JSON:Bhagavadgitatatparya

schema

1

doc

slug

"Bhagavadgitatatparya"

title

"श्रीमद्भगवद्गीताप्रस्थानम्"

type

"bhashya"

docId

"BGT"

parent

null

nextId

1018

blocks

id	"Bhagavadgitatatparya-1"
oldKey	"BGT_C01_I01"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"समस्तगुणसम्पूर्णं सर्वदोषविवर्जितम् । नारायणं नमस्कृत्य गीतातात्पर्यमुच्यते ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-2"
oldKey	"BGT_C01_I02"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"शास्त्रेषु भारतं सारं तत्र नामसहस्रकम् । वैष्णवं कृष्णगीता च तज्ज्ञानान्मुच्यतेञ्जसा ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-3"
oldKey	"BGT_C01_I03"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"न भारतसमं शास्त्रं कुत एवानयोः समम् । भारतं सर्ववेदाश्च तुलामारोपिताः पुरा ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-4"
oldKey	"BGT_C01_I04"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"देवैर्ब्रह्मादिभिः सर्वैर्ऋषिभिश्च समन्वितैः । व्यासस्यैवाज्ञया तत्र त्वत्यरिच्यत भारतम् । महत्त्वाद् भारवत्त्वाच्च महाभारतमुच्यते ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-5"
oldKey	"BGT_C01_I05"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"निरुक्तमस्य यो वेद सर्वपापैः प्रमुच्यते । स्वयं नारायणो देवैर्ब्रह्मरुद्रेन्द्रपूर्वकैः ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-6"
oldKey	"BGT_C01_I06"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"अर्थितो व्यासतां प्राप्य केवलं तत्त्वनिर्णयम् । चकार पञ्चमं वेदं महाभारतसञ्ज्ञितम् ॥ इति ब्रह्माण्डे । तत्र साक्षादिन्द्रावतारमुत्तमाधिकारिणमात्मनः प्रियतमर्जुनं क्षत्रियाणां विशेषतोपि परमधर्मं नारायणद्वितदनुबन्धिनिग्रहं बन्धुस्नेहादधर्मत्वेनाशङ्क्य ततो निवृत्तप्रायं स्वविहितवृत्त्या भक्त्या भगवदाराधनमेव परमो धर्मः, तद्विरुद्धः सर्वोप्यधर्मः, भगवदधीनत्वात् सर्वस्येति बोधयति भगवान् नारायणः । सर्वं चैतदत्रैवावगम्यते -"

id	"Bhagavadgitatatparya-7"
oldKey	"BGT_C01_I07"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"''अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यं सङ्ग्रामं न करिष्यसि । ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि'' ॥ (२-३३)"

id	"Bhagavadgitatatparya-8"
oldKey	"BGT_C01_I08"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"इत्यादिना युद्धस्य स्वधर्मत्वम् । यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् । स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिदि्धं विन्दति मानवः ॥ (१८-४६)"

id	"Bhagavadgitatatparya-9"
oldKey	"BGT_C01_I09"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात् स्वनुष्ठितात् । स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः ॥ (१८-४७)"

id	"Bhagavadgitatatparya-10"
oldKey	"BGT_C01_I10"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"सर्वगुह्यतमं भूयः शृृणु मे परमं वचः । इष्टोसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-11"
oldKey	"BGT_C01_I11"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु । मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोसि मे ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-12"
oldKey	"BGT_C01_I12"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज । अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः ॥ (१८-६४-६६)"

id	"Bhagavadgitatatparya-13"
oldKey	"BGT_C01_I13"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"इत्यादिना स्वधर्मेणैव भगवदाराधनस्यैव कर्तव्यत्वं तदन्यस्य त्याज्यत्वं च । नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया । शक्य एवं विधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-14"
oldKey	"BGT_C01_I14"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोर्जुन । ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तप ॥ (११-५३, ५४)"

id	"Bhagavadgitatatparya-15"
oldKey	"BGT_C01_I15"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"इत्यादिना विष्णुभक्तेरेव सर्वसाधनोत्तमत्वं परोक्षापरोक्षज्ञानयोर्ज्ञानिनोपि मोक्षस्य तदधीनत्वं च । मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः । निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डव ॥ (११-५५)"

id	"Bhagavadgitatatparya-16"
oldKey	"BGT_C01_I16"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"इत्यादिना भक्तस्यापि तत्कर्म विकर्मत्यागश्च । ''कुरु कर्मैव तस्मात् त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम् ।" (४-१५)"

id	"Bhagavadgitatatparya-17"
oldKey	"BGT_C01_I17"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"इत्यादिना ज्ञानिनोपि भगवत्कर्म । सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम । देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः ॥ (११-५२)"

id	"Bhagavadgitatatparya-18"
oldKey	"BGT_C01_I18"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"इष्टोसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् । (१८-६४)"

id	"Bhagavadgitatatparya-19"
oldKey	"BGT_C01_I19"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"दैवीसम्पद्विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता । मा शुचः सम्पदं दैवीमभिजातोसि पाण्डव ॥ (१६-५)"

id	"Bhagavadgitatatparya-20"
oldKey	"BGT_C01_I20"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः । भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम् ॥ (९-१३)"

id	"Bhagavadgitatatparya-21"
oldKey	"BGT_C01_I21"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"'दर्शयात्मानमव्ययं''"

id	"Bhagavadgitatatparya-22"
oldKey	"BGT_C01_I22"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम् । (११-९)"

id	"Bhagavadgitatatparya-23"
oldKey	"BGT_C01_I23"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"इत्यादिनार्जुनस्योत्तमाधिकारित्वमपरोक्षज्ञानित्वं च । न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः । अहमादिर्हि देवानां महर्षीणां च सर्वशः ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-24"
oldKey	"BGT_C01_I24"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम् । असम्मूढः स मर्त्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-25"
oldKey	"BGT_C01_I25"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"बुदि्धर्ज्ञानमसम्मोहः क्षमा सत्यं दमः शमः । (१०, २-४)"

id	"Bhagavadgitatatparya-26"
oldKey	"BGT_C01_I26"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"'महर्षयः सप्त पूर्वे'' ... । (१०-६)"

id	"Bhagavadgitatatparya-27"
oldKey	"BGT_C01_I27"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"'एतां विभूतिं योगं च'' ... । (१०-७)"

id	"Bhagavadgitatatparya-28"
oldKey	"BGT_C01_I28"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते । इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः ॥ (१०-८)"

id	"Bhagavadgitatatparya-29"
oldKey	"BGT_C01_I29"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"'तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः । नाशयामि'' (१०-११)"

id	"Bhagavadgitatatparya-30"
oldKey	"BGT_C01_I30"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"'तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात्'' । (१२-७)"

id	"Bhagavadgitatatparya-31"
oldKey	"BGT_C01_I31"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् । सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति ॥ (५-२९)"

id	"Bhagavadgitatatparya-32"
oldKey	"BGT_C01_I32"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"ज्ञानं तेहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः । यज्ज्ञात्वा नेह भूयोन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते ॥ (७-२)"

id	"Bhagavadgitatatparya-33"
oldKey	"BGT_C01_I33"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा । मत्तः परतरं नान्यत् किञ्चिदस्ति धनञ्जय ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-34"
oldKey	"BGT_C01_I34"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव । (७-६,७)"

id	"Bhagavadgitatatparya-35"
oldKey	"BGT_C01_I35"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-36"
oldKey	"BGT_C01_I36"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेशुभात् । 'राजविद्या राजगुह्यम्'' ... । (९-१,२)"

id	"Bhagavadgitatatparya-37"
oldKey	"BGT_C01_I37"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना । मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थितः ॥ (९-४)"

id	"Bhagavadgitatatparya-38"
oldKey	"BGT_C01_I38"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"'भूतभृन्न च भूतस्थः'' ... । (९-५)"

id	"Bhagavadgitatatparya-39"
oldKey	"BGT_C01_I39"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"'न त्वत्समोस्त्यभ्यधिकः कुतोन्यः'' (११-४३)"

id	"Bhagavadgitatatparya-40"
oldKey	"BGT_C01_I40"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् । (१४-१)"

id	"Bhagavadgitatatparya-41"
oldKey	"BGT_C01_I41"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम् ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-42"
oldKey	"BGT_C01_I42"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"सम्भवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत । (१४-३)"

id	"Bhagavadgitatatparya-43"
oldKey	"BGT_C01_I43"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य च ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-44"
oldKey	"BGT_C01_I44"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च । (१४-२७)"

id	"Bhagavadgitatatparya-45"
oldKey	"BGT_C01_I45"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च । क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोक्षर उच्यते ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-46"
oldKey	"BGT_C01_I46"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः । यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-47"
oldKey	"BGT_C01_I47"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"यस्मात्क्षरमतीतोहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-48"
oldKey	"BGT_C01_I48"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम् । स सर्वविद् भजति मां सर्वभावेन भारत ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-49"
oldKey	"BGT_C01_I49"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयानघ । एतद्बुध्वा बुदि्धमान् स्यात्कृतकृत्यश्च भारत ॥ (१५, १६-२०)"

id	"Bhagavadgitatatparya-50"
oldKey	"BGT_C01_I50"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन । नानवाप्तमवाप्तव्यम् ... ॥ (३-२२)"

id	"Bhagavadgitatatparya-51"
oldKey	"BGT_C01_I51"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"इत्यादिना सर्वस्माद् भगवतो भेदः, सर्वस्य तदधीनत्वं, तस्यानन्याधीनत्वं, सर्वोत्तमत्वं, सर्वगुणपूर्णत्वं, सर्वशास्त्राणां तत्परत्वं, तथा तज्ज्ञानादेव मोक्ष इत्यादि । 'अधा ते विष्णो विदुषा• चिदर्ध्यः स्तोमो• यज्ञश्च राध्यो• हविष्म•ता'' । (ऋ.मं १, सू. १५६-१)"

id	"Bhagavadgitatatparya-52"
oldKey	"BGT_C01_I52"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"पश्यन्नपीममात्मानं कुर्यात् कर्माविचारयन् । यदात्मनः सुनियतमानन्दोत्कर्षमाप्नुयात् । भक्त्या प्रसन्नः परमो दद्याज्ज्ञानमनाकुलम् । भक्तिं च भूयसीं ताभ्यां प्रसन्नो दर्शनं व्रजेत् ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-53"
oldKey	"BGT_C01_I53"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"ततोपि भूयसीं भक्तिं दद्यात्ताभ्यां विमोचयेत् मुक्तोपि तद्वशो नित्यं भूयो भक्तिसमन्वितः । सान्द्रानन्दस्वरूपैव भक्तिर्नैवात्र साधनम् ब्रह्मरुद्ररमादिभ्योप्युत्तमत्वं स्वतन्त्रताम् ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-54"
oldKey	"BGT_C01_I54"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"सर्वस्य तदधीनत्वं सर्वसद्गुणपूर्णताम् । निर्दोषत्वं च विज्ञाय विष्णोस्तत्राखिलाधिकः ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-55"
oldKey	"BGT_C01_I55"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"स्नेहो भक्तिरिति प्रोक्तः सर्वोपायोत्तमोत्तमः । तेनैव मोक्षो नान्येन दृष्ट्यादिस्तस्य साधनम् ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-56"
oldKey	"BGT_C01_I56"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"अधमाधिकारिणो मर्त्या मुक्तावृष्यादिकाः समाः । अधिकार्युत्तमा देवाः प्राणस्तत्रोत्तमोत्तमः । नैव देवपदं प्राप्ता ब्रह्मदर्शनवर्जिताः । तिरोहितं तथाप्येते शृण्वन्ति क्रीडयाथवा ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-57"
oldKey	"BGT_C01_I57"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"बहुवारतदभ्यासात्तिरोभावोपि नो भवेत् । यथा व्यासानुशिष्टानां देवानां क्षत्रजन्मनाम् ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-58"
oldKey	"BGT_C01_I58"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"पार्थानामतिरोधानं ज्ञानं सुस्थिरतां गतम् । अस्य देवस्य मी•हुषो वया विष्णोरेषस्य प्रभृथे हविर्भिः । विदेहि रुद्रो रुद्रियं महित्वं यासिष्टं वर्तिरश्विना विरावत् ॥ (ऋ. ७-४०-५)"

id	"Bhagavadgitatatparya-59"
oldKey	"BGT_C01_I59"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"'एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः'' । स मुनिर्भूत्वा समचिन्तयत्तत एते व्यजायन्त"

id	"Bhagavadgitatatparya-60"
oldKey	"BGT_C01_I60"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"विश्वो हिरण्यगर्भोग्निर्यमो वरुणरुद्रेन्द्रा इति'' ।श्व"

id	"Bhagavadgitatatparya-61"
oldKey	"BGT_C01_I61"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"'एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा नेशानः'' । 'वासुदेवो वा इदमग्र आसीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः'' । 'यं यं कामयते विष्णुस्तं ब्रह्माणं च शङ्करम् । शक्रं सूर्यं यमं स्कन्दं कुर्यात् कर्तास्य न क्वचित्'' ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-62"
oldKey	"BGT_C01_I62"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"सर्वोत्कर्षे देवदेवस्य विष्णोर्महातात्पर्यं नैव चान्यत्र सत्यम् । अवान्तरं तत्परत्वं तदन्यत् सर्वागमानां पुरुषार्थस्ततोतः ॥ इति पैङ्गिश्रुतिः । 'परो मात्रया तन्वा वृधान न ते महित्वमन्वश्नुवन्ति'' । (ऋ. ६-९९-१)"

id	"Bhagavadgitatatparya-63"
oldKey	"BGT_C01_I63"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"'अनन्तगुणमाहात्म्यो निर्दोषो भगवान् हरिः । न समो वाधिको वापि विद्यते तस्य कश्चन । नासीन्न च भविष्यो वा परतः स्वत एव च'' । इत्यादिश्रुतेश्च । 'यस्त्वात्मरतिरेव स्याद्'' इत्यादि तु मुक्तविषयम् । यस्त्वेवात्मरतो मुक्तः कार्यं तस्यैव नास्ति हि । तस्मात् कुर्वीत कर्माणीत्याह कृष्णोर्जुनं स्मयन् ॥ इति च स्कान्दे । ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानाम् इत्यादि तु बाह्यकर्मसङ्कोचापेक्षया । न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् । (३-५)"

id	"Bhagavadgitatatparya-64"
oldKey	"BGT_C01_I64"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्ध्येदकर्मणः । (३-८)"

id	"Bhagavadgitatatparya-65"
oldKey	"BGT_C01_I65"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च । कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम्'' । (१८-६)"

id	"Bhagavadgitatatparya-66"
oldKey	"BGT_C01_I66"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"'ज्ञानी च कर्माणि सदोदितानि कुर्यादकामः सततं भवेत ।''"

id	"Bhagavadgitatatparya-67"
oldKey	"BGT_C01_I67"
type	"introduction"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	null
text	"न सर्वकर्मणां त्यागः कस्यचिद् भवति क्वचित् । त्यागिनो यतयोपि स्युः सङ्कोचाद् बाह्यकर्मणाम् । इत्यादि । 'उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्वदर्शिनः'' इत्यादि चोत्पन्नज्ञानतिरो-भावनिवृत्त्यर्थम् ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-68"
oldKey	"BGT_C01_V01"
type	"verse"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	"shloka"
text	"धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः । मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय॥१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-69"
oldKey	"BGT_C01_V02"
type	"verse"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	"shloka"
text	"दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा । आचार्यमुपसङ्गम्य राजा वचनमब्रवीत्॥२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-70"
oldKey	"BGT_C01_V03"
type	"verse"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	"shloka"
text	"पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम् । व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता॥३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-71"
oldKey	"BGT_C01_V04"
type	"verse"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	"shloka"
text	"अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि । युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः॥४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-72"
oldKey	"BGT_C01_V05"
type	"verse"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	"shloka"
text	"धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् । पुरुजित् कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः॥५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-73"
oldKey	"BGT_C01_V06"
type	"verse"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	"shloka"
text	"युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् । सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः॥६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-74"
oldKey	"BGT_C01_V07"
type	"verse"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	"shloka"
text	"अस्माकं तु विशिष्टा ये तान् निबोध द्विजोत्तम । नायका मम सैन्यस्य सञ्ज्ञार्थं तान् ब्रवीमि ते॥७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-75"
oldKey	"BGT_C01_V08"
type	"verse"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	"shloka"
text	"भवान् भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिञ्जयः । अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च॥८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-76"
oldKey	"BGT_C01_V09"
type	"verse"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	"shloka"
text	"अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः । नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः॥९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-77"
oldKey	"BGT_C01_V10"
type	"verse"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	"shloka"
text	"अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् । पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम्॥१० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-78"
oldKey	"BGT_C01_V11"
type	"verse"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	"shloka"
text	"अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः । भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि॥११ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-79"
oldKey	"BGT_C01_V12"
type	"verse"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	"shloka"
text	"तस्य सञ्जनयन् हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः । सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान्॥१२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-80"
oldKey	"BGT_C01_V13"
type	"verse"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	"shloka"
text	"ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः । सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोभवत्॥१३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-81"
oldKey	"BGT_C01_V14"
type	"verse"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	"shloka"
text	"ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ । माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः॥१४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-82"
oldKey	"BGT_C01_V15"
type	"verse"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	"shloka"
text	"पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनञ्जयः । प्रौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः॥१५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-83"
oldKey	"BGT_C01_V16"
type	"verse"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	"shloka"
text	"अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठरः । नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ॥१६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-84"
oldKey	"BGT_C01_V17"
type	"verse"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	"shloka"
text	"काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः । धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः॥१७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-85"
oldKey	"BGT_C01_V18"
type	"verse"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	"shloka"
text	"द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते । सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान् दध्मुः पृथक् पृथक्॥१८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-86"
oldKey	"BGT_C01_V19"
type	"verse"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	"shloka"
text	"स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् । नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन्॥१९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-87"
oldKey	"BGT_C01_V20"
type	"verse"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	"shloka"
text	"अथ व्यवस्थितान् दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः । पृवृत्ते शस्त्रसम्पाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः॥२० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-88"
oldKey	"BGT_C01_V21"
type	"verse"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	"shloka"
text	"हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते ।"

id	"Bhagavadgitatatparya-89"
oldKey	"BGT_C01_V22"
type	"verse"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	"shloka"
text	"यावदेतान् निरीक्षेहं योद्धुकामानवस्थितान् । कैर्मया सह योद्धव्यमस्मिन् रणसमुद्यमे॥२२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-90"
oldKey	"BGT_C01_V23"
type	"verse"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	"shloka"
text	"योत्स्यमानानवेक्षेहं य एतेत्र समागताः । धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षवः॥२३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-91"
oldKey	"BGT_C01_V24"
type	"verse"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	"shloka"
text	"एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत । सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम्॥२४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-92"
oldKey	"BGT_C01_V25"
type	"verse"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	"shloka"
text	"भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् । उवाच पार्थ पश्यैतान् समवेतान् कुरूनिति॥२५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-93"
oldKey	"BGT_C01_V26"
type	"verse"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	"shloka"
text	"तत्रापश्यत् स्थितान् पार्थः पितॄनथ पितामहान् । आचार्यान् मातुलान् भ्रातॄन् पुत्रान् पौत्रान् सखींस्तथा॥२६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-94"
oldKey	"BGT_C01_V27"
type	"verse"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	"shloka"
text	"श्वशुरान् सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि । तान् समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान् बन्धूनवस्थितान्॥२७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-95"
oldKey	"BGT_C01_V28"
type	"verse"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	"shloka"
text	"कृपया परयाविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत् ।"

