव योनिषु॥१९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1028",
"oldKey": "BGB_C16_V20",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C16",
"chapter": "BGB_C16",
"verseType": "shloka",
"text": "आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनिजन्मनि ।\nमामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम्॥२० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1029",
"oldKey": "BGB_C16_V21",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C16",
"chapter": "BGB_C16",
"verseType": "shloka",
"text": "त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः ।\nकामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत् त्रयं त्यजेत्॥२१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1030",
"oldKey": "BGB_C16_V22",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C16",
"chapter": "BGB_C16",
"verseType": "shloka",
"text": "एतैर्विमुक्तः कौन्तेय तमोद्वारैस्त्रिभिर्नरः ।\nआचरत्यात्मनः श्रेयस्ततो याति परां गतिम्॥२२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1031",
"oldKey": "BGB_C16_V23",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C16",
"chapter": "BGB_C16",
"verseType": "shloka",
"text": "यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः ।\nन स सिद्धिमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम्॥२३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1032",
"oldKey": "BGB_C16_V24",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C16",
"chapter": "BGB_C16",
"verseType": "shloka",
"text": "तस्मात् शास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ ।\nज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहार्हसि॥२४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1033",
"oldKey": "BGB_C17_I01",
"type": "introduction",
"parent": "BGB_C17",
"chapter": "BGB_C17",
"verseType": null,
"text": "गुणभेदान् प्रपञ्चयत्यनेनाध्यायेन ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1034",
"oldKey": "BGB_C17_V01",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C17",
"chapter": "BGB_C17",
"verseType": "shloka",
"text": "ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयाऽन्विताः ।\nतेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्त्वमाहो रजस्तमः॥१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1035",
"oldKey": "BGB_C17_V01_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C17",
"chapter": "BGB_C17",
"verseType": null,
"text": "शास्त्रविधिमुत्सृज्य= अज्ञात्वा एव ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Manusmruti-id\">‘वेदः कृत्स्नोऽधिगन्तव्यः सरहस्यो द्विजन्मना।’(म.स्मृ.२.२३५)</span>\nइति विधिरुत्सृष्टो हि तैः ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Manusmriti-id\">‘ये वै वेदं न पठन्ते न चार्थं वेदोज्झितांस्तान् विद्धि सानूनबुद्धीन्’ ।</span>\nइति च माधुच्छन्दसश्रुतिः ।\nअन्यथा तु ‘तामसाः’ इत्येवोच्येत, नतु विभज्य । यदि सात्त्विकाः तर्हि नोत्सृष्टशास्त्राः । नहि वेदविरुद्धो धर्मः ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Manusmruthi-id\">‘वेदोऽखिलो धर्ममूलम्, स्मृतिशीले च तद्विदाम्’(म.स्मृ.२.६) ।</span>\nइति हि स्मृतिः ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘वेदप्रणिहितो धर्मो ह्यधर्मस्तद्विपर्ययः’(भाग.६.१.४०)</span>\nइति भागवते ॥१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1036",
"oldKey": "BGB_C17_V02",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C17",
"chapter": "BGB_C17",
"verseType": "shloka",
"text": "त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा ।\nसात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां शृृणु॥२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1037",
"oldKey": "BGB_C17_V02_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C17",
"chapter": "BGB_C17",
"verseType": null,
"text": "अतो विभज्याह- <span class=\"gr-prateeka\">त्रिविधेत्यादिना ॥</span> २ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1038",
"oldKey": "BGB_C17_V03",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C17",
"chapter": "BGB_C17",
"verseType": "shloka",
"text": "सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत ।\nश्रद्धामयोऽयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः॥३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1039",
"oldKey": "BGB_C17_V03_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C17",
"chapter": "BGB_C17",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-moola\">सत्त्वानुरूपा</span> चित्तानुरूपा । <span class=\"gr-moola\">यो यच्छ्रद्धः स एव स</span> सात्त्विकश्रद्धः सात्त्विक इत्यादि ॥ ३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1040",
"oldKey": "BGB_C17_V04",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C17",
"chapter": "BGB_C17",
"verseType": "shloka",
"text": "यजन्ते सात्त्विका देवान् यक्षरक्षांसि राजसाः ।\nप्रेतान् भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः॥४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1041",
"oldKey": "BGB_C17_V04_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C17",
"chapter": "BGB_C17",
"verseType": null,
"text": "कः सात्त्विकश्रद्धः ? इत्यादि विभज्याह - <span class=\"gr-prateeka\">यजन्त इत्यादिना ॥</span>४॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1042",
"oldKey": "BGB_C17_V05",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C17",