id	"Bhagavadgitatatparya-96"
oldKey	"BGT_C01_V29"
type	"verse"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	"shloka"
text	"सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति । वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते॥२९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-97"
oldKey	"BGT_C01_V30"
type	"verse"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	"shloka"
text	"गाण्डीवं स्रंसते हस्तात् त्वक् चैव परिदह्यते । न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः॥३० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-98"
oldKey	"BGT_C01_V31"
type	"verse"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	"shloka"
text	"निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव । न च श्रेयोनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे॥३१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-99"
oldKey	"BGT_C01_V32"
type	"verse"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	"shloka"
text	"न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च । किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा॥३२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-100"
oldKey	"BGT_C01_V33"
type	"verse"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	"shloka"
text	"येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च । त इमेवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च॥३३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-101"
oldKey	"BGT_C01_V34"
type	"verse"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	"shloka"
text	"आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः । मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः सम्बन्धिनस्तथा ॥३४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-102"
oldKey	"BGT_C01_V35"
type	"verse"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	"shloka"
text	"एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्नतोपि मधुसूदन । अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते॥३५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-103"
oldKey	"BGT_C01_V36"
type	"verse"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	"shloka"
text	"निहत्य धार्तराष्ट्रान् नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन । पापमेवाश्रयेदस्मान् हत्वैतानाततायिनः॥३६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-104"
oldKey	"BGT_C01_V37"
type	"verse"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	"shloka"
text	"तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान् स्वबान्धवान् । स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव॥३७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-105"
oldKey	"BGT_C01_V38"
type	"verse"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	"shloka"
text	"यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः । कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम्॥३८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-106"
oldKey	"BGT_C01_V39"
type	"verse"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	"shloka"
text	"कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम् । कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन॥३९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-107"
oldKey	"BGT_C01_V40"
type	"verse"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	"shloka"
text	"कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः । धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोभिभवत्युत॥४० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-108"
oldKey	"BGT_C01_V41"
type	"verse"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	"shloka"
text	"अधर्माभिभवात् कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः । स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसङ्करः॥४१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-109"
oldKey	"BGT_C01_V42"
type	"verse"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	"shloka"
text	"सङ्करो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च । पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः॥४२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-110"
oldKey	"BGT_C01_V43"
type	"verse"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	"shloka"
text	"दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसङ्करकारकैः । उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः॥४३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-111"
oldKey	"BGT_C01_V44"
type	"verse"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	"shloka"
text	"उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन । नरके नियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम॥४४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-112"
oldKey	"BGT_C01_V45"
type	"verse"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	"shloka"
text	"अहो बत महत् पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् । यद् राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः॥४५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-113"
oldKey	"BGT_C01_V46"
type	"verse"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	"shloka"
text	"यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः । धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत्॥४६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-114"
oldKey	"BGT_C01_V47"
type	"verse"
parent	"BGT_C01"
chapter	"BGT_C01"
verseType	"shloka"
text	"एवमुक्त्वार्जुनः सङ्ख्ये रथोपस्थ उपाविशत् । विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः॥४७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-115"
oldKey	"BGT_C02_V01"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"तं तथा कृपयाविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् । विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः॥१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-116"
oldKey	"BGT_C02_V02"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् । अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन॥२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-117"
oldKey	"BGT_C02_V03"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते । क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप॥३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-118"
oldKey	"BGT_C02_V04"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"कथं भीष्ममहं सङ्ख्ये द्रोणं च मधुसूदन । इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन॥४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-119"
oldKey	"BGT_C02_V05"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"गुरूनहत्वा हि महानुभावान् श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके । हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान्॥५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-120"
oldKey	"BGT_C02_V06"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः । यानेव हत्वा न जिजीविषाम– स्तेवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः॥६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-121"
oldKey	"BGT_C02_V07"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः पृच्छामि त्वा धर्मसम्मूढचेताः । यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे शिष्यस्तेहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम्॥७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-122"
oldKey	"BGT_C02_V08"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद् यच्छोकमुच्छोषणमिंद्रियाणाम् । अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम्॥८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-123"
oldKey	"BGT_C02_V09"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तपः । न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह॥९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-124"
oldKey	"BGT_C02_V10"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत । सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः॥१० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-125"
oldKey	"BGT_C02_V11"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे । गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः॥११ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-126"
oldKey	"BGT_C02_V11_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	null
text	"प्रकर्षेण जानन्तीति प्रज्ञाः, तदवादः प्रज्ञावादः । प्राज्ञमतविरुद्धवादं वदसि । कथम् ? गतासून् ॥ ११ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-127"
oldKey	"BGT_C02_V12"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः । न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम्॥१२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-128"
oldKey	"BGT_C02_V12_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	null
text	"बन्धुस्नेहादि्ध त्वया स्वधर्मनिवृत्तिः क्रियते । तत्र देहनाशभयात् किं वा चेतननाशभयात्? देहस्य सर्वथा विनाशित्वान्न तत्र भये प्रयोजनम् । न च चेतननाशभयात् । तस्याविनाशित्वादेव । न तावत्परमचेतनस्य मम नाशोस्ति । एवमेव तवान्येषां च । 'नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानाम् एको बहूनां यो विदधाति कामान्'' ॥ इत्यादिश्रुतेः । <span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">'स्वदेहयोगविगमौ नाम जन्ममृती पुरा ।<br/>इष्येते ह्येव जीवस्य मुक्तेर्न तु हरेः क्वचित्'' ॥</span> इति स्कान्दे । ईश्वरस्यापि युद्धगतत्वान्मोहात् तस्याप्युभयविधानित्यत्वशङ्काप्राप्तौ तदपि निवार्यते न त्वेवाहमिति । यद्यप्येषा शङ्कार्जुनस्य नास्ति । तथापि प्राप्तलोकोपकारार्थं भगवता निवार्यते । एकान्ते कथयन्नपि व्यासरूपेण तदेव लोके प्रकाशयिष्यति हि ॥१२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-129"
oldKey	"BGT_C02_V13"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"देहिनोस्मिन् यथा देहे कौमारं यौवनं जरा । तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति॥१३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-130"
oldKey	"BGT_C02_V13_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	null
text	"मम स्वकीयदेहान्तरप्राप्तिरपि नास्तीति दर्शयितुं देहिन इति विशेषणम् । भवदादीनां सा भविष्यतीत्यपि शोको न कर्तव्यः । देहस्येदानी- मप्यन्यथात्वदर्शनात् ॥ १३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-131"
oldKey	"BGT_C02_V14"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः । आगमापायिनोनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत॥१४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-132"
oldKey	"BGT_C02_V14_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	null
text	"तददर्शनादिनिमित्तं सोढव्यमित्याह - मात्रास्पर्शा इति । विषयसम्बन्धाः ॥ १४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-133"
oldKey	"BGT_C02_V15"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ । समदुःखसुखं धीरं सोमृतत्वाय कल्पते॥१५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-134"
oldKey	"BGT_C02_V15_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	null
text	"फलमाह । यं हीति । न केवलमव्यथामात्रेणामृतत्वं किन्तु पुरुषम् । 'पुरु ब्रह्म गुणाधिक्यात् तज्ज्ञानात्पुरुषः स्मृतः'' । इति प्रवृत्ते । पुरुसरणात् पुरुष इत्यर्थः ॥१५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-135"
oldKey	"BGT_C02_V16"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"नासतो विद्यतेभावो नाभावो विद्यते सतः । उभयोरपि दृष्टोन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः॥१६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-136"
oldKey	"BGT_C02_V16_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">न च युद्धात्परलोकदुःखमिति शोकः । असत्कर्मणः सकाशात् भावो नास्ति सत्कर्मणः सकाशात् अभावो नास्तीति नियतत्वात् ।<br/>'सद्भाववाचिनः शब्दाः सर्वे ते सुखवाचकाः ।<br/>अभाववाचिनः शब्दाः सर्वे ते दुःखवाचकाः'' ॥</span> इति शब्दनिर्णये । <span class="gr-reference gr-ref-Vakshaya-id">'सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत्प्रयुज्यते ।<br/>प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्दः पार्थ युज्यते ॥''</span> इति वक्ष्यमाणत्वात् । (गीता. १७-२६) 'असन्नेव स भवति, असद्ब्रह्मेति वेद चेत्'' इत्यादेश्च । अन्तो निर्णयः । न चाविद्यामानविद्यमानयोरुत्पत्तिनाशनिषेधकोयं श्लोकः । प्रत्यक्षविरोधात् । सन्निति व्यवह्रियमाणमेव पदार्थस्वरूपमुत्पत्तेः प्राङ्ग्नाशोत्तरं च नास्तीति सर्वलोको व्यवहरति । न च विपर्यये किञ्चिन्मानम् । इदं तु वाक्यमन्यथासिद्धम् । <span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">'आद्यन्तयोः सर्वकार्यमसदेवेति निश्चितम् ।<br/>यद्यसन्न विशेषोत्र जायते कोत्र जायते ॥<br/>व्यक्तावपि समं ह्येतदनवस्थान्यथा भवेत् ।<br/>एवं नाशेपि बोद्धव्यमतोसन्नेव जायते ॥<br/>तथाप्यभेदानुभवात् कार्यकारणयोः सदा ।<br/>भेदस्य चाविशेषेण देहोगात् क्षितितामिति ॥ व्यवहारो भवेद्यस्माद्बल्येवानुभवः सदा ॥''</span> इति ब्रह्मतर्के । न च सदसद्विलक्षणं किञ्चिदस्तीत्यत्र किञ्चिन्मानम् । न चासतः ख्यात्ययोगात् सतो बाधायोगादुभयविलक्षणं भ्रान्तिविषयम् । असतः ख्यात्ययोगादिति वदतोसतः ख्यातिरभून्न वा ? यदि नाभूत् न तत्ख्यातिनिराकरणम् । यद्यभूत् तथापि । न चासतोसत्वेन भ्रान्तौ सत्वेन च ख्यातिर्नास्तीत्यत्र किञ्चिन्मानम् । असद्व्यवहारलोपप्रसङ्गाच्च । यदविद्यमानं रूपं तस्य सत्त्वेन प्रतीतेरेव भ्रान्तित्वाच्च । अनिर्वचनीयत्वपक्षेपि सदिदं रजतमित्यविद्यमानसत्त्वप्रतीतिं विना न हि भ्रान्तित्वम् । भ्रान्तिसत्त्वाङ्गीकारेप्यभ्रान्तं सदिदं रजतमित्यविद्यमानसत्वप्रतीतौ हि प्रवर्तते । तस्मादुभयविलक्षणं न किञ्चित् । 'विश्वं सत्यम्'' । 'यच्चिकेत सत्यमित्'' । 'कविर्मनीषी परिभूः स्वयम्भूर्याथातथ्यतोर्थान् व्यदधाच्छाश्वतीभ्यः समाभ्यः'' इत्यादिश्रुतेश्च ॥१६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-137"
oldKey	"BGT_C02_V17"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"अविनाशि तु तद् विदि्ध येन सर्वमिदं ततम् । विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित् कर्तुमर्हति॥१७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-138"
oldKey	"BGT_C02_V17_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Mahavaraha-id">यद्यपि नित्यत्वं जीवस्याप्यस्ति । तथापि सर्वप्रकारेणाविनाशित्वं विष्णोरेवेति तुशब्दः ।<br/>'अनित्यत्वं देहहानिर्दुःखप्राप्तिरपूर्णता ।<br/>नाशश्चतुर्विधः प्रोक्तस्तदभावो हरेः सदा ।<br/>तदन्येषां तु सर्वेषां नाशाः केचिद् भवन्ति हि'' ॥</span> इति महावाराहे । <span class="gr-reference gr-ref-Paramashruthi-id">'देशतः कालतश्चैव गुणतश्च त्रिधा ततिः ।<br/>सा समस्ता हरेरेव न ह्यन्ये पूर्णसद्गुणाः'' ॥</span> इति परमश्रुतिः ॥१७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-139"
oldKey	"BGT_C02_V18"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः । अनाशिनोप्रमेयस्य तस्माद् युद्ध्यस्व भारत॥१८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-140"
oldKey	"BGT_C02_V18_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	null
text	"शरीरिणां तु देहहान्यादिनाशो विद्यत एव । 'येन सर्वमिदं ततम्'' इति तस्यैव लक्षणकथनात् न जीवानां देशतो गुणतश्च पूर्णता । अनिच्छया देहहान्यादेरेव दुःखावाप्तिः सिद्धा । तस्मादनाशिनोप्रमेयस्य विष्णोः पूजार्थं युद्ध्यस्व । तत्प्रसादाधीनत्वाद् दुःखनिवृत्तेः सुखस्य च । 'ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः । तेषामहं समुद्धर्ता'' (गीता १२-६) इत्यादेः । जीवपक्षे 'नित्यस्योक्ताः'' इत्युक्तत्वात् 'अनाशिनः'' इति पुनरुक्तिः । 'अविनाशि, येन सर्वमिदं ततम्'' इत्युक्तस्यैव 'अनाशिनोप्रमेयस्य'' इति प्रत्यभिज्ञानाच्च । 'इमे देहाः'' इति विशेषणान्नित्यश्चिदानन्दात्मकः स्वरूपभूतो देहो मुक्तानामपि विद्यत इति ज्ञायते । <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">'न वर्तते यत्र रजस्तमस्तयोः सत्वं च मिश्रं न च कालविक्रमः ।<br/>न यत्र माया किमुतापरे हरे- रनुव्रता यत्र सुरासुरार्चिताः ॥ श्यामावदाताः शतपत्रलोचनाः पिशङ्गवस्त्राः सुरुचः सुपेशसः ।<br/>सर्वे चतुर्बाहव उन्मिषन्मणि - प्रवेकनिष्काभरणाः सुवर्चसः ॥ प्रवालवैडूर्यमृणालवर्चसां परिस्फुरत्कुण्डलमौलिमालिनाम् ।<br/>भ्राजिष्णुभिर्यः परितो विराजते लसद्विमानावलिभिर्महात्मनाम् ॥ विद्योतमानप्रमदोत्तमाभिः सविद्युदभ्रावलिभिर्यथा नभः'' ॥</span> इति हि भागवते । चिदानन्दशरीरेण सर्वे मुक्ता यथा हरिः । भुञ्जते कामतो भोगांस्तदन्तर्बहिरेव च ॥ इति परमश्रुतिः । न च जीवेश्वरैक्यं मुक्तावपि । 'इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः । सर्गेपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च'' । (गीता, १४-२) 'यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् । सोश्नुते सर्वान्कामान्सह ब्रह्मणा विपश्चिता'' । 'एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य । इमान् लोकान् कामान्नी कामरूप्यनुसञ्जरन् । एतत्सामगायन्नास्ते'' । 'सर्वे नन्दन्ति यशसागतेन सभासाहेन सख्या सखायः । किल्बिषस्पृत्पितुषणिर्ह्येषामरं हितो भवति वाजिनाय'' । 'ऋचां त्वः पोषमास्ते पुपुष्वान् गायत्रं त्वो गायति शक्वरीषु । ब्रह्मा त्वो वदति जातविद्यां यज्ञस्य मात्रां विमिमीत उ त्वः'' । 'परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते'' 'स तत्र पर्येति जक्षन् क्रीडन् रममाणः स्त्रीभिर्वा यानैर्वा'' । 'तदा विद्वान्पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति'' । 'मुक्ताः प्राप्य परं विष्णुं तद्देहं संश्रिता अपि । तारतम्येन तिष्ठन्ति गुणैरानन्दपूर्वकैः । भूपा मनुष्यगन्धर्वा देवाः पितर एव च । आजानेयाः कर्मदेवास्तत्त्व(रूपाः)देवाः पुरन्दरः । शिवो विरिञ्चिरित्येते क्रमाच्छतगुणोत्तराः । मुक्तावपि तदन्ये ये भूपाच्छतगुणावराः । न समो ब्रह्मणः कश्चिन्मुक्तावपि कथञ्चन । ततः सहस्रगुणिता श्रीस्ततः परमो हरिः । अनन्तगुणितत्वेन तत्समः परमोपि न'' । 'अक्षण्वन्तः कर्णवन्तः सखायो मनोजवेष्वसमा बभूवुः । आदघ्नास उपकक्षास उ त्वे ह्रदा इव स्नात्वा उ त्वे ददृश्रे । कामस्य यत्राप्ताः कामास्तत्र माममृतं कृधीन्द्रायेन्द्रो परिस्रव । इत्यादि मोक्षानन्तरमपि भेदवचनेभ्यः । न च 'यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत्'' । 'यद्वै तन्न पश्यति पश्यन्वै तन्न पश्यति'' । 'न हि द्रष्टुर्दृष्टेर्विपरिलोपो विद्यते'' । 'अविनाशित्वान्न तु तद्द्वितीयमस्ति । ततोन्यद्विभक्तं यत्पश्येत्'' । 'परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति'' । 'तत् त्वमसि'' 'अहं ब्रह्मास्मि'' इत्यादिवाक्यविरोधः । 'सञ्ज्ञानाशो यदि भवेत्किमुक्त्या नः प्रयोजनम् । मोहं मां प्रापयामास भवानत्रेति चोदितः । याज्ञवल्क्यः प्रियामाह नाहं मोहं ब्रवीमि ते । भूतजज्ञानलोपः स्यान्निजं ज्ञानं न लुप्यते । न च ज्ञेयविनाशः स्यादात्मनाशः कुतः पुनः । स्वभावतः पराद्विष्णोर्विश्वं भिन्नमपि स्फुटम् । अस्वातन्त्र्याद्भिन्नमिव स्थितमेव यदेदृशम् । तदा घ्राणादिभोगः स्यात्स्वरूपज्ञानशक्तितः । तदात्मानुभवोपि स्यादीश्वरज्ञानमेव च । यदान्यं न विजानाति नात्मानं नेश्वरं तथा । पुरुषार्थता कुतस्तु स्यात्तदभावाय को यतेत् तस्मात्स्वभावज्ञानेन भिन्ना विष्णुसमीपगाः । भुञ्जते सर्वभोगांश्च मुक्तिरेषा न चान्यथा । यन्न पश्येत्परो विष्णुर्द्वितीयत्वेन स स्वतः । तद्द्वितीयं न भवति प्रादुर्भावात्मकं वपुः । प्रधानपुरुषादन्यद्यत्तस्माद्भिन्नमीश्वरः । विभक्तत्वेन नियतं यस्मात्पश्यति सर्वदा । पश्यन्नेव यतो विष्णुस्तदभेदं न पश्यति । चेतनाचेतनस्यास्य नाभेदोस्ति ततोमुना । न हि ज्ञानविलोपोस्ति सर्वज्ञस्य परेशितुः । ब्रह्माणि जीवाः सर्वेपि परब्रह्माणि मुक्तिगाः प्रकृतिः परमं ब्रह्म परमं महदच्युतः नैव मुक्ता न प्रकृतिः क्वापि हि ब्रह्मवैभवम् । प्राप्नुवन्त्यपि तज्ज्ञानान्निजं ब्रह्मत्वमाप्यते । >यद्यस्य परमेशि(श)त्वं तदा स्याद्दुःखिता कुतः । दुःखी चेत्कुत ईशत्वमनीशो ह्येव दुःखभाक् । कुतः सर्वविदोज्ञत्वं क्व भ्रमोप्यज्ञतां विना । तस्मान्नैवेश्वरो जीवस्तत्प्रसादात्तु मुच्यते । ओयत्वादहंनामा भगवान्हरिरव्ययः । ब्रह्मासौ गुणपूर्णत्वादस्म्यसावसनान्मितेः । असनादसिनामासौ तेजस्त्वात्त्वमितीरितः । सर्वैः क्रियापदैश्चैव सर्वैर्द्रव्यपदैरपि । सर्वैर्गुणपदैश्चैव वाच्य एको हरिः स्वयम् । युष्मत्पदैः प्रातियोग्यात्तद्युतैश्च क्रियापदैः । अस्मत्पदैरान्तरत्वात्क्रियार्थैश्च तदन्वयैः । परोक्षत्वात्तत्पदैश्च मुख्यवाच्यः स एव तु । सर्वान्वेदानधीत्यैव प्रज्ञाधिक्येन हेतुना श्वेतकेतुरहङ्कारात्प्रायशो नास्मि मानुषः । देवो वा केशवांशो वा नैषा प्रज्ञान्यथा भवेत् । एवं महत्त्वबुद्ध्यैव दर्पपूर्णोभ्यगात्पितुः । सकाशमकृताचारं तं दृष्ट्वा स्तब्धमज्ञवत् । पितोवाच कुतः पुत्र स्तब्धता त्वामुपागता । प्रायो नारायणं देवं नैव त्वं पृष्टवानसि । यस्मिन् ज्ञाते त्वविज्ञातज्ञानादीनां फलं भवेत् । प्राधान्यात्सदृशत्वाच्च तदधीनमिति स्फुटम् । तत्सृष्टं चेति विज्ञातं फलवदि्ध भवेज्जगत् । स्वातन्त्र्येणास्य विज्ञानं मिथ्याज्ञानमनर्थकृत् । यथाचैवैकमृत्पिण्डज्ञानादेः सदृशत्वतः । मृण्मयं तदकार्यं च ज्ञातं मृदिति वै भवेत् । यथैव मृत्तिकेत्यादिनित्यनामप्रवेदनात् । वाचारब्धमनित्यं तु ज्ञातं तन्मूलमित्यपि । एवं कारणभूतोसौ भगवान्पुरुषोत्तमः । प्रधानश्च स्वतन्त्रश्च तन्मूलमखिलं जगत् । तदाधारं विमुक्तौ च तदधीनं सदा स्थितम् । स सूक्ष्मो व्यापकः पूर्णस्तदीयमखिलं जगत् । तस्मात्तदीयस्त्वमसि नैव सोसि कथञ्चन । यथा पक्षी च सूत्रं च नानावृक्षरसा अपि । यथा नद्यः समुद्रश्च यथा वृक्षपरावपि । यथा धानाः परश्चैव यथैव लवणोदके । यथा पुरुषदेशौ च यथाज्ञज्ञानदावपि । यथा स्तेनापहार्यौ च तथा त्वं च परस्तथा । भिन्नौ स्वभावतो नित्यं नानयोरेकता क्वचित् । एवं भेदोखिलस्यापि स्वतन्त्रात्परमेश्वरात् । परतन्त्रं स्वतन्त्रेण कथमैक्यमवाप्नुयात् । स जीवनामा भगवान्प्राणधारणहेतुतः । उपचारेण जीवाख्या संसारिणि निगद्यते । तदधीनमिदं सर्वं नान्याधीनः स ईश्वरः । जीवेश्वरभिदा चैव जडेश्वरभिदा तथा । जीवभेदो मिथश्चैव जडजीवभिदा तथा । जडभेदो मिथश्चेति प्रपञ्चो भेदपञ्चकः । विष्णोः प्रज्ञामितं यस्माद्द्वैतं न भ्रान्तिकल्पितम् । औतः परमार्थोसौ भगवान्विष्णुरव्ययः । परमत्वं स्वतन्त्रत्वं सर्वशक्तित्वमेव च । सर्वज्ञत्वं परानन्दः सर्वस्य तदधीनता । इत्यादयो गुणा विष्णोर्नैवान्यस्य कथञ्चन । अभावः परमद्वैते सन्त्येव ह्यपराणि तु । विकल्पो विनिवर्तेत कल्पितो यदि केनचित् । औतं ज्ञानिनां पक्षे न तस्माद्विद्यते क्वचिद्'' । इत्यादिश्रुतिभ्योर्थान्तरस्यैवावगतत्वात् । एकपिण्डनामधेयेतिशब्दानां वैयर्थ्यं चान्यथा । न चैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं तत्पक्षे । न हि शुक्तिज्ञो रजतज्ञ इति व्यवहारः । नवकृत्वोपि भेद एव दृष्टान्तोक्तेश्च । तस्मादतत्त्वमसीत्येवोच्यते । ऐतदात्म्यमित्येतदात्मसम्बन्धि । तत्स्वामिकम् । त्वमपि तदैतदात्म्यमित्येतदात्मसम्बन्धि । तत्स्वामिकम् । त्वमपि तदैतदात्म्यमेवासि न सोसीति वा । तदिति लिङ्गसाम्यं चात्र । अविद्यमानमेवेश्वरं सृष्ट्यादिकं चाप्राप्तमेवात्मनो भिन्नत्वेन प्रापयित्वा तन्निषेधे कथं श्रुतेरुन्मत्तवाक्यत्वं न स्यात् ? अनुवादोपि 'यदिदं वदन्ति तन्न युज्यते'' इत्यादिवाक्यं परिहारे विशेषयुक्तिं च विना न दृष्टः । अतिप्रसङ्गश्चान्यथा । अभेदानुवादेन भेदोपदेशः किमिति न स्यात् ? सर्वशाखान्ते भेदोक्तेश्चैतदेव युक्तम् । 'नासंवत्सरवासिने प्रब्रूयात् नाप्रवक्त्र इत्याचार्या आचार्याः'' । 'अहं विश्वं भुवनमभ्यभवाम्'' । 'अनन्ते स्वर्गे लोके ज्येये प्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठति इति ब्रह्मविदो विदुः'' । 'नमो विष्णवे महते करोमि'' । 'पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम्'' । इत्यादि । न चेश्वरस्तद्भेदो वा प्रत्यक्षादिसिद्धः । तत्पक्षे त्वैक्यादेरपि मिथ्यात्वात्स्वरूपस्य च सिद्धत्वाद्व्यर्थैव श्रुतिः । लक्षितस्वरूपस्यापि न स्वरूपाद्विशेषः । निर्विशेषत्वोक्तेः । मिथ्याविशेषोक्तौ चाप्रामाण्यं श्रुतेः । मिथ्यात्वं च मिथ्यैव तेषाम् । अतः सत्यत्वं सत्यं स्यात् । उपाधिकृतभेदेप्युपाधेर्मिथ्यात्वे त्वप्राप्तमेवोपाधिभेदं प्रापयित्वा पुनर्निषिद्ध्यत इति स एव दोषः । सत्योपाधिपक्षेपि हस्तपादाद्युपाधिभेदेपि भोक्तुरेकत्वदृष्टेरेकेनैवेश्वरेण सर्वोपाधिगतं सुखं दुःखं भुज्यतेत्येवमादयो दोषाः समा एव । अचेतनानामनुभवाभावान्न तत्साम्यम् । अतो जीवेश्वरयोर्भेद एवेति सिद्धम् ॥ १८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-141"
oldKey	"BGT_C02_V19"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् । उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते॥१९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-142"
oldKey	"BGT_C02_V19_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	null
text	"य एनं जीवं वेत्ति हन्तारं स्वातन्त्र्येण । अन्यथा 'मया हतांस्त्वं जहि'' इत्यादिविरोधः । चेतनं प्रति य एनमिति परमात्मनोपि समम् ॥ १९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-143"
oldKey	"BGT_C02_V20"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"न जायते म्रियते वा कदाचि- न्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः । अजो नित्यः शाश्वतोयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे॥ २० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-144"
oldKey	"BGT_C02_V20_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Mahavishnu-id">जीवेश्वरयोर्नित्यत्वे मन्त्रवर्णोप्यस्तीत्याह । न जायते म्रियत इति । अयं ना परमपुरुषो भूत्वा विद्यमान एव देहसम्बन्धरूपेणापि भविता न । मरणं तु देहवियोग इति प्रसिद्धमेव । न हि घटादीनां मरणव्यवहारः । स्वरूपानाशः कैमुत्येनैव सिद्धः । अयं जीवोप्यजो नित्यश्च । अन्यथा पुनरुक्तेः । शाश्वतश्च । न कदाचिदस्वातन्त्र्यादिकं जीवस्वरूपं जहाति ।<br/>'अल्पशक्तिरसार्वज्ञं पारतन्त्र्यमपूर्णता ।<br/>उपजीवकत्वं जीवत्वमीशत्वं तद्विपर्ययः ।<br/>स्वाभाविकं तयोरेतन्नान्यथा स्यात्कथञ्चन ।<br/>वदन्ति शाश्वतावेतावत एव महाजनाः'' ॥</span> इति महाविष्णुपुराणे । पुराण्यणति गच्छतीति पुराणः ॥२० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-145"
oldKey	"BGT_C02_V21"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् । कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम्॥२१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-146"
oldKey	"BGT_C02_V21_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	null
text	"अविनाशिनं शरीरापायादिवर्जितम् । नित्यं स्वरूपतः । एनं परमेश्वरम् । 'कर्तृत्वं तु स्वतन्त्रत्वं तदेकस्य हरेर्भवेत् । तच्चाव्ययं तस्य जानन् कथं कर्ता स्वयं भवेत्'' ॥ इति परमश्रुतिः । अन्यथाविनाशिनं नित्यमिति पुनरुक्तिः ॥२१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-147"
oldKey	"BGT_C02_V22"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोपराणि तथा शरीराणि विहाय जीर्णा- न्यन्यानि संयाति नवानि देही॥ २२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-148"
oldKey	"BGT_C02_V22_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	null
text	"जीवस्यापि शरीरसंयोगवियोगावेव जनिमृती यतस्ततो न दुःखकारणमित्याह । वासांसीति ॥ २२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-149"
oldKey	"BGT_C02_V23"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"'नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः । नचैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः॥२३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-150"
oldKey	"BGT_C02_V23_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	null
text	"कारणतोपि नेश्वरस्यान्यथात्वमित्याह - नैनं छिन्दन्तीति ॥२३॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-151"
oldKey	"BGT_C02_V24"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"अच्छेद्योयमदाह्योयमक्लेद्योशोष्य एव च । नित्यः सर्वगतस्थाणुरचलोयं सनातनः॥२४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-152"
oldKey	"BGT_C02_V24_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Mahavishnu-id">अच्छेद्यत्वादिकं जीवस्यापि तत्सममित्याह - अच्छेद्योयमिति । नित्यं सर्वगते स्थितः अणुश्चायमिति सर्वगतस्थाणुः । सर्वगतो विष्णुस्तदधीनत्वादिकं तत्स्थत्वम् । हेतुतोपि तत्स्थत्वान्न चलतीत्यचलः । नादेन शब्देन सह वर्तत इति सनादन एव सनातनः ।<br/>'नित्यं सर्वगते विष्णावणुर्जीवो व्यवस्थितः ।<br/>न चास्य तदधीनत्वं हेतुतोपि विचाल्यते ।<br/>निषेधविधिपात्रत्वात्सनातन इति स्मृऽतः'' ॥</span> इति महाविष्णुपुराणे । अच्छेद्योयमित्यादिपुनरुक्तिश्चान्यथा । यस्मिन्नयं स्थितः सोव्यक्ताचिन्त्यादिरूपः । एवं ज्ञातः परमेश्वरः सर्वदुःखनाशं करोतीति नानुशोचितुमर्हसि । 'तेषामहं समुद्धर्ता'' इत्यादेः । 'न त्वेवाहं जातु नासं न त्वम्'' इत्युभयोरपि प्रस्तुतत्वात् । देहिनः शरीरिणः देहीति विशेषितत्वाच्च जीवस्य तत्र तत्र । 'अविनाशि तु ।'' 'येन सर्वमिदं ततम् ।'' 'अनाशिनोप्रमेयस्य ।'' 'न म्रियते ।'' 'भूत्वा भविता न ।'' 'अविनाशिनम् ।'' 'अव्ययम् ।'' 'अव्यक्तोयमचिन्त्योयमविकार्योयम्'' । इत्यादि परमात्मनश्च । न हि जीवेन ततं सर्वम् । न च मुख्यतोप्रमेयोसौ । न च न म्रियते । न चाविनाशिनं नित्यमिति नित्यत्वातिरिक्तमविनाशित्वं तस्य । न चाव्यक्तत्वमविकार्यत्वं च मुख्यम् । न च भूत्वा भविता वा नेति देहस्याप्यनुत्पत्तिः । परमात्मनस्तु देहवियोगादिकमपि नास्तीत्यविनाशि त्वित्यादिविशेषणम् । यस्मादेवं भूतस्तस्मात्स एव स्वतन्त्रः । तदधीनमन्यत्सर्वम् । अतः स एव सर्वपुरुषार्थदः । अतस्तत्पूजा सत्कर्मैव । अतस्तदर्थं युध्यस्व । अन्येषां त्वन्तवन्त एव देहाः । प्राकृतदेहिनश्च । अतोस्वतन्त्रत्वान्न हन्तुं तेषां सामर्थ्यम् । नित्यत्वान्न हन्यते च । तस्माद्धन्ता हत इति मन्यमानौ न विजानीतः । यस्मादयमेव परमेश्वरः शरीरवियोगरूपेणापि न म्रियते तत्संयोगरूपेणापि न जायते जीववत्कदापि । अतः स एव स्वतन्त्रत्वात्सर्वस्य हन्ता । जीवस्तु तेन शरीरे हन्यमाने स्वयं न हन्यत इत्येतावत् । अत एवमविनाशित्वादेः स्वातन्त्र्यात् सर्वकर्तारं परमात्मानं यो वेद स कथं घातयति हन्ति वा ? वाससो जरावत्स्वशरीरजरादावस्वातन्त्र्यदर्शनात्सर्वत्रास्वातन्त्र्यं ज्ञातव्यं जीवस्य । ईश्वरस्य तु देहस्यापि च्छेदादेरभावात्स्वातन्त्र्यम् । नैनं छिन्दन्तीति च्छेदनाद्यभावः साक्षादेव दर्शयितुं शक्यते स्वदेहस्येति वर्तमानापदेशः । छेदनादिकं त्वीश्वरो मोहाय मृषैव दर्शयति ॥ २४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-153"
oldKey	"BGT_C02_V25"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"अव्यक्तोयमचिन्त्योयमविकार्योयमुच्यते । तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि॥२५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-154"
oldKey	"BGT_C02_V25_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Painishruthi-id">सर्वगतश्चेत्परमात्मा किमिति तथा न दृश्यत इत्यतो वक्ति - अव्यक्तोयमिति । कथमेतद्युज्यते ? अचिन्त्यशक्तित्वात् । न च सा शक्तिः कदाचिदन्यथा भवति । अविकार्यत्वात् । यानि यान्यस्य रूपाणि तानि सर्वाण्यप्येवं भूतानीति दर्शयितुमेनमयमित्यादिपृथग्वचनम् । जीवे तु सर्वजीवेष्वनुगमार्थम् । सर्वं चैतत् श्रुतिसिद्धम् ।<br/>'सद्देहः सुखगन्धश्च ज्ञानभाः सत्पराक्रमः ।<br/>ज्ञानज्ञानः सुखसुखः स विष्णुः परमोक्षरः'' ।</span> इति पैङ्गिश्रुतिः । 'ओहो देहवांश्चैकः प्रोच्यते परमेश्वरः । अप्राकृतशरीरत्वाददेह इति कथ्यते । शिरश्चरणबाह्वादिविग्रहोयं स्वयं हरिः । स्वस्मान्नान्यो विग्रहोस्य ततश्चादेह उच्यते । स्वयं स्वरूपवान्यस्माद्देहवांश्चोच्यते ततः । शिरश्चरणबाह्वादिः सुखज्ञानादिरूपकः । स च विष्णोर्न चान्योस्ति यस्मात्सोचिन्त्यशक्तिमान् । देहयोगवियोगादिस्ततो नास्य कथञ्चन । गुणरूपोपि भगवान् गुणभुक्च सदा श्रुतः । अहमित्यात्मभोगो यत्सर्वेषामनुभूयते । अभिन्नेपि विशेषोयं सदानुभवगोचरः । विशेषोपि हि नान्योतः स च स्वस्यापि युज्यते । नानवस्था ततः क्वापि परमैश्वर्यतो हरेः । युक्तायुक्तत्वमपि हि यदधीनं सदेष्यते । प्रमाणावगते तत्र कुत एव ह्ययुक्तता'' ॥ इत्यादिपरमश्रुतिः । 'गुणाः श्रुताः सुविरुद्धाश्च देवे सन्त्यश्रुता अपि नैवात्र शङ्का । चिन्त्या अचिन्त्याश्च तथैव दोषाः श्रुताश्च नाज्ञैर्हि तथा प्रतीताः'' ॥ इत्यादि च ऋग्वेदे सौपर्णशाखायाम् । <span class="gr-reference gr-ref-Mahavaraha-id">'एकमेवाद्वितीयं'' 'नेह नानास्ति किञ्चिन'' ।<br/>'मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति'' ।<br/>'यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति ।<br/>एवं धर्मान् पृथक्पश्यंस्तानेवानुविधावति'' ।<br/>'मत्स्यकूर्मादिरूपाणां गुणानां कर्मणामपि ।<br/>तथैवावयवानां च भेदं पश्यति यः क्वचित् ।<br/>भेदाभेदौ च यः पश्येत्स याति तम एव तु ।<br/>पश्येदभेदमेवैषां बुभूषुः पुरुषस्ततः ।<br/>अभेदेपि विशेषोस्ति व्यवहारस्ततो भवेत् ।<br/>विशेषिणां विशेषस्य तथा भेदविशेषयोः ।<br/>विशेषस्तु स एवायं नानवस्था ततः क्वचित् ।<br/>प्रादुर्भावादिरूपेषु मूलरूपेषु सर्वशः ।<br/>न विशेषोस्ति सामर्थ्ये गुणेष्वपि कदाचन ।<br/>मत्स्यकूर्मवराहाश्च नृसिंहवटुभार्गवाः ।<br/>राघवः कृष्णबुद्धौ च कल्किव्यासैतरेयकाः ।<br/>दत्तो धन्वन्तरिर्यज्ञः कपिलो हंसतापसौ ।<br/>शिंशुमारो हयास्यश्च हरिः कृष्णश्च धर्मजः ।<br/>नारायणस्तथेत्याद्याः साक्षान्नारायणः स्वयम् ।<br/>ब्रह्मरुद्रौ शेषविपौ शक्राद्या नारदस्तथा ।<br/>सनत्कुमारः कामभवोप्यनिरुद्धो विनायकः ।<br/>सुदर्शनाद्यायुधानि पृथ्वाद्याश्चक्रवर्तिनः ।<br/>इत्याद्या विष्णुनाविष्टा भिन्नाः संसारिणो हरेः ।<br/>तेष्वेव लक्ष्मणाद्येषु त्रिष्वेवं च बलादिषु ।<br/>नरार्जुनादिषु तथा पुनरावेश उच्यते ।<br/>स्वल्पस्तु पुनरावेशो धर्मपुत्रादिषु प्रभोः ।<br/>एतज्जानाति यस्तस्मिन्प्रीतिरभ्यधिका हरेः ।<br/>सङ्करज्ञानिनस्तत्र पातस्तमसि च ध्रुवम्'' ॥</span> इत्यादि महावराहे ॥२५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-155"
oldKey	"BGT_C02_V26"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् । तथापि त्वं महाबाहो नैनं शोचितुमर्हसि॥२६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-156"
oldKey	"BGT_C02_V26_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">तिष्ठतु तावदयं विस्तारः । यावन्मोक्षं जीवस्य जन्ममरणे स्वयमेव मन्यसे न तु नियमेन । तथापि तावन्मात्रेणापि ज्ञानेन शोचितुं नार्हसि ।<br/>'नित्यं सनातनं प्रोक्तं नित्यं नियतमेव च'' । इति</span> शब्दनिर्णये । अत्र तु नियतम् । 'जातस्य हि ध्रुवः'' इति प्रकाशनात् ॥२६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-157"
oldKey	"BGT_C02_V27"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च । तस्मादपरिहार्येर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि॥२७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-158"
oldKey	"BGT_C02_V27_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	null
text	"तस्मान्नात्राश्चर्यबुदि्धः कर्तव्या ॥ २७-२८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-159"
oldKey	"BGT_C02_V28"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत । अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना॥२८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-160"
oldKey	"BGT_C02_V29"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"आश्चर्यवत् पश्यति कश्चिदेनमाश्चर्यवद् वदति तथैव चान्यः । आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति श्रुत्वाप्येनं वेद नचैव कश्चित्॥ २९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-161"
oldKey	"BGT_C02_V29_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	null
text	"किं तर्ह्याश्चर्यो भगवानेवेत्याह । आश्चर्यवदिति । आश्चर्यमेव सन्तमेनमाश्चर्यवत्पश्यति न पुनरनाश्चर्यम् । 'गगनं गगनाकारं सागरः सागरोपमः'' । इत्यादिवत् । <span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">'आश्चर्यो भगवान्विष्णुर्यस्मान्नैतादृशः क्वचित् ।<br/>तस्मात्तद्गोचरं ज्ञानं तद्गोचरवदेव तु'' ॥</span> इति ब्रह्मतर्के । अनाश्चर्यवदप्यसुरादयः पश्यन्तीति कश्चिदिति विशेषणम् ॥२९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-162"
oldKey	"BGT_C02_V30"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"देही नित्यमवध्योयं देहे सर्वस्य भारत । तस्मात् सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि॥३० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-163"
oldKey	"BGT_C02_V30_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">देही कुतोवध्यः ? यस्मादयमीश्वरः सर्वस्य जीवस्य सूक्ष्मे स्थूले च देहे रक्षकत्वेनावस्थितः अत एवावध्यः । न स्वसामर्थ्यं कस्यापि ।<br/>'द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च ।<br/>यदनुग्रहतः सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया'' ॥</span> इति हि भागवते । <span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">'तत्र तत्र स्थितो विष्णुर्नित्यं रक्षति नित्यदा ।<br/>अनित्यदैवानित्यं च नित्यानित्ये ततस्ततः ।<br/>भावाभावनियन्ता हि तदेकः पुरुषोत्तमः'' ॥</span> इति पाद्मे ॥३० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-164"
oldKey	"BGT_C02_V31"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि । धर्म्यादि्ध युद्धाच्छ्रेयोन्यत् क्षत्रियस्य न विद्यते॥३१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-165"
oldKey	"BGT_C02_V32"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम् । सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम्॥३२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-166"
oldKey	"BGT_C02_V33"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"अथ चेत् त्वमिमं धर्म्यं सङ्ग्रामं न करिष्यसि । ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि॥३३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-167"
oldKey	"BGT_C02_V34"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेव्ययाम् । सम्भावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते॥३४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-168"
oldKey	"BGT_C02_V35"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"भयाद् रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः । येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम्॥३५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-169"
oldKey	"BGT_C02_V36"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"अवाच्यवादांश्च बहून् वदिष्यन्ति तवाहिताः । निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम्॥३६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-170"
oldKey	"BGT_C02_V37"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् । तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः॥३७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-171"
oldKey	"BGT_C02_V37_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Shruthi-id">जित्वा स्वर्गं महीं च ।<br/>'ये युद्ध्यन्ते प्रधनेषु शूरासो ये तनुत्यजः''</span> इति श्रुतेः ॥३७-३८॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-172"
oldKey	"BGT_C02_V38"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ । ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि॥३८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-173"
oldKey	"BGT_C02_V39"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"एषा तेभिहिता साङ्ख्ये बुदि्धर्योगे त्विमां शृणु । बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि॥३९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-174"
oldKey	"BGT_C02_V39_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">सम्यक् ख्यातिर्ज्ञानं साङ्ख्यम् । युज्यतेनेनेति योगस्तदुपायः ।<br/>'सम्यक्तत्वदृशिः साङ्ख्यं योगस्तत्साधनं स्मृऽतम्'' ।</span> इति शब्दनिर्णये । 'ब्रह्मतर्कस्तर्कशास्त्रं विष्णुना यत्समीरितम् । अक्षपादकणादौ च साङ्ख्ययोगौ च हैतुकाः । बौद्धपाशुपताद्यास्तु पाषण्डा इति कीर्तिताः । मीमांसा त्रिविधा प्रोक्ता ब्राह्मी दैवी च कार्मिकी । ब्रह्मतर्कं च मीमांसां सेवेत ज्ञानसिद्धये । वैदिकज्ञानवैरूप्यान्नान्यत्सेवेत पण्डितः'' ॥ इत्यन्यसाङ्ख्ययोगयोर्निषिद्धत्वान्नारदीये । साङ्ख्यस्य निरीश्वरत्वादुक्तत्वाच्चेश्वरस्य । साङ्ख्यैर्योगैश्च विहितहिंसाया अप्यनर्थहेतुत्वाङ्गीकारात् । अत्र तु युद्धविधानाच्च मोक्षार्थत्वेनैव कर्मबन्धं प्रहास्यसीति । परमसाङ्ख्ययोगयोश्चोक्तार्थत्वेनैव न विरोधः ॥३९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-175"
oldKey	"BGT_C02_V40"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"नेहाभिक्रमनाशोस्ति प्रत्यवायो न विद्यते । स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥४० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-176"
oldKey	"BGT_C02_V40_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">'प्रारम्भमात्रमिच्छा वा विष्णुधर्मे न निष्फला ।<br/>न चान्यधर्माकरणाद्दोषवान्विष्णुधर्मकृत्'' ॥ इत्याग्नेये ।<br/>'स्वोचितेनैव धर्मेण विष्णुपूजामृते क्वचित् ।<br/>नाप्रवृत्तिः प्रवृत्तिर्वा यत्र धर्मः स वैष्णवः ।<br/>एनं धर्मं च देवाद्या वर्तन्ते सात्त्विका जनाः ।<br/>एष कार्तयुगो धर्मः पाञ्चरात्रश्च वैदिकः ।<br/>तत्प्रीत्यर्थं विनान्यस्मै नोदबिन्दुं न तण्डुलम् ।<br/>दद्यान्निराशीश्च सदा भवेद्भक्तश्च केशवे ।<br/>नैतत्समेधिके वापि कुर्याच्छङ्कामपि क्वचित् ।<br/>जानीयात्तदधीनं च सर्वं तत्तत्त्ववित्सदा ।<br/>यथाक्रमं तु देवानां तारतम्यविदेव च ।<br/>एष भागवतो मुख्यस्त्रेतादिषु विशेषतः ।<br/>एष धर्मोतिफलदो विशेषेण पुनः कलौ ।<br/>एवं भागवतो यस्तु स एव हि विमुच्यते ।<br/>त्रैविद्यस्त्वपरो धर्मो नानादैवतपूजनम् ।<br/>तत्रापि विष्णुर्ज्ञातव्यः सर्वेभ्योभ्यधिको गुणैः ।<br/>समर्पयति यज्ञाद्यमन्ततस्त्वेव विष्णवे ।<br/>त्रैविद्यधर्मा पुरुषः स्वर्गं भुक्त्वा निवर्तते ।<br/>पुनः कुर्यात्पुनः स्वर्गं याति यावद्धरेर्वशे ।<br/>सर्वान्देवान्प्रविज्ञाय तत्कर्मैव सदा भवेत् ।<br/>सम्यक्तत्वापरिज्ञानादन्यकर्मकृतेरपि ।<br/>स्वर्गादिप्रार्थनाच्चैव रागादेश्चापरिक्षयात् ।<br/>सदा विष्णोरस्मरणात् त्रैविद्यो नाप्नुयात्परम् ।<br/>क्रमेण मुच्यते विष्णौ कर्माण्यन्ते समर्पयन् ।<br/>यदि सर्वाणि नियमाज्जन्मभिर्बहुभिः शुभैः ।<br/>परं विष्णुं न यो वेत्ति कुर्वाणोपि त्रयीक्रियाः ।<br/>नासौ त्रैविद्य इत्युक्तो वेदवादी स उच्यते ।<br/>वादो विवादः सम्प्रोक्तो वादो वचनमेव च ।<br/>वेदोक्ते विष्णुमाहात्म्ये विवादात्पठनादपि ।<br/>अथवा निरर्थकात्पाठाद्वेदवादी स उच्यते ।<br/>वेदवादरतो न स्यान्न पाषण्डी न हैतुकी ।<br/>तेभ्यो याति तमो घोरमन्धं यस्मान्न चोत्थितिः ।<br/>अनारम्भमनन्तञ्च नित्यदुःखं सुखोज्झितम् ।<br/>वव्रं यद्वेदगदितं तत्र यान्त्यसुरादयः'' ॥</span> इति ब्रह्मवैवर्ते ॥४० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-177"
oldKey	"BGT_C02_V41"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"व्यवसायात्मिका बुदि्धरेकेह कुरुनन्दन । बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोव्यवसायिनाम्॥४१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-178"
oldKey	"BGT_C02_V41_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">'बुदि्धर्निर्णीततत्त्वानामेका विष्णुपरायणा ।<br/>बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोव्यवसायिनाम्'' ॥</span> इति ब्रह्मवैवर्ते ॥४१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-179"
oldKey	"BGT_C02_V42"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः । वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः॥४२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-180"
oldKey	"BGT_C02_V43"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् । क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति॥४३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-181"
oldKey	"BGT_C02_V44"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम् । व्यवसायात्मिका बुदि्धः समाधौ न विधीयते॥४४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-182"
oldKey	"BGT_C02_V44_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	null
text	"अव्यवसायबुदि्धः केषाम् ? यां वाचमविपश्चितः प्रवदन्ति । तयापहृतचेतसाम् । बुदि्धर्व्यवसायात्मकत्वेन समाधानेन वर्तते । 'यथावस्तु यथा ज्ञानं तत्साम्यात्सममीरितम् । विषमं त्वन्यथाज्ञानं समाधानं समस्थितिः । न तद्भवत्यसद्वाक्यैर्विषमीकृतचेतसाम् । स्वर्गादिपुष्पवाद्येव वचनं यदचेतसाम् । न मन्यन्ते फलं मोक्षं विष्णुसामीप्यरूपकम् । फलदं च न मन्यन्ते तं विष्णुं जगतः पतिम् । भोगैश्वर्यानुगत्यर्थं क्रियाबाहुल्यसन्तताम् । बहुसंसारफलदामन्ते तमसि पातिनीम् । यां वदन्ति दुरात्मानो वेदवाक्यविवादिनः । तया सम्मोहितधियां कथं तत्त्वज्ञता भवेत्'' ॥ इति च । <span class="gr-reference gr-ref-Atharvana-id">'इष्टापूर्तं मन्यमाना वरिष्ठं नान्यच्छ्रेयो वेदयन्ते प्रमूढाः ।<br/>नाकस्य पृष्ठे सुकृते तेनुभूत्वा इमं लोकं हीनतरं वा विशन्ति'' ॥</span> इति च आथर्वणश्रुतिः । <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">'वेदवादरतो न स्यान्न पाषण्डी न हैतुकी'' ॥</span> इति हि भागवते । <span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">'ये न जानन्ति तं विष्णुं याथातथ्येन संशयात् ।<br/>जिज्ञासवश्च नितरां श्रद्धावन्तः सुसाधवः ।<br/>निर्णेतॄणामभावेन केवलं ज्ञानवर्जिताः ।<br/>यैर्निश्चितं परत्वं तु विष्णोः प्रायो न यातनाम् ।<br/>ब्रह्महत्यादिभिरपि यान्त्याधिक्ये चिरं न तु ।<br/>ये तु भागवताचार्यैः सम्यग्यज्ञादि कुर्वते ।<br/>बहिर्मुखा भगवतो निवृत्ताश्च विकर्मणः ।<br/>दक्षिणातर्पितानां तु ह्याचार्याणां तु तेजसा ।<br/>यान्ति स्वर्गं ततः क्षिप्रं तमोन्धं प्राप्नुवन्ति च ।<br/>तदन्ये नैव च स्वर्गं यान्ति विष्णुबहिर्मुखाः''॥</span> इति नारदीये । ॥ ४२-४४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-183"
oldKey	"BGT_C02_V45"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन । निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान्॥४५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-184"
oldKey	"BGT_C02_V45_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	null
text	"त्रैगुण्याख्यं विषं यापयन्ति अपगमयन्तीति त्रैगुण्यविषयाः । 'आश्रित्य वेदांस्तु पुमांस्त्रैगुण्यविषहारिणः । निस्त्रैगुण्यो भवेन्नित्यं वासुदेवैकसंश्रयः'' ॥ इति च । 'सत्त्वं साधुगुणाद्विष्णुरात्मा सन्ततिहेतुतः'' ॥ इति च । सन्ततविष्णुस्मरणं नित्यसत्त्वस्थत्वम् । परमात्मा मम स्वामीति ज्ञानमात्मवत्त्वम् । तेनैक्यज्ञानं निवारयति । विरुद्धयोगक्षेमेच्छावर्जितः । अन्यथोत्थानादेरप्ययोगात् ॥४५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-185"
oldKey	"BGT_C02_V46"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"यावानर्थ उदपाने सर्वतः सम्प्लुतोदके । तावान् सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः॥४६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-186"
oldKey	"BGT_C02_V46_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	null
text	"'उद्रेकात्पातृराहित्यादनत्वाच्चाखिलस्य च । प्रलयेप्युदपानोसौ भगवान् हरिरीश्वरः । प्रकृतिर्ह्युदरूपेण सर्वमावृत्य तिष्ठति । प्रलयेतो लयं प्राहुः सर्वतः सम्प्लुतोदकम्'' ॥ इति च । 'यावत्प्रयोजनं विष्णोः सकाशात्साधकस्य च । धर्ममोक्षादिकं तावत्सर्ववेदविदो भवेत् । वेदार्थनिर्णयो यस्माद्विष्णोर्ज्ञानं प्रकीर्तितम् । ज्ञानात्प्रसन्नश्च हरिर्यतोखिलफलप्रदः'' ॥ इति च । सर्वतः सम्प्लुतोदकेप्युद्रिक्तः पालकवर्जितः । कालाद्यनश्च यो विष्णुस्तस्माद्यावत्फलं तावत्सर्ववेदेषु विशेषज्ञस्यैव भवतीत्यर्थः । सर्वे हि विष्णोरन्ये प्रलयकाले नोद्रिक्ताः । ये चोद्रिक्ता मुक्ता रमा च तेपि न पालकवर्जिताः, विष्णुपाल्यत्वात् । न च मुक्ताः कालादिचेष्टकाः । नचोद्रिक्तत्वं तेषां तद्वत् । अत उदपानो विष्णुरेव । प्रलये विशेषतोपि । 'आनीदवातं स्वधया तदेकं तस्माद्धान्यन्न परः किञ्चनास । तम आसीत्तमसा गू•हमग्रे अप्रकेतं सलिलं सर्वमा इदम्'' । 'आपो वा इदमग्रे सलिलम् आसीत् सलिल एको द्रष्टाद्वैतो भवति'' ॥ इत्यादि श्रुतिभ्यः ॥४६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-187"
oldKey	"BGT_C02_V47"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन । मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोस्त्वकर्मणि॥४७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-188"
oldKey	"BGT_C02_V47_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">कर्माधिकारिण एव त्वदादयो जीवाः । फलं तु मदायत्तमिति भावः । मा कर्मफलहेतुर्भूः नेश्वरोहमिति भावं कुरु ।<br/>'एष उ एव शुभाशुभैः कर्मफलैरेनं संयोजयति न स्वयं संयुक्तो भवति यदेनं कर्मफलैः संयोजयति न स्वयं संयुक्तो भवति तस्मादन्य एवासौ भगवान्वेदितव्य''</span> इति पैङ्गिश्रुतिः ॥४७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-189"
oldKey	"BGT_C02_V48"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय । सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते॥४८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-190"
oldKey	"BGT_C02_V48_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	null
text	"सङ्गं फलस्नेहम् ॥ ४८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-191"
oldKey	"BGT_C02_V49"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"दूरेण ह्यवरं कर्म बुदि्धयोगाद् धनञ्जय । बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः॥४९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-192"
oldKey	"BGT_C02_V49_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">बुद्धौ जातायामपि विष्णुमेव शरणमन्विच्छ ।<br/>'अज्ञानां ज्ञानिनां चैव मुक्तानां शरणं हरिः ।<br/>तं ये स्वैक्येन मन्यन्ते सर्वभिन्नं गुणोच्छ्रयात् ।<br/>कृपणास्ते तमस्यन्धे निपतन्ति न संशयः ।<br/>न तेषामुत्थितिः क्वापि नित्यातिशयदुःखिनाम् ।<br/>गुणभेदविदां विष्णोर्भेदाभेदविदामपि ।<br/>देहकर्मादिषु तथा प्रादुर्भावादिकेपि वा ।<br/>स्वोद्रिक्तानां तदीयानां निन्दां कुर्वन्ति येपि च ।<br/>सर्वेषामपि चैतेषां गतिरेषा न संशयः'' ॥</span> इति नारदीये ॥४९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-193"
oldKey	"BGT_C02_V50"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"बुदि्धयुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते । तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम्॥५० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-194"
oldKey	"BGT_C02_V50_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	null
text	"यथावद्विष्णुं ज्ञात्वा तदर्थत्वेन कर्मकरणमित्येतत्कर्मकौशलमेव योगः । भगवज्झानमेव बुदि्धः ॥ ५०, ५१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-195"
oldKey	"BGT_C02_V51"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"कर्मजं बुदि्धयुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः । जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम्॥५१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-196"
oldKey	"BGT_C02_V52"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"यदा ते मोहकलिलं बुदि्धर्व्यतितरिष्यति । तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च॥५२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-197"
oldKey	"BGT_C02_V53"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यथा स्थास्यति निश्चला ॥ समाधावचला बुदि्धस्तदा योगमवाप्स्यसि॥ ५३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-198"
oldKey	"BGT_C02_V53_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">निर्वेदं नितरां लाभम् ।<br/>'बुदि्धमोहो यदा न स्यादन्यथाज्ञानलक्षणः ।<br/>श्रोतव्यश्रुतसाफल्यं तदा प्राप्नोति मानवः ॥ श्रुतिमार्गं प्रपन्ना तु तदर्थज्ञाननिश्चला ।<br/>समाधानेन तु पुनरापरोक्ष्याच्च निश्चला ॥ विष्णौ प्राप्स्यति तद्योगं मुक्तो भूत्वा तदश्नुते'' ॥</span> इति च पैङ्गिश्रुतौ विशेषेण प्रतिपन्ना ॥ ५२, ५३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-199"
oldKey	"BGT_C02_V54"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव । स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम्॥५४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-200"
oldKey	"BGT_C02_V54_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	null
text	"का भाषा ? कथं भाष्यते ? कैर्गुणैः ? समाधिस्थस्य विषमबुदि्धवर्जितस्य ॥ ५४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-201"
oldKey	"BGT_C02_V55"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"प्रजहाति यदा कामान् सर्वान् पार्थ मनोगतान् । आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते॥५५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-202"
oldKey	"BGT_C02_V55_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	null
text	"'सर्वकामनिवृत्तिस्तु जानतो न कथञ्चन । अनिषिद्धकामितैवातो ह्यकामित्वमितीर्यते । अपरोक्षदृशोपि स्याद्यदा नास्त्यपरोक्षदृक् । क्वचिद्विरुद्धकामोपि यथायुद्ध्यद्धरो हरिम् । अतोनभिभवो यावद्दृशस्तावन्निगद्यते । स्थितप्रज्ञस्तथाप्यस्य कादाचित्क्यपि या दृशिः । नियमेनैव मोक्षाय भवेद्योग्या भवेद्यदि । अयोग्या भक्तिजाता चेत्क्रमान्मुक्त्यै भवेत्तथा'' ॥ इति च । आत्मनि विष्णौ, आत्मना विष्णुना । तत्प्रसादादेव तुष्टः ॥५५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-203"
oldKey	"BGT_C02_V56"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"दुःखेष्वनुद्विग्नमना सुखेषु विगतस्पृहः । वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते॥५६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-204"
oldKey	"BGT_C02_V57"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत् प्राप्य शुभाशुभम् । नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥५७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-205"
oldKey	"BGT_C02_V58"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"यदा संहरते चायं कूर्मोङ्गानीव सर्वशः । इंद्रियाणींद्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥५८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-206"
oldKey	"BGT_C02_V59"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः । रसवर्जं रसोप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते॥५९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-207"
oldKey	"BGT_C02_V59_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	null
text	"रसो रागः ॥ ५९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-208"
oldKey	"BGT_C02_V60"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः । इंद्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः॥६० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-209"
oldKey	"BGT_C02_V61"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः । वशे हि यस्येंद्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥६१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-210"
oldKey	"BGT_C02_V62"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"ध्यायतो विषयान् पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते । सङ्गात् सञ्जायते कामः कामात् क्रोधोभिजायते॥६२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-211"
oldKey	"BGT_C02_V63"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"क्रोधाद् भवति सम्मोहः सम्मोहात् स्मृऽतिविभ्रमः । स्मृऽतिभ्रंशाद् बुदि्धनाशो बुदि्धनाशाद् प्र(वि)नश्यति ॥६३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-212"
oldKey	"BGT_C02_V63_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	null
text	"संमोहान्मिथ्याज्ञानात् । ज्ञातमप्यन्यथा स्मर्यते । वाक्यार्थानामन्यथा स्मरणान्निर्णीतं ज्ञानमपि नश्यति ॥ ६२,६३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-213"
oldKey	"BGT_C02_V64"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिंद्रियैश्चरन् । आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति॥६४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-214"
oldKey	"BGT_C02_V64_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	null
text	"शान्तिर्भगवन्निष्ठा । 'शमो मन्निष्ठता'' इति हि भागवते ॥६४-६६॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-215"
oldKey	"BGT_C02_V65"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते । प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुदि्धः पर्यवतिष्ठति॥६५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-216"
oldKey	"BGT_C02_V66"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"नास्ति बुदि्धरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना । न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम्॥६६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-217"
oldKey	"BGT_C02_V67"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"इंद्रियाणां हि चरतां यन्मनोनुविधीयते । तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि॥६७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-218"
oldKey	"BGT_C02_V68"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः । इंद्रियाणींद्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥६८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-219"
oldKey	"BGT_C02_V69"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी । यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः॥६९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-220"
oldKey	"BGT_C02_V69_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">'देवेभ्योन्ये यदा ब्रह्म पश्यन्त्यन्यन्न दृश्यते ।<br/>निशायामिव सुव्यक्तं यथान्यैर्ब्रह्म नेयते ।<br/>आश्चर्यवस्तुदृग्यद्वद्व्यक्तमन्यन्न पश्यति ।<br/>ऐकाग्र्याद्वा सुखोद्रोकाद्देवाः सूर्यवदेव च ।<br/>प्रायशः सर्ववेत्तारस्तत्रापि ह्युत्तरोत्तरम्'' ॥</span> इति ब्रह्मतर्के ॥६९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-221"
oldKey	"BGT_C02_V70"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् । तद्वत् कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी॥ ७० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-222"
oldKey	"BGT_C02_V70_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	null
text	"'भुञ्जानोपि हि यः कामान् मर्यादां न तरेत्क्वचित् । समुद्रवद्धर्ममयीं नासौ कामी स उच्यते । केति कुत्सितवाची स्यात्कुत्सितं मानमेव तु । कामो मोक्षविरोधी स्यान्न सर्वेच्छाविरोधिनी'' ॥ इति च । न च सर्वेच्छाभावे जीवनं भवति । 'शान्तिर्मोक्षो यतो ह्यत्र विष्णुनिष्ठा भवेद्ध्रुवा'' इति च ॥७० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-223"
oldKey	"BGT_C02_V71"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"विहाय कामान् यः सर्वान् पुमांश्चरति निःस्पृहः । निर्ममो निरहङ्कारः स शान्तिमधिगच्छति॥७१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-224"
oldKey	"BGT_C02_V71_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	null
text	"निषिद्धस्पृहाभावमात्रेण सर्वविषयान् विहाय । 'अस्वरूपे स्वरूपत्वमतिरेव ह्यहङ्कृतिः । त्याज्या सर्वत्र ममता ज्ञात्वा सर्वं हरेर्वशे'' ॥ इति च ॥७१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-225"
oldKey	"BGT_C02_V72"
type	"verse"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	"shloka"
text	"एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति । स्थित्वास्यामन्तकालेपि ब्रह्म निर्वाणमृच्छति॥७२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-226"
oldKey	"BGT_C02_V72_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C02"
chapter	"BGT_C02"
verseType	null
text	"ब्राह्मी ब्रह्मविषया । ज्ञानिनामप्यन्तकालेन्यमनसां प्रारब्धकर्मभावाज्जन्मान्तरम् । प्रारब्धकर्मनाशकाले नियमेन भगवत्स्मृऽतिर्भवति । ततो मोक्षश्च । 'यं यं वापि स्मरन् भावम्'' इति हि वक्ष्यति । बाणं शरीरम् । 'अभावाज्जडदेहस्य विष्णुर्निर्बाण उच्यते । भिन्नदेहाभावतो वा स सहस्रशिरा अपि'' ॥ इति च ॥७२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-227"
oldKey	"BGT_C03_I01"
type	"introduction"
parent	"BGT_C03"
chapter	"BGT_C03"
verseType	null
text	"आत्मस्वरूपं ज्ञानसाधनं चोक्तं पूर्वत्र । ज्ञानसाधनत्वेनाकर्म विनिन्द्य कर्म विधीयत उत्तराध्याये-"