"chapter": "BGB_C17",
"verseType": "shloka",
"text": "अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपो जनाः ।\nदम्भाहङ्कारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः॥५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1043",
"oldKey": "BGB_C17_V06",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C17",
"chapter": "BGB_C17",
"verseType": "shloka",
"text": "कर्शयन्तः शरीरस्थं भूतग्राममचेतसः ।\nमां चैवान्तःशरीरस्थं तान् विद्ध्यासुरनिश्चयान्॥६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1044",
"oldKey": "BGB_C17_V06_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C17",
"chapter": "BGB_C17",
"verseType": null,
"text": "भगवत्कर्शनं नाम अल्पत्वदृष्टिरेव ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\">‘यो वै महान्तं परमं पुमांसं नैवं द्रष्टा कर्शकः सोऽतिपापी’ ।</span>\nइत्यनभिम्लान(त)श्रुतिः ।\nआसुरो निश्चयो येषां त आसुरनिश्चयाः ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\">‘देवास्तु सात्त्विकाः प्रोक्ताः दैत्या राजसतामसाः।’</span>\nइति ह्याग्निवेश्यश्रुतिः ॥ ६॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1045",
"oldKey": "BGB_C17_V07",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C17",
"chapter": "BGB_C17",
"verseType": "shloka",
"text": "आहारस्त्वपि सर्वस्य त्रिविधो भवति प्रियः ।\nयज्ञस्तपस्तथा दानं तेषां भेदमिमं शृृणु॥७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1046",
"oldKey": "BGB_C17_V08",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C17",
"chapter": "BGB_C17",
"verseType": "shloka",
"text": "आयुस्सत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः ।\nरस्याः स्निग्धाः स्थिरा हृद्या आहाराः सात्त्विकप्रियाः ॥८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1047",
"oldKey": "BGB_C17_V08_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C17",
"chapter": "BGB_C17",
"verseType": null,
"text": "प्रीतिः आनन्तरिका । हृद्यत्वं दर्शने । स्थिराश्च न तदैव पक्वा भवन्ति । तथा ह्याज्यादयः ॥ ८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1048",
"oldKey": "BGB_C17_V09",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C17",
"chapter": "BGB_C17",
"verseType": "shloka",
"text": "कट्वाम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः ।\nआहारा राजसस्येष्टा दुःखशोकामयप्रदाः॥९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1049",
"oldKey": "BGB_C17_V10",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C17",
"chapter": "BGB_C17",
"verseType": "shloka",
"text": "यातयामं गतरसं पूति पर्युषितं च यत् ।\nउच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम्॥१० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1050",
"oldKey": "BGB_C17_V11",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C17",
"chapter": "BGB_C17",
"verseType": "shloka",
"text": "अफलाकाङ्क्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते ।\nयष्टव्यमेवेति मनः समाधाय स सात्त्विकः॥११ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1051",
"oldKey": "BGB_C17_V12",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C17",
"chapter": "BGB_C17",
"verseType": "shloka",
"text": "अभिसन्धाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यत् ।\nइज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विद्धि राजसम्॥१२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1052",
"oldKey": "BGB_C17_V13",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C17",
"chapter": "BGB_C17",
"verseType": "shloka",
"text": "विधिहीनमसृष्टान्नं मन्त्रहीनमदक्षिणम् ।\nश्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते॥१३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1053",
"oldKey": "BGB_C17_V14",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C17",
"chapter": "BGB_C17",
"verseType": "shloka",
"text": "देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम् ।\nब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते॥१४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1054",
"oldKey": "BGB_C17_V15",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C17",
"chapter": "BGB_C17",
"verseType": "shloka",
"text": "अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् ।\nस्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते॥१५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1055",
"oldKey": "BGB_C17_V16",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C17",
"chapter": "BGB_C17",
"verseType": "shloka",
"text": "मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः ।\nभावसंशुद्धिरित्येतत् तपो मानसमुच्यते॥१६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1056",
"oldKey": "BGB_C17_V16_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C17",
"chapter": "BGB_C17",
"verseType": null,
"text": "सौम्यत्वम्\nअक्रौर्यम् ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘अक्रूरः सौम्य उच्यते’</span>\nइति ह्यभिधानम् ।\nमौनं\nमननशीलत्वम् ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bruhadaranyaka-id\">‘बाल्यं च पाण्डित्यं च निर्विद्याथ मुनिः’(बृ.अ.५,ब्रा.५.१)</span>\nइति हि श्रुतिः ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\">‘एतेन हीदं सर्वम् अनन्तं मतम् । यदनेनेदं सर्वं मतं तस्मान्मुनिस्तस्मान्मुनिरित्याचक्षते’ ।</span>\nइति हि भाल्लवेयश्रुतिः ।\nकथं चान्यथा मानसं तपः स्यात् ? ॥१६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1057",
"oldKey": "BGB_C17_V17",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C17",
"chapter": "BGB_C17",
"verseType": "shloka",
"text": "श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत् त्रिविधं नरैः ।\nअफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः सात्त्विकं परिचक्षते॥१७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1058",
"oldKey": "BGB_C17_V18",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C17",
"chapter": "BGB_C17",
"verseType": "shloka",
"text": "सत्कारमानपूजार्थं तपो दम्भेन चैव यत् ।\nक्रियते तदिह प्रोक्तं राजसं चलमध्रुवम्॥१८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1059",
"oldKey": "BGB_C17_V19",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C17",
"chapter": "BGB_C17",
"verseType": "shloka",
"text": "मूढग्राहेणाऽत्मनो यत्पीडया क्रियते तपः ।\nपरस्योत्सादानर्थं वा तत्तामसमुदाहृतम्॥१९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1060",
"oldKey": "BGB_C17_V20",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C17",
"chapter": "BGB_C17",
"verseType": "shloka",
"text": "दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे ।\nदेशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्त्विकं स्मृतम्॥२० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1061",
"oldKey": "BGB_C17_V21",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C17",
"chapter": "BGB_C17",
"verseType": "shloka",
"text": "यत्तु प्रत्युपकारार्थं फलमुद्दिश्य वा पुनः ।\nदीयते च परिक्लिष्टं तद्दानं राजसं स्मृतम्॥२१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1062",
"oldKey": "BGB_C17_V22",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C17",
"chapter": "BGB_C17",
"verseType": "shloka",
"text": "अदेशकाले यद्दानम् अपात्रेभ्यश्च दीयते ।\nअसत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम्॥२२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1063",
"oldKey": "BGB_C17_V23",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C17",
"chapter": "BGB_C17",
"verseType": "shloka",
"text": "ओम् तत् सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृऽतः ।\nब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च विहिताः पुरा ॥२३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1064",
"oldKey": "BGB_C17_V24",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C17",
"chapter": "BGB_C17",
"verseType": "shloka",
"text": "तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः ।\nप्रवर्तन्ते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम् ॥२४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1065",
"oldKey": "BGB_C17_V24_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C17",
"chapter": "BGB_C17",
"verseType": null,
"text": "पुनश्च कर्मादीतिकर्तव्यताविधानार्थमर्थवादमाह- <span class=\"gr-prateeka\">ओं तत् सत् इत्यादिना ॥</span> परस्य ब्रह्मणो ह्येतानि नामानि-\n<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\">‘ओतं जगद् यत्र स्वयं च पूर्णो वेदोक्तरूपोऽनुपचारतश्च ।\nसर्वैः शुभैश्चाभियुतो नचान्यैः ओम् तत् सत् इत्येनमतो वदन्ति ॥’</span></span> इति हि ऋग्वेदखिलेषु ।\nद्वितीयपादस्तच्छब्दार्थः ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1066",
"oldKey": "BGB_C17_V24_B02",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C17",
"chapter": "BGB_C17",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id\">‘सदेव सोम्येदमग्र आसीत्’(छा.६.२.१)</span></span> इति च । <span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Taittareeya-id\">‘ओम् इति ब्रह्म’(तै.उ.१.८.१)</span></span> इति च । <span class=\"gr-moola\">तेन</span> ब्रह्मणा । आत्मपूजार्थम् । वेदविधिः व्यञ्जनम् । मा तूक्ता पुरस्तात् ॥ २४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1067",
"oldKey": "BGB_C17_V25",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C17",
"chapter": "BGB_C17",
"verseType": "shloka",
"text": "तदित्यनभिसन्धाय फलं यज्ञतपःक्रियाः ।\nदानक्रियाश्च विविधाः क्रियन्ते मोक्षकाङ्क्षिभिः॥२५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1068",
"oldKey": "BGB_C17_V25_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C17",
"chapter": "BGB_C17",
"verseType": null,
"text": "‘तत् फलं मे स्यात्’ <span class=\"gr-moola\">इत्यनभिसन्धाय</span> ॥ २५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1069",
"oldKey": "BGB_C17_V26",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C17",
"chapter": "BGB_C17",
"verseType": "shloka",
"text": "सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत् प्रयुज्यते ।\nप्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्दः पार्थ युज्यते॥२६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1070",
"oldKey": "BGB_C17_V27",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C17",
"chapter": "BGB_C17",
"verseType": "shloka",
"text": "यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सदिति चोच्यते ।\nकर्म चैव तदर्थीयं सदित्येवाभिधीयते॥२७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1071",
"oldKey": "BGB_C17_V28",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C17",
"chapter": "BGB_C17",
"verseType": "shloka",
"text": "अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् ।\nअसदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह॥२८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1072",