id	"Bhagavadgitatatparya-228"
oldKey	"BGT_C03_V01"
type	"verse"
parent	"BGT_C03"
chapter	"BGT_C03"
verseType	"shloka"
text	"ज्यायसी चेत् कर्मणस्ते मता बुदि्धर्जनार्दन । तत् किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव॥१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-229"
oldKey	"BGT_C03_V02"
type	"verse"
parent	"BGT_C03"
chapter	"BGT_C03"
verseType	"shloka"
text	"व्यामिश्रेणैव वाक्येन बुदि्धं मोहयसीव मे । तदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोहमाप्नुयाम्॥२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-230"
oldKey	"BGT_C03_V02_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C03"
chapter	"BGT_C03"
verseType	null
text	"ज्ञानं योगश्चोक्तौ । तत्र कर्मयोगं विशेषतः प्रपञ्चयत्यनेनाध्यायेन । 'दूरेण ह्यवरं कर्म'' इति प्रश्नबीजम् ॥ १,२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-231"
oldKey	"BGT_C03_V03"
type	"verse"
parent	"BGT_C03"
chapter	"BGT_C03"
verseType	"shloka"
text	"श्रीभगवानुवाच"

id	"Bhagavadgitatatparya-232"
oldKey	"BGT_C03_V03_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C03"
chapter	"BGT_C03"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">ज्ञानप्रचुरो योगो ज्ञानयोगः । कर्मप्रचुरोन्यः ।<br/>'साङ्ख्या ज्ञानप्रधानत्वाद् देवाश्च यतयस्तथा ।<br/>मुख्यसाङ्ख्यास्तत्र देवा ज्ञानमेषां महद् यतः ।<br/>बहुकर्मकृतोप्येते ततोपि बहुवेदनात् ।<br/>मुख्यसाङ्ख्या इति ज्ञेयास्तदन्ये कर्मयोगिनः ।<br/>ज्ञानिनोप्यतिबाहुल्यात् कर्मणः कर्मयोगिनः ।<br/>नोभयं तद् विना कश्चित् पुमान् हि पुरुषार्थभाक् ।<br/>न हि कश्चित् क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् ।<br/>न च ज्ञानं विना कर्म पुरुषार्थकरं भवेत्'' ॥</span> इति ब्रह्मवैवर्ते । निष्ठा पर्यवसितिर्मुक्तिः । <span class="gr-reference gr-ref-Paramashruthi-id">'ज्ञानिनो मोक्षनियमस्तथापि शुभकर्मणा ।<br/>आनन्दवृदि्धरन्येन ह्रासो ज्ञानं तु कर्मणा'' ॥</span> इति परमश्रुतेः । 'न कर्मणा न प्रजया धनेन'' इत्यादिविरोधो न । अन्यथा 'न कर्मणामनारम्भात्'' इत्याद्युभयसमवाक्यशेषविरोधश्च । समत्वं च 'न हि कश्चित्'' इत्यादेः । 'नान्यः पन्थाः'' इत्यपि ज्ञानमृते न मोक्ष इत्येवाह ॥ ३,४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-233"
oldKey	"BGT_C03_V04"
type	"verse"
parent	"BGT_C03"
chapter	"BGT_C03"
verseType	"shloka"
text	"न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यं पुरुषोश्नुते । न च संन्यसनादेव सिदि्धं समधिगच्छति॥४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-234"
oldKey	"BGT_C03_V05"
type	"verse"
parent	"BGT_C03"
chapter	"BGT_C03"
verseType	"shloka"
text	"न हि कश्चित् क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् । कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः॥५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-235"
oldKey	"BGT_C03_V05_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C03"
chapter	"BGT_C03"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">'कर्तृत्वं द्विविधं प्रोक्तं विकारश्च स्वतन्त्रता ।<br/>विकारः प्रकृतेरेव विष्णोरेव स्वतन्त्रता'' ॥</span> इति पैङ्गिश्रुतेः । 'कार्यते ह्यवश'' इत्यत्रावशो विष्णुवशः । 'अः इति ब्रह्म'' इत्यादिश्रुतेः ॥५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-236"
oldKey	"BGT_C03_V06"
type	"verse"
parent	"BGT_C03"
chapter	"BGT_C03"
verseType	"shloka"
text	"कर्मेंद्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् । इंद्रियार्थान् विमूढात्मा मिथ्याचारः स उच्यते॥६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-237"
oldKey	"BGT_C03_V07"
type	"verse"
parent	"BGT_C03"
chapter	"BGT_C03"
verseType	"shloka"
text	"यस्त्विंद्रियाणि मनसा नियम्यारभतेर्जुन । कर्मेंद्रियैः कर्मयोगमसक्तः स विशिष्यते॥७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-238"
oldKey	"BGT_C03_V08"
type	"verse"
parent	"BGT_C03"
chapter	"BGT_C03"
verseType	"shloka"
text	"नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः । शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्ध्येदकर्मणः॥८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-239"
oldKey	"BGT_C03_V09"
type	"verse"
parent	"BGT_C03"
chapter	"BGT_C03"
verseType	"shloka"
text	"यज्ञार्थात् कर्मणोन्यत्र लोकोयं कर्मबन्धनः । तदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर॥९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-240"
oldKey	"BGT_C03_V09_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C03"
chapter	"BGT_C03"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Barkshruthi-id">कर्मणा बध्यते जन्तुरित्यादिकमप्यवैष्णवकर्मविषयमित्याह - यज्ञार्थादिति ।<br/>'ज्ञो नाम भगवान्विष्णुस्तं यात्युद्देश एष यः ।<br/>स यज्ञ इति सम्प्रोक्तो विहिते कर्मणि स्थितः'' ॥</span> इति बर्कश्रुतिः ॥९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-241"
oldKey	"BGT_C03_V10"
type	"verse"
parent	"BGT_C03"
chapter	"BGT_C03"
verseType	"shloka"
text	"सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः । अनेन प्रसविष्यध्वमेष वोस्त्विष्टकामधुक्॥१० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-242"
oldKey	"BGT_C03_V11"
type	"verse"
parent	"BGT_C03"
chapter	"BGT_C03"
verseType	"shloka"
text	"देवान् भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः । परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमावाप्स्यथ॥११ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-243"
oldKey	"BGT_C03_V12"
type	"verse"
parent	"BGT_C03"
chapter	"BGT_C03"
verseType	"shloka"
text	"इष्टान् भोगान् हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः । तैर्दत्तानप्रदायैभ्यो यो भुङ्क्ते स्तेन एव सः॥१२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-244"
oldKey	"BGT_C03_V13"
type	"verse"
parent	"BGT_C03"
chapter	"BGT_C03"
verseType	"shloka"
text	"यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः । भुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात्॥१३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-245"
oldKey	"BGT_C03_V14"
type	"verse"
parent	"BGT_C03"
chapter	"BGT_C03"
verseType	"shloka"
text	"अन्नाद् भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसम्भवः । यज्ञाद् भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः॥१४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-246"
oldKey	"BGT_C03_V15"
type	"verse"
parent	"BGT_C03"
chapter	"BGT_C03"
verseType	"shloka"
text	"कर्म ब्रह्मोद्भवं विदि्ध ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् । तस्मात् सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम्॥१५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-247"
oldKey	"BGT_C03_V16"
type	"verse"
parent	"BGT_C03"
chapter	"BGT_C03"
verseType	"shloka"
text	"एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः । अघायुरिंद्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति॥१६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-248"
oldKey	"BGT_C03_V_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C03"
chapter	"BGT_C03"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">जननात् परसस्यादेः पर्जन्यो मेघसन्ततिः ।<br/>स यज्ञात् कर्मणः सोपि समस्तं कर्म केशवात् ॥ स नित्योप्यक्षरततिरूपाद्वाक्यादि्ध गम्यते ।<br/>वाक्यमुच्चार्यते भूतैस्तान्यन्नात्तच्च मेघतः ॥ तस्मात्सर्वगतो विष्णुर्नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितः ।<br/>एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः ।<br/>स पापो विश्वहन्तृत्वान्नरके मज्जति ध्रुवम् ॥ वाचिको मानसो यज्ञो न्यासिनां तु विशेषतः ।<br/>वनस्थस्याक्रतुर्यज्ञः क्रत्वादिर्ग्रहिणोखिलः ॥ शुश्रूषाद्यात्मको यज्ञो विहितो ब्रह्मचारिणः ।<br/>विद्याभयादिदानं च सर्वेषामपि सम्मतम् ॥ गृहिणो वित्तदानं तु वनस्थस्यान्नपूर्वकम् ।<br/>सर्वैः कार्यं तपो घोरमिति सर्वे त्रिकर्मिणः ॥</span> इति नारदीये । ब्रह्माक्षरशब्दार्थयोर्व्यत्यासे तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म इति प्रत्यभिज्ञाविरोधश्चक्राप्रवेशश्च ॥ १४-१६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-249"
oldKey	"BGT_C03_V17"
type	"verse"
parent	"BGT_C03"
chapter	"BGT_C03"
verseType	"shloka"
text	"यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः । आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते॥१७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-250"
oldKey	"BGT_C03_V18"
type	"verse"
parent	"BGT_C03"
chapter	"BGT_C03"
verseType	"shloka"
text	"नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन । न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः॥१८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-251"
oldKey	"BGT_C03_V19"
type	"verse"
parent	"BGT_C03"
chapter	"BGT_C03"
verseType	"shloka"
text	"तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर । असक्तो ह्याचरन्कर्म परमाप्नोति पूरुषः॥१९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-252"
oldKey	"BGT_C03_V19_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C03"
chapter	"BGT_C03"
verseType	null
text	"यस्मादमुक्तस्य कार्यमस्त्येव तस्मादसक्तः । असक्त आचरन्नेव यस्मा-त्परमाप्नोति । मुक्तस्यैव कार्यं नास्तीत्येवकारार्थोपि यस्त्विति तुशब्देनावगतः । 'तस्मात् कर्म समाचर'' इत्युपसंहारविरोधश्चान्यथा । 'ब्रह्मनिष्ठा ब्रह्मरता ब्रह्मज्ञानसुतर्पिताः । पाण्डवानां च मुक्तानामन्तरं किञ्चिदेव हि'' ॥ इति भविष्यत्पर्ववचनाच्च नार्जुनस्यामुख्याधिकारिता । आत्मरतिरेव स्यात् इत्येवशब्देन मुक्तानामेभ्यो विशेषो दर्शितः । एषां कदाचिद् दुःखाभासस्यापि भावात् ॥१९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-253"
oldKey	"BGT_C03_V20"
type	"verse"
parent	"BGT_C03"
chapter	"BGT_C03"
verseType	"shloka"
text	"कर्मणैव हि संसिदि्धमास्थिता जनकादयः । लोकसङ्ग्रहमेवापि सम्पश्यन् कर्तुमर्हसि॥२० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-254"
oldKey	"BGT_C03_V20_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C03"
chapter	"BGT_C03"
verseType	null
text	"'सहैव कर्मणा सिदि्धमास्थिता जनकादयः । ज्ञाननिष्ठा अपि ततः कार्यं वर्णाश्रमोचितम्'' ॥ इति च । अज्ञानां ज्ञानदं कर्म ज्ञानिनां लोकसङ्ग्रहात् । अद्धैव तुष्टिदं मह्यं सा मुक्तानन्दपूर्तिदा ॥२० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-255"
oldKey	"BGT_C03_V21"
type	"verse"
parent	"BGT_C03"
chapter	"BGT_C03"
verseType	"shloka"
text	"यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः । स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते॥२१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-256"
oldKey	"BGT_C03_V22"
type	"verse"
parent	"BGT_C03"
chapter	"BGT_C03"
verseType	"shloka"
text	"न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन । नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि॥२२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-257"
oldKey	"BGT_C03_V22_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C03"
chapter	"BGT_C03"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Krishnasamhitha-id">'ममैव केवलं नास्ति केनाप्यर्थस्तथाप्यहम् ।<br/>कर्मकृल्लोकरक्षायै तस्मात् कुर्वीत मत्परः'' ॥</span> इति कृष्णसंहितायाम् । <span class="gr-reference gr-ref-Barkshruthi-id">'रक्षया वाथ सृष्ट्या वा संहृत्यादेर्न तु क्वचित् ।<br/>अर्थो विष्णोस्तथाप्येष स्वभावात्सर्वकर्मकृत् ।<br/>मत्तो नृत्तादिकं यद्वत्कुर्यात्सुखविशेषतः ।<br/>परमानन्दरूपत्वात् कुर्याद्विष्णुस्तथैव तु'' ॥</span> इति बर्कश्रुतिः ॥२२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-258"
oldKey	"BGT_C03_V23"
type	"verse"
parent	"BGT_C03"
chapter	"BGT_C03"
verseType	"shloka"
text	"यदि ह्यहं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतंद्रितः । मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः॥२३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-259"
oldKey	"BGT_C03_V24"
type	"verse"
parent	"BGT_C03"
chapter	"BGT_C03"
verseType	"shloka"
text	"उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्यां कर्म चेदहम् । सङ्करस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमाः प्रजाः॥२४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-260"
oldKey	"BGT_C03_V25"
type	"verse"
parent	"BGT_C03"
chapter	"BGT_C03"
verseType	"shloka"
text	"सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत । कुर्याद्विद्वांस्तथासक्तश्चिकीर्षुर्लोकसङ्ग्रहम्॥२५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-261"
oldKey	"BGT_C03_V26"
type	"verse"
parent	"BGT_C03"
chapter	"BGT_C03"
verseType	"shloka"
text	"न बुदि्धभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् । जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान् युक्तः समाचरन्॥२६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-262"
oldKey	"BGT_C03_V27"
type	"verse"
parent	"BGT_C03"
chapter	"BGT_C03"
verseType	"shloka"
text	"प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः । अहङ्कारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते॥२७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-263"
oldKey	"BGT_C03_V28"
type	"verse"
parent	"BGT_C03"
chapter	"BGT_C03"
verseType	"shloka"
text	"तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः । गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते॥२८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-264"
oldKey	"BGT_C03_V29"
type	"verse"
parent	"BGT_C03"
chapter	"BGT_C03"
verseType	"shloka"
text	"प्रकृतेर्गुणसम्मूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु । तानकृस्नविदो मन्दान् कृत्स्नविन्न विचालयेत्॥२९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-265"
oldKey	"BGT_C03_V30"
type	"verse"
parent	"BGT_C03"
chapter	"BGT_C03"
verseType	"shloka"
text	"मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा । निराशीर्निर्ममो भूत्वा युद्ध्यस्व विगतज्वरः॥३० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-266"
oldKey	"BGT_C03_V31"
type	"verse"
parent	"BGT_C03"
chapter	"BGT_C03"
verseType	"shloka"
text	"ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः । श्रद्धावन्तोनसूयन्तो मुच्यन्ते तेपि कर्मभिः॥३१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-267"
oldKey	"BGT_C03_V32"
type	"verse"
parent	"BGT_C03"
chapter	"BGT_C03"
verseType	"shloka"
text	"ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् । सर्वज्ञानविमूढांस्तान् विदि्ध नष्टानचेतसः॥३२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-268"
oldKey	"BGT_C03_V33"
type	"verse"
parent	"BGT_C03"
chapter	"BGT_C03"
verseType	"shloka"
text	"सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि । प्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति॥३३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-269"
oldKey	"BGT_C03_V34"
type	"verse"
parent	"BGT_C03"
chapter	"BGT_C03"
verseType	"shloka"
text	"इंद्रियस्येंद्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ ॥ तयोर्न वशमागच्छेत् तौ ह्यस्य परिपन्थिनौ॥ ३४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-270"
oldKey	"BGT_C03_V35"
type	"verse"
parent	"BGT_C03"
chapter	"BGT_C03"
verseType	"shloka"
text	"श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात् स्वनुष्ठितात् । स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः॥३५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-271"
oldKey	"BGT_C03_V35_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C03"
chapter	"BGT_C03"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'नाहं कर्ता हरिः कर्ता तत्पूजा कर्म चाखिलम् ।<br/>तथापि मत्कृता पूजा तत्प्रसादेन नान्यथा ।<br/>तद्भक्तिस्तत्फलं मह्यं तत्प्रसादः पुनः पुनः ।<br/>कर्मन्यासो हरावेवं विष्णोस्तृप्तिकरः सदा ।<br/>यस्मात्स्वतन्त्रकर्तृत्वं विष्णोरेव न चान्यगम् ।<br/>तदधीनं स्वतन्त्रत्वं स्वावरापेक्षयैव तु ।<br/>जीवस्य विकृतिर्नाम कर्तृत्वं जडसंश्रयम् ।<br/>पुमान्दोग्धा च गौर्दोग्ध्री स्तनो दोग्धेतिवत्क्रमात्'' ॥ इति ब्रह्मतर्कवचनादीश्वरजीवप्रकृत्यादीनां कर्तृत्वमकर्तृत्वं च विभागेन ज्ञातव्यं सर्वत्र ।<br/>'क्वचित् स्वभावः प्रकृतिः क्वचिच्च त्रिगुणात्मिका ।<br/>क्वचित् प्रकृष्टकर्तृत्वाद् भगवान्प्रकृतिर्हरिः'' ॥</span> इति शब्दनिर्णये । <span class="gr-reference gr-ref-Prakashasamhitha-id">'स्वभावतस्त्रिधा जीवा उत्तमाधममध्यमाः ।<br/>उत्तमास्तत्र देवाद्या मर्त्यमध्यास्तु मध्यमाः ।<br/>अधमा असुराद्याश्च नैषामस्त्यन्यथाभवः ।<br/>शरीरमात्रान्यथात्वे स्वजातिं पुनरेष्यति ।<br/>उत्तमा मुक्तियोग्यास्तु सृतियोग्यास्तु मध्यमाः ।<br/>अपरेन्धतमोयोग्याः प्राप्तिः साधनपूर्तितः ।<br/>पूर्त्यभावेन सर्वेषामनादिः संसृतिः स्मृऽता ।<br/>नैव पूर्तिश्च सर्वेषां नित्यकालहरीच्छया ।<br/>अतोनुवर्तते नित्यं संसारोयमनादिमान् ।<br/>अतोधमानां जीवानां मिथ्याज्ञानादयोखिलाः ।<br/>स्वाभाविका गुणा ज्ञेया मध्यमर्त्येषु मिश्रिताः ।<br/>तत्वज्ञानं विष्णुभक्तिरित्याद्या देवतादिषु ।<br/>कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वैस्तैः प्राकृतैर्गुणैः ।<br/>स्वाभाविकगुणानेतान् हेतुं कृत्वैव विष्णुना ।<br/>कर्मसु क्रियमाणेषु कर्ताहमिति मूढधीः ।<br/>मन्यते तत्वविद्विष्णोर्गुणा इच्छादयस्तु ये ।<br/>स्वाभाविकेषु जीवस्य कामाद्येषु सदैव तु ।<br/>प्रेरकत्वेन वर्तन्ते स्वातन्त्र्यं मम न क्वचित् ।<br/>इति मत्वा न सक्तः स्यात्प्रीतोस्य भवति प्रभुः ।<br/>स्वभावगुणसम्मूढा ज्ञानादिगुणवत्तरम् ।<br/>स्वातन्त्र्येणैव कर्तारं चात्मानं प्रतिजानते ।<br/>तान्गुणान् कर्म तच्चैव विष्ण्वधीनं न ते विदुः ।<br/>तेष्वयोग्येषु तत्वज्ञस्तत्त्वं नातिप्रकाशयेत् ।<br/>वदेद्विवादरूपेण नोपदेशात्मना क्वचित् ।<br/>सभ्यरूपेण वा ब्रूयात्पृष्टेव्यक्तिकृदेव वा ।<br/>बुद्ध्वाप्यसौ यतो नित्यं स्वभावानुगचेष्टितः ।<br/>स्वभावं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति'' ॥</span> इत्यादि प्रकाशसंहितायाम् ॥ २७-३५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-272"
oldKey	"BGT_C03_V36"
type	"verse"
parent	"BGT_C03"
chapter	"BGT_C03"
verseType	"shloka"
text	"अथ केन प्रयुक्तोयं पापं चरति पूरुषः । अनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः॥३६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-273"
oldKey	"BGT_C03_V36_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C03"
chapter	"BGT_C03"
verseType	null
text	"परमेश्वराद्देवेभ्यश्चार्वाक्तनप्रेरकं पृच्छति । अथ केनेति ॥ ३६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-274"
oldKey	"BGT_C03_V37"
type	"verse"
parent	"BGT_C03"
chapter	"BGT_C03"
verseType	"shloka"
text	"काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः । महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम्॥३७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-275"
oldKey	"BGT_C03_V38"
type	"verse"
parent	"BGT_C03"
chapter	"BGT_C03"
verseType	"shloka"
text	"धूमेनाव्रियते वह्निर्यथादर्शो मलेन च । यथोल्बेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम्॥३८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-276"
oldKey	"BGT_C03_V39"
type	"verse"
parent	"BGT_C03"
chapter	"BGT_C03"
verseType	"shloka"
text	"आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा । कामरूपेण कौन्तेय दुष्पूरेणानलेन च॥३९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-277"
oldKey	"BGT_C03_V40"
type	"verse"
parent	"BGT_C03"
chapter	"BGT_C03"
verseType	"shloka"
text	"इंद्रियाणि मनोबुदि्धरस्याधिष्ठानमुच्यते । एतैर्विमोहयत्येष ज्ञानमावृत्य देहिनम्॥४० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-278"
oldKey	"BGT_C03_V41"
type	"verse"
parent	"BGT_C03"
chapter	"BGT_C03"
verseType	"shloka"
text	"तस्मात्त्वमिंद्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ । पाप्मानं प्रजहि ह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम्॥४१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-279"
oldKey	"BGT_C03_V41_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C03"
chapter	"BGT_C03"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">'अखिलप्रेरको विष्णुर्ब्रह्माद्यास्तदवान्तराः ।<br/>असुरा अशुभेष्वेव कामादेरभिमानिनः ।<br/>तत्र कामः कालनेमिः सर्वं धूममलोल्बवत् ।<br/>शुभमध्याधमजनं क्रमादावृत्य तिष्ठति ।<br/>महाशनस्य तस्येदं नालं तेनानलोग्निवत् ।<br/>भुञ्जान इंद्रियाविष्टो ज्ञानास्त्रेणैव (दह्यते)हन्यते'' ॥</span> इति ब्रह्मतर्के । ज्ञानावरणरूपेणेदमावृणोतीत्यावृतं ज्ञानमिति पुनराह । न केवलं दुष्पूरो नालमिति मन्यते चेत्यनलः । 'अग्नेरप्यनलः कामो यन्नालमिति मन्यत'' इति च ॥ ३७-४१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-280"
oldKey	"BGT_C03_V42"
type	"verse"
parent	"BGT_C03"
chapter	"BGT_C03"
verseType	"shloka"
text	"इंद्रियाणि पराण्याहुरिंद्रियेभ्यः परं मनः । मनसस्तु परा बुदि्धर्यो बुद्धेः परतस्तु सः॥४२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-281"
oldKey	"BGT_C03_V43"
type	"verse"
parent	"BGT_C03"
chapter	"BGT_C03"
verseType	"shloka"
text	"एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा संस्तभ्यात्मानमात्मना । जहि शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम्॥४३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-282"
oldKey	"BGT_C03_V43_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C03"
chapter	"BGT_C03"
verseType	null
text	"'सर्वेभ्यः प्रवरा देवा इन्द्राद्या इंद्रियात्मकाः । तेभ्यो मनोभिमानी तु रुद्रस्तस्मात्सरस्वती । बुध्द्यात्मिका ततो ब्रह्मा महानात्मा परः स्मृऽतः । अव्यक्तरूपा लक्ष्मीश्च वरातोतो हरिः स्वयम् । न तत्समोधिको वेति ह्यानुपूर्वी प्रकीर्तिता । यथाक्रमप्रबोधेन नाश्याः कामादिशत्रवः । प्राप्यते च परं स्थानं विष्णोरतुलमञ्जसा'' ॥ इति च । 'न चेंद्रियेभ्यः परा ह्यर्था रुद्रोहङ्कृतिरूपकः'' । इत्यादिविरोधः । 'सर्वाभिमानिनो देवाः सर्वेपि ह्युत्तरोत्तरम् । आधिक्यं वक्तुमेवैषां पृथक्स्थानमुदीर्यते । आधिक्यक्रम एवात्र शास्त्रतात्पर्यमिष्यते । स्थानेषु त्ववरेषां च परे सन्ति न चेतरे । तथापि पितुरर्थो यः पुत्रस्याप्युपचर्यते । अव्यक्तादिपदार्थानां सर्वे तदभिमानिनः'' ॥ इति च । 'यत्र ह क्व च पुत्रस्य तत्पितुर्यत्र वा पितुस्तद्वा पुत्रस्येत्येतदुक्तं भवति'' । इत्यादिश्रुतेश्च । <span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'बहुवाचिनां तुशब्दानां लिङ्गप्रकरणादिभिः ।<br/>प्रवृत्तिहेतोश्चाधिक्यान्निर्णयोर्थेषु गम्यते'' ॥</span> इति शब्दनिर्णये । <span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">'लिङ्गादिसाम्यं यत्र स्यात्प्रयोगाधिक्यमेव तु ।<br/>निर्णायकं भवेत्तत्र तेन स्यात्सुबहुश्रुतः'' ॥</span> इति ब्रह्मतर्के ॥४२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-283"
oldKey	"BGT_C04_I01"
type	"introduction"
parent	"BGT_C04"
chapter	"BGT_C04"
verseType	null
text	"बुद्धेः परस्य माहात्म्यं कर्मभेदो ज्ञानमाहात्म्यं चोच्यतेस्मिन्नध्याये ।"

id	"Bhagavadgitatatparya-284"
oldKey	"BGT_C04_V01"
type	"verse"
parent	"BGT_C04"
chapter	"BGT_C04"
verseType	"shloka"
text	"इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम् । विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेब्रवीत्॥१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-285"
oldKey	"BGT_C04_V02"
type	"verse"
parent	"BGT_C04"
chapter	"BGT_C04"
verseType	"shloka"
text	"एवं परम्पराप्राप्तमिमं राजर्षयो विदुः । स कालेनेह महता योगो नष्टः परन्तप॥२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-286"
oldKey	"BGT_C04_V03"
type	"verse"
parent	"BGT_C04"
chapter	"BGT_C04"
verseType	"shloka"
text	"स एवायं मया तेद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः । भक्तोसि मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम्॥३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-287"
oldKey	"BGT_C04_V03_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C04"
chapter	"BGT_C04"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">उक्तयोर्ज्ञानकर्मणोरुभयोर्विशेषविस्तरात्मकोयमध्यायः ।<br/>'ब्रह्मरुद्रेन्द्रसूर्याणां यद्दत्तं विष्णुना पुरा ।<br/>पञ्चरात्रात्मकं ज्ञानं व्यासोदात्पाण्डवेषु तत् ।<br/>तेषामेवावतारेषु सेनामध्येर्जुनाय च ।<br/>प्रादाद्गीतेति निर्दिष्टं सङ्क्षेपेणायुयुत्सवे ।<br/>यथा कुर्वन्ति कर्माणि यथा जानन्ति देवताः ।<br/>सर्वे कार्तयुगाश्चैव नृपाश्च मनुपूर्वकाः ।<br/>ज्ञातव्यं चैव कर्तव्यं यथा सर्वैर्मुमुक्षुभिः ।<br/>त्रैतादित्रिषु जातैश्च गीतायां तदुदाहृतम् ।<br/>पाण्डवाद्याः क्षेमकान्ताः करिष्यन्ति च जानते ।<br/>तथैव तेन गीताया नास्ति शास्त्रं समं क्वचित् ।<br/>वेदार्थपूर्वकं ज्ञेयं पञ्चरात्रं यतोखिलम् ।<br/>तत्सङ्क्षेपश्च गीतेयं तस्मान्नास्याः समं क्वचित्'' ॥</span> इति ब्रह्मवैवर्ते ॥ १-३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-288"
oldKey	"BGT_C04_V04"
type	"verse"
parent	"BGT_C04"
chapter	"BGT_C04"
verseType	"shloka"
text	"अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः । कथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति॥४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-289"
oldKey	"BGT_C04_V05"
type	"verse"
parent	"BGT_C04"
chapter	"BGT_C04"
verseType	"shloka"
text	"बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन । तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप॥५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-290"
oldKey	"BGT_C04_V05_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C04"
chapter	"BGT_C04"
verseType	null
text	"'जानन्तोपि विशेषार्थज्ञानाय स्थापनाय वा । पृच्छन्ति साधवो यस्मात्तेन पृच्छसि पार्थिव ॥'' इत्याग्नेयवचनान्नार्जुनो भगवन्तं न जानाति ॥ ४-५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-291"
oldKey	"BGT_C04_V06"
type	"verse"
parent	"BGT_C04"
chapter	"BGT_C04"
verseType	"shloka"
text	"अजोपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोपि सन् । प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय सम्भवाम्यात्ममायया॥६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-292"
oldKey	"BGT_C04_V07"
type	"verse"
parent	"BGT_C04"
chapter	"BGT_C04"
verseType	"shloka"
text	"यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत । अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम्॥७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-293"
oldKey	"BGT_C04_V07_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C04"
chapter	"BGT_C04"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Narayanashruthi-id">आत्ममायया आत्मेच्छया । प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय स्वभावम् । 'देवस्यैष स्वभावोयम्'' इत्यादिश्रुतेश्च । अत एव स्वशब्देन विशेषणं 'प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य'' इत्यादिषु । 'मयाध्यक्षेण प्रकृतिः'' इत्यादिषु तु न स्वशब्दः । 'प्रकृतिं विदि्ध मे पराम्'' इत्यादिषु सम्बन्धित्वेन प्रतीतेरन्या । अत्र तु स्वशब्दः स्वरूपवाची । स्वभाव इत्यत्रापि स्वाख्यो भावः स्वभावः । भावशब्दस्तु सम्बन्ध्याशङ्कानिवृत्तये । स्वस्वभाव इति तु स्वस्वरूपमितिवदुपचारत्वाशङ्कां निवर्तयति ।<br/>'स्रष्टृत्वादिस्वभावत्वात्स्वेच्छया विष्णुरव्ययः ।<br/>सृष्ट्यादिकं करोत्यद्धा स्वयं च बहुधा भवेत्'' ॥</span>> इति नारायणश्रुतिः॥ ६,७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-294"
oldKey	"BGT_C04_V08"
type	"verse"
parent	"BGT_C04"
chapter	"BGT_C04"
verseType	"shloka"
text	"परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् । धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे॥८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-295"
oldKey	"BGT_C04_V09"
type	"verse"
parent	"BGT_C04"
chapter	"BGT_C04"
verseType	"shloka"
text	"जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः । त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोर्जुन॥९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-296"
oldKey	"BGT_C04_V09_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C04"
chapter	"BGT_C04"
verseType	null
text	"'येषां गुणानां ज्ञानेन मुक्तिरुक्ता पृथक्पृथक् । वेदेषु चेतिहासेषु सा तु तेषां समुच्चयात् । एवमेव शमादीनां नान्यथा तु कथञ्चन'' ॥ इति ब्रह्मवैवर्तवचनाज्जन्म कर्म चेत्यादिषु न तावन्मात्रेण मोक्षः ॥९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-297"
oldKey	"BGT_C04_V10"
type	"verse"
parent	"BGT_C04"
chapter	"BGT_C04"
verseType	"shloka"
text	"वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः । बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः॥१० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-298"
oldKey	"BGT_C04_V10_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C04"
chapter	"BGT_C04"
verseType	null
text	"'मयं प्रधानमुद्दिष्टं प्राधान्यं यैर्हरेर्मतम् । भगवन्मयास्ते विज्ञेयास्ते मुच्यन्ते न चापरे'' ॥ इति च । मयि भावो मद्भावः ॥१० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-299"
oldKey	"BGT_C04_V11"
type	"verse"
parent	"BGT_C04"
chapter	"BGT_C04"
verseType	"shloka"
text	"ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् । मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः॥११ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-300"
oldKey	"BGT_C04_V12"
type	"verse"
parent	"BGT_C04"
chapter	"BGT_C04"
verseType	"shloka"
text	"काङ्क्षन्तः कर्मणां सिदि्धं यजन्त इह देवताः । क्षिप्रं हि मानुषे लोके सिदि्धर्भवति कर्मजा॥१२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-301"
oldKey	"BGT_C04_V12_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C04"
chapter	"BGT_C04"
verseType	null
text	"तथैव भजामि । तदनुसारिफलदानरूपेण । अन्यदेवतायाजिनामपि मत्समर्पणेन वैष्णवमार्गानुवर्तनेनैव सम्यक् फलं भवति ॥ अन्यदैवतपूजापि यस्मिन्नन्ते समर्पिता स्वर्गादिफलहेतुः स्यात् नान्यथा तं भजेद्धरिम् ॥ इत्याग्नेये ॥ ११-१२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-302"
oldKey	"BGT_C04_V13"
type	"verse"
parent	"BGT_C04"
chapter	"BGT_C04"
verseType	"shloka"
text	"चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः । तस्य कर्तारमपि मां विद्ध्यकर्तारमव्ययम्॥१३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-303"
oldKey	"BGT_C04_V13_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C04"
chapter	"BGT_C04"
verseType	null
text	"'सत्वसत्वाधिकरजोरजोभिस्तमसा तथा । वर्णा विभक्ताश्चत्वारः सात्विका एव वैष्णवा'' इति च । कर्मविभागं शमो दम इत्यादिना वक्ष्यति । 'वैष्णवाः सात्विका एव तामसा एव चापरे । दौर्लभ्यसुलभत्वेन तेषां वर्णादिभिन्नता'' ॥ इति च । <span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">'स्वाभाविको ब्राह्मणादिः शमाद्यैरेव भिद्यते ।<br/>योनिभेदकृतो भेदो ज्ञेय औपाधिकस्त्वयम् ।<br/>विष्णुभक्तिश्चानुगता सर्ववर्णेषु विश्पतिम् ।<br/>आरभ्य हीयतेथापि भेदः स्वाभाविकस्ततः'' ॥</span> इति नारदीये । 'कर्तापि भगवान्विष्णुरकर्तेति च कथ्यते । तस्य कर्ता यतो नान्यः स्वतन्त्रत्वात्परात्मनः'' ॥ इति च । अपिशब्दो गुणसमुच्चयार्थः । कर्ता मे नास्तीत्यपि विद्धीति ॥१३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-304"
oldKey	"BGT_C04_V14"
type	"verse"
parent	"BGT_C04"
chapter	"BGT_C04"
verseType	"shloka"
text	"न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा । इति मां योभिजानाति कर्मभिर्न स बद्ध्यते॥१४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-305"
oldKey	"BGT_C04_V14_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C04"
chapter	"BGT_C04"
verseType	null
text	"जीवाभेदनिवृत्त्यर्थं मामिति विशेषणम् ॥ १४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-306"
oldKey	"BGT_C04_V15"
type	"verse"
parent	"BGT_C04"
chapter	"BGT_C04"
verseType	"shloka"
text	"एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः । कुरु कर्मैव तस्मात्त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम्॥१५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-307"
oldKey	"BGT_C04_V16"
type	"verse"
parent	"BGT_C04"
chapter	"BGT_C04"
verseType	"shloka"
text	"किं कर्म किमकर्मेति कवयोप्यत्र मोहिताः । तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेशुभात्॥१६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-308"
oldKey	"BGT_C04_V17"
type	"verse"
parent	"BGT_C04"
chapter	"BGT_C04"
verseType	"shloka"
text	"कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः । अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः॥१७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-309"
oldKey	"BGT_C04_V17_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C04"
chapter	"BGT_C04"
verseType	null
text	"कर्मापि नो मत्त इति बोद्धव्यमित्यादि ॥ १७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-310"
oldKey	"BGT_C04_V18"
type	"verse"
parent	"BGT_C04"
chapter	"BGT_C04"
verseType	"shloka"
text	"कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः । स बुदि्धमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत्॥१८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-311"
oldKey	"BGT_C04_V18_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C04"
chapter	"BGT_C04"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">कर्मणि जीवे अस्वातन्त्र्यादकर्म कर्मविधिफलयोरभावात् । अकर्मणि विष्णौ । स्वातन्त्र्यात्सर्वकर्तृत्वम् ।<br/>करोस्मिन् मीयत इति कर्म जीव उदाहृतः ।<br/>विधिशब्देनामितत्वात् अकर्म भगवान् हरिः ॥</span> इति नारदीये । कर इति सकारान्तः अदृष्टवाची । क्रियावाची वा । तदधीनत्वात् । प्रसिद्धश्च जीवे कर्मशब्दः पञ्चरात्रे । कृत्स्नफलवत्वात् कृत्स्नकर्मकृत् । ॥१८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-312"
oldKey	"BGT_C04_V19"
type	"verse"
parent	"BGT_C04"
chapter	"BGT_C04"
verseType	"shloka"
text	"यस्य सर्वे समारम्भाः कामसङ्कल्पवर्जिताः । ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः॥१९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-313"
oldKey	"BGT_C04_V20"
type	"verse"
parent	"BGT_C04"
chapter	"BGT_C04"
verseType	"shloka"
text	"त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तोनिराश्रयः । कर्मण्यभिप्रवृत्तोपि नैव किञ्चित्करोति सः॥२० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-314"
oldKey	"BGT_C04_V20_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C04"
chapter	"BGT_C04"
verseType	null
text	"अनिराश्रयो भगवदाश्रयत्वात् । मुक्तस्य स्वातन्त्र्याभिमानात् ॥२०॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-315"
oldKey	"BGT_C04_V21"
type	"verse"
parent	"BGT_C04"
chapter	"BGT_C04"
verseType	"shloka"
text	"निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः । शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम्॥२१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-316"
oldKey	"BGT_C04_V22"
type	"verse"
parent	"BGT_C04"
chapter	"BGT_C04"
verseType	"shloka"
text	"यदृच्छालाभसन्तुष्टो द्वन्द्वातीतो विमत्सरः । समः सिद्धावसिद्धौ च कृत्वापि न निबद्ध्यते॥२२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-317"
oldKey	"BGT_C04_V23"
type	"verse"
parent	"BGT_C04"
chapter	"BGT_C04"
verseType	"shloka"
text	"गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः । यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते॥२३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-318"
oldKey	"BGT_C04_V24"
type	"verse"
parent	"BGT_C04"
chapter	"BGT_C04"
verseType	"shloka"
text	"ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् । ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना॥२४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-319"
oldKey	"BGT_C04_V24_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C04"
chapter	"BGT_C04"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Bharatha-id">कथमभिमानत्यागः ? ब्रह्मार्पणमित्यादि । ब्रह्मण्यर्पणं ब्रह्मार्पणम् । ब्रह्मणो हविः । ब्रह्मणोग्नौ । ब्रह्मणः कर्मसमाधिना सह । समाधिरपि तदधीना इत्यर्थः ।'एकः स्वतन्त्रो भगवान् तदीयं त्वन्यदुच्यते'' ।</span> इति भारते ॥२४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-320"
oldKey	"BGT_C04_V25"
type	"verse"
parent	"BGT_C04"
chapter	"BGT_C04"
verseType	"shloka"
text	"दैवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते । ब्रह्माग्नावपरे यज्ञं यज्ञेनैवोपजुह्वति॥२५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-321"
oldKey	"BGT_C04_V26"
type	"verse"
parent	"BGT_C04"
chapter	"BGT_C04"
verseType	"shloka"
text	"श्रोत्रादीनींद्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति । शब्दादीन्विषयानन्य इंद्रियाग्निषु जुह्वति॥२६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-322"
oldKey	"BGT_C04_V26_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C04"
chapter	"BGT_C04"
verseType	null
text	"दैवं विष्णुमेव यज्ञ इत्युपासते । स्वभोग्यत्वात्स्वयमेव यज्ञः । ब्रह्मा-ख्याग्नौ क्रियायज्ञं तेनैव यज्ञाख्येन विष्णुना समर्पयन्ति । तत्पूजात्वेन श्रोत्रादिसंयमं कुर्वन्ति । तत्पूजात्वेन विषयान् भुञ्जते ॥ २५, २६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-323"
oldKey	"BGT_C04_V27"
type	"verse"
parent	"BGT_C04"
chapter	"BGT_C04"
verseType	"shloka"
text	"सर्वाणींद्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे । आत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति ज्ञानदीपिते॥२७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-324"
oldKey	"BGT_C04_V27_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C04"
chapter	"BGT_C04"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">तत्पूजात्वेनेंद्रियादिसंयमं कुर्वन्ति । यज्ञेनैवेति सर्वत्राप्यन्वीयते ।<br/>'तेनैव तं पूजयेद्वा विहितैर्वान्यसाधनैः ।<br/>स एव विष्णोर्यज्ञः स्यान्मानसो वा स बाह्यकः'' ॥</span> इति ब्रह्मवैवर्ते॥ २७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-325"
oldKey	"BGT_C04_V28"
type	"verse"
parent	"BGT_C04"
chapter	"BGT_C04"
verseType	"shloka"
text	"द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे । स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयः संशितव्रताः॥२८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-326"
oldKey	"BGT_C04_V29"
type	"verse"
parent	"BGT_C04"
chapter	"BGT_C04"
verseType	"shloka"
text	"अपाने जुह्वनि प्राणं प्राणेपानं तथापरे । प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः॥२९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-327"
oldKey	"BGT_C04_V30"
type	"verse"
parent	"BGT_C04"
chapter	"BGT_C04"
verseType	"shloka"
text	"अपरे नियताहाराः प्राणान् प्राणेषु जुह्वति । सर्वेप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषाः॥३० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-328"
oldKey	"BGT_C04_V31"
type	"verse"
parent	"BGT_C04"
chapter	"BGT_C04"
verseType	"shloka"
text	"यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम् । नायं लोकोस्त्ययज्ञस्य कुतोन्यः कुरुसत्तम॥३१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-329"
oldKey	"BGT_C04_V32"
type	"verse"
parent	"BGT_C04"
chapter	"BGT_C04"
verseType	"shloka"
text	"एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे । कर्मजान्विदि्ध तान् सर्वानेवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे॥३२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-330"
oldKey	"BGT_C04_V32_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C04"
chapter	"BGT_C04"
verseType	null
text	"श्रोत्रादीनित्यादिष्विज्यानुक्तेरिज्योन्य इति शङ्कां निवारयति । वितता ब्रह्मणो मुख इति । 'सर्वयज्ञैः परं ब्रह्म याज्यं विष्ण्वाख्यमव्ययम्'' । इति च ॥ ३२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-331"
oldKey	"BGT_C04_V33"
type	"verse"
parent	"BGT_C04"
chapter	"BGT_C04"
verseType	"shloka"
text	"श्रेयान् द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परन्तप । सर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते॥३३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-332"
oldKey	"BGT_C04_V33_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C04"
chapter	"BGT_C04"
verseType	null
text	"सर्वं कर्माखिलम् आसमन्तादल्पं ज्ञाने परिसमाप्यते । ज्ञाने जाते पूर्यते । 'समाप्तविद्यान् धनुषि श्रेष्ठान् यान् सप्त मन्यसे ।'' इतिवत्समाप्तिशब्दोत्र पूर्तिवाची । ज्ञानासिनात्मनः । 'छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ'' इत्यादि पुनर्योगकथनात् ॥३३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-333"
oldKey	"BGT_C04_V34"
type	"verse"
parent	"BGT_C04"
chapter	"BGT_C04"
verseType	"shloka"
text	"तद्विदि्ध प्रणिपातेन परिप्रश्रेन सेवया । उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्वदर्शिनः॥३४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-334"
oldKey	"BGT_C04_V35"
type	"verse"
parent	"BGT_C04"
chapter	"BGT_C04"
verseType	"shloka"
text	"यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पाण्डव । येन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि॥३५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-335"
oldKey	"BGT_C04_V35_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C04"
chapter	"BGT_C04"
verseType	null
text	"'ज्ञानं तेहं सविज्ञानम्'' इति वक्ष्यमाणत्वात्स्वयमेवोपदेक्ष्यति ॥ ३४ ॥ आत्मनि व्याप्ते मयि । अथो तस्माद्य्वाप्तत्वादेव ॥ ३५ ॥ करणभूतज्ञानं स्तौति पुनः श्लोकत्रयेण-"