"oldKey": "BGB_C17_V28_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C17",
"chapter": "BGB_C17",
"verseType": null,
"text": "सद्भावशब्देन प्रजननं सूचितम् । ‘ओम्’ इत्युक्त्वा, अनभिसन्धाय फलम्, यज्ञदानतपआदिकृताम् अतिप्रीतेः नामसाम्याद् ब्रह्मैव निष्पादितं भवतीत्याशयः । तथा च ऋग्वेदखिलेषु-\n<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\">‘ओं यज्ञाद्या निष्फलं कर्म तत् स्यात् सद् वै तदर्थं कर्म वदन्ति वेदाः । तच्छब्दानां सन्निधेर्ब्रह्मप्रीतेः तद्रूपत्वाज्जनितं ब्रह्म तस्य ॥’</span></span> इति ॥ २६-२८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1073",
"oldKey": "BGB_C18_I01",
"type": "introduction",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": null,
"text": "पूर्वोक्तं साधनं सर्वं सङ्क्षिप्योपसंहरति अनेनाध्यायेन ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1074",
"oldKey": "BGB_C18_V01",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "संन्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् ।\nत्यागस्य च हृषीकेश पृथक् केशिनिषूदन॥१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1075",
"oldKey": "BGB_C18_V02",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "काम्यानां कर्मणां न्यासं सन्न्यासं कवयो विदुः ।\nसर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः॥२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1076",
"oldKey": "BGB_C18_V02_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": null,
"text": "फलानिच्छया अकरणेन वा काम्यकर्मणो न्यासः सन्न्यासः । त्यागस्तु फलत्याग एव । तथाहि प्राचीनशालश्रुतिः-<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\">‘अनिच्छयाकर्मणा वापि काम्यकर्मन्यासो न्यासः, फलत्यागस्तु त्यागः।’</span></span> इति ॥ १, २ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1077",
"oldKey": "BGB_C18_V03",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः ।\nयज्ञदानतपः कर्म न त्याज्यमिति चापरे॥३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1078",
"oldKey": "BGB_C18_V03_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": null,
"text": "‘मनीषिणः’ इति (उक्तत्वात्) विशेषणात् पूर्वपक्षोऽपि ग्राह्य एव । फलत्यागेन त्यागो विवक्षितो यज्ञादेस्तत्पक्षे । ‘यस्तु कर्मफलत्यागी’(१८.११) इति च वक्ष्यति । अत एक एवायं पक्षः ॥ ३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1079",
"oldKey": "BGB_C18_V04",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "निश्चयं शृृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम ।\nत्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः॥४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1080",
"oldKey": "BGB_C18_V04_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": null,
"text": "तत्प्रकारं चाह -<span class=\"gr-prateeka\">निश्चयमित्यादिना ॥</span> ४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1081",
"oldKey": "BGB_C18_V05",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "यज्ञदानतपः कर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् ।\nयज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम्॥५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1082",
"oldKey": "BGB_C18_V06",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च ।\nकर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम्॥६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1083",
"oldKey": "BGB_C18_V07",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते ।\nमोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः॥७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1084",
"oldKey": "BGB_C18_V08",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "दुःखमित्येव यत् कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत् ।\nस कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत्॥८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1085",
"oldKey": "BGB_C18_V09",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "कार्यमित्येव यत् कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन ।\nसङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः॥९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1086",
"oldKey": "BGB_C18_V10",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्य(ज्ज)ते ।\nत्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः॥१० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1087",
"oldKey": "BGB_C18_V10_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": null,
"text": "यज्ञभेद उक्तो ‘द्रव्ययज्ञाः’(४.२८) इत्यादिना । दाने तु अभयदानमन्तर्भवति । एतेषां मध्ये यत्किञ्चिद् यज्ञादिकं कर्तव्यमेवेत्यर्थः । अन्यथा <span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Smriti-id\">‘ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थो यतिस्तथा ।\nयदीच्छेत् मोक्षमास्थातुम् उत्तमाश्रममाश्रयेत् ॥’</span></span>इत्यादिव्यासस्मृतिविरोधः । ज्ञानयज्ञविद्याऽभयदानब्रह्मचर्यादितपसो हि ते । अतो यद्वचोऽन्यथा प्रतीयते अधिकारभेदेन तद् योज्यम् । अन्यथेतरेषां गत्यभावात् ॥ १० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1088",
"oldKey": "BGB_C18_V11",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः ।\nयस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते॥११ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1089",
"oldKey": "BGB_C18_V11_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": null,
"text": "अन्यः त्यागार्थो न युक्त इत्याह- <span class=\"gr-prateeka\">न हीति ॥</span> ११ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1090",
"oldKey": "BGB_C18_V12",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् ।\nभवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित्॥१२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1091",
"oldKey": "BGB_C18_V12_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": null,
"text": "त्यागं स्तौति- <span class=\"gr-prateeka\">अनिष्टमिति ॥</span>१२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1092",
"oldKey": "BGB_C18_V13",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे ।\nसाङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम्॥१३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1093",
"oldKey": "BGB_C18_V13_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": null,
"text": "पुनः संन्यासं प्रपञ्चयितुं कर्मकारणान्याह - <span class=\"gr-prateeka\">पञ्चेत्यादिना ॥</span> <span class=\"gr-moola\">साङ्ख्यकृतान्ते</span> ज्ञानसिद्धान्ते ॥ १३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1094",
"oldKey": "BGB_C18_V14",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् ।\nविविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम्॥१४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1095",
"oldKey": "BGB_C18_V15",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "शरीरवाङ् मनोभिर्यत् कर्म प्रारभते नरः ।\nन्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः॥१५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1096",
"oldKey": "BGB_C18_V15_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-moola\">अधिष्ठानं</span> देहादिः । <span class=\"gr-moola\">कर्ता</span> विष्णुः । स हि ‘सर्वस्य कर्ता’ इत्युक्तम् । जीवस्य चाकर्तृत्वे प्रमाणमुक्तम् । <span class=\"gr-moola\">करणम्</span> इन्द्रियादि च । <span class=\"gr-moola\">चेष्टाः</span> क्रियाः । हस्तादिक्रियाभिः होमादिकर्माणि जायन्ते । ध्यानादेरपि मानसी चेष्टा कारणम् । पूर्वतनचेष्टाऽपि संस्कारकारणत्वेन भवति । <span class=\"gr-moola\">दैवम्</span> अदृष्टम् । तथाचायास्यश्रुतिः- <span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘देहो ब्रह्माथेन्द्रियाद्याः क्रियाश्च तथाऽदृष्टं पञ्चमं कर्महेतुः’</span></span> । इति ॥ १४, १५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1097",
"oldKey": "BGB_C18_V16",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "तत्रैवं सति कर्तारम् आत्मानं केवलं तु यः ।\nपश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः॥१६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1098",
"oldKey": "BGB_C18_V16_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-moola\">केवलं</span> निष्क्रियम् । <span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘एनं केवलमात्मानं निष्क्रियत्वाद् वदन्ति हि।’</span></span> इति तत्रैव ॥१६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1099",
"oldKey": "BGB_C18_V17",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "यस्य नाहङ्कृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते ।\nहत्वाऽपि स इमान् लोकान् न हन्ति न निबध्यते॥१७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1100",
"oldKey": "BGB_C18_V17_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": null,
"text": "तज्ज्ञानं स्तौति- <span class=\"gr-prateeka\">यस्येति ॥</span> यस्त्वीषद् बध्यते स ईषदहङ्कारी च ॥१७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1101",
"oldKey": "BGB_C18_V18",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना ।\nकरणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसङ्ग्रहः॥१८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1102",
"oldKey": "BGB_C18_V18_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": null,
"text": "एवं तर्हि न पुरुषमपेक्ष्य विधिः ? अकर्तृत्वात् , इत्यत आह- <span class=\"gr-prateeka\">ज्ञानमिति ॥</span> <span class=\"gr-moola\">त्रिविधा कर्मचोदना</span> । एतत् त्रिविधमपेक्ष्य कर्मविधिरिति <span class=\"gr-moola\">त्रिविधा</span> इत्युच्यते । कारणानि सङ्क्षिप्याऽह- <span class=\"gr-prateeka\">करणमिति ॥</span> <span class=\"gr-moola\">कर्मसङ्ग्रहः</span> कर्मकारणसङ्क्षेपः । अधिष्ठानादि करण एवान्तर्भूतम् ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1103",
"oldKey": "BGB_C18_V18_B02",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": null,
"text": "तथाह्यृग्वेदखिलेषु-\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\">‘ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानिनं चाप्यपेक्ष्य विधिरुत्थितः ।<br/>करणं चैव कर्ता च कर्मकारणसङ्ग्रहः ॥’</span>\nइति ।\nअकर्तृत्वेऽपि विधिद्वारा इश्वरप्रसादाद् इच्छोत्पत्त्या उक्तकारणैः कर्मद्वारा पुरुषार्थो भवतीति । ईश्वराधीनत्वेऽपि विधिद्वारा नियत तेनैव । यदि चेच्छादिर्जायते तर्हि कारितमेवेश्वरेण । फलं च नियतम् ।"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1104",
"oldKey": "BGB_C18_V19",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः ।\nप्रोच्यते गुणसङ्ख्याने यथावच्छृणु तान्यपि॥१९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1105",
"oldKey": "BGB_C18_V19_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": null,
"text": "पुनः साधनप्रथनाय गुणभेदानाह- <span class=\"gr-prateeka\">ज्ञानमित्यादिना ॥</span> गुणसङ्ख्याने गुणगणनप्रकरणे ॥ १९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1106",
"oldKey": "BGB_C18_V20",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते ।\nअविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम्॥२० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1107",