id	"Bhagavadgitatatparya-336"
oldKey	"BGT_C04_V36"
type	"verse"
parent	"BGT_C04"
chapter	"BGT_C04"
verseType	"shloka"
text	"अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः । सर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं सन्तरिष्यसि॥३६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-337"
oldKey	"BGT_C04_V37"
type	"verse"
parent	"BGT_C04"
chapter	"BGT_C04"
verseType	"shloka"
text	"यथैधांसि समिद्धोग्निर्भस्मसात्कुरुतेर्जुन । ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा॥३७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-338"
oldKey	"BGT_C04_V38"
type	"verse"
parent	"BGT_C04"
chapter	"BGT_C04"
verseType	"shloka"
text	"न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते । तत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति॥३८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-339"
oldKey	"BGT_C04_V39"
type	"verse"
parent	"BGT_C04"
chapter	"BGT_C04"
verseType	"shloka"
text	"श्रद्धावाल्लभते ज्ञानं मत्परः संयतेंद्रियः । ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति॥३९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-340"
oldKey	"BGT_C04_V40"
type	"verse"
parent	"BGT_C04"
chapter	"BGT_C04"
verseType	"shloka"
text	"अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति । नायं लोकोस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः॥४० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-341"
oldKey	"BGT_C04_V41"
type	"verse"
parent	"BGT_C04"
chapter	"BGT_C04"
verseType	"shloka"
text	"योगसंन्यस्तकर्माणं ज्ञानसञ्छिन्नसंशयम् । आत्मवन्तं न कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय॥४१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-342"
oldKey	"BGT_C04_V42"
type	"verse"
parent	"BGT_C04"
chapter	"BGT_C04"
verseType	"shloka"
text	"तस्मादज्ञानसम्भूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनात्मनः । छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत॥४२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-343"
oldKey	"BGT_C04_V42_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C04"
chapter	"BGT_C04"
verseType	null
text	"आत्मवन्तं परमात्मभक्तम् ॥ ४१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-344"
oldKey	"BGT_C05_I01"
type	"introduction"
parent	"BGT_C05"
chapter	"BGT_C05"
verseType	null
text	"तृतीयाध्यायोक्तमेव कर्मयोगं प्रपञ्चयत्यनेनाध्यायेन -'यदृच्छालाभसन्तुष्टः'' इत्यादि सन्न्यासम् ; 'कुरु कर्म'' इत्यादि कर्मयोगं च-"

id	"Bhagavadgitatatparya-345"
oldKey	"BGT_C05_V01"
type	"verse"
parent	"BGT_C05"
chapter	"BGT_C05"
verseType	"shloka"
text	"संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि । यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम्॥१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-346"
oldKey	"BGT_C05_V01_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C05"
chapter	"BGT_C05"
verseType	null
text	"योगसंन्यासयोर्लक्षणं स्पष्टयत्यनेनाध्यायेन । योगसंन्यस्तकर्माणमित्यादौ न्यासशब्दः सर्वकर्मत्यागविषयः इत्याशङ्क्य योगसंन्यासयोर्भिन्नपुन्निष्ठत्वाभिप्रायेण पृच्छति । संन्यासमिति ॥१॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-347"
oldKey	"BGT_C05_V02"
type	"verse"
parent	"BGT_C05"
chapter	"BGT_C05"
verseType	"shloka"
text	"संन्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ । तयोस्तु कर्मसंन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते॥२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-348"
oldKey	"BGT_C05_V02_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C05"
chapter	"BGT_C05"
verseType	null
text	"एकपुंयोग्यावेतौ तयोर्मध्ये योग एव विशिष्ट इति परिहाराभिप्रायः । उभौ समुच्चितौ । 'संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगत'' इति वक्ष्यमाणत्वात् ॥ २ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-349"
oldKey	"BGT_C05_V03"
type	"verse"
parent	"BGT_C05"
chapter	"BGT_C05"
verseType	"shloka"
text	"ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति । निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते॥३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-350"
oldKey	"BGT_C05_V03_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C05"
chapter	"BGT_C05"
verseType	null
text	"द्वेषादिवर्जनमेव संन्यासशब्दार्थो न यत्याश्रमोत्राभिप्रेत इत्याह ज्ञेय इति । न च 'काम्यानां कर्मणां न्यासम्'' इत्यनेन विरोधः । तेनापि सहितस्य न्यासत्वात् । न च त्यागस्य पृथग्वचनाद्विरोधः । कुरुपाण्डववत् न्यासावान्तरभेदत्वात्त्यागस्य ॥ ३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-351"
oldKey	"BGT_C05_V04"
type	"verse"
parent	"BGT_C05"
chapter	"BGT_C05"
verseType	"shloka"
text	"साङ्ख्ययोगौ पृथग्बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः । एकमप्यास्थितः सम्यगुभयोर्विन्दते फलम्॥४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-352"
oldKey	"BGT_C05_V04_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C05"
chapter	"BGT_C05"
verseType	null
text	"बालास्तु न्यासशब्देन यत्याश्रममेव स्वीकृत्य तत्स्थानामेव साङ्ख्य-शब्दोदितज्ञानाधिकारो गृहस्थानामेव योगशब्दोदितकर्माधिकार इति मन्यन्ते । तन्न पण्डिता मन्यन्ते । कुतः ? यस्माज्ज्ञानमार्गं कर्ममार्गं च सम्यगास्थितः उभयोरपि फलं प्राप्नोति ॥ ४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-353"
oldKey	"BGT_C05_V05"
type	"verse"
parent	"BGT_C05"
chapter	"BGT_C05"
verseType	"shloka"
text	"यत्साङ्ख्यैः प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते । एकं साङ्ख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति॥५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-354"
oldKey	"BGT_C05_V05_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C05"
chapter	"BGT_C05"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Vyasasmruthi-id">तस्माज्ज्ञानिनां कर्माप्यनुष्ठेयम् । कर्मिणामपि गृहस्थानां ज्ञातव्यो भगवान् । न हि ज्ञानं विना कर्मणः सम्यगनुष्ठानं भवति ।<br/>'निष्कामं ज्ञानपूर्वं च निवृत्तमिह चोच्यते ।<br/>निवृत्तं सेवामानस्तु ब्रह्माभ्येति सनातनम् ।<br/>बुद्ध्याविहिंसन् पुष्पैर्वा प्रणवेन समर्चयेत् ।<br/>वासुदेवात्मकं ब्रह्म मूलमन्त्रेण वा यतिः ।<br/>मुक्तिरस्तीति नियमो ब्रह्मदृग्यस्य विद्यते ।<br/>तस्याप्यानन्दवृदि्धः स्याद्वैष्णवं कर्म कुर्वतः ।<br/>कर्म ब्रह्मदृशा हीनं न मुख्यमिति कीर्तितम् ।<br/>तस्मात्कर्मेति तत्प्राहुर्यत्कृतं ब्रह्मदर्शिना ।<br/>एतस्मान्न्यासिनां लोकं संयान्ति गृहिणोपि हि ।<br/>ज्ञानमार्गः कर्ममार्ग इति भेदस्ततो न हि ।<br/>तस्मादाश्रमभेदोयं कर्मसङ्कोचसम्भवः'' ॥</span> इति व्यासस्मृऽतेः ॥५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-355"
oldKey	"BGT_C05_V06"
type	"verse"
parent	"BGT_C05"
chapter	"BGT_C05"
verseType	"shloka"
text	"संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः । योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म नचिरेणाधिगच्छति॥६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-356"
oldKey	"BGT_C05_V06_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C05"
chapter	"BGT_C05"
verseType	null
text	"'मोक्षोपायो योग इति तद्रूपो न्यास एव तु । विष्ण्वर्पिततया भद्रो नान्यो न्यासः कथञ्चन'' । इत्याग्नेये । विष्ण्वर्पितत्वादियोगरूपत्वं विना केवलकर्मत्यागो नरकफल एव । 'यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विदि्ध पाण्डव'' । इति वक्ष्यमाणत्वात् । योगविशेषत्वान्न्यासस्य पृथगुक्तिः ॥६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-357"
oldKey	"BGT_C05_V07"
type	"verse"
parent	"BGT_C05"
chapter	"BGT_C05"
verseType	"shloka"
text	"योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेंद्रियः सर्वभूतात्मभूतात्माकुर्वन्नपि न लिप्यते॥ ७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-358"
oldKey	"BGT_C05_V07_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C05"
chapter	"BGT_C05"
verseType	null
text	"सर्वभूतात्मभूतात्मेति मुख्ययोगः । 'आदानात्सर्वभूतानां विष्णुरात्मा प्रकीर्तितः । सर्वभूतात्मभूतात्मा तत्र भूतमनाः पुमान्'' ॥ इति च ॥७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-359"
oldKey	"BGT_C05_V08"
type	"verse"
parent	"BGT_C05"
chapter	"BGT_C05"
verseType	"shloka"
text	"नैव किञ्चित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित् । पश्यन् शृृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन् अश्नन् गच्छन् स्वपन् श्वसन् ॥८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-360"
oldKey	"BGT_C05_V09"
type	"verse"
parent	"BGT_C05"
chapter	"BGT_C05"
verseType	"shloka"
text	"प्रलपन् विसृजन् गृह्णन् उन्मिषन् निमिषन् अपि । इंद्रियाणींद्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन्॥९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-361"
oldKey	"BGT_C05_V09_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C05"
chapter	"BGT_C05"
verseType	null
text	"यथा न्यासस्य योगरूपत्वं तथाह नैव किञ्चिदित्यादिना । 'विष्णुनार्थेष्वीरितानि मन आदीनि सर्वशः । वर्तन्तेन्यो न स्वतन्त्र इति जानन् हि तत्ववित्'' ॥ इति च ॥ ८, ९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-362"
oldKey	"BGT_C05_V10"
type	"verse"
parent	"BGT_C05"
chapter	"BGT_C05"
verseType	"shloka"
text	"ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः । लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा॥१० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-363"
oldKey	"BGT_C05_V11"
type	"verse"
parent	"BGT_C05"
chapter	"BGT_C05"
verseType	"shloka"
text	"कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिंद्रियैरपि । योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वात्मशुद्धये॥११ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-364"
oldKey	"BGT_C05_V12"
type	"verse"
parent	"BGT_C05"
chapter	"BGT_C05"
verseType	"shloka"
text	"युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम् । अयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निबध्यते॥१२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-365"
oldKey	"BGT_C05_V13"
type	"verse"
parent	"BGT_C05"
chapter	"BGT_C05"
verseType	"shloka"
text	"सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्यास्ते सुखं वशी । नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन्॥१३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-366"
oldKey	"BGT_C05_V13_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C05"
chapter	"BGT_C05"
verseType	null
text	"तत्पूजात्मकानि तत्कृतानि मम शुभार्थमिति ब्रह्मण्याधानम् । स्वातन्त्र्याभावापेक्षयैव जीवस्याकर्तृत्वम् । 'स्ववन्दनं यथा पित्रा कारितं शिशुकर्तृकम् । एवं पूजा विष्ण्वधीना भवेज्जीवकृतेत्यपि'' ॥ इति प्रवृत्ते । अतो मनसैव कर्मन्यासोस्वातन्त्र्यापेक्षया ॥ १०-१३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-367"
oldKey	"BGT_C05_V14"
type	"verse"
parent	"BGT_C05"
chapter	"BGT_C05"
verseType	"shloka"
text	"न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः । न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते॥१४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-368"
oldKey	"BGT_C05_V15"
type	"verse"
parent	"BGT_C05"
chapter	"BGT_C05"
verseType	"shloka"
text	"नादत्ते कस्यचित्पापं न चैव सुकृतं विभुः । अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः॥१५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-369"
oldKey	"BGT_C05_V16"
type	"verse"
parent	"BGT_C05"
chapter	"BGT_C05"
verseType	"shloka"
text	"ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः । तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम्॥१६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-370"
oldKey	"BGT_C05_V17"
type	"verse"
parent	"BGT_C05"
chapter	"BGT_C05"
verseType	"shloka"
text	"तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः । गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः॥१७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-371"
oldKey	"BGT_C05_V17_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C05"
chapter	"BGT_C05"
verseType	null
text	"यथा पितॄदत्तं पालकत्वं राजपुत्राणाम् एवं परमात्मदत्तं क्रियास्वातन्त्र्य-लक्षणं कर्तृत्वम् । क्रियानिष्पन्नधर्मादिरूपकर्मणि स्वातन्त्र्यं च जीवानामप्यस्तीत्याशङ्कां परिहरति । न कर्तृत्वमित्यादिना । क्रियायामदृष्टोत्पादने फले च स्वातन्त्र्यं लोकस्य न सृजतीश्वर इत्यर्थः । अन्यथा लोकस्येति विशेषणं व्यर्थम् । जनपदे निवसतां तद्वित्त-भोजिनामप्याधिपत्यादानान्न दत्ता जनपदा राज्ञा स्वपुत्राणामितिवत्कर्मफलादिसंयोगिनामपि तत्स्वातन्त्र्यादानान्न सृजतीति युज्यते । स्वयमेव भवति भावयति चेति स्वभावो भगवान् । स्वभावत्वात्स्वयमेव कर्तृत्वादिषु प्रवर्तते । <span class="gr-reference gr-ref-Mahavaraha-id">'स्वातन्त्र्याद्भगवान्विष्णुः स्वभाव इति कीर्तितः ।<br/>तत्स्वातन्त्र्यं कदाप्येष नान्यस्य सृजति क्वचित् ।<br/>स्वातन्त्र्यादेव पापादिसम्बन्धः कुर्वतोपि न ।<br/>अज्ञानावृतबुदि्धत्वादीदृशं तं न जानते'' ॥</span> इति महावाराहे । <span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">'अहं सर्वस्य प्रभवः'' । 'तपाम्यहमहं वर्षं निगृह्णामि'' ।<br/>'परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च ।'' 'न ऋते त्वत्क्रियते किञ्चिनारे'' । 'देवस्यैष स्वभावोयम्'' ।<br/>'लोकवत्तु लीलाकैवल्यम्'' । इत्यादेर्नास्यास्वाभाविकं कर्तृत्वमकर्तृत्वं वा । विपरीतप्रमाणाभावाच्च । अनिर्वाच्यनिरासादेव च निरस्तोयं पक्षः । न च सर्वविशेषराहित्यवादिनां शून्यवादात्कश्चिद्विशेषः । न हि सर्वविशेषरहितमित्युक्ते तदस्तीति सिद्ध्यति । वाच्यत्वलक्ष्यत्वास्तित्वादीनामपि विशेषत्वात् । अन्यथास्ति ब्रह्मेत्यादीनां शब्दानामपि पर्यायत्वादयो दोषाः । व्यावर्त्यविशेषश्च व्यावृत्तविशेषनिबन्धन एव । अन्यथा वैयर्थ्यमेव स्यात् । न च सर्वशब्दावाच्यस्य लक्ष्यत्वम् । न च सर्वप्रमाणागोचरमस्तीत्यत्र किञ्चिन्मानम् । नास्तित्वं तु सप्तमरसादिवददर्शनात्सिद्ध्यति ।<br/>स्वप्रकाशत्वं च न अमानं सिद्ध्यति । स्वयम्प्रकाशत्वं च ततोतिरिक्तं चेद्विशेषाङ्गीकारः । न चेत्तदेव प्रमाणगोचरम् । तत्प्रमाणाभावे परप्रकाशत्वमात्रनिरासे स्वप्रकाशत्वे प्रमाणाभावादप्रकाशत्वमेव स्यात् । अर्थतः सिदि्धरित्यर्थापत्तितः सिदि्धस्तत्प्रमाणतः सिदि्धर्वा । उभयथापि प्रमेयत्वमेव स्यात् ।<br/>स्वप्रकाशशब्देन स्वमितत्वानङ्गीकारात्परमितत्वानङ्गीकाराच्चासिदि्धरेव । प्रकाश इत्युक्तेपि स्वमन्यं वा किञ्चित्प्रकाश्यं विना न दृष्ट एव भोजनादिवत् । कर्तृकर्मविरोधश्चानुभवविरुद्धः । ज्ञानं च ज्ञेयं ज्ञातारं च विना न दृष्टम् । अतः शून्यवादान्न कश्चिद्विशेषः । अतोनन्तदोषदुष्टत्वादुपरम्यते ।<br/>हरिः स्वभावतः कर्ता सर्वमन्यत्तदीरितम् ।<br/>अतः सा कर्तृता तस्य न कदाचिद्विनश्यति ॥</span> इति पैङ्गिश्रुतिः ।॥ १४-१७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-372"
oldKey	"BGT_C05_V18"
type	"verse"
parent	"BGT_C05"
chapter	"BGT_C05"
verseType	"shloka"
text	"विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि । शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः॥१८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-373"
oldKey	"BGT_C05_V18_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C05"
chapter	"BGT_C05"
verseType	null
text	"'विषमेष्वपि जीवेषु समो विष्णुः सदैव तु । यत्तृणादिगतस्यापि गुणाः पूर्णा हरेः सदा'' ॥ इति च ॥१८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-374"
oldKey	"BGT_C05_V19"
type	"verse"
parent	"BGT_C05"
chapter	"BGT_C05"
verseType	"shloka"
text	"इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः । निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद् ब्रह्मणि ते स्थिताः॥१९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-375"
oldKey	"BGT_C05_V20"
type	"verse"
parent	"BGT_C05"
chapter	"BGT_C05"
verseType	"shloka"
text	"न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम् । स्थिरबुदि्धरसंमूढो ब्रह्मविद्ब्रह्मणि स्थितः॥२० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-376"
oldKey	"BGT_C05_V21"
type	"verse"
parent	"BGT_C05"
chapter	"BGT_C05"
verseType	"shloka"
text	"बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत्सुखम् । स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्नुते॥२१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-377"
oldKey	"BGT_C05_V22"
type	"verse"
parent	"BGT_C05"
chapter	"BGT_C05"
verseType	"shloka"
text	"ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते । आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः॥२२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-378"
oldKey	"BGT_C05_V23"
type	"verse"
parent	"BGT_C05"
chapter	"BGT_C05"
verseType	"shloka"
text	"शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक्शरीरविमोक्षणात् । कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः॥२३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-379"
oldKey	"BGT_C05_V23_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C05"
chapter	"BGT_C05"
verseType	null
text	"इदानीमपि परमात्मनि स्मृऽतमात्रे सुखं विन्दतीति यत्तदा स एव सम्यगुक्तः किमु ॥ २१-२३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-380"
oldKey	"BGT_C05_V24"
type	"verse"
parent	"BGT_C05"
chapter	"BGT_C05"
verseType	"shloka"
text	"योन्तः सुखोन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव यः । स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोधिगच्छति॥२४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-381"
oldKey	"BGT_C05_V24_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C05"
chapter	"BGT_C05"
verseType	null
text	"ब्रह्मणि भूतः । अन्यथा पुनर्ब्रह्म गच्छतीति विरोधाच्च । अन्तस्सुखादिकं च ब्रह्मदर्शनात् ॥ २४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-382"
oldKey	"BGT_C05_V25"
type	"verse"
parent	"BGT_C05"
chapter	"BGT_C05"
verseType	"shloka"
text	"लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणमृषयः क्षीणकल्मषाः । छिन्नद्वैधायतात्मानः सर्वभूतहिते रताः॥२५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-383"
oldKey	"BGT_C05_V26"
type	"verse"
parent	"BGT_C05"
chapter	"BGT_C05"
verseType	"shloka"
text	"कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम् । अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम्॥२६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-384"
oldKey	"BGT_C05_V27"
type	"verse"
parent	"BGT_C05"
chapter	"BGT_C05"
verseType	"shloka"
text	"स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः । प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ॥२७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-385"
oldKey	"BGT_C05_V28"
type	"verse"
parent	"BGT_C05"
chapter	"BGT_C05"
verseType	"shloka"
text	"यतेंद्रियमनोबुदि्धर्मुनिर्मोक्षपरायणः । विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः॥२८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-386"
oldKey	"BGT_C05_V28_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C05"
chapter	"BGT_C05"
verseType	null
text	"'अमुक्तो मुक्तसादृश्यान्मुक्त एव हि तत्त्वदृक् । किमु मुक्तिगतस्तस्माज्ज्ञानमेवाधिकं नरे'' ॥ इति नारदीये ॥ २७, २८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-387"
oldKey	"BGT_C05_V29"
type	"verse"
parent	"BGT_C05"
chapter	"BGT_C05"
verseType	"shloka"
text	"भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् । सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति॥२९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-388"
oldKey	"BGT_C06_I01"
type	"introduction"
parent	"BGT_C06"
chapter	"BGT_C06"
verseType	null
text	"ज्ञानान्तरङ्गं समाधियोगमाहानेनाध्यायेन ध्यानमत्रोच्यते ।"

id	"Bhagavadgitatatparya-389"
oldKey	"BGT_C06_V01"
type	"verse"
parent	"BGT_C06"
chapter	"BGT_C06"
verseType	"shloka"
text	"अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः । स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः॥१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-390"
oldKey	"BGT_C06_V01_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C06"
chapter	"BGT_C06"
verseType	null
text	"'स ब्रह्मनिष्ठस्तु यतिर्महात्मा शारीरमग्निं च मुखे जुहोति'' । इत्यादेर्न यतेरप्यनग्नित्वम् । आत्मसमारोपणाच्च ॥१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-391"
oldKey	"BGT_C06_V02"
type	"verse"
parent	"BGT_C06"
chapter	"BGT_C06"
verseType	"shloka"
text	"यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विदि्ध पाण्डव । न ह्यसंन्यस्तसङ्कल्पो योगी भवति कश्चन॥२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-392"
oldKey	"BGT_C06_V02_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C06"
chapter	"BGT_C06"
verseType	null
text	"योगविशेष एव संन्यास इत्यर्थः ॥ २ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-393"
oldKey	"BGT_C06_V03"
type	"verse"
parent	"BGT_C06"
chapter	"BGT_C06"
verseType	"shloka"
text	"आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते । योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते॥३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-394"
oldKey	"BGT_C06_V03_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C06"
chapter	"BGT_C06"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">सम्पूर्णोपायो योगारूढः ।<br/>'नानाजनस्य शुश्रूषा कर्मेति करवन्मितेः ।<br/>योगार्थिना तु सा कार्या योगस्थेन हरौ स्थितिः ।<br/>तेनापि स्वोत्तमानां तु कार्यान्यैरखिलेष्वपि ।<br/>शक्तितः करणीयेति विशेषोसिद्धसिद्धयोः ।<br/>प्राप्तोपायस्तु सिद्धः स्यात् प्रेप्सुः साधक उच्यते ।<br/>तस्य प्राण्युपकारेण सन्तुष्टो भवतीश्वरः ।<br/>सिद्धोपायेन विष्णोस्तु ध्यानव्याख्यार्चनादिकम् ।<br/>कार्यं नान्यत् तस्य तेन तुष्टो भवति केशवः'' ॥</span> इति प्रवृत्तवचनान्न विरोधः । <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">'शमो मन्निष्ठता बुद्धेर्दम इंद्रियनिग्रहः'' ।</span> इति भागवते ॥३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-395"
oldKey	"BGT_C06_V04"
type	"verse"
parent	"BGT_C06"
chapter	"BGT_C06"
verseType	"shloka"
text	"यदा हि नेंद्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते । सर्वसङ्कल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते॥४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-396"
oldKey	"BGT_C06_V04_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C06"
chapter	"BGT_C06"
verseType	null
text	"कथं नानुषज्यते ? सर्वसङ्कल्पसंन्यासी । 'मयि सर्वणि कर्माणि'' इत्युक्तत्वात् । 'मदधीनमिदं ज्ञात्वा मत्संन्यासीति चोच्यते'' । इति च ॥४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-397"
oldKey	"BGT_C06_V05"
type	"verse"
parent	"BGT_C06"
chapter	"BGT_C06"
verseType	"shloka"
text	"उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् । आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः॥५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-398"
oldKey	"BGT_C06_V06"
type	"verse"
parent	"BGT_C06"
chapter	"BGT_C06"
verseType	"shloka"
text	"बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः । अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत्॥६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-399"
oldKey	"BGT_C06_V06_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C06"
chapter	"BGT_C06"
verseType	null
text	"'उद्धरेतैव संसाराज्जीवात्मानं परात्मना । विष्णुर्बन्धुः सतां नित्यं परात्मा ह्यसतामरिः । तत्प्रसादजया भक्तया जितो यस्य वशेत्विव । वर्तते तस्य मित्रं स तदन्यस्य च शत्रुवत्'' ॥ इति च । 'परमात्मा समाहितः'' इति वाक्यशेषाच्च ॥ ५, ६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-400"
oldKey	"BGT_C06_V07"
type	"verse"
parent	"BGT_C06"
chapter	"BGT_C06"
verseType	"shloka"
text	"जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः । शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः॥७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-401"
oldKey	"BGT_C06_V08"
type	"verse"
parent	"BGT_C06"
chapter	"BGT_C06"
verseType	"shloka"
text	"ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूढस्थो विजितेंद्रियः । युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनः॥८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-402"
oldKey	"BGT_C06_V08_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C06"
chapter	"BGT_C06"
verseType	null
text	"'सर्वत्र विष्णोरुत्कर्षज्ञानं ज्ञानमितीर्यते । तद्विशेषपरिज्ञानं विज्ञानमिति गीयते'' ॥ इति च ॥ ७,८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-403"
oldKey	"BGT_C06_V09"
type	"verse"
parent	"BGT_C06"
chapter	"BGT_C06"
verseType	"shloka"
text	"सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु । साधुष्वपि च पापेषु समबुदि्धर्विशिष्यते॥९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-404"
oldKey	"BGT_C06_V09_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C06"
chapter	"BGT_C06"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">'यस्य यत्र यथा वृत्तिर्विहिता वर्तनं तथा ।<br/>ज्ञानं वापि समत्वं तद्विषमत्वमतोन्यथा'' ॥</span> इति महाविष्णुपुराणे । <span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">'अनिमित्तस्नेहवांस्तु सुहृज्ज्ञात्वोपकारकृत् ।<br/>मित्रं वधादिकृदरिर्द्वेष्यस्त्वप्रियमात्रकृत् ।<br/>उदासीनः स्नेहवतोप्यस्नेही तत्कृतानुकृत् ।<br/>>मध्यस्थ इति विज्ञेयः सुहृदेषु विशिष्यते'' ॥</span> इति नारदीये ॥ ९-१९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-405"
oldKey	"BGT_C06_V10"
type	"verse"
parent	"BGT_C06"
chapter	"BGT_C06"
verseType	"shloka"
text	"योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः । एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः॥१० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-406"
oldKey	"BGT_C06_V11"
type	"verse"
parent	"BGT_C06"
chapter	"BGT_C06"
verseType	"shloka"
text	"शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः । नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम्॥११ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-407"
oldKey	"BGT_C06_V12"
type	"verse"
parent	"BGT_C06"
chapter	"BGT_C06"
verseType	"shloka"
text	"तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेंद्रियक्रियः । उपविश्यासने युञ्ज््याद्योगमात्मविशुद्धये॥१२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-408"
oldKey	"BGT_C06_V13"
type	"verse"
parent	"BGT_C06"
chapter	"BGT_C06"
verseType	"shloka"
text	"समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः । सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन्॥१३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-409"
oldKey	"BGT_C06_V14"
type	"verse"
parent	"BGT_C06"
chapter	"BGT_C06"
verseType	"shloka"
text	"प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः । मनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः॥१४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-410"
oldKey	"BGT_C06_V15"
type	"verse"
parent	"BGT_C06"
chapter	"BGT_C06"
verseType	"shloka"
text	"युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी नियतमानसः । शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति॥१५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-411"
oldKey	"BGT_C06_V16"
type	"verse"
parent	"BGT_C06"
chapter	"BGT_C06"
verseType	"shloka"
text	"नात्यश्नतस्तु योगोस्ति न चैकान्तमनश्नतः । न चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन॥१६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-412"
oldKey	"BGT_C06_V17"
type	"verse"
parent	"BGT_C06"
chapter	"BGT_C06"
verseType	"shloka"
text	"युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु । युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा॥१७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-413"
oldKey	"BGT_C06_V18"
type	"verse"
parent	"BGT_C06"
chapter	"BGT_C06"
verseType	"shloka"
text	"यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते । निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा॥१८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-414"
oldKey	"BGT_C06_V19"
type	"verse"
parent	"BGT_C06"
chapter	"BGT_C06"
verseType	"shloka"
text	"यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृऽता । योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः॥१९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-415"
oldKey	"BGT_C06_V20"
type	"verse"
parent	"BGT_C06"
chapter	"BGT_C06"
verseType	"shloka"
text	"यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया । यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति॥२० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-416"
oldKey	"BGT_C06_V20_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C06"
chapter	"BGT_C06"
verseType	null
text	"आत्मानं विष्णुम् । आत्मना तत्प्रसादेन (तत्प्रसादादेव) ॥ २० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-417"
oldKey	"BGT_C06_V21"
type	"verse"
parent	"BGT_C06"
chapter	"BGT_C06"
verseType	"shloka"
text	"सुखमात्यन्तिकं यत्तद्बुदि्धग्राह्यमतींद्रियम् । वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः॥२१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-418"
oldKey	"BGT_C06_V22"
type	"verse"
parent	"BGT_C06"
chapter	"BGT_C06"
verseType	"shloka"
text	"यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः । यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते॥२२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-419"
oldKey	"BGT_C06_V23"
type	"verse"
parent	"BGT_C06"
chapter	"BGT_C06"
verseType	"shloka"
text	"तं विद्याद्दुःखसंयोगवियोगं योगसञ्ज्ञितम् । स निश्चयेन योक्तव्यो योगोनिर्विण्णचेतसा॥२३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-420"
oldKey	"BGT_C06_V24"
type	"verse"
parent	"BGT_C06"
chapter	"BGT_C06"
verseType	"shloka"
text	"संङ्कल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः । मनसैवेंद्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः॥२४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-421"
oldKey	"BGT_C06_V25"
type	"verse"
parent	"BGT_C06"
chapter	"BGT_C06"
verseType	"shloka"
text	"शनैः शनैरुपरमेद्बुद्ध्या धृतिगृहीतया । आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत्॥२५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-422"
oldKey	"BGT_C06_V26"
type	"verse"
parent	"BGT_C06"
chapter	"BGT_C06"
verseType	"shloka"
text	"यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् । ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत्॥२६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-423"
oldKey	"BGT_C06_V27"
type	"verse"
parent	"BGT_C06"
chapter	"BGT_C06"
verseType	"shloka"
text	"प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम् । उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम्॥२७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-424"
oldKey	"BGT_C06_V27_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C06"
chapter	"BGT_C06"
verseType	null
text	"ब्रह्मणि भूतम् ॥ २७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-425"
oldKey	"BGT_C06_V28"
type	"verse"
parent	"BGT_C06"
chapter	"BGT_C06"
verseType	"shloka"
text	"युञ्जन् एवं सदात्मानं योगी विगतकल्मषः । सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते॥२८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-426"
oldKey	"BGT_C06_V29"
type	"verse"
parent	"BGT_C06"
chapter	"BGT_C06"
verseType	"shloka"
text	"सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः॥२९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-427"
oldKey	"BGT_C06_V29_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C06"
chapter	"BGT_C06"
verseType	null
text	"सर्वभूतेषु स्थितं परमात्मानम् ॥ २९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-428"
oldKey	"BGT_C06_V30"
type	"verse"
parent	"BGT_C06"
chapter	"BGT_C06"
verseType	"shloka"
text	"यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति । तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति॥३० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-429"
oldKey	"BGT_C06_V31"
type	"verse"
parent	"BGT_C06"
chapter	"BGT_C06"
verseType	"shloka"
text	"सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः । सर्वथा वर्तमानोपि स योगी मयि वर्तते॥३१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-430"
oldKey	"BGT_C06_V31_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C06"
chapter	"BGT_C06"
verseType	null
text	"सर्वत्र विष्णुरेक इति स्थितः ॥ ३१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-431"
oldKey	"BGT_C06_V32"
type	"verse"
parent	"BGT_C06"
chapter	"BGT_C06"
verseType	"shloka"
text	"आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योर्जुन । सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः॥३२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-432"
oldKey	"BGT_C06_V32_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C06"
chapter	"BGT_C06"
verseType	null
text	"अतो विष्ण्वनुवर्तिषु स्ववत् स्नेहः कर्तव्यः ॥ ३२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-433"
oldKey	"BGT_C06_V33"
type	"verse"
parent	"BGT_C06"
chapter	"BGT_C06"
verseType	"shloka"
text	"योयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन । एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात्स्थितिं स्थिराम्॥३३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-434"
oldKey	"BGT_C06_V34"
type	"verse"
parent	"BGT_C06"
chapter	"BGT_C06"
verseType	"shloka"
text	"चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम् । तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम्॥३४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-435"
oldKey	"BGT_C06_V35"
type	"verse"
parent	"BGT_C06"
chapter	"BGT_C06"
verseType	"shloka"
text	"असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम् । अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते॥३५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-436"
oldKey	"BGT_C06_V36"
type	"verse"
parent	"BGT_C06"
chapter	"BGT_C06"
verseType	"shloka"
text	"असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः । वश्यात्मना तु यतता शक्योवाप्तुमुपायतः॥३६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-437"
oldKey	"BGT_C06_V37"
type	"verse"
parent	"BGT_C06"
chapter	"BGT_C06"
verseType	"shloka"
text	"अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः । अप्राप्य योगसंसिदि्धं कां गतिं कृष्ण गच्छति॥३७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-438"
oldKey	"BGT_C06_V37_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C06"
chapter	"BGT_C06"
verseType	null
text	"अयतिः अप्रयत्नः । ''प्रयत्नाद्यतमानस्तु" इति वाक्यशेषात् । योगशब्द-स्योपायार्थत्वेप्यत्रोपायविशेष एव ध्यानयोगादिर्विवक्षित इति न विरोधः॥ ३७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-439"
oldKey	"BGT_C06_V38"
type	"verse"
parent	"BGT_C06"
chapter	"BGT_C06"
verseType	"shloka"
text	"कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति । अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि॥३८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-440"
oldKey	"BGT_C06_V39"
type	"verse"
parent	"BGT_C06"
chapter	"BGT_C06"
verseType	"shloka"
text	"एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः । त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते॥३९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-441"
oldKey	"BGT_C06_V40"
type	"verse"
parent	"BGT_C06"
chapter	"BGT_C06"
verseType	"shloka"
text	"पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते । न हि कल्याणकृत्कश्चिद्दुर्गतिं तात गच्छति॥४० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-442"
oldKey	"BGT_C06_V41"
type	"verse"
parent	"BGT_C06"
chapter	"BGT_C06"
verseType	"shloka"
text	"प्राप्य पुण्यकृतान् लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः । शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोभिजायते॥४१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-443"
oldKey	"BGT_C06_V42"
type	"verse"
parent	"BGT_C06"
chapter	"BGT_C06"
verseType	"shloka"
text	"अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम् । एतदि्ध दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम्॥४२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-444"
oldKey	"BGT_C06_V43"
type	"verse"
parent	"BGT_C06"
chapter	"BGT_C06"
verseType	"shloka"
text	"तत्र तं बुदि्धसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् । यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन॥४३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-445"
oldKey	"BGT_C06_V44"
type	"verse"
parent	"BGT_C06"
chapter	"BGT_C06"
verseType	"shloka"
text	"पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोपि सः । जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते॥४४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-446"
oldKey	"BGT_C06_V44_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C06"
chapter	"BGT_C06"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Paramayoga-id">'मोक्षोपायस्य जिज्ञासुरपि केवलपाठकात् ।<br/>विशिष्टः किमु तद्विद्वान् किं पुनर्यस्तदास्थितः'' ॥</span> इति परमयोगे ॥४४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-447"
oldKey	"BGT_C06_V45"
type	"verse"
parent	"BGT_C06"
chapter	"BGT_C06"
verseType	"shloka"
text	"प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः । अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम्॥४५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-448"
oldKey	"BGT_C06_V46"
type	"verse"
parent	"BGT_C06"
chapter	"BGT_C06"
verseType	"shloka"
text	"तपस्विभ्योधिको योगी ज्ञानिभ्योपि मतोधिकः । कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन॥४६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-449"
oldKey	"BGT_C06_V47"
type	"verse"
parent	"BGT_C06"
chapter	"BGT_C06"
verseType	"shloka"
text	"योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना । श्रद्धावान् भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः॥४७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-450"
oldKey	"BGT_C06_V47_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C06"
chapter	"BGT_C06"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Dattatreya-id">'तपसश्चैव यज्ञादेर्ध्यानमेव विशिष्यते ।<br/>अज्ञानिध्यानतो ज्ञानं ध्यानं सज्ज्ञानमप्यतः ।<br/>तत्रापि मय्यभक्तस्य नान्यद्ध्यानं प्रयोजकम् ।<br/>अन्यसामान्यविद् यो मे यश्चान्यं नेति पश्यति ।<br/>अवरत्वदृगुदासीनो विद्वेषी चेत्यभक्तयः ।<br/>मद्भक्तोपि हि कार्यार्थं यो ध्यायेदन्यदेवताः ।<br/>परिवारतामृते तस्मात् केवलं मदुपासकः ।<br/>वरोन्यान् मदधीनांश्च सर्वान् जानन् विशुद्धधीः'' ॥</span> इति च दत्तात्रेयवचनम् ॥ ४६,४७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-451"
oldKey	"BGT_C07_I01"
type	"introduction"
parent	"BGT_C07"
chapter	"BGT_C07"
verseType	null
text	"साधनं प्राधान्येनोक्तमतीतैरध्यायैः । उत्तरैस्तु षड्भिर्भगवन्माहात्म्यं प्राधान्येनाह-"