"oldKey": "BGB_C18_V20_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-moola\">एकं भावं</span> विष्णुम् ॥ २० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1108",
"oldKey": "BGB_C18_V21",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान् पृथग्विधान् ।\nवेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि राजसम्॥२१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1109",
"oldKey": "BGB_C18_V22",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन् कार्ये सक्तमहैतुकम् ।\nअतत्त्वार्थवदल्पं च तत् तामसमुदाहृतम्॥२२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1110",
"oldKey": "BGB_C18_V23",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "नियतं सङ्गरहितम् अरागद्वेषतः कृतम् ।\nअफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत् सात्त्विकमुच्यते॥२३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1111",
"oldKey": "BGB_C18_V24",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "यत्तु कामेप्सुना कर्म साहङ्कारेण वा पुनः ।\nक्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम्॥२४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1112",
"oldKey": "BGB_C18_V25",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "अनुबन्धं क्षयं हिंसाम् अनवेक्ष्य च पौरुषम् ।\nमोहादारभ्यते कर्म यत्तत् तामसमुच्यते॥२५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1113",
"oldKey": "BGB_C18_V26",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "मुक्तसङ्गोऽनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः ।\nसिद्ध्यसिद्ध्योः निर्विकारः कर्ता सात्विक उच्यते॥२६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1114",
"oldKey": "BGB_C18_V27",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः ।\nहर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः॥२७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1115",
"oldKey": "BGB_C18_V28",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैष्कृतिकोऽलसः ।\nविषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते॥२८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1116",
"oldKey": "BGB_C18_V28_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": null,
"text": "परकृतं दोषं दीर्घकालकृतमपपि अनुचितं यः सूचयति स <span class=\"gr-moola\">दीर्घसूत्री</span>।\n<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">परेण यः कृतो दोषो दीर्घकालकृतोऽपि वा ।\nयस्तस्य सूचको दोषाद् दीर्घसूत्री स उच्यते ॥’</span></span> इत्यभिधानात् ॥२८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1117",
"oldKey": "BGB_C18_V29",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं शृृणु ।\nप्रोच्यमानमशेषेण पृथक्त्वेन धनञ्जय॥२९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1118",
"oldKey": "BGB_C18_V30",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये ।\nबन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सत्त्विकी ॥३० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1119",
"oldKey": "BGB_C18_V31",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "यया धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव च ।\nअयथावत् प्रजानाति बुद्धिः सा पार्थ राजसी॥३१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1120",
"oldKey": "BGB_C18_V31_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": null,
"text": "यथार्थत्वनियमाभावे राजस्याः । अन्यथा तामस्याः, भेदाभावात् ॥३१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1121",
"oldKey": "BGB_C18_V32",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसाऽऽवृता ।\nसर्वार्थान् विपरीतांश्च बुद्धिः सा पार्थ तामसी॥३२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1122",
"oldKey": "BGB_C18_V33",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "धृत्या यया धारयते मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः ।\nयोगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी॥३३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1123",
"oldKey": "BGB_C18_V34",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "यया तु धर्मकामार्थान् धृत्या धारयतेऽर्जुन ।\nप्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ राजसी॥३४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1124",
"oldKey": "BGB_C18_V35",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव च ।\nन विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः सा पार्थ तामसी॥३५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1125",
"oldKey": "BGB_C18_V36",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "सुखं त्विदानीं त्रिविधं शृृणु मे भरतर्षभ ।\nअभ्यासाद्रमते यत्र दुःखान्तं च निगच्छति॥३६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1126",
"oldKey": "BGB_C18_V37",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "यत्तदग्रे विषमिव परिणामेऽमृतोपमम् ।\nतत्सुखं सात्त्विकं प्रोक्तम् आत्मबुद्धिप्रसादजम्॥३७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1127",
"oldKey": "BGB_C18_V38",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "विषयेन्द्रियसंयोगाद् यत्तदग्रेमृतोपमम् ।\nपरिणामे विषमिव तत्सुखं राजसं स्मृतम्॥३८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1128",
"oldKey": "BGB_C18_V39",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः ।\nनिद्रालस्यप्रमादोत्थं तत्तामसमुदाहृतम्॥३९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1129",