id	"Bhagavadgitatatparya-452"
oldKey	"BGT_C07_I02"
type	"introduction"
parent	"BGT_C07"
chapter	"BGT_C07"
verseType	null
text	"भगवन्महिमा विशेषत उच्यते ।"

id	"Bhagavadgitatatparya-453"
oldKey	"BGT_C07_V01"
type	"verse"
parent	"BGT_C07"
chapter	"BGT_C07"
verseType	"shloka"
text	"मय्यासक्तमनाः पार्थ योगं युञ्जन्मदाश्रयः । असंशयं समग्रं मां यथा ज्ञास्यसि तच्छृणु॥१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-454"
oldKey	"BGT_C07_V02"
type	"verse"
parent	"BGT_C07"
chapter	"BGT_C07"
verseType	"shloka"
text	"ज्ञानं तेहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः । यज्ज्ञात्वा नेह भूयोन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते॥२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-455"
oldKey	"BGT_C07_V03"
type	"verse"
parent	"BGT_C07"
chapter	"BGT_C07"
verseType	"shloka"
text	"मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये । यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः॥३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-456"
oldKey	"BGT_C07_V03_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C07"
chapter	"BGT_C07"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">'अनन्तानां तु जीवानां यतन्ते केचिदेव तु ।<br/>मुक्त्यै तेषु च मुच्यन्ते केचिन्मुक्तेषु च स्फुटम् ।<br/>केचनैव हरिं सम्यग् ब्रह्मरुद्रादयो विदुः ।<br/>अन्येषां यावता मुक्तिस्तावत् ज्ञानं हरौ परम्'' ॥</span> इति पाद्मे । <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">'मुक्तानामपि सिद्धानां नारायणपरायणः ।<br/>सुदुर्लभः प्रशान्तात्मा कोटिष्वपि महामते'' ॥</span> इति भागवते । <span class="gr-reference gr-ref-Sattatva-id">'सर्वे मुक्ता हरौ भक्तास्तेषु ब्रह्मैव मुख्यतः ।<br/>विष्णोः परमभक्तस्तु तस्मात् जीवघनो मतः'' ॥</span> इति सत्तत्त्वे ॥३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-457"
oldKey	"BGT_C07_V04"
type	"verse"
parent	"BGT_C07"
chapter	"BGT_C07"
verseType	"shloka"
text	"भूमिरापोनलो वायुः खं मनो बुदि्धरेव च । अहङ्कार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा॥४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-458"
oldKey	"BGT_C07_V05"
type	"verse"
parent	"BGT_C07"
chapter	"BGT_C07"
verseType	"shloka"
text	"अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विदि्ध मे पराम् । जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत्॥५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-459"
oldKey	"BGT_C07_V06"
type	"verse"
parent	"BGT_C07"
chapter	"BGT_C07"
verseType	"shloka"
text	"एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय । अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा॥६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-460"
oldKey	"BGT_C07_V06_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C07"
chapter	"BGT_C07"
verseType	null
text	"'अचेतना चेतनेति द्विविधा प्रकृतिर्मता । त्रिगुणाचेतना तत्र चेतना श्रीर्हरिप्रिया । ते उभे विष्णुवशगे जगतः कारणे मते । पिता विष्णुः स जगतो माता श्रीर्या त्वचेतना । उपादानं तु जगतः सैव विष्णुबलेरिता'' ॥ इति ॥ ४-६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-461"
oldKey	"BGT_C07_V07"
type	"verse"
parent	"BGT_C07"
chapter	"BGT_C07"
verseType	"shloka"
text	"मत्तः परतरं नान्यत्किञ्चिदस्ति धनञ्जय । मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव॥७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-462"
oldKey	"BGT_C07_V07_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C07"
chapter	"BGT_C07"
verseType	null
text	"मत्तोन्यत् परतरं नास्ति । परतरस्त्वहमेवेत्यर्थः । अन्यथान्यदिति व्यर्थम् । 'अवरा दुःखसम्बन्धाज्जीवा एव प्रकीर्तिताः । नित्यनिर्दुःखरूपत्वात् परा श्रीरेकलैव तु । दुःखासम्पीडितत्वात्तु मध्यमो वायुरुच्यते । अनन्याधीनरूपत्वादसमाधिकसौख्यतः । तत्तन्त्रत्वाच्च सर्वस्य स विष्णुः परतमो मतः । अभावादन्तरान्यस्य त्विहैकार्थौ तरप्तमौ । यस्याः सम्बन्धयोग्यत्वाज्जीवा अप्यवरा मताः । तस्या जडायाः प्रकृतेरवरत्वे क्व संशयः । अथावरतरा ये तु विमुखाश्चेतना हरेः । नित्यदुःखैकयोग्यत्वान्न ह्येतत् स्यादचेतने । अतः परत(रं)मं विष्णुं यो वेत्ति स विमुच्यते । मुक्तस्तु स्यात् पराभासः सुनित्यसुखभोजनात् । तत्रापि तारतम्यं स्यात् तेषु ब्रह्माधिको मतः । विष्णोराधिक्यसंवित्तिः सर्वस्माज्ज्ञानमुच्यते । एवं विविच्य तज्ज्ञानं विज्ञानमिति कीर्तितम् । एतच्च तारतम्येन वर्तते केशवादिषु । मुख्यविज्ञान्यतो विष्णुः किञ्चिद्विज्ञानिनोपरे ॥७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-463"
oldKey	"BGT_C07_V08"
type	"verse"
parent	"BGT_C07"
chapter	"BGT_C07"
verseType	"shloka"
text	"रसोहमप्सु कौन्तेय प्रभास्मि शशिसूर्ययोः । प्रणवः सर्ववेदेषु शब्दः खे पौरुषं नृषु॥८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-464"
oldKey	"BGT_C07_V09"
type	"verse"
parent	"BGT_C07"
chapter	"BGT_C07"
verseType	"shloka"
text	"पुण्यो गन्धः पृथिव्यां च तेजश्चास्मि विभावसौ । जीवनं सर्वभूतेषु तपश्चास्मि तपस्विषु॥९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-465"
oldKey	"BGT_C07_V10"
type	"verse"
parent	"BGT_C07"
chapter	"BGT_C07"
verseType	"shloka"
text	"बीजं मां सर्वभूतानां विदि्ध पार्थ सनातनम् । बुदि्धर्बुदि्धमतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम्॥१० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-466"
oldKey	"BGT_C07_V11"
type	"verse"
parent	"BGT_C07"
chapter	"BGT_C07"
verseType	"shloka"
text	"बलं बलवतां (चाहं) अस्मि कामरागविवर्जितम् । धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोस्मि भरतर्षभ॥११ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-467"
oldKey	"BGT_C07_V11_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C07"
chapter	"BGT_C07"
verseType	null
text	"सोप्सु स्थित्वा रसयति रसनामा ततः स्मृऽतः । सूर्यचन्द्रादिषु स्थित्वा प्रभानामा प्रभासनात् । वेदस्थः प्रणवाख्योसावात्मानं यत् प्रणौत्यतः । खे स्थितः शब्दनामासौ यच्छब्दयति केशवः ॥८ ॥ पुण्यापुण्यं गन्धयति स्वयं पुण्यो धरास्थितः । तेजयत्यग्निसंस्थः (स) सन् भूतस्थो जीवनप्रदः । तपस्विसंस्थस्तपति ... ... ॥९ ॥ ... व्यञ्जनाद् बीजसञ्ज्ञितः । बोधनाद् बुदि्धनामासौ बुदि्धमत्सु व्यवस्थितः ॥१० ॥ नित्यपूर्णबलत्वात्तु बलकामविवर्जितः । अरा(जस)गजबलश्चैव स्थानेभ्योन्येष्वयोजनात् । एतादृशबलात्मासौ बलिनां बलदः स्वयम् । बेति पूर्णत्ववाची स्यात् तद्रतेर्बलमुच्यते । प्रायो हि कामिता अर्था धर्मं हन्युर्हरिः पुनः । न धर्महानिकृत् किन्तु कामितो धर्मवृदि्धकृत् । धर्माविरुद्धकामोतो विष्णुर्भूतेषु संस्थितः । एवं स सर्वतश्चान्यः स्वतन्त्रश्चैव सर्वगः । व्यवस्थयैव सर्वेषां सर्वदा सर्वदः प्रभुः ॥११ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-468"
oldKey	"BGT_C07_V12"
type	"verse"
parent	"BGT_C07"
chapter	"BGT_C07"
verseType	"shloka"
text	"ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये । मत्त एवेति तान्विदि्ध न त्वहं तेषु ते मयि॥१२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-469"
oldKey	"BGT_C07_V12_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C07"
chapter	"BGT_C07"
verseType	null
text	"ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये । तत एव नचान्यस्मात् तदायत्तमिदं न सः ॥ अन्यायत्तः ... ॥ १२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-470"
oldKey	"BGT_C07_V13"
type	"verse"
parent	"BGT_C07"
chapter	"BGT_C07"
verseType	"shloka"
text	"त्रिभिर्गुणमयैर्भावैरेभिः सर्वमिदं जगत् । मोहितं नाभिजानाति मामेभ्यः परमव्ययम्॥१३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-471"
oldKey	"BGT_C07_V14"
type	"verse"
parent	"BGT_C07"
chapter	"BGT_C07"
verseType	"shloka"
text	"दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया । मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते॥१४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-472"
oldKey	"BGT_C07_V15"
type	"verse"
parent	"BGT_C07"
chapter	"BGT_C07"
verseType	"shloka"
text	"न मां दुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः । माययापहृतज्ञाना आसुरं भावमाश्रिताः॥१५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-473"
oldKey	"BGT_C07_V16"
type	"verse"
parent	"BGT_C07"
chapter	"BGT_C07"
verseType	"shloka"
text	"चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोर्जुन । आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ॥१६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-474"
oldKey	"BGT_C07_V17"
type	"verse"
parent	"BGT_C07"
chapter	"BGT_C07"
verseType	"shloka"
text	"तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते । प्रियो हि ज्ञानिनोत्यर्थमहं स च मम प्रियः॥१७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-475"
oldKey	"BGT_C07_V18"
type	"verse"
parent	"BGT_C07"
chapter	"BGT_C07"
verseType	"shloka"
text	"उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम् । आस्थितः स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमां गतिम्॥१८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-476"
oldKey	"BGT_C07_V19"
type	"verse"
parent	"BGT_C07"
chapter	"BGT_C07"
verseType	"shloka"
text	"बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानावान्मां प्रपद्यते । वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः॥१९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-477"
oldKey	"BGT_C07_V19_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C07"
chapter	"BGT_C07"
verseType	null
text	"... अचेतनया तन्मेयत्वात्तु मायया । लक्ष्म्या वशगया लोको विष्णुनैव विमोहितः । ये तु विष्णुं प्रपद्यन्ते ते मायां (तु) तां तरन्ति हि । लक्ष्मीः सा जडमायाया देवता ते उभे अपि । विष्णोर्वशे ततोनन्यभक्त्या तं शरणं व्रजेत् । यादृशी तत्र भक्तिः स्यात् तादृश्यन्यत्र नैव चेत् । अनन्यभक्तिः सा ज्ञेया विष्णावेव तु सा भवेत् । अन्येषु वैष्णवत्वेन लक्ष्मीब्रह्महरादिषु । कुर्याद् भक्तिं नान्यथा तु तद्वशा एव ते यतः । एवं जानंस्तमाप्नोति नान्यथा तु कथञ्चन । पूर्णं वस्तु यतो ह्येको वासुदेवो नचापरः । एवंविद् दुर्लभो लोके यत् सर्वे मिश्रयाजिनः ॥ १३-१९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-478"
oldKey	"BGT_C07_V20"
type	"verse"
parent	"BGT_C07"
chapter	"BGT_C07"
verseType	"shloka"
text	"कामैस्तैस्तैर्हृतज्ञानाः प्रपद्यन्तेन्यदेवताः । तं तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया॥२० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-479"
oldKey	"BGT_C07_V21"
type	"verse"
parent	"BGT_C07"
chapter	"BGT_C07"
verseType	"shloka"
text	"यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयार्चितुमिच्छति । तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम्॥२१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-480"
oldKey	"BGT_C07_V22"
type	"verse"
parent	"BGT_C07"
chapter	"BGT_C07"
verseType	"shloka"
text	"स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते । लभते च ततः कामान्मयैव विहितान्हि तान्॥२२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-481"
oldKey	"BGT_C07_V23"
type	"verse"
parent	"BGT_C07"
chapter	"BGT_C07"
verseType	"shloka"
text	"अन्तवत्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम् । देवान्देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि॥२३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-482"
oldKey	"BGT_C07_V23_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C07"
chapter	"BGT_C07"
verseType	null
text	"... ... यत् सर्वे मिश्रयाजिनः ॥ 'विष्णुं तत् परमज्ञात्वा रमाब्रह्महरादिकान् । यजन्नपि तमो घोरं नित्युदुःखं प्रयाति हि । अज्ञानां तु कुले जातो यावद् विष्णोः समर्चनम् । विष्णुतत्त्वं च जानीयात् तावत् सेवा पृथक् कृता । विद्याद्यैहिकभोगाय यदि बुद्ध्वा पुनर्न तु । परिवारतामृते कुर्यादन्यदेवार्चनं क्वचित् । अजानता कृतं त्यक्तं न दोषाय भविष्यति । जन्मादिप्रदमेव स्यादत्यागे पुनरेव तु । क्षिप्रं च ज्ञापयत्येव भगवान् स्वयमेव तु । यदि जन्मान्तरे स्वीयो निमित्तीकृत्य कञ्चन'' ॥ इत्यादि च । 'मत्त एवेति तान् विदि्ध'' इत्युपसंहाराच्च तत्तत्कारणत्वात् तत्तन्नामेत्यवसीयते । ''मयि सर्वमिदं प्रोतम्" इति भेदेनैवोपक्रमाच्च । आप्नोति विष्णुमित्येवात्मशब्दो ज्ञानिनि । 'यच्चाप्नोति यदादत्ते'' इत्यादेः । 'आस्थितः स हि'' 'मां प्रपद्यते'' इत्यादिवाक्यशेषाच्च । बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान् भवति । ततो मां प्रपद्यते । वासुदेवः सर्वमिति पूर्णमिति जानन् । 'प्रपद्यन्तेन्यदेवताः'' इत्यादिवाक्यशेषे भेददर्शनाच्च । 'देवान् देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि'' इति च ॥ २०-२२ ॥ 'ज्ञात्वा परत्वं विष्णोस्तु पृथग् देवान् यजन्नरः । याति देवांस्तदज्ञात्वा तम एव प्रपद्यते । तथापि यावदन्यैस्तु साम्यं हीनत्वमेकताम् । न निश्चिन्वन्ति जायन्ते संसारे ते पुनः पुनः'' ॥ इति च ॥२३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-483"
oldKey	"BGT_C07_V24"
type	"verse"
parent	"BGT_C07"
chapter	"BGT_C07"
verseType	"shloka"
text	"अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धयः । परं भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम्॥२४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-484"
oldKey	"BGT_C07_V24_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C07"
chapter	"BGT_C07"
verseType	null
text	"'अव्यक्तः परमात्मासौ व्यक्तो जीव उदाहृतः । मन्यते यस्तयोरैक्यं स तु यात्यधरं तमः'' ॥ इति च ॥२४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-485"
oldKey	"BGT_C07_V25"
type	"verse"
parent	"BGT_C07"
chapter	"BGT_C07"
verseType	"shloka"
text	"नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः । मूढोयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम्॥२५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-486"
oldKey	"BGT_C07_V26"
type	"verse"
parent	"BGT_C07"
chapter	"BGT_C07"
verseType	"shloka"
text	"वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन । भविष्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चन॥२६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-487"
oldKey	"BGT_C07_V26_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C07"
chapter	"BGT_C07"
verseType	null
text	"'यथात्मानं हरिर्वेत्ति तथान्ये नैव तं विदुः । जानन्ति किञ्चित् क्रमशो रमाद्यास्तत्प्रसादतः'' ॥ इति च ॥२६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-488"
oldKey	"BGT_C07_V27"
type	"verse"
parent	"BGT_C07"
chapter	"BGT_C07"
verseType	"shloka"
text	"इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन भारत । सर्वभूतानि संमोहं सर्गे यान्ति परन्तप॥२७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-489"
oldKey	"BGT_C07_V27_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C07"
chapter	"BGT_C07"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Bharatha-id">द्वन्द्वमोहो मिथ्याज्ञानम् ।<br/>'तमस्तु शार्वरं विद्यान्मोहश्चैव विपर्ययः'' ।</span> इति भारते । जीवेश्वरादिकं द्वन्द्वम् । तद्विषयो मोहो द्वन्द्वमोहः । सम्मोहः तदाग्रहः'तदाग्रहो महामोहस्तामिस्रः क्रोध उच्यते'' । इत्युक्तत्वात् । सर्गे सर्गकाल एव । 'जीवधर्मानीश्वरे तु यो जीवेष्वैश्वरानपि । विद्याज्जीवेश्वरैक्यं वा द्वन्द्वमोही स उच्यते'' ॥ इत्याग्नेये ॥२७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-490"
oldKey	"BGT_C07_V28"
type	"verse"
parent	"BGT_C07"
chapter	"BGT_C07"
verseType	"shloka"
text	"येषां त्वन्तगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम् । ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ता भजन्ते मां दृढव्रताः॥२८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-491"
oldKey	"BGT_C07_V29"
type	"verse"
parent	"BGT_C07"
chapter	"BGT_C07"
verseType	"shloka"
text	"जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये । ते ब्रह्म तद्विदुः कृत्स्नमध्यात्मं कर्म चाखिलम्॥२९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-492"
oldKey	"BGT_C07_V30"
type	"verse"
parent	"BGT_C07"
chapter	"BGT_C07"
verseType	"shloka"
text	"साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः । प्रयाणकालेपि च मां ते विदुर्युक्तचेतसः॥३० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-493"
oldKey	"BGT_C07_V30_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C07"
chapter	"BGT_C07"
verseType	null
text	"'तद् ब्रह्म'' इत्युक्तेन्यत्वाशङ्कां निवारयति साधिभूताधिदैवं मामिति । ॥३० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-494"
oldKey	"BGT_C08_I01"
type	"introduction"
parent	"BGT_C08"
chapter	"BGT_C08"
verseType	null
text	"मरणकालकर्तव्यगत्याद्यस्मिन्नध्याये उपदिशति-"

id	"Bhagavadgitatatparya-495"
oldKey	"BGT_C08_V01"
type	"verse"
parent	"BGT_C08"
chapter	"BGT_C08"
verseType	"shloka"
text	"किं तद्ब्रह्म किमध्यात्मं किं कर्म पुरुषोत्तम । अधिभूतं च किं प्रोक्तमधिदैवं किमुच्यते॥१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-496"
oldKey	"BGT_C08_V02"
type	"verse"
parent	"BGT_C08"
chapter	"BGT_C08"
verseType	"shloka"
text	"अधियज्ञः कथं कोत्र देहेस्मिन्मधुसूदन । प्रयाणकाले च कथं ज्ञेयोसि नियतात्मभिः॥२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-497"
oldKey	"BGT_C08_V03"
type	"verse"
parent	"BGT_C08"
chapter	"BGT_C08"
verseType	"shloka"
text	"अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोध्यात्ममुच्यते । भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसञ्ज्ञितः॥३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-498"
oldKey	"BGT_C08_V03_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C08"
chapter	"BGT_C08"
verseType	null
text	"तदिति विशेषणात् ब्रह्मेत्युक्तमन्यदेव प्रकृत्यादीनां मध्ये किञ्चित्; उपरि 'साधियज्ञं च'' इति चशब्दादधिभूतादिसहितत्वेन विष्णुज्ञानमन्यदेवेति संशयः 'किं तद् ब्रह्म'' इति प्रश्नकारणम् ॥ १,२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-499"
oldKey	"BGT_C08_V04"
type	"verse"
parent	"BGT_C08"
chapter	"BGT_C08"
verseType	"shloka"
text	"अधिभूतं क्षरो भावः पुरुषश्चाधिदैवतम् ॥ अधियज्ञोहमेवात्र देहे देहभृतां वर॥ ४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-500"
oldKey	"BGT_C08_V04_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C08"
chapter	"BGT_C08"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Tatvaviveka-id">परमाक्षरं विष्णुरेव मुख्यत इति प्रसिद्धत्वात् तथैव (परिहार इति) परिहरति । अज्ञानां तदपि ज्ञापयितुं तथैव परिहारः । पुनरहमिति नोक्तमित्याशङ्का 'अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नम्" इति विष्णावेव प्रयुक्तेनाव्यक्तशब्देन 'अव्यक्तोक्षर इत्युक्तः'' इति परिह्रियते । 'ये चाप्यक्षरमव्यक्तम्'' इत्यत्र तु पृथक् प्रश्नादुपासकयोः फलतारतम्यकथनात् 'कूटस्थोक्षर उच्यते'' इत्युक्ताक्षरादपि चोत्तमः इति विष्णोरुत्तमत्वकथनाच्चान्यदेवेत्यवसीयते । 'अधियज्ञोहमेव'' इति साधियज्ञमित्युक्त्या प्राप्तभेदनिवृत्त्यर्थम् । तस्यैव सर्वप्राणिदेहस्थित-रूपान्तरापेक्षया सहितत्वं युज्यते ।<br/>'प्राणिनां देहगो विष्णुरधियज्ञ इतीरितः ।<br/>स एव व्याप्तरूपेण ब्रह्मेति परिकीर्त्यते ।<br/>तैस्तैरधिकयाज्यत्वाद् बृंहितत्वाच्च हेतुतः ।<br/>अध्यात्मं तत्स्वभावो यदधिकः परमात्मगः ।<br/>पुंसां सजडभावानां सर्गः कर्म हरेः स्मृऽतम् ।<br/>भूताधिकत्वतो जीवा अधिभूतमितीरिताः ।<br/>अधिको दैवतं विष्णुरेव यस्यास्तु सा रमा ।<br/>पुरुप्राणाधिदैवाख्या त्विति ज्ञेयमिदं नरैः'' ॥</span> इति तत्त्वविवेके । कथंरूपोधियज्ञ इति प्रश्नस्तु 'अहमेव'' इत्युक्तत्वात् तल्लक्षणोक्त्यैव परिहृतः ॥॥ ३,४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-501"
oldKey	"BGT_C08_V05"
type	"verse"
parent	"BGT_C08"
chapter	"BGT_C08"
verseType	"shloka"
text	"अन्तकाले च मामेव स्मरन्मुक्त्वा कलेवरम् । यः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः॥५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-502"
oldKey	"BGT_C08_V06"
type	"verse"
parent	"BGT_C08"
chapter	"BGT_C08"
verseType	"shloka"
text	"यं यं वापि स्मरन् भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् । तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः॥६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-503"
oldKey	"BGT_C08_V07"
type	"verse"
parent	"BGT_C08"
chapter	"BGT_C08"
verseType	"shloka"
text	"तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युद्ध्य च । मय्यर्पितमनोबुदि्धर्मामेवैष्यस्यसंशयः॥७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-504"
oldKey	"BGT_C08_V08"
type	"verse"
parent	"BGT_C08"
chapter	"BGT_C08"
verseType	"shloka"
text	"अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिना । परमं पुरुषं दिव्यं याति पार्थानुचिन्तयन्॥८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-505"
oldKey	"BGT_C08_V08_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C08"
chapter	"BGT_C08"
verseType	null
text	"मद्भावं मयि भावम् । सदा तद्भावभावितानामेव स्मरंस्त्यजतीति केवलतत्कालस्मरणं भवति । न चेत् स्मरतोपि समाधिस्थस्खलनवत् पूर्वकर्मानुसारिस्मृऽत्या तत्प्राप्तिरेव भवति । अपरोक्षज्ञानिनां प्रारब्धकर्मावसाने स्मरंस्त्यजतीति भवत्येव । 'प्रयाणकालेपि च मां ते विदुः'' इत्युक्तत्वात् । 'युक्तचेतसः'' इति विशेषणान्नित्यं स्मरतामेवापरोक्षज्ञानं जायते । 'भक्त्या ज्ञानान्निषिद्धानां त्यागान्नित्यहरिस्मृऽतेः । अरागाद् विहितात्यागादित्येतैरेव संयुतैः । अपरोक्षदर्शनं विष्णोर्जायते नान्यथा क्वचित्'' ॥ इति सत्तत्त्वे ॥ ५-८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-506"
oldKey	"BGT_C08_V09"
type	"verse"
parent	"BGT_C08"
chapter	"BGT_C08"
verseType	"shloka"
text	"कविं पुराणमनुशासितारम् अणोरणीयांसमनुस्मरेद्यः। सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूपम् आदित्यवर्णं तमसः परस्तात् ॥॥ ९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-507"
oldKey	"BGT_C08_V10"
type	"verse"
parent	"BGT_C08"
chapter	"BGT_C08"
verseType	"shloka"
text	"प्रयाणकाले मनसाचलेन भक्त्या युक्तो योगबलेन चैव । भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्यक् स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥॥ १० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-508"
oldKey	"BGT_C08_V10_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C08"
chapter	"BGT_C08"
verseType	null
text	"तमसः परस्तात् अप्राकृतदेहम् ॥ ९, १० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-509"
oldKey	"BGT_C08_V11"
type	"verse"
parent	"BGT_C08"
chapter	"BGT_C08"
verseType	"shloka"
text	"यदक्षरं वेदविदो वदन्ति विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः । यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं सङ्ग्रहेण प्रवक्ष्ये ॥॥ ११ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-510"
oldKey	"BGT_C08_V11_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C08"
chapter	"BGT_C08"
verseType	null
text	"मन आदीनां ब्रह्मणि चरणं ब्रह्मचर्यम् ॥ ११ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-511"
oldKey	"BGT_C08_V12"
type	"verse"
parent	"BGT_C08"
chapter	"BGT_C08"
verseType	"shloka"
text	"सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हृदि निरुध्य च । मूध््नर्याधायात्मनः प्राणमास्थितो योगधारणाम्॥१२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-512"
oldKey	"BGT_C08_V13"
type	"verse"
parent	"BGT_C08"
chapter	"BGT_C08"
verseType	"shloka"
text	"ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन् मामनुस्मरन् । यः प्रयाति त्यजन् देहं स याति परमां गतिम्॥१३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-513"
oldKey	"BGT_C08_V13_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C08"
chapter	"BGT_C08"
verseType	null
text	"एकाक्षरवाच्यत्वादेकाक्षरं परं ब्रह्म ॥ १३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-514"
oldKey	"BGT_C08_V14"
type	"verse"
parent	"BGT_C08"
chapter	"BGT_C08"
verseType	"shloka"
text	"अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः । तस्याहं सुलभः पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिनः॥१४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-515"
oldKey	"BGT_C08_V15"
type	"verse"
parent	"BGT_C08"
chapter	"BGT_C08"
verseType	"shloka"
text	"मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम् । नाप्नुवन्ति महात्मानः संसिदि्धं परमां गताः॥१५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-516"
oldKey	"BGT_C08_V16"
type	"verse"
parent	"BGT_C08"
chapter	"BGT_C08"
verseType	"shloka"
text	"आब्रह्मभवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोर्जुन । मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते॥१६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-517"
oldKey	"BGT_C08_V16_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C08"
chapter	"BGT_C08"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Tatvaviveka-id">'नियमाज्जन्मनोभावो मुक्तस्यैव तथापि तु ।<br/>महर्लोकमतीतानां न जन्मांशलयौ विना ।<br/>तत्राप्यवश्यं तत् स्थानं तैः क्षिप्रं पुनराप्यते'' ॥</span> इति पाद्मे ॥१६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-518"
oldKey	"BGT_C08_V17"
type	"verse"
parent	"BGT_C08"
chapter	"BGT_C08"
verseType	"shloka"
text	"सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यद्ब्रह्मणो विदुः । रात्रिं युगसहस्रान्तां तेहोरात्रविदो जनाः॥१७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-519"
oldKey	"BGT_C08_V17_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C08"
chapter	"BGT_C08"
verseType	null
text	"सहस्रमिति बह्वेव । ब्रह्मणः परब्रह्मणः । 'अव्यक्ताद् व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे रात्र्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसञ्ज्ञके'' ॥ इति वाक्यशेषात् । नहि विरिञ्चाहन्येव सर्वव्यक्तलयः । 'नित्यस्यापि हरेः कालो द्विपरार्धात्मकस्त्वयम् । अहःश्चासौ(श्वासो) निमेषश्चेत्यप्रवृत्त्योपचर्यते'' ॥ इति च ॥१७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-520"
oldKey	"BGT_C08_V18"
type	"verse"
parent	"BGT_C08"
chapter	"BGT_C08"
verseType	"shloka"
text	"अव्यक्ताद्व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे । रात्र्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसञ्ज्ञके॥१८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-521"
oldKey	"BGT_C08_V19"
type	"verse"
parent	"BGT_C08"
chapter	"BGT_C08"
verseType	"shloka"
text	"भूतग्रामः स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते । रात्र्यागमेवशः पार्थ प्रभवत्यहरागमे॥१९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-522"
oldKey	"BGT_C08_V20"
type	"verse"
parent	"BGT_C08"
chapter	"BGT_C08"
verseType	"shloka"
text	"परस्तस्मात्तुभावोन्योव्यक्तोव्यक्तात्सनातनः । यः स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति॥२० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-523"
oldKey	"BGT_C08_V21"
type	"verse"
parent	"BGT_C08"
chapter	"BGT_C08"
verseType	"shloka"
text	"अव्यक्तोक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिम् । यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम॥२१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-524"
oldKey	"BGT_C08_V22"
type	"verse"
parent	"BGT_C08"
chapter	"BGT_C08"
verseType	"shloka"
text	"पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया । यस्यान्तःस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम्॥२२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-525"
oldKey	"BGT_C08_V23"
type	"verse"
parent	"BGT_C08"
chapter	"BGT_C08"
verseType	"shloka"
text	"यत्र काले त्वनावृत्तिमावृत्तिं चैव योगिनः । प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ॥२३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-526"
oldKey	"BGT_C08_V23_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C08"
chapter	"BGT_C08"
verseType	null
text	"यत्र कालाभिमानिदेवतासु मृत्यनन्तरं प्रयाताः । अग्निर्ज्योतिर्धूमानामकालाभिमानित्वेपि कालप्राचुर्यात् काल इत्युच्यते ॥ २३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-527"
oldKey	"BGT_C08_V24"
type	"verse"
parent	"BGT_C08"
chapter	"BGT_C08"
verseType	"shloka"
text	"अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् । तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः॥२४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-528"
oldKey	"BGT_C08_V25"
type	"verse"
parent	"BGT_C08"
chapter	"BGT_C08"
verseType	"shloka"
text	"धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम् । तत्र चान्द्रमसं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते॥२५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-529"
oldKey	"BGT_C08_V26"
type	"verse"
parent	"BGT_C08"
chapter	"BGT_C08"
verseType	"shloka"
text	"शुक्लकृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते मते । एकया यात्यनावृत्तिमन्ययावर्तते पुनः॥२६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-530"
oldKey	"BGT_C08_V26_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C08"
chapter	"BGT_C08"
verseType	null
text	"'अग्निर्ज्योतिरिति द्वेधा वह्नेः पुत्रो व्यवस्थितः । तं प्राप्य याति ब्रह्मिष्ठो दिवसाद्यभिमानिनः'' ॥ इति सत्तत्त्वे । <span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">तत्कालमरणविवक्षायामग्निज्योतिर्धूमानामयोगः । 'अथ यो दक्षिणे प्रमीयते पितॄणामेव महिमानं गत्वा चन्द्रमसः सायुज्यं गच्छत्येतौ वै सूर्याचन्द्रमसोर्महिमानौ ब्राह्मणो विद्वानभिजयति तस्माद् ब्रह्मणो महिमानमाप्नोति'' इति विदुषो दक्षिणायनमरणेप्यपुनरावृत्त्या ब्रह्मप्राप्तिश्रुतेः । 'विद्वान् ब्रह्म समाप्नोति यत्र तत्र मृतोपि सन्''</span> इति च पाद्मे ॥ २४-२६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-531"
oldKey	"BGT_C08_V27"
type	"verse"
parent	"BGT_C08"
chapter	"BGT_C08"
verseType	"shloka"
text	"नैते सृती पार्थ जानन् योगी मुह्यति कश्चन । तस्मात्सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भवार्जुन ॥२७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-532"
oldKey	"BGT_C08_V28"
type	"verse"
parent	"BGT_C08"
chapter	"BGT_C08"
verseType	"shloka"
text	"वेदेषु यज्ञेषु तपःसु चैव दानेषु यत्पुण्यफलं प्रदिष्टम् । अत्येति तत्सर्वमिदं विदित्वा योगी परं स्थानमुपैति चाद्यम् । ॥२८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-533"
oldKey	"BGT_C08_V28_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C08"
chapter	"BGT_C08"
verseType	null
text	"'मार्गौ ब्रह्म च यः पश्येत् साक्षादेवापरोक्षतः । सर्वपुण्यातिगोमुह्यन् यात्यसौ ब्रह्म तत् परम्'' ॥ इति च ।॥ २७-२८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-534"
oldKey	"BGT_C09_I01"
type	"introduction"
parent	"BGT_C09"
chapter	"BGT_C09"
verseType	null
text	"सप्तमाध्यायोक्तं स्पष्टयत्यस्मिन्नध्याये-"

id	"Bhagavadgitatatparya-535"
oldKey	"BGT_C09_I02"
type	"introduction"
parent	"BGT_C09"
chapter	"BGT_C09"
verseType	null
text	"सप्तमोक्तं प्रपञ्चयति ।"

id	"Bhagavadgitatatparya-536"
oldKey	"BGT_C09_V01"
type	"verse"
parent	"BGT_C09"
chapter	"BGT_C09"
verseType	"shloka"
text	"इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे । ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेशुभात्॥१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-537"
oldKey	"BGT_C09_V02"
type	"verse"
parent	"BGT_C09"
chapter	"BGT_C09"
verseType	"shloka"
text	"राजविद्या राजगुह्यं पवित्रमिदमुत्तमम् । प्रत्यक्षावगमं धर्म्यं सुसुखं कर्तुमव्ययम्॥२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-538"
oldKey	"BGT_C09_V03"
type	"verse"
parent	"BGT_C09"
chapter	"BGT_C09"
verseType	"shloka"
text	"अश्रद्दधानाः पुरुषा धर्मस्यास्य परन्तप । अप्राप्य मां निवर्तन्ते मृत्युसंसारवर्त्मनि॥३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-539"
oldKey	"BGT_C09_V04"
type	"verse"
parent	"BGT_C09"
chapter	"BGT_C09"
verseType	"shloka"
text	"मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना । मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थितः॥४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-540"
oldKey	"BGT_C09_V05"
type	"verse"
parent	"BGT_C09"
chapter	"BGT_C09"
verseType	"shloka"
text	"न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम् । भूतभृन्न च भूतस्थो ममात्मा भूतभावनः॥५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-541"
oldKey	"BGT_C09_V06"
type	"verse"
parent	"BGT_C09"
chapter	"BGT_C09"
verseType	"shloka"
text	"यथाकाशस्थितो नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान् । तथा सर्वाणि भूतानि मत्स्थानीत्युपधारय॥६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-542"
oldKey	"BGT_C09_V07"
type	"verse"
parent	"BGT_C09"
chapter	"BGT_C09"
verseType	"shloka"
text	"सर्वभूतानि कौन्तेय प्रकृतिं यान्ति मामिकाम् । कल्पक्षये पुनस्तानि कल्पादौ विसृजाम्यहम्॥७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-543"
oldKey	"BGT_C09_V08"
type	"verse"
parent	"BGT_C09"
chapter	"BGT_C09"
verseType	"shloka"
text	"प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य विसृजामि पुनः पुनः । भूतग्राममिमं कृत्स्नमवशं प्रकृतेर्वशात्॥८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-544"
oldKey	"BGT_C09_V09"
type	"verse"
parent	"BGT_C09"
chapter	"BGT_C09"
verseType	"shloka"
text	"न च मां तानि कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय । उदासीनवदासीनमसक्तं तेषु कर्मसु॥९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-545"
oldKey	"BGT_C09_V09_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C09"
chapter	"BGT_C09"
verseType	null
text	"'विष्णुगान्यप्यतत्स्थानि भूतान्येष ह्यसङ्गतः'' इति च । ममात्मा मम देह एव । तदनन्यत्वात् । देहस्याचेतनत्वाशङ्कानिवृत्तये 'ममात्मा'' इत्याह ॥ ४-९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-546"
oldKey	"BGT_C09_V10"
type	"verse"
parent	"BGT_C09"
chapter	"BGT_C09"
verseType	"shloka"
text	"मयाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम् । हेतुनानेन कौन्तेय जगद्विपरिवर्तते॥१० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-547"
oldKey	"BGT_C09_V10_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C09"
chapter	"BGT_C09"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'अध्यक्षोधिपतिः प्रोक्तो यदक्षाण्यस्य चोपरि'' ।</span> इति शब्दनिर्णये ।॥१० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-548"
oldKey	"BGT_C09_V11"
type	"verse"
parent	"BGT_C09"
chapter	"BGT_C09"
verseType	"shloka"
text	"अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम् । परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम्॥११ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-549"
oldKey	"BGT_C09_V12"
type	"verse"
parent	"BGT_C09"
chapter	"BGT_C09"
verseType	"shloka"
text	"मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः । राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृतिं मोहिनीं श्रिताः॥१२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-550"
oldKey	"BGT_C09_V13"
type	"verse"
parent	"BGT_C09"
chapter	"BGT_C09"
verseType	"shloka"
text	"महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः । भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम्॥१३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-551"
oldKey	"BGT_C09_V14"
type	"verse"
parent	"BGT_C09"
chapter	"BGT_C09"
verseType	"shloka"
text	"सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढव्रताः । नमस्यन्तश्च मां भक्त्या नित्ययुक्ता उपासते॥१४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-552"
oldKey	"BGT_C09_V14_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C09"
chapter	"BGT_C09"
verseType	null
text	"मानुषीं मनुष्यसदृशीम् 'तन्वा विष्णुरनन्योपि स्वाधीनत्वात् तदाश्रितः'' । इति च । <span class="gr-reference gr-ref-Bhavishyath-id">'ब्रह्मरुद्ररमादीनां साम्यदृष्टिरनन्यता ।<br/>प्रादुर्भावगतस्यापि दोषदृष्टिरपूर्णता ।<br/>धर्मदेहावतारादेर्भेददृष्टिश्च सङ्करः ।<br/>अवतारेष्विति ज्ञेयमवज्ञानं जनार्दने ।<br/>सर्वं मोघं शुभं तस्य योवजानाति केशवम् ।<br/>अवरं याति च तमः प्रादुर्भावगतोप्यतः ।<br/>ज्ञेयः केवलचिद्देहो विदोषः पूर्णसद्गुणः'' ॥</span> इति च भविष्यत्पर्वणि ॥ ११-१४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-553"
oldKey	"BGT_C09_V15"
type	"verse"
parent	"BGT_C09"
chapter	"BGT_C09"
verseType	"shloka"
text	"ज्ञानयज्ञेन चाप्यन्ये यजन्तो मामुपासते । एकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतोमुखम्॥१५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-554"
oldKey	"BGT_C09_V15_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C09"
chapter	"BGT_C09"
verseType	null
text	"'एकमूर्तिश्चतुर्मूर्तिरथवा पञ्चमूर्तिकः । द्वादशादिप्रभेदो वा पूज्यते सज्जनैर्हरिः'' ॥ इति च ॥१५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-555"
oldKey	"BGT_C09_V16"
type	"verse"
parent	"BGT_C09"
chapter	"BGT_C09"
verseType	"shloka"
text	"अहं क्रतुरहं यज्ञः स्वधाहमहमौषधम् । मन्त्रोहमहमेवाज्यमहमग्निरहं हुतम्॥१६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-556"
oldKey	"BGT_C09_V17"
type	"verse"
parent	"BGT_C09"
chapter	"BGT_C09"
verseType	"shloka"
text	"पिताहमस्य जगतो माता धाता पितामहः । वेद्यं पवित्रमोङ्कार ऋक्साम यजुरेव च॥१७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-557"
oldKey	"BGT_C09_V18"
type	"verse"
parent	"BGT_C09"
chapter	"BGT_C09"
verseType	"shloka"
text	"गतिर्भर्ता प्रभुः साक्षी निवासः शरणं सुहृत् । प्रभवः प्रलयः स्थानं निधानं बीजमव्ययम्॥१८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-558"
oldKey	"BGT_C09_V19"
type	"verse"
parent	"BGT_C09"
chapter	"BGT_C09"
verseType	"shloka"
text	"तपाम्यहमहं वर्षं निगृह्णाम्युत्सृजामि च । अमृतं चैव मृत्युश्च सदसच्चाहमर्जुन॥१९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-559"
oldKey	"BGT_C09_V19_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C09"
chapter	"BGT_C09"
verseType	null
text	"'अर्च्यत्वादृक्समत्वाच्च निजरूपेषु साम सः । याज्यत्वात् स यजुर्यज्ञः सार्वज्ञ्यात् पुरुषोत्तमः । 'क्रतुः कृतिस्वरूपत्वात् स्वधानन्यधृतो यतः । मानात् त्रातीति मन्त्रोयमुष्टानां निधिरौषधम् । आ ज्यायस्त्वादाज्यनामा दर्भोदरधरो यतः । अहूतत्वाद्धुतं चायमग्निर्नेतागतेर्यतः'' ॥ इत्यादि च । 'तत्तत्पदार्थभिन्नोपि तत्तन्नामैवमच्युतः । स्वातन्त्र्यात् सर्वकर्तृत्वात् गुणानन्त्याच्च केवलम्'' ॥ इति च । 'ओमित्याक्रियते यस्मादोङ्कारो भगवान् (हरिः) परः'' इति च । 'पातीति पिता मानान्माता यत् स पितुर्महान् । पितामहो निधातृत्वान्निधानं भीतरक्षणात् । शरणं व्यञ्जनाच्चैव बीजमित्युच्यते प्रभुः'' ॥ इति च । प्रलयकाले संहर्तृत्वात् प्रलयः । अन्यदापीति मृत्युः'प्राणगः प्राणधर्ता यदमृतं प्रविलापयन् । विश्वं प्रलय इत्युक्तो मृत्युरन्यत्र मारणात्'' ॥ इति च । <span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'सत् साधुगुणपूर्णत्वादस्मान्नान्यो गुणाधिकः ।<br/>यतोतोसदिति प्रोक्तं विष्ण्वाख्यं परमं पदम्'' ॥</span> इति शब्दनिर्णये । ॥ १६-१९ ॥ त्रैविद्या मां सोमपाः पूतपापा यज्ञैरिष्ट्वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते । ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोकं अश्नन्ति दिव्यान् दिवि देवभोगान्॥ २० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-560"
oldKey	"BGT_C09_V20"
type	"verse"
parent	"BGT_C09"
chapter	"BGT_C09"
verseType	"shloka"
text	"ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालं क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति । एवं त्रयीधर्ममनुप्रपन्ना गतागतं कामकामा लभन्ते॥ २१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-561"
oldKey	"BGT_C09_V21"
type	"verse"
parent	"BGT_C09"
chapter	"BGT_C09"
verseType	"shloka"
text	"अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते । तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम्॥२२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-562"
oldKey	"BGT_C09_V22"
type	"verse"
parent	"BGT_C09"
chapter	"BGT_C09"
verseType	"shloka"
text	"येप्यन्यदेवता भक्ता यजन्ते श्रद्धयान्विताः । तेपि मामेव कौन्तेय यजन्त्यविधिपूर्वकम्॥२३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-563"
oldKey	"BGT_C09_V22_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C09"
chapter	"BGT_C09"
verseType	null
text	"'अनन्यदेवतायागाद् भक्त्युद्रेकादकामनात् । सदा योगाच्च वैशिष्ट्यं त्रैविद्याद् वैष्णवादपि । स्यादि्ध भागवतस्यैव तेन ब्रह्मादयोखिलाः । अश्वमेधादिभिर्यज्ञैरपि केशवयाजिनः । वैष्णवा इति बुद्ध्यैव मानयन्त्यन्यदेवताः ॥'' इत्याग्नेये । 'सम्यग्गुणगणज्ञानादुपासा पर्युपासना'' । इति च ॥ २०-२३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-564"
oldKey	"BGT_C09_V23"
type	"verse"
parent	"BGT_C09"
chapter	"BGT_C09"
verseType	"shloka"
text	"अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च । न तु मामभिजानन्ति तत्त्वेनातश्च्यवन्ति ते॥२४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-565"
oldKey	"BGT_C09_V24"
type	"verse"
parent	"BGT_C09"
chapter	"BGT_C09"
verseType	"shloka"
text	"यान्ति देवव्रता देवान् पितॄन् यान्ति पितॄव्रताः । भूतानि यान्ति भूतेज्या यान्ति मद्याजिनोपि माम् ॥॥ २५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-566"
oldKey	"BGT_C09_V25"
type	"verse"
parent	"BGT_C09"
chapter	"BGT_C09"
verseType	"shloka"
text	"पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति । तदहं भक्त्युपहृतमश्नामि प्रयतात्मनः॥२६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-567"
oldKey	"BGT_C09_V26"
type	"verse"
parent	"BGT_C09"
chapter	"BGT_C09"
verseType	"shloka"
text	"यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोषि ददासि यत् । यत्तपस्यसि कौन्तेय तत् कुरुष्व मदर्पणम्॥२७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-568"
oldKey	"BGT_C09_V27"
type	"verse"
parent	"BGT_C09"
chapter	"BGT_C09"
verseType	"shloka"
text	"शुभाशुभफलैरेवं मोक्ष्यसे कर्मबन्धनैः । संन्यासयोगयुक्तात्मा विमुक्तो मामुपैष्यसि॥२८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-569"
oldKey	"BGT_C09_V27_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C09"
chapter	"BGT_C09"
verseType	null
text	"मामिष्ट्वा प्रार्थयन्त इत्युक्तत्वाज्जानन्तोपि नाभिजानन्ति तत्त्वेन । 'सर्वदेववरत्वेन यो न जानाति केशवम् । तस्य पुण्यानि मोघानि याति चान्धं तमो ध्रुवम्'' ॥ इति च । 'मोघाशा मोघकर्माणः'' इत्युक्तत्वाच्च न केवलाज्ञविषयं मिथ्याज्ञानिविषयं वा 'च्यवन्ति ते'' इत्यादि । अतः सर्वाधिक्यं विष्णोर्ज्ञात्वापि ब्रह्मादीनां तत्परिवारत्वादिकमजानतामिदं फलम् ॥ २४-२८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-570"
oldKey	"BGT_C09_V28"
type	"verse"
parent	"BGT_C09"
chapter	"BGT_C09"
verseType	"shloka"
text	"समोहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योस्ति न प्रियः । ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्यहम् ॥२९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-571"
oldKey	"BGT_C09_V28_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C09"
chapter	"BGT_C09"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">'नास्य भक्तोपि यो द्वेष्यो नचाभक्तोपि यः प्रियः ।<br/>किन्तु भक्त्यनुसारेण फलदोतः समो हरिः''</span> इति पाद्मे । प्रीत्या मयि ते ॥२९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-572"
oldKey	"BGT_C09_V29"
type	"verse"
parent	"BGT_C09"
chapter	"BGT_C09"
verseType	"shloka"
text	"अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक् । साधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः॥३० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-573"
oldKey	"BGT_C09_V30"
type	"verse"
parent	"BGT_C09"
chapter	"BGT_C09"
verseType	"shloka"
text	"क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं निगच्छति । कौन्तेय प्रतिजानीहि न मे भक्तः प्रणश्यति॥३१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-574"
oldKey	"BGT_C09_V31"
type	"verse"
parent	"BGT_C09"
chapter	"BGT_C09"
verseType	"shloka"
text	"मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येपि स्युः पापयोनयः । स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेपि यान्ति परां गतिम्॥३२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-575"
oldKey	"BGT_C09_V32"
type	"verse"
parent	"BGT_C09"
chapter	"BGT_C09"
verseType	"shloka"
text	"किं पुनर्ब्राह्मणाः पुण्या भक्ता राजर्षयस्तथा । अनित्यमसुखं लोकमिमं प्राप्य भजस्व माम्॥३३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-576"
oldKey	"BGT_C09_V33"
type	"verse"
parent	"BGT_C09"
chapter	"BGT_C09"
verseType	"shloka"
text	"मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु । मामेवैष्यसि युक्त्वैवमात्मानं मत्परायणः॥३४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-577"
oldKey	"BGT_C09_V33_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C09"
chapter	"BGT_C09"
verseType	null
text	"'पापादिकारिताश्चैव पुंसां स्वाभाविका अपि । विप्रत्वाद्यास्तत्र पुण्याः स्वाभाव्या एव मुक्तिगाः । यान्ति स्त्रीत्वं पुमांसोपि पापतः कामतोपि वा । न स्त्रियो यान्ति पुंस्त्वं तु स्वभावादेव याः स्त्रियः । पुंसा सहैव पुन्देहस्थितिः स्याद् वरदानतः । तज्जन्मनि वराः पापजाताभ्यो निजसत्स्त्रियः । सर्वेषामपि जीवानामन्त्यदेहो यथा निजः। मुक्तौ च निजभावः स्यात् कर्मभोगान्ततोपि वा'' इति भविष्यत्पर्ववचनात् पापयोनयः पुण्या इति विशेषणम् । ॥ ३२-३४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-578"
oldKey	"BGT_C10_I01"
type	"introduction"
parent	"BGT_C10"
chapter	"BGT_C10"
verseType	null
text	"उपासनार्थं विभूतीर्विशेषकारणत्वं च केषाञ्चिदनेन अध्यायेनाह-"

id	"Bhagavadgitatatparya-579"
oldKey	"BGT_C10_V01"
type	"verse"
parent	"BGT_C10"
chapter	"BGT_C10"
verseType	"shloka"
text	"भूय एव महाबाहो शृृणु मे परमं वचः । यत्तेहं प्रीयमाणाय वक्ष्यामि हितकाम्यया॥१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-580"
oldKey	"BGT_C10_V02"
type	"verse"
parent	"BGT_C10"
chapter	"BGT_C10"
verseType	"shloka"
text	"न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः । अहमादिर्हि देवानां महर्षीणां च सर्वशः॥२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-581"
oldKey	"BGT_C10_V02_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C10"
chapter	"BGT_C10"
verseType	null
text	"उपलक्षणार्थं सुरगणा इत्यादि ॥ १,२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-582"
oldKey	"BGT_C10_V03"
type	"verse"
parent	"BGT_C10"
chapter	"BGT_C10"
verseType	"shloka"
text	"यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम् । असंमूढः स मर्त्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते॥३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-583"
oldKey	"BGT_C10_V03_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C10"
chapter	"BGT_C10"
verseType	null
text	"अनस्यापि आदिः अनादिः ॥ ३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-584"
oldKey	"BGT_C10_V04"
type	"verse"
parent	"BGT_C10"
chapter	"BGT_C10"
verseType	"shloka"
text	"बुदि्धर्ज्ञानमसंमोहः क्षमा सत्यं दमः शमः । सुखं दुःखं भवोभावो भयं चाभयमेव च॥४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-585"
oldKey	"BGT_C10_V05"
type	"verse"
parent	"BGT_C10"
chapter	"BGT_C10"
verseType	"shloka"
text	"अहिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोयशः । भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः॥५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-586"
oldKey	"BGT_C10_V05_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C10"
chapter	"BGT_C10"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'बुदि्धर्बोधनिधित्वात् तदन्तःकरणमुच्यते'' ।</span> इति शब्दनिर्णये । ॥ ४-५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-587"
oldKey	"BGT_C10_V06"
type	"verse"
parent	"BGT_C10"
chapter	"BGT_C10"
verseType	"shloka"
text	"महर्षयः सप्त पूर्वे चत्वारो मनवस्तथा । मद्भावा मानसा जाता येषां लोक इमाः प्रजाः॥६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-588"
oldKey	"BGT_C10_V06_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C10"
chapter	"BGT_C10"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Brahme-id">'मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।<br/>वसिष्ठश्च महातेजाः पूर्वे सप्तर्षयः स्मृऽताः'' ॥</span> इति ब्राह्मे । <span class="gr-reference gr-ref-Mahavishnupurana-id">'मनवो बोधवैशेष्याद् देवा ब्रह्मादयः स्मृऽताः ।<br/>विप्रादिवर्णभेदेन चत्वारो बहवोपि ते ।<br/>दीनत्वाद् देवनामानस्त्वन्ये ब्रह्मादिनामकाः ।<br/>अवैष्णवकृतो यज्ञो दीनैर्देवैस्तु भुज्यते ।<br/>वैष्णवैस्तु कृतो यज्ञो देवैर्हि मनुनामकैः ।<br/>मरीच्याद्यास्तु तत्पुत्रा मानवा नामतः स्मृऽताः ।<br/>तत्पुत्रपौत्रा मुनयस्तथा मानवमानवाः ।<br/>तेभ्यो मनुष्या इत्येषा सृष्टिर्विष्णोः समुत्थिता'' ॥</span> इति महाविष्णुपुराणे ॥॥ ६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-589"
oldKey	"BGT_C10_V07"
type	"verse"
parent	"BGT_C10"
chapter	"BGT_C10"
verseType	"shloka"
text	"एतां विभूतिं योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वतः । सोविकम्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः॥७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-590"
oldKey	"BGT_C10_V07_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C10"
chapter	"BGT_C10"
verseType	null
text	"'युज्यते येन योगोसावुपायः शक्तिरेव वा'' । इति च । विशिष्टभवनं विभूतिः । महत्त्वम् । विविधभवनं वा । योगः सामर्थ्यम् ॥ ७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-591"
oldKey	"BGT_C10_V08"
type	"verse"
parent	"BGT_C10"
chapter	"BGT_C10"
verseType	"shloka"
text	"अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते । इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः॥८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-592"
oldKey	"BGT_C10_V09"
type	"verse"
parent	"BGT_C10"
chapter	"BGT_C10"
verseType	"shloka"
text	"मच्चित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम् । कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च॥९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-593"
oldKey	"BGT_C10_V10"
type	"verse"
parent	"BGT_C10"
chapter	"BGT_C10"
verseType	"shloka"
text	"तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् । ददामि बुदि्धयोगं तं येन मामुपयान्ति ते॥१० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-594"
oldKey	"BGT_C10_V11"
type	"verse"
parent	"BGT_C10"
chapter	"BGT_C10"
verseType	"shloka"
text	"तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः । नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता॥११ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-595"
oldKey	"BGT_C10_V11_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C10"
chapter	"BGT_C10"
verseType	null
text	"'भजन्ते माम्'' इत्यनेन जीवेश्वरैक्यशङ्कां निवर्तयति ॥ ८ ॥ मद्गतप्राणाः मद्विषयचेष्टाः ॥ ९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-596"
oldKey	"BGT_C10_V12"
type	"verse"
parent	"BGT_C10"
chapter	"BGT_C10"
verseType	"shloka"
text	"परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान् । पुरुषं शाश्वतं दिव्यमादिदेवमजं विभुम्॥१२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-597"
oldKey	"BGT_C10_V13"
type	"verse"
parent	"BGT_C10"
chapter	"BGT_C10"
verseType	"shloka"
text	"आहुस्त्वामृषयः सर्वे देवर्षिर्नारदस्तथा । असितो देवलो व्यासः स्वयं चैव ब्रवीषि मे॥१३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-598"
oldKey	"BGT_C10_V14"
type	"verse"
parent	"BGT_C10"
chapter	"BGT_C10"
verseType	"shloka"
text	"सर्वमेतदृतं मन्ये यन्मां वदसि केशव । न हि ते भगवन्व्यक्तिं विदुर्देवा न दानवाः॥१४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-599"
oldKey	"BGT_C10_V15"
type	"verse"
parent	"BGT_C10"
chapter	"BGT_C10"
verseType	"shloka"
text	"स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम । भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते॥१५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-600"
oldKey	"BGT_C10_V16"
type	"verse"
parent	"BGT_C10"
chapter	"BGT_C10"
verseType	"shloka"
text	"वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतयः । याभिर्विभूतिभिर्लोकानिमांस्त्वं व्याप्य तिष्ठसि॥१६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-601"
oldKey	"BGT_C10_V17"
type	"verse"
parent	"BGT_C10"
chapter	"BGT_C10"
verseType	"shloka"
text	"कथं विद्यामहं योगिंस्त्वां सदा परिचिन्तयन् । केषु केषु च भावेषु चिन्त्योसि भगवन्मया॥१७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-602"
oldKey	"BGT_C10_V18"
type	"verse"
parent	"BGT_C10"
chapter	"BGT_C10"
verseType	"shloka"
text	"विस्तरेणात्मनो योगं विभूतिं च जनार्दन । भूयः कथय तृप्तिर्हि शृृण्वतो नास्ति मेमृतम्॥१८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-603"
oldKey	"BGT_C10_V19"
type	"verse"
parent	"BGT_C10"
chapter	"BGT_C10"
verseType	"shloka"
text	"हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतयः । प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे॥१९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-604"
oldKey	"BGT_C10_V20"
type	"verse"
parent	"BGT_C10"
chapter	"BGT_C10"
verseType	"shloka"
text	"अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः । अहमादिश्च मध्यं च भूतानामन्त एव च॥२० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-605"
oldKey	"BGT_C10_V21"
type	"verse"
parent	"BGT_C10"
chapter	"BGT_C10"
verseType	"shloka"
text	"आदित्यानामहं विष्णुर्ज्योतिषां रविरंशुमान् । मरीचिर्मरुतामस्मि नक्षत्राणामहं शशी॥२१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-606"
oldKey	"BGT_C10_V22"
type	"verse"
parent	"BGT_C10"
chapter	"BGT_C10"
verseType	"shloka"
text	"वेदानां सामवेदोस्मि देवानामस्मि वासवः । इंद्रियाणां मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतना॥२२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-607"
oldKey	"BGT_C10_V23"
type	"verse"
parent	"BGT_C10"
chapter	"BGT_C10"
verseType	"shloka"
text	"रुद्राणां शङ्करश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम् । वसूनां पावकश्चास्मि मेरुः शिखरिणामहम्॥२३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-608"
oldKey	"BGT_C10_V24"
type	"verse"
parent	"BGT_C10"
chapter	"BGT_C10"
verseType	"shloka"
text	"पुरोधसां च मुख्यं मां विदि्ध पार्थ बृहस्पतिम् । सेनानीनामहं स्कन्दः सरसामस्मि सागरः॥२४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-609"
oldKey	"BGT_C10_V25"
type	"verse"
parent	"BGT_C10"
chapter	"BGT_C10"
verseType	"shloka"
text	"महर्षीणां भृगुरहं गिरामस्म्येकमक्षरम् । यज्ञानां जपयज्ञोस्मि स्थावराणां हिमालयः॥२५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-610"
oldKey	"BGT_C10_V26"
type	"verse"
parent	"BGT_C10"
chapter	"BGT_C10"
verseType	"shloka"
text	"अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः । गन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः॥२६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-611"
oldKey	"BGT_C10_V27"
type	"verse"
parent	"BGT_C10"
chapter	"BGT_C10"
verseType	"shloka"
text	"उच्चैःश्रवसमश्वानां विदि्ध माममृतोद्भवम् । ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम्॥२७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-612"
oldKey	"BGT_C10_V28"
type	"verse"
parent	"BGT_C10"
chapter	"BGT_C10"
verseType	"shloka"
text	"आयुधानामहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुक् । प्रजनश्चास्मि कन्दर्पः सर्पाणामस्मि वासुकिः॥२८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-613"
oldKey	"BGT_C10_V29"
type	"verse"
parent	"BGT_C10"
chapter	"BGT_C10"
verseType	"shloka"
text	"अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम् । पितॄणामर्यमा चास्मि यमः संयमतामहम्॥२९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-614"
oldKey	"BGT_C10_V30"
type	"verse"
parent	"BGT_C10"
chapter	"BGT_C10"
verseType	"shloka"
text	"प्रह्लादश्चास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम् । मृगाणां च मृगेन्द्रोहं वैनतेयश्च पक्षिणाम्॥३० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-615"
oldKey	"BGT_C10_V31"
type	"verse"
parent	"BGT_C10"
chapter	"BGT_C10"
verseType	"shloka"
text	"पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहम् । झषाणां मकरश्चास्मि स्रोतसामस्मि जाह्नवी॥३१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-616"
oldKey	"BGT_C10_V32"
type	"verse"
parent	"BGT_C10"
chapter	"BGT_C10"
verseType	"shloka"
text	"सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन । अध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम्॥३२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-617"
oldKey	"BGT_C10_V33"
type	"verse"
parent	"BGT_C10"
chapter	"BGT_C10"
verseType	"shloka"
text	"अक्षराणामकारोस्मि द्वन्द्वः सामासिकस्य च । अहमेवाक्षयः कालो धाताहं विश्वतोमुखः॥३३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-618"
oldKey	"BGT_C10_V34"
type	"verse"
parent	"BGT_C10"
chapter	"BGT_C10"
verseType	"shloka"
text	"मृत्युः सर्वहरश्चाहं उद्भवश्च भविष्यताम् । कीर्तिः श्रीर्वाक् च नारीणां स्मृऽतिर्मेधा धृतिः क्षमा ॥३४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-619"
oldKey	"BGT_C10_V35"
type	"verse"
parent	"BGT_C10"
chapter	"BGT_C10"
verseType	"shloka"
text	"बृहत्साम तथा साम्नां गायत्री छन्दसामहम् । मासानां मार्गशीर्षोहं ऋतूनां कुसुमाकरः॥३५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-620"
oldKey	"BGT_C10_V36"
type	"verse"
parent	"BGT_C10"
chapter	"BGT_C10"
verseType	"shloka"
text	"द्यूतं छलयतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् । जयोस्मि व्यवसायोस्मि सत्त्वं सत्त्ववतामहम्॥३६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-621"
oldKey	"BGT_C10_V37"
type	"verse"
parent	"BGT_C10"
chapter	"BGT_C10"
verseType	"shloka"
text	"वृष्णीनां वासुदेवोस्मि पाण्डवानां धनञ्जयः । मुनीनामप्यहं व्यासः कवीनामुशना कविः॥३७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-622"
oldKey	"BGT_C10_V38"
type	"verse"
parent	"BGT_C10"
chapter	"BGT_C10"
verseType	"shloka"
text	"दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीषताम् । मौनं चैवास्मि गुह्यानां ज्ञानं ज्ञानवतामहम्॥३८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-623"
oldKey	"BGT_C10_V39"
type	"verse"
parent	"BGT_C10"
chapter	"BGT_C10"
verseType	"shloka"
text	"यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन । न तदस्ति विना यत्स्यात् मया भूतं चराचरम्॥३९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-624"
oldKey	"BGT_C10_V40"
type	"verse"
parent	"BGT_C10"
chapter	"BGT_C10"
verseType	"shloka"
text	"नान्तोस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां परन्तप । एष तूद्देशतः प्रोक्तो विभूतेर्विस्तरो मया॥४० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-625"
oldKey	"BGT_C10_V40_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C10"
chapter	"BGT_C10"
verseType	null
text	"'येषां विष्णुस्वरूपाणां सन्निधेरन्यवस्तुषु । विशिष्टत्वं स्वजातेः स्याद् विभूत्याख्यानि तानि तु । ब्रह्मनामा ब्रह्मगतः सर्वदैवतसञ्चयात् । आधिक्यहेतुर्भगवान् सामस्थः सामनामकः । आधिक्यहेतुर्वेदेभ्यस्तथाश्वत्थस्थितो हरिः । उत्कर्षहेतुर्वृक्षेभ्यो य एवाश्वत्थनामकः'' ॥ इत्यादि विभूतितत्त्वे । 'केषु केषु च भावेषु'' इत्युक्तत्वाच्च ब्रह्मादिजीवेभ्योन्यदेव विभूतिरूपम् । 'द्विविधं वैभवं रूपं प्रत्यक्षं च तिरोहितम् । कपिलव्यासकृष्णाद्यं प्रत्यक्षं वैभवं स्मृऽतम् । भिन्नं ब्रह्मादिजीवेभ्यो जडेभ्यश्चापि तद्गतम् । स्वजात्याधिक्यदं तेषां तत् तिरोहितवैभवम्'' ॥ इत्यादि च । 'आत्माततगुणत्वेन रवज्ञेयो यतो रविः । उदवन्मेघचलनान्मरीचिः साम साम्यतः । सुखात् सुखत्वात्तु शशी वेदो वेदनतो हरिः । वासवर्ती वासवोसौ चेतोनेता तु चेतना । पालकैर्वननीयत्वात् पवनो बोधनान्मनः । पावकः शोधनान्मेरुरीरो यन्मास्य सागरः । सारस्य गरणात् स्कन्दो जगतः स्कन्दनाद् भृगुः । भर्जनाज्जपयज्ञश्च जातपो याज्य एव च । अश्वाकारस्थितोश्वत्थ ऐरा श्रीश्च तदाश्रयः । ऐरावतो नराणां यद् दद्यात् सर्वं स नारदः । ह्रीश्रीसमाश्रयत्वाच्च हिमालय इतीरितः । वर्ज्यत्वादरिभिर्वज्रो वैनतेयो नतास्पदः । वासुकिर्वाससुखदः कन्दर्पः सुखभेदपः । अर्यमा ज्ञेयमातृत्वात् काल आकालनादपि । वरुणो वरणाद् द्वन्द्वो द्विरूपोन्तर्बहिर्यतः । मकरो मानकर्तृत्वाद् यमः संयमनाद् विभुः । प्रह्लादः स महानन्दो मृगेन्द्रो मृगयत्पतिः । जाह्नवी जहतां स्थानमध्यात्मं चात्मनां पतिः । विद्या ज्ञप्तिस्वरूपत्वाद् वादो वाच्यत्वतो हरिः । कीर्त्यो वक्ताश्रयः कीर्तिर्वाक् श्रीरिति च नामतः । स्मरणीयः स्मृऽतिर्मेधा क्षमारूपस्तथेर्यते । द्यूतं क्रीडापरत्वाच्च गायत्री त्राति गायकान् । सत्त्वं साधुगुणत्वाच्च दण्डनाद्दण्ड उच्यते । बृहत्सारोप्यमेयश्च बृहत्सामोशनोशतेः । शुभाशुभज्ञानकरः कुसुमाकर ईरितः । ज्ञानं ज्ञानात्मतो मौनं मुनीड््यो नीतिरानयन् । मार्गाणामन्तगत्वात्तु मार्गशीर्षः प्रकीर्तितः । सुखं पिबन् लीलयैव कपिलो व्यास एव च । विशिष्टत्वाद् विष्णुनामा विशिष्टप्राणसौख्यतः । एवं नानागुणैर्विष्णुर्नानानामभिरीरितः । नानाप्राण्यादिसंस्थश्च विभूतिरिति शब्दितः । शश्यादिषु विजातीयस्वाम्यदः सारदः क्वचित् । शर्वादिषु सजातीयश्रैष्ठ्यदत्वेन संस्थितः । शक्रोशनार्जुनाद्येषु सजातीयैकदेशतः । देवेष्वभ्यधिको ब्रह्मा यतो विष्णोरनन्तरः । कवित्वादिगुणेष्वेवं यत्समो नास्ति कश्चन । तथा भीमश्च पार्थेषु ज्ञानं यज्ञेषु चोत्तमम् । सुदर्शनश्चायुधेषु वेदेष्वृग्वेद एव च'' ॥ इत्यादि विभूतितत्त्वे । क्वचित् साम्न आधिक्यमभिमान्यपेक्षया 'ऋचः श्रीर्गीरुमाद्याश्च साम्नः प्राणशिवादयः'' इत्याद्यभिमानिभेदात् । तत्रापि यथायोग्यम् । ॥ २१-४० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-626"
oldKey	"BGT_C10_V41"
type	"verse"
parent	"BGT_C10"
chapter	"BGT_C10"
verseType	"shloka"
text	"यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा । तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोंशसम्भवम्॥४१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-627"
oldKey	"BGT_C10_V41_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C10"
chapter	"BGT_C10"
verseType	null
text	"मम तेजोंशेन संयुक्तं भवति ॥ ४१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-628"
oldKey	"BGT_C10_V42"
type	"verse"
parent	"BGT_C10"
chapter	"BGT_C10"
verseType	"shloka"
text	"अथवा बहुनैतेन किं ज्ञातेन तवार्जुन । विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नं एकांशेन स्थितो जगत्॥४२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-629"
oldKey	"BGT_C10_V42_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C10"
chapter	"BGT_C10"
verseType	null
text	"'किं ज्ञातेन'' इति वक्ष्यमाणस्याधिकफलत्वज्ञापकमेव । अन्यथोक्तेरेव वैयर्थ्यात् । 'अन्याधिक्यज्ञापनार्थं शुभं चाक्षिप्यते क्वचित् । न तावतास्य निन्द्यत्वं ज्ञेयैवान्यवरिष्ठता । उभयं मिलितं चैव ततोप्यधिकशोभनम्'' ॥ इति च ॥४२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-630"
oldKey	"BGT_C11_I01"
type	"introduction"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	null
text	"था श्रुते ध्यानं कर्तुं शक्यं तथा स्वरूपस्थितिरनेनाध्यायेनोच्यते-"