"oldKey": "BGB_C18_V40",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः ।\nसत्त्वं प्रकृतिजैर्मुक्तं यदेभिः स्यात्त्रिभिर्गुणैः॥४० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1130",
"oldKey": "BGB_C18_V41",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परन्तप ।\nकर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणैः॥४१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1131",
"oldKey": "BGB_C18_V42",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च ।\nज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं (ब्रह्मकर्म)ब्राह्मं कर्म स्वभावजम्॥४२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1132",
"oldKey": "BGB_C18_V43",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् ।\nदानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम्॥ ४३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1133",
"oldKey": "BGB_C18_V44",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् ।\nपरिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम्॥४४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1134",
"oldKey": "BGB_C18_V45",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः ।\nस्वकर्मनिरतः सिद्धिं यथा विन्दति तच्छृणु॥४५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1135",
"oldKey": "BGB_C18_V46",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् ।\nस्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः॥४६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1136",
"oldKey": "BGB_C18_V47",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात् स्वनुष्ठितात् ।\nस्वभावनियतं कर्म कुर्वन् नाऽप्नोति किल्बिषम्॥४७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1137",
"oldKey": "BGB_C18_V48",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत् ।\nसर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवाऽवृताः॥४८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1138",
"oldKey": "BGB_C18_V49",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः ।\nनैष्कर्म्यसिद्धिं परमां सन्न्यासेनाधिगच्छति॥४९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1139",
"oldKey": "BGB_C18_V49_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-moola\">नैष्कर्म्यसिद्धिं</span> नैष्कर्म्यफलां योगसिद्धिम् ॥ ४९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1140",
"oldKey": "BGB_C18_V50",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाऽऽप्नोति निबोध मे ।\nसमासेनैव कौन्तेव निष्ठा ज्ञानस्य या परा॥५० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1141",
"oldKey": "BGB_C18_V50_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-moola\">यथा</span> येनोपायेन <span class=\"gr-moola\">सिद्धिं प्राप्तो ब्रह्म प्राप्नोति तथा निबोध</span> । <span class=\"gr-moola\">या</span> सिद्धिः <span class=\"gr-moola\">ज्ञानस्य परा निष्ठा</span>॥ ५० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1142",
"oldKey": "BGB_C18_V51",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "बुध्या विशुद्धया युक्तो धृत्याऽऽत्मानं नियम्य च ।\nशब्दादीन् विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च॥५१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1143",
"oldKey": "BGB_C18_V52",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः ।\nध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः॥५२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1144",
"oldKey": "BGB_C18_V53",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् ।\nविमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते॥५३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1145",
"oldKey": "BGB_C18_V53_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": null,
"text": "<span class=\"gr-moola\">ब्रह्मभूयाय कल्पते</span>। ब्रह्मणि भावो ब्रह्मभूयम् । ब्रह्मणि स्थितिः सर्वदा तन्मनस्कतेत्यर्थः ॥ ५३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1146",
"oldKey": "BGB_C18_V54",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति ।\nसमः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराम्॥५४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1147",
"oldKey": "BGB_C18_V55",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः ।\nततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम्॥५५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1148",
"oldKey": "BGB_C18_V56",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः ।\nमत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम्॥५६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1149",
"oldKey": "BGB_C18_V56_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": null,
"text": "पुनरन्तरङ्गसाधनान्युक्त्वोपसंहरति- <span class=\"gr-prateeka\">सर्वकर्माणीत्यादिना ॥</span> ५६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1150",
"oldKey": "BGB_C18_V57",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः ।\nबुद्धियोगमुपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव॥५७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1151",
"oldKey": "BGB_C18_V58",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि ।\nअथ चेत् त्वमहङ्कारान्न श्रोष्यसि विनङ्क्ष्यसि॥५८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1152",