id	"Bhagavadgitatatparya-631"
oldKey	"BGT_C11_V01"
type	"verse"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	"shloka"
text	"मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसञ्ज्ञितम् । यत्त्वयोक्तं वचस्तेन मोहोयं विगतो मम॥१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-632"
oldKey	"BGT_C11_V02"
type	"verse"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	"shloka"
text	"भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया । त्वत्तः कमलपत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम्॥२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-633"
oldKey	"BGT_C11_V03"
type	"verse"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	"shloka"
text	"एवमेतद्यथात्थ त्वमात्मानं परमेश्वर । द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम॥३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-634"
oldKey	"BGT_C11_V04"
type	"verse"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	"shloka"
text	"मन्यसे यदि तच्छक्यं मया द्रष्टुमिति प्रभो । योगेश्वर ततो मे त्वं दर्शयात्मानमव्ययम्॥४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-635"
oldKey	"BGT_C11_V05"
type	"verse"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	"shloka"
text	"पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोथ सहस्रशः । नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च॥५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-636"
oldKey	"BGT_C11_V06"
type	"verse"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	"shloka"
text	"पश्यादित्यान्वसून् रुद्रानश्विनौ मरुतस्तथा । बहून्यदृष्टपूर्वाणि पश्याश्चर्याणि भारत॥६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-637"
oldKey	"BGT_C11_V07"
type	"verse"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	"shloka"
text	"इहैकस्थं जगत्कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम् । मम देहे गुडाकेश यच्चान्यद्द्रष्टुमिच्छसि॥७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-638"
oldKey	"BGT_C11_V08"
type	"verse"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	"shloka"
text	"न तु मां शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा । दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम्॥८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-639"
oldKey	"BGT_C11_V09"
type	"verse"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	"shloka"
text	"एवमुक्त्वा ततो राजन्महायोगेश्वरो हरिः । दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम्॥९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-640"
oldKey	"BGT_C11_V10"
type	"verse"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	"shloka"
text	"अनेकवक्त्रनयनमनेकाद्भुतदर्शनम् । अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधम्॥१० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-641"
oldKey	"BGT_C11_V11"
type	"verse"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	"shloka"
text	"दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम् । सर्वाश्चर्यमयं देवं अनन्तं विश्वतो मुखम्॥११ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-642"
oldKey	"BGT_C11_V12"
type	"verse"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	"shloka"
text	"दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता । यदि भाः सदृशी सा स्याद्भासस्तस्य महात्मनः॥१२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-643"
oldKey	"BGT_C11_V13"
type	"verse"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	"shloka"
text	"तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा । अपश्यद्देवदेवस्य शरीरे पाण्डवस्तदा॥१३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-644"
oldKey	"BGT_C11_V14"
type	"verse"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	"shloka"
text	"ततः स विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा धनञ्जयः । प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिरभाषत॥१४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-645"
oldKey	"BGT_C11_V14_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Brahme-id">'आत्मानमव्ययम्'' 'परमं रूपमैश्वरम्'' 'सर्वाश्चर्यमयं देवमनन्तं विश्वतो-मुखम्'' इत्यादिरूपविशेषणाच्च रूपस्येश्वरसाक्षात्स्वरूपत्वं नित्यत्वं तत एव चिदानन्दाद्यात्मकत्वं च सिद्धम् । 'मम देहे'' इत्युक्तत्वाच्चादित्यादीनां भेदः सिद्धः । 'मे रूपाणि'' 'सर्वतोनन्तरूपम्'' इत्यादेः 'द्रष्टुमिच्छामि ते रूपम्'' इत्यादेश्चैकस्यैवाभिन्नानन्तरूपत्वं च ।<br/>'एकं रूपं हरेर्नित्यमचिन्त्यैश्वर्ययोगतः ।<br/>बहुसङ्ख्यागोचरं च विशेषादेव केवलम् ।<br/>अभावो यत्र भेदस्य प्रमाणावसितो भवेत् ।<br/>विशेषनामा तत्रैव विशेषव्यवहारवान् ।<br/>विशेषोपि स्वरूपं स स्वनिर्वाहक एव च ।<br/>द्रव्यात्मना स नित्योपि विशेषात्मैव जायते ।<br/>नित्या एव विशेषाश्च केचिदेवं द्विधैव सः ।<br/>वस्तुस्वरूपमस्त्येवेत्येवमादिष्वभेदिनः ।<br/>विशेषोनुभवादेव ज्ञायते सर्ववस्तुषु ।<br/>नचाविशेषितं किञ्चिद् वाच्यं लक्ष्यं तथा मितम् ।<br/>विशिष्टस्य स्वतोन्यत्वे स्वस्यामेयत्वहेतुतः ।<br/>नैव ज्ञेयं विशिष्टं च मानाभावाच्च नो भवेत् ।<br/>स्वयमित्यपि हि स्वत्वविशेषेण विवर्जितम् ।<br/>न ज्ञेयं तद्विशेष्यं च तथैवेत्यनवस्थितिः ।<br/>अभेदे न विरोधोस्ति ज्ञाताज्ञातं यतोखिलम् ।<br/>तदेव ज्ञातरूपेण ज्ञातमज्ञातमन्यथा ।<br/>अभिन्नस्य विशिष्टत्वान्न दोषद्वयमप्युत ।<br/>एकत्वानुभवाच्चैव विशेषानुभवादपि ।<br/>तज्ज्ञानानुभवाच्चैव न दोषद्वयसम्भवः ।<br/>भेदाभेदौ च तेनैव (तौ नैव) कर्तृभोक्तृविशेषणे ।<br/>मदन्य इत्यनुभवो यतो नैवास्ति कस्यचित् ।<br/>भेदो विशेषणस्यापि नान्तरस्य क्वचिद् भवेत् ।<br/>शुद्धस्वरूप इत्यादावभेदस्यैव दर्शनात् ।<br/>अपृथग्दृष्टिनियमाद् बलज्ञानादिकस्य च ।<br/>ऐक्यं बाह्यविशेषाणां पृथग्दृष्ट्यैव तन्न तु ।<br/>विशेषहेत्वभावेपि द्वैविध्यं कल्प्यते यदि ।<br/>कल्पनागौरवाद्यास्तु दोषास्तत्रातिसङ्गताः ।<br/>नैकत्वं वापि नानात्वं नियमादस्त्यचेतने ।<br/>भेदाभेदावनुभवादतस्तत्रान्यथागतेः ।<br/>एको मदन्यतोन्यश्चेत्येवमेव व्यवस्थितौ ।<br/>भेदाभेदौ चेतनेषु तस्मान्नैकप्रकारता ।<br/>एकमित्येव यज्ज्ञातं बहुत्वेनैव तत् पुनः ।<br/>पटाद्यं ज्ञायते यस्माद् भेदाभेदौ कुतो न तत् ।<br/>तन्तुभ्योन्यः पटः साक्षात् कस्य दृष्टिपथं गतः ।<br/>अनन्यश्चेत् तन्तुभावे पटाभावः कुतो भवेत् ।<br/>न चात्मनि विशेषोत्र दृष्टान्तत्वं गमिष्यति ।<br/>शुद्धोहम्प्रत्ययो यस्मात् तत्राभेदप्रदर्शकः ।<br/>अत्रावयवभेदेन स्यादेव ह्यनवस्थितिः ।<br/>न चानवयवं वस्तु क्वचित् स्यान्मानगोचरम् ।<br/>पूर्वापरादिभेदेन यतोंशोस्यावगम्यते ।<br/>उपाधिरप्येकदेशसम्बद्धः सन्तमेव हि ।<br/>ज्ञापयेद् भेदमखिलं ग्रसन् स विभजेत् कथम् ।<br/>तस्माद् गुणादिकमपि नास्त्यनंशतया क्वचित् ।<br/>भावाभावव्यवहृतेर्विद्यमानेपि वस्तुनि ।<br/>भेदाभेदौ गुणादेश्च जडे वस्तुनि संस्थितौ ।<br/>चेतने शक्तिरूपेण गुणादेर्भाव इष्यते ।<br/>सुप्तोयं बलवान् विद्वानित्यादिव्यवहारतः ।<br/>नचैवं शक्तिरूपेण जडे व्यवहृतिः क्वचित् ।<br/>एकमेवाद्वितीयं तन्नेह नानास्ति किञ्चन ।<br/>मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति ।<br/>यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति ।<br/>एवं धर्मान् पृथक् पश्यंस्तानेवानुविधावति ।<br/>इत्यादिश्रुतिमानाच्च परमैश्वर्यतस्तथा ।<br/>सर्वं तु घटते विष्णौ यत् कल्याणगुणात्मकम्'' ॥</span> इत्यादि ब्रह्मतर्के । ॥ १-१४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-646"
oldKey	"BGT_C11_V15"
type	"verse"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	"shloka"
text	"पश्यामि देवांस्तव देव देहे सर्वांस्तथा भूतविशेषसङ्घान् । ब्रह्माणमीशं कमलासनस्थं ऋषींश्च सर्वान् उरगांश्च दिव्यान्॥ १५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-647"
oldKey	"BGT_C11_V15_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">कमलासने ब्रह्मणि स्थितं रुद्रम्'विष्णुं समाश्रितो ब्रह्मा ब्रह्मणोङ्कगतो हरः ।<br/>हरस्याङ्गविशेषेषु देवाः सर्वेपि संस्थिताः'' ॥</span> इति पाद्मे ॥१५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-648"
oldKey	"BGT_C11_V16"
type	"verse"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	"shloka"
text	"अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं पश्यामि त्वां सर्वतोनन्तरूपम् । नान्तं न मध्यं न पुनस्तवादिं पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप॥ १६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-649"
oldKey	"BGT_C11_V17"
type	"verse"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	"shloka"
text	"किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च तेजोराशिं सर्वतो दीप्तिमन्तम् । पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्ताद्दीप्तानलार्कद्युतिमप्रमेयम्॥ १७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-650"
oldKey	"BGT_C11_V18"
type	"verse"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	"shloka"
text	"त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् । त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्तासनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे॥ १८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-651"
oldKey	"BGT_C11_V19"
type	"verse"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	"shloka"
text	"अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्यमनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रम् । पश्यामि त्वां दीप्तहुताशवक्त्रं स्वतेजसा विश्वमिदं तपन्तम्॥ १९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-652"
oldKey	"BGT_C11_V20"
type	"verse"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	"shloka"
text	"द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः । दृष्ट्वाद्भुतं रूपमुग्रं तवेदं लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन्॥ २० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-653"
oldKey	"BGT_C11_V20_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	null
text	"द्यावापृथिव्योरन्तरमेकेनैव रूपेण व्याप्तम् । 'नान्तं न मध्यम्'' इत्युक्त-त्वात् पुनः 'अनादिमध्यान्तम्'' इति गुणानन्त्यापेक्षया । 'त्वया ततं विश्वमनन्तरूप'' इति कालापेक्षया । स्वयमन्तं विद्यमानमपि न पश्यतीत्याशङ्क्य 'त्वया ततं विश्वम्'' इत्याह । अन्यत् तात्पर्यज्ञापनायाभ्यासरूपम् । 'सर्वं समाप्नोषि ततोसि सर्वः'' इति 'सर्वं खल्विदं ब्रह्म'' इत्यादिषु सर्वशब्दव्याख्यानरूपम् । 'त्रिलोकेषु स्थितैर्भक्तैरर्जुनाय प्रदर्शितम् । दृष्टं विष्णोर्विश्वरूपं स्वयोग्यत्वानुरूपतः । प्रायः सहैव पार्थेन प्रायो भीताश्च तेखिलाः । दर्शनाभ्यासतो दृष्टिरानन्दोद्रेकता भवेत् । तस्मिन् काले तु भूमेश्च भारहारार्थमुद्यमात् । उग्रत्वमिव सर्वत्र न भीतिर्ब्रह्मदर्शिनाम् । अर्जुनादधिका ये तु तेषां भीतिर्न चाभवत् । श्रीब्रह्मरुद्रपूर्वाणां कृष्णाया भीमरामयोः'' ॥ इत्याग्नेयवचनात् । 'दृष्ट्वाद्भुतं रूपम्'' इत्यादि युज्यते ॥ १९,२० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-654"
oldKey	"BGT_C11_V21"
type	"verse"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	"shloka"
text	"अमी हि त्वां सुरसङ्घा विशन्ति केचिद्भीताः प्राञ्जलयो गृणन्ति । स्वस्तीत्युक्त्वा महर्षिसिद्धसङ्घाः स्तुवन्ति त्वां स्तुतिभिः पुष्कलाभिः॥ २१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-655"
oldKey	"BGT_C11_V22"
type	"verse"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	"shloka"
text	"रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या विश्वेश्विनौ मरुतश्चोष्मपाश्च । गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घा वीक्षन्ते त्वां विस्मिताश्चैव सर्वे॥ २२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-656"
oldKey	"BGT_C11_V23"
type	"verse"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	"shloka"
text	"रूपं महत्ते बहुवक्त्रनेत्रं महाबाहो बहुबाहूरुपादम् । बहूदरं बहुदंष्ट्राकरालं दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथितास्तथाहम्॥ २३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-657"
oldKey	"BGT_C11_V24"
type	"verse"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	"shloka"
text	"नभःस्पृशं दीप्तमनेकवर्णं व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम् । दृष्ट्वा हि त्वां प्रव्यथितान्तरात्मा धृतिं न विन्दामि शमं च विष्णो॥ २४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-658"
oldKey	"BGT_C11_V25"
type	"verse"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	"shloka"
text	"दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानि दृष्ट्वैव कालानलसन्निभानि । दिशो न जाने न लभे च शर्म प्रसीद देवेश जगन्निवास॥ २५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-659"
oldKey	"BGT_C11_V26"
type	"verse"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	"shloka"
text	"अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्राः सर्वे सहैवावनिपालसङ्घैः । भीष्मो द्रोणः सूतपुत्रस्तथासौ सहास्मदीयैरपि योधमुख्यैः॥ २६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-660"
oldKey	"BGT_C11_V27"
type	"verse"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	"shloka"
text	"वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति दंष्ट्राकरालानि भयानकानि । केचिद्विलग्ना दशनान्तरेषु सन्दृश्यन्ते चूर्णितैरुत्तमाङ्गैः॥ २७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-661"
oldKey	"BGT_C11_V28"
type	"verse"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	"shloka"
text	"यथा नदीनां बहवोम्बुवेगाः समुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति । तथा तवामी नरलोकवीरा विशन्ति वक्त्राण्यभिविज्वलन्ति॥ २८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-662"
oldKey	"BGT_C11_V29"
type	"verse"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	"shloka"
text	"यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतङ्गा विशन्ति नाशाय समृद्धवेगाः । तथैव नाशाय विशन्ति लोका- स्तवापि वक्त्राणि समृद्धवेगाः॥ २९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-663"
oldKey	"BGT_C11_V30"
type	"verse"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	"shloka"
text	"लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्तात्- लोकान् समग्रान्वदनैर्ज्वलद्भिः । तेजोभिरापूर्य जगत्समग्रं भासस्तवोग्राः प्रतपन्ति विष्णो॥ ३० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-664"
oldKey	"BGT_C11_V31"
type	"verse"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	"shloka"
text	"आख्याहि मे को भवानुग्ररूपो नमोस्तु ते देववर प्रसीद । विज्ञातुमिच्छामि भवन्तमाद्यं न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम्॥ ३१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-665"
oldKey	"BGT_C11_V31_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	null
text	"मुक्ताः सुरसङ्घा विशन्ति । 'प्रवेशो निर्गमश्चैव मुक्तानां स्वेच्छया भवेत्'' । इति हि ब्रह्माण्डे ॥ २१-२५ ॥ अन्यचेष्टां कुर्वतामपि भगवच्चेष्टयैव प्रलये प्रजानां प्रवेशवत् प्रवेशो युज्यते । सेनामध्यतो भगवन्मुखानामुभयाभिमुखत्वाच्चोभे सेने तत्र प्रविशतः । ये तु तस्मिन्नेव मुहूर्ते मरिष्यन्ति तेषां दशनान्तरेषु चूर्णितमपि शिरः सूक्ष्मदृष्टिगोचरत्वान्मानुषदृष्ट्या तथा न दृश्यते । यथा भिन्नमपि घटादिकं यावत् पृथङ्ग् न पतति तावन्मन्ददृष्टीनां न ज्ञायते । यथा पुरूरवसो जराश्विभ्यामेव दृष्टा ॥ २६-३० ॥ विशेषगुणकर्मविषय एव प्रश्नः । 'विष्णो'' इति सम्बोधनात् ॥ ३१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-666"
oldKey	"BGT_C11_V32"
type	"verse"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	"shloka"
text	"कालोस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान् समाहर्तुमिह प्रवृत्तः । ऋतेपि त्वा न भविष्यन्ति सर्वे येवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः॥ ३२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-667"
oldKey	"BGT_C11_V32_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Mahavaraha-id">'कालः कलितसम्पूर्णसद्गुणत्वाज्जनार्दनः ।<br/>संहारात् सर्ववित्त्वाद् वा सर्वविद्रावणेन वा'' ॥</span> इति महावराहे । अपिशब्देन भ्रात्रादीन् अपि ऋते ॥३२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-668"
oldKey	"BGT_C11_V33"
type	"verse"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	"shloka"
text	"तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो लभस्व जित्वा शत्रून् भुङ्क्ष्व राज्यं समृद्धम् । मयैवैते निहताः पूर्वमेव निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन्॥ ३३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-669"
oldKey	"BGT_C11_V34"
type	"verse"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	"shloka"
text	"द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं च कर्णं तथान्यानपि योधवीरान् । मया हतांस्त्वं जहि मा व्यथिष्ठा युध्यस्व जेतासि रणे सपत्नान्॥ ३४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-670"
oldKey	"BGT_C11_V34_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	null
text	"जयद्रथस्य पितुर्वरादेव विशेषः । निहताः निहतप्राया । पश्चादर्जुनेपि स्थित्वा स एव हनिष्यति ॥ ३४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-671"
oldKey	"BGT_C11_V35"
type	"verse"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	"shloka"
text	"एतच्छ्रुत्वा वचनं केशवस्य कृताञ्जलिर्वेपमानः किरीटी । नमस्कृत्वा भूय एवाह कृष्णं सगद्गदं भीतभीतः प्रणम्य॥ ३५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-672"
oldKey	"BGT_C11_V36"
type	"verse"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	"shloka"
text	"स्थाने हृषीकेश तव प्रकीर्त्या जगत्प्रहृष्यत्यनुरज्यते च । रक्षांसि भीतानि दिशो द्रवन्ति सर्वे नमस्यन्ति च सिद्धसङ्घाः॥ ३६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-673"
oldKey	"BGT_C11_V37"
type	"verse"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	"shloka"
text	"कस्माच्च ते न नमेरन्महात्मन् गरीयसे ब्रह्मणोप्यादिकर्त्रे ॥ अनन्त देवेश जगन्निवास त्वमक्षरं सदसत्तत्परं यत्॥ ३७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-674"
oldKey	"BGT_C11_V38"
type	"verse"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	"shloka"
text	"त्वमादिदेवः पुरुषः पुराण- स्त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् । वेत्तासि वेद्यं च परं च धाम त्वया ततं विश्वमनन्तरूप॥ ३८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-675"
oldKey	"BGT_C11_V39"
type	"verse"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	"shloka"
text	"वायुर्यमोग्निर्वरुणः शशाङ्कः प्रजापतिस्त्वं प्रपितामहश्च । नमो नमस्तेस्तु सहस्रकृत्वः पुनश्च भूयोपि नमो नमस्ते॥ ३९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-676"
oldKey	"BGT_C11_V39_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	null
text	"वायुर्बलज्ञानयोगात् शशाङ्कोतिसुखाङ्कितः । इन्द्रः स परमैश्वर्यादिति नानाभिधो हरिः । इति च ॥३९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-677"
oldKey	"BGT_C11_V40"
type	"verse"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	"shloka"
text	"नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते नमोस्तु ते सर्वत एव सर्व । अनन्तवीर्यामितविक्रमस्त्वं सर्वं समाप्नोषि ततोसि सर्वः॥ ४० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-678"
oldKey	"BGT_C11_V41"
type	"verse"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	"shloka"
text	"सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तं हे कृष्ण हे यादव हे सखेति । अजानता महिमानं तवेदं मया प्रमादात् प्रणयेन वापि॥ ४१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-679"
oldKey	"BGT_C11_V42"
type	"verse"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	"shloka"
text	"यच्चापहासार्थमसत्कृतोसि विहारशय्यासनभोजनेषु । एकोथवाप्यच्युत तत्समक्षं तत्क्षामये त्वामहमप्रमेयम्॥ ४२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-680"
oldKey	"BGT_C11_V42_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	null
text	"एकः सर्वोत्तमोप्यसत्कृतः । 'एकः सर्वाधिको ज्ञेय एष एव करोति यत्'' इति च ॥ ४२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-681"
oldKey	"BGT_C11_V43"
type	"verse"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	"shloka"
text	"पितासि लोकस्य चराचरस्य त्वमस्य पूज्यश्च गुरुर्गरीयान् । न त्वत्समोस्त्यभ्यधिकः कुतोन्यो लोकत्रयेप्यप्रतिमप्रभाव॥ ४३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-682"
oldKey	"BGT_C11_V44"
type	"verse"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	"shloka"
text	"तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय कायं प्रसादये त्वामहमीशमीड््यम् । पितेव पुत्रस्य सखेव सख्युः प्रियः प्रियायार्हसि देव सोढुम्॥ ४४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-683"
oldKey	"BGT_C11_V45"
type	"verse"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	"shloka"
text	"अदृष्टपूर्वं हृषितोस्मि दृष्ट्वा भयेन च प्रव्यथितं मनो मे । तदेव मे दर्शय देव रूपं प्रसीद देवेश जगन्निवास॥ ४५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-684"
oldKey	"BGT_C11_V46"
type	"verse"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	"shloka"
text	"किरीटिनं गदिनं चक्रहस्त- मिच्छामि त्वां द्रष्टुमहं तथैव । तेनैव रूपेण चतुर्भुजेन सहस्रबाहो भव विश्वमूर्ते॥ ४६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-685"
oldKey	"BGT_C11_V46_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	null
text	"तेनैव रूपेण भवेति अनन्तरूपगोपनेन तदेव प्रकाशयेत्यर्थः । 'पञ्चाननं चिन्त्यमचिन्त्यरूपं पद्मासनं गोपितविश्वरूपम्'' । इति हि वैहायससंहितायाम् ॥४६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-686"
oldKey	"BGT_C11_V47"
type	"verse"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	"shloka"
text	"मया प्रसन्नेन तवार्जुनेदं रूपं परं दर्शितमात्मयोगात् । तेजोमयं विश्वमनन्तमाद्यं यन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम्॥ ४७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-687"
oldKey	"BGT_C11_V47_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">'विश्वनामा स भगवान् यतः पूर्णगुणः प्रभुः'' ।</span> इति पाद्मे । <span class="gr-reference gr-ref-Brahmanda-id">'त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम्'' इत्यनेन तेनैवेन्द्रशरीरेण दृष्टमिति ज्ञायते । त्वदन्येनेति तदवरापेक्षया । तैरपि तद्वन्न दृष्टमित्येव ।<br/>'विश्वरूपं प्रथमतो ब्रह्मापश्यच्चतुर्मुखः ।<br/>तच्छतांशेन रुद्रस्तु तच्छतांशेन वासवः ।<br/>यथेन्द्रेण पुरा दृष्टमपश्यत् सोर्जुनोपि सन् ।<br/>तदन्ये क्रमयोगेन तच्छतांशादिदर्शिनः'' ॥</span> इति ब्रह्माण्डे ॥४७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-688"
oldKey	"BGT_C11_V48"
type	"verse"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	"shloka"
text	"न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानै- र्न च क्रियाभिर्न तपोभिरुग्रैः । एवंरूपः शक्य अहं नृलोके द्रष्टुं त्वदन्येन कुरुप्रवीर॥ ४८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-689"
oldKey	"BGT_C11_V48_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	null
text	"वेदादिभिरपि त्वदवरेणैवं द्रष्टुमशक्यः । अन्यथा 'दृष्ट्वाद्भुतं रूपम्'' इत्यादिविरोधः ॥ ४८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-690"
oldKey	"BGT_C11_V49"
type	"verse"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	"shloka"
text	"मा ते व्यथा मा च विमूढभावो दृष्ट्वा रूपं घोरमीदृङ्ग्ममेदम् । व्यपेतभीः प्रीतमनाः पुनस्त्वं तदेव मे रूपमिदं प्रपश्य॥ ४९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-691"
oldKey	"BGT_C11_V50"
type	"verse"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	"shloka"
text	"इत्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्त्वा स्वकं रूपं दर्शयामास भूयः । आश्वासयामास च भीतमेनं भूत्वा पुनः सौम्यवपुर्महात्मा॥ ५० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-692"
oldKey	"BGT_C11_V50_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	null
text	"स्ववत् क्रियत इति स्वकं रूपम् । विश्वरूपमज्ञानां स्वरूपवन्न दर्शयति । एतदज्ञानामपि तथैव दर्शयतीति विशेषः । अन्यथा 'द्रष्टुमिच्छामि ते रूपम्'' इति विरुद्धं स्यात् । 'परावरविभेदस्तु मुग्धदृष्टिमपेक्ष्य तु । प्रादुर्भावस्वरूपाणां विश्वरूपस्य च प्रभोः । अन्यथा न विशेषोस्ति व्यक्तिर्ह्यज्ञव्यपेक्षया'' ॥ इति च ॥५० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-693"
oldKey	"BGT_C11_V51"
type	"verse"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	"shloka"
text	"दृष्ट्वेदं मानुषं रूपं तव सौम्यं जनार्दन । इदानीमस्मि संवृत्तः सचेताः प्रकृतिं गतः॥५१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-694"
oldKey	"BGT_C11_V51_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	null
text	"किञ्चित् मनुष्यवद् दृश्यमानत्वात् मानुषम् ॥ ५१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-695"
oldKey	"BGT_C11_V52"
type	"verse"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	"shloka"
text	"सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम । देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः॥५२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-696"
oldKey	"BGT_C11_V52_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	null
text	"ये दर्शनकाङ्क्षिणस्तैरपीदानीं दृष्टप्रायः ॥ ५२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-697"
oldKey	"BGT_C11_V53"
type	"verse"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	"shloka"
text	"नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया । शक्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा॥५३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-698"
oldKey	"BGT_C11_V54"
type	"verse"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	"shloka"
text	"भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोर्जुन । ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तप॥५४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-699"
oldKey	"BGT_C11_V55"
type	"verse"
parent	"BGT_C11"
chapter	"BGT_C11"
verseType	"shloka"
text	"मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः । निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डव॥५५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-700"
oldKey	"BGT_C12_I01"
type	"introduction"
parent	"BGT_C12"
chapter	"BGT_C12"
verseType	null
text	"अव्यक्तोपासनाद् भगवदुपासनस्योत्तमत्वं प्रदर्श्य तदुपायं प्रदर्शयत्यस्मिन्नध्याये-"