"oldKey": "BGB_C18_V59",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "यदहङ्कारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे ।\nमिथ्यैष व्यवसायस्ते प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यति॥५९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1153",
"oldKey": "BGB_C18_V60",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा ।\nकर्तुं नेच्छसि यन्मोहात् करिष्यस्यवशोऽपि तत्॥६० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1154",
"oldKey": "BGB_C18_V61",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति ।\nभ्रामयन् सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया॥६१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1155",
"oldKey": "BGB_C18_V62",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत ।\nतत्प्रसादात् परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम्॥६२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1156",
"oldKey": "BGB_C18_V62_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": null,
"text": "परोक्षवचनं तु द्रोणं प्रति भीमवचनवत् ॥ ६२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1157",
"oldKey": "BGB_C18_V63",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्यात् गुह्यतरं मया ।\nविमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु॥६३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1158",
"oldKey": "BGB_C18_V64",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "सर्वगुह्यतमं भूयः शृृणु मे परमं वचः ।\nइष्टोऽसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम्॥६४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1159",
"oldKey": "BGB_C18_V65",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।\nमामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोसि मे॥६५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1160",
"oldKey": "BGB_C18_V66",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज ।\nअहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः॥६६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1161",
"oldKey": "BGB_C18_V66_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": null,
"text": "धर्मत्यागः फलत्यागः । कथमन्यथा युद्धविधिः ? ‘यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते’(१८.११) इति चोक्तम् ॥ ६६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1162",
"oldKey": "BGB_C18_V67",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन ।\nन चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां योऽभ्यसूयति॥६७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1163",
"oldKey": "BGB_C18_V68",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "य इमं(इदं) परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति ।\nभक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयः॥६८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1164",
"oldKey": "BGB_C18_V69",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः ।\nभविता न च मे तस्माद् अन्यः प्रियतरो भुवि॥६९ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1165",
"oldKey": "BGB_C18_V70",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयोः ।\nज्ञानयज्ञेन तेनाहम् इष्टः स्यामिति मे मतिः॥७० ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1166",
"oldKey": "BGB_C18_V71",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "श्रद्धावाननसूयश्च शृृणुयादपि यो नरः ।\nसोऽपि मुक्तः शुभान् लोकान् प्राप्नुयात् पुण्यकर्मणाम् ॥७१ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1167",
"oldKey": "BGB_C18_V72",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "कच्चिदेतच्छ्रुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा ।\nकच्चिदज्ञानसंमोहः प्रनष्टस्ते धनञ्जय॥७२ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1168",
"oldKey": "BGB_C18_V73",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "नष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्मयाऽच्युत ।\nस्थितोऽस्मि गतसन्देहः करिष्ये वचनं तव॥७३ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1169",
"oldKey": "BGB_C18_V74",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः ।\nसंवादमिममश्रौषम् अद्भुतं रोमहर्षणम्॥७४ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1170",
"oldKey": "BGB_C18_V75",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "व्यासप्रसादाच्छ्रुतवान् एतद्गुह्यमहं परम् ।\nयोगं योगेश्वरात् कृष्णात् साक्षात् कथयतः स्वयम्॥७५ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1171",
"oldKey": "BGB_C18_V76",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "राजन् संस्मृत्यसंस्मृत्य संवादमिममद्भुतम् ।\nकेशवार्जुनयोः पुण्यं हृष्यामि च मुहुर्मुहुः॥७६ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1172",
"oldKey": "BGB_C18_V77",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "तच्च संस्मृत्यसंस्मृत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः ।\nविस्मयो मे महान् राजन् हृष्यामि च पुनः पुनः ॥७७ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1173",
"oldKey": "BGB_C18_V78",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": "shloka",
"text": "यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः ।\nतत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम॥७८ ॥"
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-1174",
"oldKey": "BGB_C18_V78_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C18",
"chapter": "BGB_C18",
"verseType": null,
"text": "पूर्णादोषमहाविष्णोः गीतामाश्रित्य लेशतः ।\nनिरूपणं कृतं तेन प्रीयतां मे सदा विभुः ॥"
}
]
}