id	"Bhagavadgitatatparya-701"
oldKey	"BGT_C12_V01"
type	"verse"
parent	"BGT_C12"
chapter	"BGT_C12"
verseType	"shloka"
text	"एवं सततयुक्ता ये भक्तास्त्वां पर्युपासते । ये चाप्यक्षरमव्यक्तं तेषां के योगवित्तमाः॥१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-702"
oldKey	"BGT_C12_V01_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C12"
chapter	"BGT_C12"
verseType	null
text	"साधननिर्णयोत्र । श्रिये जातः श्रिय आ निरियाय श्रियं वयो जरितृभ्यो दधाति । श्रियं वसाना अमृतत्वमायन् भवन्ति सत्या समिथा मितद्रौ'' 'उपासिता मुक्तिदा सद्य एव ह्यस्येशाना जगतो विष्णुपत्नी । या श्रीर्लक्ष्मीरौपला चाम्बिकेति ह्रीश्चेत्युक्ता संविदग््रया सुविद्या'' इत्यादिश्रुतिभ्यः । 'श्रीः सुतुष्टा हरेस्तोषं गमयेत् क्षिप्रमेव तु । अतुष्टा तदतुष्टिं च तस्माद् ध्येयैव सा सदा । अव्यक्तं प्रकृतिं प्राहुः कूटस्थं चाक्षरं च ताम् । प्रधानमिति च प्राहुर्महापुरुष इत्यपि । तां ब्रह्म महदित्याहुः परं जीवं परां चितिम् । तस्यास्तु परमो विष्णुः यो ब्रह्म परमं महत्'' ॥ इति ब्रह्माण्डवचनाच्चाव्यक्तोपासनान्मोक्षाशङ्कया पृच्छति । 'कूटस्थोक्षर उच्यते'' इत्युत्तरवचनात् 'कूटस्थमचलम्'' इत्यत्राप्युक्तेरव्यक्तशब्दश्चित्प्रकृतिवाची । अन्यथा 'ये त्वां पर्युपासते, ये चाप्यक्षरम्, तेषां के योगवित्तमाः'' इति भेदेन प्रश्नानुपपत्तिः । 'परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान्'' इति तेनैवोक्तत्वात् । ये तु 'ते मे युक्ततमा मताः'' 'मय्येव मन आधत्स्व'' इत्यादौ भगवतोक्तेप्यव्यक्तोपासकानामाधिक्यं वदन्ति ते त्वपलापकत्वादेवाति-साहसिका इति सुशोच्या एव ॥ १ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-703"
oldKey	"BGT_C12_V02"
type	"verse"
parent	"BGT_C12"
chapter	"BGT_C12"
verseType	"shloka"
text	"मय्यावेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते । श्रद्धया परयोपेतास्ते मे युक्ततमा मताः॥२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-704"
oldKey	"BGT_C12_V03"
type	"verse"
parent	"BGT_C12"
chapter	"BGT_C12"
verseType	"shloka"
text	"ये त्वक्षरमनिर्देश्यमव्यक्तं पर्युपासते । सर्वत्रगमचिन्त्यं च कूटस्थमचलं ध्रुवम्॥३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-705"
oldKey	"BGT_C12_V04"
type	"verse"
parent	"BGT_C12"
chapter	"BGT_C12"
verseType	"shloka"
text	"सन्नियम्येंद्रियग्रामं सर्वत्र समबुद्धयः । ते प्राप्नुवन्ति मामेव सर्वभूतहिते रताः॥४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-706"
oldKey	"BGT_C12_V04_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C12"
chapter	"BGT_C12"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Paramashruthi-id">'अविष्णुज्ञैरतद्भक्तैस्तदुपासाविवर्जितैः ।<br/>शपेदुपासिताप्येषा श्रीस्तांस्तद्धरितत्त्ववित् ।<br/>तद्भक्तस्तमुपास्यैव श्रियं ध्यायीत नित्यदा ।<br/>तेन तुष्टा तु साच्छिद्रं दद्याद् विष्णोरुपासनम् ।<br/>ततस्तद्दर्शनान्मुक्तिं यात्यसौ नात्र संशयः ।<br/>तथापि सर्वपरमां सर्वदोषविवर्जिताम् ।<br/>ज्ञात्वा श्रियं तत्परमं तत्पतिं पुरुषोत्तमम् ।<br/>विज्ञायोपासते नित्यं ते हि युक्ततमा मताः ।<br/>यतः क्लेशोधिकस्तेषां पृथक् श्रियमुपासताम् ।<br/>विष्णुना सहिता ध्याता सापि तुष्टिं परां व्रजेत् ।<br/>अन्यथा तु पुनर्विष्णोः श्रीपतित्वेन चिन्तनम् ।<br/>अच्छिद्रमेव कर्तव्यमिति मुक्तिश्चिराद् भवेत् ।<br/>तस्मादक्लेशतो मुक्तिः क्षिप्रं विष्णुमुपासताम्'' ॥</span> इति परमश्रुतिः । युक्ततमाः साधकतमाः ॥२ ॥ 'न चलेत् स्वात् पदाद् यस्मादचला श्रीस्ततो मता'' । इत्याग्नेये । <span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">'सूक्ष्मत्वादप्रसिद्धत्वाद् गुणबाहुल्यतस्तथा ।<br/>अनिर्देश्यौ तथाव्यक्तावचिन्त्यौ श्रीश्च माधवः'' ॥</span> इति नारदीये ॥३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-707"
oldKey	"BGT_C12_V05"
type	"verse"
parent	"BGT_C12"
chapter	"BGT_C12"
verseType	"shloka"
text	"क्लेशोधिकतरस्तेषामव्यक्तासक्तचेतसाम् । अव्यक्ता हि गतिर्दुःखं देहवद्भिरवाप्यते॥५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-708"
oldKey	"BGT_C12_V06"
type	"verse"
parent	"BGT_C12"
chapter	"BGT_C12"
verseType	"shloka"
text	"ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः । अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते॥६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-709"
oldKey	"BGT_C12_V07"
type	"verse"
parent	"BGT_C12"
chapter	"BGT_C12"
verseType	"shloka"
text	"तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् । भवामि न चिरात्पार्थ मय्यावेशितचेतसाम्॥७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-710"
oldKey	"BGT_C12_V08"
type	"verse"
parent	"BGT_C12"
chapter	"BGT_C12"
verseType	"shloka"
text	"मय्येव मन आधत्स्व मयि बुदि्धं निवेशय । निवसिष्यसि मय्येव अत ऊर्ध्वं न संशयः॥८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-711"
oldKey	"BGT_C12_V09"
type	"verse"
parent	"BGT_C12"
chapter	"BGT_C12"
verseType	"shloka"
text	"अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोषि मयि स्थिरम् । अभ्यासयोगेन ततो मामिच्छाप्तुं धनञ्जय॥९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-712"
oldKey	"BGT_C12_V10"
type	"verse"
parent	"BGT_C12"
chapter	"BGT_C12"
verseType	"shloka"
text	"अभ्यासेप्यसमर्थोसि मत्कर्मपरमो भव । मदर्थमपि कर्माणि कुर्वन्सिदि्धमवाप्स्यसि॥१० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-713"
oldKey	"BGT_C12_V11"
type	"verse"
parent	"BGT_C12"
chapter	"BGT_C12"
verseType	"shloka"
text	"अथैतदप्यशक्तोसि कर्तुं मद्योगमाश्रितः । सर्वकर्मफलत्यागं ततः कुरु यतात्मवान्॥११ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-714"
oldKey	"BGT_C12_V12"
type	"verse"
parent	"BGT_C12"
chapter	"BGT_C12"
verseType	"shloka"
text	"श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासात् ज्ञानाद्ध्यानं विशिष्यते । ध्यानात्कर्मफलत्यागस्त्यागाच्छान्तिरनन्तरम्॥१२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-715"
oldKey	"BGT_C12_V12_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C12"
chapter	"BGT_C12"
verseType	null
text	"'विष्णोरन्यं न स्मरेद् यो विना तत्परिवारताम् । तदधीनतां वानन्ययोगी स परिकीर्तितः'' ॥ इति च । <span class="gr-reference gr-ref-Shanthirmukti-id">'अन्तवत्तु फलं तेषाम्'' इत्यादिनान्यदेवोपासनायाः पूर्वमेव निन्दितत्वात् लक्ष्म्यास्त्वतिसामीप्याद् विशेषमाशङ्क्य तदुपासनाविषय एव प्रश्नः कृतः ।<br/>'वैष्णवान्येव कर्माणि यः करोति सदा नरः ।<br/>जपार्चामार्जनादीनि स्वाश्रमोक्तानि यानि च ।<br/>स तत्कर्मेति विज्ञेयो योन्यदेवादिपूजनम् ।<br/>कृत्वा हरावर्पयति स तु तद्योगमात्रवान् ।<br/>तत्र पूर्वोविशिष्टः स्यादादिमध्यान्ततः स्मृऽतेः ।<br/>अवान्तरे च नियमाद् विष्णोस्तद्दासतास्य यत् ।<br/>मनसा वर्ततेन्योपि यथाशक्ति हरिस्मृऽतेः ।<br/>पूर्वोक्तयोग्यो भवति यदि नित्यं तदिच्छति ।<br/>असम्यग्ज्ञानिनो ध्यानाज्ज्ञानमेव विशिष्यते ।<br/>ज्ञात्वा ध्यानं ततस्तस्मात् तत् फलेच्छाविवर्जितम् ।<br/>तस्माज्ज्ञानाद् भवेन्मुक्तिस्त्यागाद्ध्यानयुतात् स्फुटम्'' इति च ।</span> शान्तिर्मुक्तिः ॥ ४-१२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-716"
oldKey	"BGT_C12_V13"
type	"verse"
parent	"BGT_C12"
chapter	"BGT_C12"
verseType	"shloka"
text	"ओष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च । निर्ममो निरहङ्कारः समदुःखसुखः क्षमी॥१३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-717"
oldKey	"BGT_C12_V14"
type	"verse"
parent	"BGT_C12"
chapter	"BGT_C12"
verseType	"shloka"
text	"सन्तुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः । मय्यर्पितमनोबुदि्धर्यो मद्भक्तः स मे प्रियः॥१४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-718"
oldKey	"BGT_C12_V15"
type	"verse"
parent	"BGT_C12"
chapter	"BGT_C12"
verseType	"shloka"
text	"यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः । हर्षामर्षभयोद्वेगैर्मुक्तो यः स च मे प्रियः॥१५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-719"
oldKey	"BGT_C12_V16"
type	"verse"
parent	"BGT_C12"
chapter	"BGT_C12"
verseType	"shloka"
text	"अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः । सर्वारम्भपरित्यागी यो मद्भक्तः स मे प्रियः॥१६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-720"
oldKey	"BGT_C12_V17"
type	"verse"
parent	"BGT_C12"
chapter	"BGT_C12"
verseType	"shloka"
text	"यो न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति । शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान् यः स मे प्रियः॥१७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-721"
oldKey	"BGT_C12_V18"
type	"verse"
parent	"BGT_C12"
chapter	"BGT_C12"
verseType	"shloka"
text	"समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः । शीतोष्णसुखदुःखेषु समः सङ्गविवर्जितः॥१८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-722"
oldKey	"BGT_C12_V19"
type	"verse"
parent	"BGT_C12"
chapter	"BGT_C12"
verseType	"shloka"
text	"तुल्यनिन्दास्तुनिर्मौनी सन्तुष्टो येन केनचित् । अनिकेतः स्थिरमतिर्भक्तिमान् मे प्रियो नरः॥१९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-723"
oldKey	"BGT_C12_V19_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C12"
chapter	"BGT_C12"
verseType	null
text	"अवैष्णवसर्वारम्भपरित्यागी । सर्वारम्भाभिमानत्यागेन फलत्यागेन भगवति समर्पणरूपेण च त्यागी । 'सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः'' 'मयि सर्वाणि कर्माणि सन्न्यस्याध्यात्मचेतसा'' ॥ इत्यादेः ॥ 'भक्तिं ज्ञानं च वैराग्यमृते यो नेच्छति क्वचित् । शुभाशुभपरित्यागी विद्वद्भिः कीर्तितो हि सः'' ॥ इति च । 'प्रायः सुखादिषु समः प्रायो हर्षादिवर्जितः । तथोच्यते यथाल्पस्वो निःस्व इत्युच्यते बुधैः । न हि मुख्यतया साम्यं कस्यचित् सुखदुःखयोः । न च हर्षादिसन्त्यागो यावन्मुक्तिः कुतश्चन'' ॥ इति च । <span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'हृतिर्मदादधर्माय हर्षो नाम प्रकीर्तितः'' ।</span> इति शब्दनिर्णये ॥१६-१९॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-724"
oldKey	"BGT_C12_V20"
type	"verse"
parent	"BGT_C12"
chapter	"BGT_C12"
verseType	"shloka"
text	"ये तु धर्म्यामृतमिदं यथोक्तं पर्युपासते । श्रद्दधाना मत्परमा भक्तास्तेतीव मे प्रियाः॥२० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-725"
oldKey	"BGT_C12_V20_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C12"
chapter	"BGT_C12"
verseType	null
text	"व्यस्तेन प्रियाः समस्तेनातीव प्रियाः । भक्तिस्तु व्यस्तेप्युक्तैव । यस्मान्नोद्विजते इत्यत्रापि स चेत्यनेन भक्तिरनुषज्यते । धर्मसाधनं धर्म्यं तदेवामृतसाधनममृतं धर्म्यामृतम् ॥ २० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-726"
oldKey	"BGT_C13_I01"
type	"introduction"
parent	"BGT_C13"
chapter	"BGT_C13"
verseType	null
text	"पूर्वोक्तज्ञानज्ञेयक्षेत्रपुरुषान् पिण्डीकृत्य विविच्य दर्शयत्यनेनाध्यायेन ।सर्वार्थसङ्क्षेपोयम् ॥ १ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-727"
oldKey	"BGT_C13_V01"
type	"verse"
parent	"BGT_C13"
chapter	"BGT_C13"
verseType	"shloka"
text	"प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च । एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव॥१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-728"
oldKey	"BGT_C13_V02"
type	"verse"
parent	"BGT_C13"
chapter	"BGT_C13"
verseType	"shloka"
text	"इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते । एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः॥२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-729"
oldKey	"BGT_C13_V03"
type	"verse"
parent	"BGT_C13"
chapter	"BGT_C13"
verseType	"shloka"
text	"क्षेत्रज्ञं चापि मां विदि्ध सर्वक्षेत्रेषु भारत । क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम॥३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-730"
oldKey	"BGT_C13_V04"
type	"verse"
parent	"BGT_C13"
chapter	"BGT_C13"
verseType	"shloka"
text	"तत्क्षेत्रं यच्च यादृक्च यद्विकारि यतश्च यत् । स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु॥४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-731"
oldKey	"BGT_C13_V04_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C13"
chapter	"BGT_C13"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Narayanashruthi-id">'हिंसाहेतुश्च जीवस्य परेण प्रेर्यते च यत् ।<br/>अव्यक्तादि शरीरं तत् तत्क्षेत्रं क्षीयतेत्र यत् ।<br/>इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं देहो व्याप्तिश्च चेतसः ।<br/>तद्विकारा इति ज्ञेयाश्चिद्रूपेच्छादिमिश्रिताः ।<br/>विकारेच्छादिनिर्मुक्तश्चिन्मात्रेच्छादिसंयुतः ।<br/>मुक्त इत्युच्यते जीवो मुक्तिश्च द्विविधा मता ।<br/>चिन्मात्रद्वेषदुःखे च देहो मिथ्यादृगात्मकः ।<br/>निषिद्धेच्छा च यत्र स्युर्नित्या सा मुक्तिरासुरी ।<br/>चिन्मात्रा वैष्णवी भक्तिर्देहः सम्यग्दृगात्मकः ।<br/>सुखमिच्छानुकूला च धृतिर्दैवी तु सा मता'' ॥</span> इति नारायणश्रुतिः ॥२ ॥ 'क्षेत्रज्ञो भगवान् विष्णुर्नह्यन्यः क्षेत्रमञ्जसा । वेत्त्यसौ भगवान् ज्ञेयो व्यक्ताव्यक्तविलक्षणः । स तु जीवेषु सर्वेषु बहिश्चैव व्यवस्थितः । विलक्षणश्च जीवेभ्यः सर्वेभ्योपि सदैव च । सर्वतः पाणिपादादिर्यतः पाण्यादिशक्तिमान् । केशादिष्वपि सर्वत्र कृष्णकेशो हि यादवः । अणोरणुतरै रूपैः पाणिपादादिसंयुतैः । सर्वत्र संस्थितत्वाद् वा सर्वतः पाणिपादवान् । सर्वेंद्रियाणां विषयान् वेत्ति सोप्राकृतेंद्रियः । यतोतोनिंद्रियः प्रोक्तो यन्न भिन्नेंद्रियोथवा । गुणैः सत्त्वादिभिर्हीनः सर्वकल्याणमूर्तिमान् । अन्यथाभावराहित्यादचरश्चर एव च । 'चरणात् सर्वदेशेषु व्याप्तोणुर्मध्यमस्तथा । सर्वगत्वात् समीपे च दूरे चैवान्तरे च सः । अनन्ताव्ययशक्तित्वात् तदन्यत्र विरोधिनः । सन्ति सर्वे गुणास्तत्र न च तत्र विरोधिनः'' ॥ इति च । <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">न च जीवस्य क्षेत्रज्ञनाम- 'क्षेत्रज्ञ एता मनसो विभूतीर्जीवस्य मायारचिता अनित्याः ।<br/>आविर्हिताश्चापि तिरोहिताश्च शुद्धो विचष्टे ह्यविशुद्धकर्तुः'' ॥</span> इति हि भागवते । अतः 'एतद् यो वेत्ति'' इत्युक्ते जीवस्यापि किञ्चिज्ज्ञानात् तत्प्राप्तेस्तन्निवारणार्थं 'क्षेत्रज्ञं चापि मां विदि्ध'' इत्याह । अन्यथा 'एतद् यो वेत्ति'' इत्युक्तेनैव सिद्धत्वात् 'क्षेत्रज्ञं चापि'' इति व्यर्थम् । भेदपक्षे तु नामनिरुक्त्यर्थं 'एतद् यो वेत्ति'' इति । सर्वाभेदमपि केचिद् वदन्तीति क्षेत्रं च ज्ञश्चेति व्युत्पत्तिं निवारयति । क्षेत्रज्ञं मां सर्वक्षेत्रेषु स्थितत्वेन विद्धीत्यर्थः । तत्पक्षे तु 'यो वेत्ति'' इत्युक्ते ईश्वरस्यापि क्षेत्रज्ञत्वं सिद्धमेव । सर्वाभेदविवक्षायां च सर्वं क्षेत्र(ज्ञ)मिति वक्तव्यम् । 'सर्वक्षेत्रेषु'' इति व्यर्थम् । न च तत्पक्षे मामित्यस्य कश्चिद् विशेषः । किन्त्वेक एव क्षेत्रज्ञ (अहम्) इति वक्तव्यम् ।॥३ ॥ यतश्च यत् । यतः परमेश्वरानुमतेरिदं याति प्रवर्तते । स चानुमन्ता यः । अनुसारिणी मतिरनुमतिः प्रेरणारूपा । प्रेरणानुमतिः प्रोक्ता क्वचित् संवाद उच्यते । प्रेरकत्वात्तु भगवाननुमन्ता प्रकीतितः ॥ इति च । उपद्रष्टानुमन्ता चेत्यनेनैवानुमतिरनुमन्ता चोक्तः । ज्ञेयं यत्तदित्यादिना 'यत्प्रभाव'' इत्यपि ॥४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-732"
oldKey	"BGT_C13_V05"
type	"verse"
parent	"BGT_C13"
chapter	"BGT_C13"
verseType	"shloka"
text	"ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् । ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः॥५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-733"
oldKey	"BGT_C13_V06"
type	"verse"
parent	"BGT_C13"
chapter	"BGT_C13"
verseType	"shloka"
text	"महाभूतान्यहङ्कारो बुदि्धरव्यक्तमेव च । इंद्रियाणि दशैकं च पञ्च चेंद्रियगोचराः॥६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-734"
oldKey	"BGT_C13_V07"
type	"verse"
parent	"BGT_C13"
chapter	"BGT_C13"
verseType	"shloka"
text	"इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः । एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम्॥७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-735"
oldKey	"BGT_C13_V07_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C13"
chapter	"BGT_C13"
verseType	null
text	"चेतना चित्तव्याप्तिः । 'सङ्घातो देह उद्दिष्टश्चित्तव्याप्तिस्तु चेतना'' । इति च ॥७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-736"
oldKey	"BGT_C13_V08"
type	"verse"
parent	"BGT_C13"
chapter	"BGT_C13"
verseType	"shloka"
text	"अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् । आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः॥८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-737"
oldKey	"BGT_C13_V09"
type	"verse"
parent	"BGT_C13"
chapter	"BGT_C13"
verseType	"shloka"
text	"इंद्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च । जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम्॥९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-738"
oldKey	"BGT_C13_V10"
type	"verse"
parent	"BGT_C13"
chapter	"BGT_C13"
verseType	"shloka"
text	"असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु । नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु॥१० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-739"
oldKey	"BGT_C13_V11"
type	"verse"
parent	"BGT_C13"
chapter	"BGT_C13"
verseType	"shloka"
text	"मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी । विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि॥११ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-740"
oldKey	"BGT_C13_V12"
type	"verse"
parent	"BGT_C13"
chapter	"BGT_C13"
verseType	"shloka"
text	"अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् । एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोन्यथा॥१२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-741"
oldKey	"BGT_C13_V12_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C13"
chapter	"BGT_C13"
verseType	null
text	"तत्त्वज्ञानविषयस्य विष्णोः । अपरोक्षदर्शनं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् । ज्ञायतेनेनेति ज्ञानम्, ज्ञप्तिर्ज्ञानमिति व्युत्पत्त्या 'एतज्ज्ञानम्'' इति ज्ञानसाधनं ज्ञानं चोक्तम् ॥ १२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-742"
oldKey	"BGT_C13_V13"
type	"verse"
parent	"BGT_C13"
chapter	"BGT_C13"
verseType	"shloka"
text	"ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वामृतमश्नुते । अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते॥१३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-743"
oldKey	"BGT_C13_V14"
type	"verse"
parent	"BGT_C13"
chapter	"BGT_C13"
verseType	"shloka"
text	"सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोक्षिशिरोमुखम् । सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति॥१४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-744"
oldKey	"BGT_C13_V14_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C13"
chapter	"BGT_C13"
verseType	null
text	"अनादीत्युक्ते स्वयं कारणं न भवतीत्याशङ्का स्यादिति तन्निवृत्त्यर्थं 'अनादिमत्'' इत्याह । 'मुख्यतो गुणपूर्णत्वात् परं ब्रह्म जनार्दनः । मूर्तामूर्तव्यतीतत्वान्न सन्नैवासदुच्यते'' ॥ इति च । 'मूर्तं सदवगम्यत्वादज्ञेयत्वादसत् परम् । पुंसामर्थ्यादगम्यत्वात् सर्ववेदप्रसिदि्धतः । विलक्षणः सदसतोर्भगवान् विष्णुरव्ययः'' ॥ इति च ॥१३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-745"
oldKey	"BGT_C13_V15"
type	"verse"
parent	"BGT_C13"
chapter	"BGT_C13"
verseType	"shloka"
text	"सर्वेंद्रियगुणाभासं सर्वेंद्रियविवर्जितं । असक्तं सर्व(भृच्चैव)भुक्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च॥१५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-746"
oldKey	"BGT_C13_V16"
type	"verse"
parent	"BGT_C13"
chapter	"BGT_C13"
verseType	"shloka"
text	"बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च । सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत्॥१६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-747"
oldKey	"BGT_C13_V17"
type	"verse"
parent	"BGT_C13"
chapter	"BGT_C13"
verseType	"shloka"
text	"अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् । भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च॥१७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-748"
oldKey	"BGT_C13_V18"
type	"verse"
parent	"BGT_C13"
chapter	"BGT_C13"
verseType	"shloka"
text	"ज्योतिषामपि तज्जयोतिस्तमसः परमुच्यते । ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम्॥१८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-749"
oldKey	"BGT_C13_V19"
type	"verse"
parent	"BGT_C13"
chapter	"BGT_C13"
verseType	"shloka"
text	"इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः । मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते॥१९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-750"
oldKey	"BGT_C13_V19_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C13"
chapter	"BGT_C13"
verseType	null
text	"ज्ञानेन मुक्तौ प्राप्यत्वाज्ज्ञानगम्यम् । 'स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्थ'' इति स्वज्ञेयत्वाज्ज्ञेयम् । अन्यज्ञेयत्वस्य 'ज्ञेयं यत् तत्'' इति पूर्वमेव सिद्धत्वात् । कर्तृकर्मविरोधवादिमतं निराकरोत्युत्तरज्ञेयशब्देन । स्ववेत्ता वेदनं च स्वं स्वेन वेद्यश्च केशवः । परस्य वेत्ता वित्तिश्च वेद्यश्च स्यात् परैः क्वचित् । तत्प्रसादं विना कश्चिन्नै(नं)वं वेत्तुं हि शक्नुयात् । स्ववेदनेन्यवित्तौ वा नासावन्यदपेक्षते । स्वप्रकाश इति प्रोक्तस्तेनैकः पुरुषोत्तमः । जीवानां स्वप्रकाशत्वं तत्प्रसादात् स्ववेदनम्'' । इति च । मद्भावाय मयि भावाय ॥ १५-१९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-751"
oldKey	"BGT_C13_V20"
type	"verse"
parent	"BGT_C13"
chapter	"BGT_C13"
verseType	"shloka"
text	"प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि । विकारांश्च गुणांश्चैव विदि्ध प्रकृतिसम्भवान्॥२० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-752"
oldKey	"BGT_C13_V20_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C13"
chapter	"BGT_C13"
verseType	null
text	"'प्रकृतिं पुरुषं च'' इत्यत्र पुरुषशब्देन जीवपरयोः प्रकृतिशब्देन चेतना-चेतनप्रकृत्योः स्वीकाराय उभावपीति । विकाराणां सत्वादीनां चोपादानत्वविवक्षया प्रकृतिसम्भवत्वम् । स्वातन्त्र्यं तु परमेश्वरस्यैव । 'उपद्रष्टानुमन्ता च'' इत्यादिवक्ष्यमाणत्वात् । गुणानां च विकारत्वेप्यधिकविकारत्वविवक्षयान्येषां 'विकारांश्च गुणांश्च'' इति पृथगुक्तिः ॥ २० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-753"
oldKey	"BGT_C13_V21"
type	"verse"
parent	"BGT_C13"
chapter	"BGT_C13"
verseType	"shloka"
text	"कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते । पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते॥२१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-754"
oldKey	"BGT_C13_V21_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C13"
chapter	"BGT_C13"
verseType	null
text	"'स्वदेहेंद्रियहेतुत्वं यज्जीवस्य स्वकर्मभिः । आवृत्य विष्णुतत्त्वं तद्धेतुश्चित्प्रकृतिर्मता । जीवस्य सुखदुःखानां भोगशक्तिप्रदः सदा । परमः पुरुषो विष्णुः सर्वकर्तापि सन् सदा । विशेषकर्ता केषाञ्चिदुक्तो यद्वद् विकुण्ठपः । उच्यते सर्वपालोपि विशेषेण स कर्मणा'' ॥ इति च । परमेश्वरस्यैव सर्वकर्तृत्वेपि भोक्तृत्वदाने देव्या अल्पप्रवृत्तिरिति दर्शयितुं 'उच्यते'' इति स्थानद्वयेप्युक्तम् । कर्तृत्वेपि स एव मुख्यहेतुः । तथापि भोक्तृत्वापेक्षया तस्या अधिकप्रवृत्तिरिति 'कर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते'' इति, सर्वहेतुत्वेपि विष्णोः प्रकृतेर्जीवं प्रति भोक्तृत्वदानेल्पप्रवृत्तिरिति 'पुरुषो भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते'' इति विशेषहेतोरेवमुच्यत एव । मुख्यतस्तु सर्वहेतुत्वं विष्णोरेवेति भावः । ॥२१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-755"
oldKey	"BGT_C13_V22"
type	"verse"
parent	"BGT_C13"
chapter	"BGT_C13"
verseType	"shloka"
text	"पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान् गुणान् । कारणं गुणसङ्गोस्य सदसद्योनिजन्मसु॥२२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-756"
oldKey	"BGT_C13_V23"
type	"verse"
parent	"BGT_C13"
chapter	"BGT_C13"
verseType	"shloka"
text	"उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः । परमात्मेति चाप्युक्तो देहेस्मिन्पुरुषः परः॥२३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-757"
oldKey	"BGT_C13_V23_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C13"
chapter	"BGT_C13"
verseType	null
text	"'पुरुषः प्रकृतिस्थः'' इत्यत्र पुरुषशब्दो जीवे । उभयोरपि पुरुषशब्देन पूर्वं प्रस्तुतत्वात् । यथायोग्यमुपपत्तेः । कार्यकारणसम्बन्धं भोगं च मिथ्येति वदतां निवारणायाह । 'पुरुषः प्रकृतिस्थो हि'' इति । हीत्यनुभवविरोधं दर्शयति तेषाम् । न हि ज्ञाना-ज्ञानसुखदुःखादिविषयस्यान्तरानुभवस्य भ्रान्तित्वं क्वचिद् दृष्टम् । नचास्य मिथ्यात्वे किञ्चिन्मानम् । शरीरमारभ्यैव ह्यपरोक्षभ्रमो दृष्टः । तत्रापि बलवत्प्रमाणविरोधादेव भ्रान्तित्वं कल्प्यम् । साक्षिसिद्धस्यापि भ्रान्तित्वाङ्गीकारे येन सर्वस्य भ्रान्तित्वमभ्रान्तित्वं चात्मनोवगतं तदपि प्रमाणमात्मैव । व्यवहारतोप्यस्तीत्यत्र प्रमाणाभावाद् भ्रान्तिर-भ्रान्तिर्वा न किञ्चित् सिद्ध्यति । अनुभवो भ्रान्तिः इत्युक्ते भ्रान्तित्वे प्रमाणं तत्प्रामाण्यं च कुतः सिद्ध्येत् ? व्यवहारतः सर्वमङ्गीकुर्म इत्युक्ते व्यवहारो व्यवहर्ता च कुतः सिद्धः ? प्रतीतित इत्युक्ते सैव कुतः ? स्वत इत्युक्ते स्वस्य भ्रान्तित्वे प्रतीतिं विनैव प्रतीतिरस्तीति भ्रान्तिः स्यात् । स्वाभावोपि स्यात् । स्वयमस्तीति च भ्रमः स्यात् । निरालम्बनो भ्रमो नोपपद्यत इत्यस्यापि भ्रमत्वोपपत्तेः । तत्प्रमाणमप्यप्रमाणमेव । प्रमाणत्वभ्रम इति न किञ्चित् सिद्ध्यति । भ्रम इत्यस्यैव भ्रमत्वे अन्यस्याभ्रमत्वमेव भवति । सुखदुःखादिविषयं ज्ञानमात्मस्वरूपमेवेति तस्य भ्रमत्वे छद्मना विनैव शून्यवादो भवति । न हि वृत्तिज्ञानविषयमज्ञानादिकं तेषामपि । भ्रमस्य चाविद्याकार्यत्वाङ्गीकारात् । आत्मस्वरूपस्याप्यविद्याकार्यत्वं स्यात् । दुर्घटत्वं भूषणमित्युक्ते दुर्घटत्वं सुघटत्वं चोभयं भूषणमस्माकमित्युत्तरम् । न हि प्रमाणसिद्धस्य दुर्घटत्वे सुघटत्वे वापवादो दृष्टः । दुर्घटत्वं भूषणमिति वदद्भिरात्मनोप्यविद्यात्वमङ्गीकृत्य तदयुक्तमित्युक्ते तत्रापि भूषणत्वं किमिति नाङ्गीक्रियते ? अतिसुकरत्वात् । न चात्मनोप्यविद्यात्वं वदतां तेषामुत्तरम् । अतोनन्तदोषदुष्टत्वाद्धीति प्रसिद्ध्यैव भगवता निराकृताः॥ २२ ॥ अस्य जीवस्य सदसद्योनिजन्मसु कारणं सत्त्वादिगुणसङ्गः । स्वतन्त्रकारणं तु परमेश्वर एवेत्याह उपद्रष्टानुमन्तेति । 'सर्वेभ्य उपरि द्रष्टा यदुपद्रष्टॄनामकः । स्वातन्त्र्यात् स्वानुकूल्येन मत्या पे्ररयति स्म यत् । अनुमन्तेति कथितः स्वयं प्रभुरजो हरिः । महाशक्तिर्यतो विष्णुर्महेश्वर इतीरितः । परमत्वाच्च तस्यैव ह्यनुमन्तृत्वमुच्यते । स एव सर्वदेहेषु देहिनोन्यो व्यवस्थितः'' ॥ इति च । 'मां विदि्ध सर्वक्षेत्रेषु'' इति देहेप्युक्तः । तेनाहमेव स इति दर्शयति । ॥२३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-758"
oldKey	"BGT_C13_V24"
type	"verse"
parent	"BGT_C13"
chapter	"BGT_C13"
verseType	"shloka"
text	"य (एनं) एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह । सर्वथा वर्तमानोपि न स भूयोभिजायते॥२४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-759"
oldKey	"BGT_C13_V24_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C13"
chapter	"BGT_C13"
verseType	null
text	"'द्विविधं पुरुषं चैव प्रकृतिं द्विविधामपि । सह तत्तद्गुणैः सम्यग् ज्ञात्वा पश्यति यः पुमान् । सर्वथा वर्तमानोपि न स भूयोभिजायते'' ॥२४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-760"
oldKey	"BGT_C13_V25"
type	"verse"
parent	"BGT_C13"
chapter	"BGT_C13"
verseType	"shloka"
text	"ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना । अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे॥२५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-761"
oldKey	"BGT_C13_V26"
type	"verse"
parent	"BGT_C13"
chapter	"BGT_C13"
verseType	"shloka"
text	"अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वान्येभ्य उपासते । तेपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः॥२६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-762"
oldKey	"BGT_C13_V26_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C13"
chapter	"BGT_C13"
verseType	null
text	"'अनादियोग्यताभेदात् पुंसां दर्शनसाधनम् । नानैव तत्र विष्णोस्तु प्रसादाद् वैष्णवं वपुः । स्वयं विज्ञायते किञ्चित् श्रूयते किञ्चिदन्यतः । तथा ज्ञात्वा हरिं ध्यात्वा स्वान्तः पश्यन्ति केचन । ऋषयः केचिदृषयो नारदाद्या बहिस्त्वपि । देवा विष्णुप्रसादेन लब्धसत्प्रतिभाबलात् । सर्वं क्रमेण विज्ञाय प्रतिभास्पष्टताक्रमात् । पश्यन्ति बहिरन्तश्च विष्णुं ध्यानमृतेपि तु । येषां ध्यानमृते दृष्टिस्तेषां ध्यानेपि दर्शनम् । स्यादेव साङ्ख्ययोगास्ते देवा ब्रह्माधिकोत्र च । केचित्तु क्षत्रियवरा अश्वमेधादिकर्मभिः । यजन्तो भक्तिमन्तश्च यज्ञभागार्थमागतम् । श्रवणप्रतिभाभ्यां च स्मरन्तः पुरुषोत्तमम् । पश्यन्त्यन्ये तथान्येभ्यः सर्वं श्रुत्वानुमत्य च । उपास्यैव तु पश्यन्ति नान्यथा तु कथञ्चन । ऋषीन् राज्ञस्तथारभ्य प्रतिभाभ्यधिका क्रमात् । यावद् ब्रह्मा ब्रह्मणस्तु प्रायो नाप्रतिभासितम् । विष्णोः प्रीत्यर्थमेवास्य श्रोतव्यं प्रायशो हरेः । अन्येषां श्रवणाज्ज्ञानं क्रमशो मानुषोत्तरम् । अत्यल्पप्रतिभानत्वान्मानुषाः श्रुतवेदिनः । सर्वे ते दर्शनात् तस्मात् स्वयोग्यान्मुक्तिगामिनः'' ॥ इति च । अन्येषामपि किञ्चिच्छ्रवणे विद्यमानेपि मानुषाणामत्यल्पप्रतिभानत्वात् 'श्रुत्वान्येभ्यः'' इति विशेषणम् । मनुष्याणां प्रतिभामूलप्रमाणापेक्षा प्रायो न सम्यगुत्पद्यते अल्पा चेति 'श्रुतिपरायणाः'' इति । 'अश्रुतप्रतिभा यस्य श्रुतिस्मृऽत्यविरोधिनी । विश्रुता नृषु जातं च तं विद्याद् देवसत्तमम् । यश्च स्वमुखमानेन नवाधोदेहवान् पुमान् । अष्टमानवती स्त्री च षण्णवत्यङ्गुलौ पुनः । दशताौ सप्तपादौ विद्यात् तौ च सुरोत्तमौ । यावत् पञ्चाङ्गुलोनं तद्देवमानं क्रमात् परम् । पादे त्वङ्गुलमात्रोनं तदूनं चतुरङ्गुलम् । यावद्देवोपदेवानां पादे चोनाङ्गुलं पुनः । तावन्मनुष्यमानं स्यात् ततोधस्त्वासुरं स्मृऽतम् । द्विचत्वार्यधिकं तस्मात् षण्णवत्यङ्गुलादधः । ज्ञेयमङ्गुलमानं तदुपदेवादिषु स्फुटम् । देवेष्ववरवज्ज्ञेयमृषीणां चक्रवर्तिनाम् । यावद् यावत् प्रियो विष्णोस्तावत् स्त्रीपुंस्वरूपिणः । हरेः सादृश्यमस्य स्यादनादिक्रमसुस्थिरम्'' ॥ इति च ॥ २५-२६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-763"
oldKey	"BGT_C13_V27"
type	"verse"
parent	"BGT_C13"
chapter	"BGT_C13"
verseType	"shloka"
text	"यावत्सञ्जायते किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् । क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्वि भरतर्षभ॥२७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-764"
oldKey	"BGT_C13_V28"
type	"verse"
parent	"BGT_C13"
chapter	"BGT_C13"
verseType	"shloka"
text	"समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् । विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति॥२८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-765"
oldKey	"BGT_C13_V29"
type	"verse"
parent	"BGT_C13"
chapter	"BGT_C13"
verseType	"shloka"
text	"समं पश्यन् हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् । न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परां गतिम्॥२९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-766"
oldKey	"BGT_C13_V29_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C13"
chapter	"BGT_C13"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Vakshyamana-id">'क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्'' इत्यत्र क्षेत्रं श्रीः'मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम्''</span> इति वक्ष्यमाणत्वात् । 'अव्यक्तं च महद् ब्रह्म प्रधानं क्षेत्रमित्यपि । उच्यते श्रीः सदा विष्णोः प्रिया निर्दोषचिद्घना । सा हि न व्यज्यते विष्णुरत्र क्षेति महागुणा । जीवोत्तमा च तेनैतैः शब्दैरेकाभिधीयते । महान् ब्रह्मा जीवमहान् परात्मप्रेरिताः क्रियाः । अहं कर्तेति येनायं जीवो मंस्यत्यसौ शिवः । सोहङ्कार इति प्रोक्तो जीवाहङ्कृतिकृद् यतः । उमा बुदि्धरिति ज्ञेया शब्दादिज्ञानदा यतः । मतिदो मन उद्दिष्ट इन्द्रः स्कन्दोपि तत्सुतः । श्रोत्रं तु श्रावयंश्चन्द्रः स्पर्शो वायुसुतो मरुत् । चक्षुः सूर्यश्चक्षयति जिह्वा वारिपतिर्हृतेः । अश्विनौ घ्राणमाघ्रातेर्वागग्निर्वचनादपि । हस्तौ वायुसुतौ ज्ञेयौ मरुतौ हानिलाभयोः । पादौ तु विष्णुनाविष्टौ यज्ञशम्भू शचीसुतौ । पदनादेव पायुश्च भुक्तस्यैवाप्ययाद् यमः । सन्तत्युपस्थितिकृतेरुपस्थः सशिवो मनुः । विनायकस्तथाकाशो निरावृत्या प्रकाशनात् । प्रधानवायुजो भूतवायुर्नाम्ना मरीचिकः । अग्निश्च पृथिवी चैव प्रसिद्धौ वरुणो जलम् । अदनात् प्रथनाज्जन्मजयहेतोस्तथाभिधाः । शब्दाद्याः पञ्च शिवजाः शब्दनात् स्पर्शनादपि । रूपणाद् रसनाच्चैव गन्धनाच्च तथाभिधाः । सुखं धृतिश्चेतना च सुखनाद् विधृतेरपि । चेतोनेतृत्वतश्चैव मुख्यवायुः सरस्वती । श्रीश्चेच्छा चैव सा वायोः पत्नी त्वे(वं)व धृतिर्मता । इच्छादानात्तु सैवेच्छा स्थानभेदात्तु देवताः । पृथक् पृथक् च कथ्यन्ते लक्ष्म्याद्या उदिता अपि । दुःखद्वेषौ कलिश्चैव द्वापरो ब्रह्मणः सुतौ । प्रवरावसुराणां तौ सङ्घातश्चेतनाः परे । एतैरभिमतं यच्च तत्तन्नाम्नाभिधीयते । चेतनाचेतनं त्वेतत् सर्वं क्षेत्रमितीरितम् । क्षितिरेतद् भगवतो यदतः क्षेत्रमीर्यते । क्षिणोति त्राति चैवैतत् सोतो वा क्षेत्रमुच्यते । क्षितिं कृत्वा त्राति चैतदतो वा क्षेत्रमीरितम् । एतस्मात् क्षीणमेतेन त्रातमित्यथवा पुनः । इच्छाद्यानां क्षेत्रनाम्नामपि नामान्तरं स्मृऽतम् । विकारा (विशेषा) इति यस्मात् ते विशेषविकृतिस्थिताः । विशेषात् क्रियते यस्माद् विकारं कार्यम(न्तिमम्)न्तगम् । विगतं करणं वात्र पुनर्नाशमृते यतः । तत्सम्बन्धाद् विकाराख्या इच्छाद्या अभिमानिनः । एतत् सर्वं सर्वदैव निर्दोषेणैव चक्षुषा । प्रेरयन्नेव जानाति यत् क्षेत्रज्ञो हरिस्ततः'' ॥ इति च । 'यस्यात्मा शरीरम्'' इत्यादिश्रुतेश्चेतनस्यापि 'इदं शरीरं कौन्तेय'' इति शरीरत्वोक्तिर्युज्यते । <span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'सत्त्वं जीवः क्वचित् प्रोक्तः क्वचित् सत्त्वं जनार्दनः ।<br/>सत्त्वं नाम गुणः क्वापि क्वचित् साधुत्वमुच्यते'' ॥</span> इति शब्दनिर्णये । <span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">'तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्तीति सत्त्वम्''</span> इति च पैङ्गिश्रुतिः । <span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">'जनी प्रादुर्भावे'' इति धातोर्जीवस्यापि शरीरे व्यक्त्यपेक्षया जनिर्युज्यते ।॥२७ ॥ जीवेषु दुःखयोगादिरूपेण विनश्यत्स्वप्यतथाभूतम् 'दुःखयोगादिरूपेण जीवेषु विनश्यत्स्वपि ।<br/>दुःखयोगादिरहितः सर्वजीवेष्ववस्थितः ।<br/>गुणैः सर्वैः समो नित्यं न हीनो हीनगोपि सन् ।<br/>इति पश्यति यो विष्णुं स एव न तमो व्रजेत्'' ॥</span> इति पाद्मे ॥ २८,२९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-767"
oldKey	"BGT_C13_V30"
type	"verse"
parent	"BGT_C13"
chapter	"BGT_C13"
verseType	"shloka"
text	"प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः । यः पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति॥३० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-768"
oldKey	"BGT_C13_V30_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C13"
chapter	"BGT_C13"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavad-id">प्रकृत्य स्वयमेव प्रारभ्य विष्णुना क्रियमाणानि । विष्णोर्नान्य पूर्वप्रेरक इति । 'पूर्वं तु बादरायणो हेतुव्यपदेशात्''</span> इति भगवद्वचनात् । 'द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च । यदनुग्रहतः सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया'' ॥ इति च । <span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">'स्वयं प्रकृत्य भगवान् करोति निखिलं जगत् ।<br/>नैव कर्ता हरेः कश्चिदकर्ता तेन केशवः'' ॥</span> इति स्कान्दे । <span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">तेनेति प्रस्तुतत्वादेव सिद्धम् । 'अहं सर्वस्य प्रभवः'' 'स हि कर्ता'' 'कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम्'' 'जन्माद्यस्य यतः'' 'मत्त एवेति तान् विदि्ध'' इत्यादिसकलप्रमाणविरोधश्चान्यथा । 'प्रकृत्यैव च'' इति चशब्दाच्चैतेनैवेति सिद्ध्यति ।<br/>'प्रकृतेन क्रियायोगं चशब्दः क्वचिदीरयेत् ।<br/>क्वचित् समुच्चयं ब्रूयात् क्वचिद् दौर्लभ्यवाचकः'' ॥</span> इति शब्दनिर्णये । प्रकृतेः कर्तृत्वं 'रचनानुपपत्तेश्च नानुमानम्'' इत्यादिना च निरस्तम् । 'न ऋते त्वत् क्रियते किञ्चनारे'' इति च । केवलप्रकृतेः कर्तृत्वाङ्गीकारे चशब्दोपि व्यर्थः । 'तत एव च विस्तारम्'' इति वाक्यशेषविरोधश्च । 'अहं बीजप्रदः पिता'' इति वक्ष्यमाणमत्रापि 'क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्'' इति प्रकृतमिति तेनापि विरोधः । अचेतनं करोतीति स्वोक्तिविरोधश्च । <span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">'इच्छापूर्वक्रियादानं कर्तृत्वं मुख्यमीरितम्''</span> इति हि पैङ्गिश्रुतिः । विकारलक्षणं कर्तृत्वं तु प्रकृतेरङ्गीकृतमेव । तथापि लक्ष्मीपरमेश्वरमुक्तचेष्टासु तदभावात् 'सर्वशः'' इत्यस्य सङ्कोचप्राप्तिः । 'अचेतनाश्रितं कर्म विकारात्मकमीरितम् । यत्तु केवलचित्संस्थं प्रत्यभिज्ञाप्रमाणतः । अविकारात्मकं ज्ञेयं तन्न तत् प्राकृतं भवेत्'' ॥ इति च ॥३० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-769"
oldKey	"BGT_C13_V31"
type	"verse"
parent	"BGT_C13"
chapter	"BGT_C13"
verseType	"shloka"
text	"यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति । तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा॥३१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-770"
oldKey	"BGT_C13_V31_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C13"
chapter	"BGT_C13"
verseType	null
text	"'एकविष्ण्वा(श्रितानां)श्रयाणां तु जीवानां भेदमेव यः । ततः परस्परं चैव तारतम्येन पश्यति । विष्णोरेव च विस्तारं जगतः स विमुच्यते'' ॥ इति च ॥३१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-771"
oldKey	"BGT_C13_V32"
type	"verse"
parent	"BGT_C13"
chapter	"BGT_C13"
verseType	"shloka"
text	"अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः । शरीरस्थोपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते॥३२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-772"
oldKey	"BGT_C13_V33"
type	"verse"
parent	"BGT_C13"
chapter	"BGT_C13"
verseType	"shloka"
text	"यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते । सर्वत्रावस्थितो देहे तथात्मा नोपलिप्यते॥३३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-773"
oldKey	"BGT_C13_V34"
type	"verse"
parent	"BGT_C13"
chapter	"BGT_C13"
verseType	"shloka"
text	"यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः । क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत॥३४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-774"
oldKey	"BGT_C13_V34_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C13"
chapter	"BGT_C13"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Shruthi-id">शरीरस्थो जीवः । 'स्वप्नेन शारीरमभिप्रहत्य असुप्तः सुप्तानभिचाकशीति''</span> इति श्रुतेः । 'शरीरस्थस्तु संसारी शरीराभिमतेर्मतः । विष्णुः शरीरगोप्येष न शरीरस्थ उच्यते । शरीराभिमतिर्यस्मान्नैवास्यास्ति कदाचन । तद्गतानां तु दुःखानां भोगोभिमतिरुच्यते । तदभावान्नाभिमानी भगवान् पुरुषोत्तमः'' ॥ इति च । अनादित्वान्निर्गुणत्वाच्च परमात्मा जीवोपि न । किमुत जडं न भवतीति ? शरीरोत्पत्तिलक्षणमप्यादिमत्त्वं परमस्य नास्तीति विशेषः । जीवस्य हि तदस्तीति । सत्त्वादिगुणसम्बन्धश्च । सर्वं करोति परमात्मा । तथापि न लिप्यते । वादिसिद्धत्वादेव 'इष्टापूर्तं मन्यमाना वरिष्ठम्'' इत्यादिवन्निषेधः । 'कुर्वाणोपि यतः सर्वं पुण्यपापैर्न लिप्यते । जन्ममृत्यादिरहितः सत्त्वादिगुणवर्जितः । विष्णुस्तद्विपरीतस्तु जीवोतस्तौ पृथक् सदा'' ॥ इति च । 'स एष नेति नेति'' इत्यादि च ॥ ३२-३४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-775"
oldKey	"BGT_C13_V35"
type	"verse"
parent	"BGT_C13"
chapter	"BGT_C13"
verseType	"shloka"
text	"क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा । भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम्॥३५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-776"
oldKey	"BGT_C13_V35_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C13"
chapter	"BGT_C13"
verseType	null
text	"जीवानामचेतनप्रकृतेर्मोक्षं भूतप्रकृतिमोक्षम् ॥ ३५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-777"
oldKey	"BGT_C14_I01"
type	"introduction"
parent	"BGT_C14"
chapter	"BGT_C14"
verseType	null
text	"साधनं प्राधान्येनोत्तरैरध्यायैर्वक्ति-"

id	"Bhagavadgitatatparya-778"
oldKey	"BGT_C14_I02"
type	"introduction"
parent	"BGT_C14"
chapter	"BGT_C14"
verseType	null
text	"क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगस्पष्टीकरणपूर्वकं त्रैगुण्यं विविच्य दर्शयति ।"

id	"Bhagavadgitatatparya-779"
oldKey	"BGT_C14_V01"
type	"verse"
parent	"BGT_C14"
chapter	"BGT_C14"
verseType	"shloka"
text	"परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् । यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिदि्धमितो गताः॥१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-780"
oldKey	"BGT_C14_V02"
type	"verse"
parent	"BGT_C14"
chapter	"BGT_C14"
verseType	"shloka"
text	"इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः । सर्गेपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च॥२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-781"
oldKey	"BGT_C14_V03"
type	"verse"
parent	"BGT_C14"
chapter	"BGT_C14"
verseType	"shloka"
text	"मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम् । सम्भवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत॥३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-782"
oldKey	"BGT_C14_V03_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C14"
chapter	"BGT_C14"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'योनिर्भार्या तथा स्थानं योनिः कारणमेव च''</span> इति शब्दनिर्णये । अत्र योनिर्भार्या 'तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम्'' इति वाक्यशेषात् ॥ ३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-783"
oldKey	"BGT_C14_V04"
type	"verse"
parent	"BGT_C14"
chapter	"BGT_C14"
verseType	"shloka"
text	"सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः सम्भवन्ति याः । तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता॥४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-784"
oldKey	"BGT_C14_V05"
type	"verse"
parent	"BGT_C14"
chapter	"BGT_C14"
verseType	"shloka"
text	"सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः । निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम्॥५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-785"
oldKey	"BGT_C14_V06"
type	"verse"
parent	"BGT_C14"
chapter	"BGT_C14"
verseType	"shloka"
text	"तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम् । सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ॥६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-786"
oldKey	"BGT_C14_V07"
type	"verse"
parent	"BGT_C14"
chapter	"BGT_C14"
verseType	"shloka"
text	"रजो रागात्मकं विदि्ध तृष्णासङ्गसमुद्भवम् । तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम्॥७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-787"
oldKey	"BGT_C14_V08"
type	"verse"
parent	"BGT_C14"
chapter	"BGT_C14"
verseType	"shloka"
text	"तमस्त्वज्ञानजं विदि्ध मोहनं सर्वदेहिनाम् । प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत॥८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-788"
oldKey	"BGT_C14_V09"
type	"verse"
parent	"BGT_C14"
chapter	"BGT_C14"
verseType	"shloka"
text	"सत्त्वं सुखे सञ्जयति रजः कर्मणि भारत । ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे सञ्जयत्युत॥९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-789"
oldKey	"BGT_C14_V10"
type	"verse"
parent	"BGT_C14"
chapter	"BGT_C14"
verseType	"shloka"
text	"रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत । रजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा॥१० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-790"
oldKey	"BGT_C14_V11"
type	"verse"
parent	"BGT_C14"
chapter	"BGT_C14"
verseType	"shloka"
text	"सर्वद्वारेषु देहेस्मिन्प्रकाश उपजायते । ज्ञानं यदा तदा विद्याद्विवृद्धं सत्त्वमित्युत॥११ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-791"
oldKey	"BGT_C14_V12"
type	"verse"
parent	"BGT_C14"
chapter	"BGT_C14"
verseType	"shloka"
text	"लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा । रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ॥१२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-792"
oldKey	"BGT_C14_V13"
type	"verse"
parent	"BGT_C14"
chapter	"BGT_C14"
verseType	"shloka"
text	"अप्रकाशोप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च । तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन॥१३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-793"
oldKey	"BGT_C14_V14"
type	"verse"
parent	"BGT_C14"
chapter	"BGT_C14"
verseType	"shloka"
text	"यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत् । तदोत्तमविदां लोकानमलान् प्रतिपद्यते॥१४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-794"
oldKey	"BGT_C14_V15"
type	"verse"
parent	"BGT_C14"
chapter	"BGT_C14"
verseType	"shloka"
text	"रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते । तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते॥१५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-795"
oldKey	"BGT_C14_V16"
type	"verse"
parent	"BGT_C14"
chapter	"BGT_C14"
verseType	"shloka"
text	"कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम् । रजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं तमसः फलम्॥१६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-796"
oldKey	"BGT_C14_V17"
type	"verse"
parent	"BGT_C14"
chapter	"BGT_C14"
verseType	"shloka"
text	"सत्त्वात्सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च । प्रमादमोहौ तमसो भवतोज्ञानमेव च॥१७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-797"
oldKey	"BGT_C14_V18"
type	"verse"
parent	"BGT_C14"
chapter	"BGT_C14"
verseType	"shloka"
text	"ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः । जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः॥१८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-798"
oldKey	"BGT_C14_V19"
type	"verse"
parent	"BGT_C14"
chapter	"BGT_C14"
verseType	"shloka"
text	"नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टानुपश्यति । गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोधिगच्छति॥१९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-799"
oldKey	"BGT_C14_V20"
type	"verse"
parent	"BGT_C14"
chapter	"BGT_C14"
verseType	"shloka"
text	"गुणानेतानतीत्य त्रीन्देही देहसमुद्भवान् । जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोमृतमश्नुते॥२० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-800"
oldKey	"BGT_C14_V21"
type	"verse"
parent	"BGT_C14"
chapter	"BGT_C14"
verseType	"shloka"
text	"कैर्लिङ्गैस्त्रीन् गुणानेतानतीतो भवति प्रभो । किमाचारः कथं चैतांस्त्रीन् गुणानतिवर्तते॥२१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-801"
oldKey	"BGT_C14_V21_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C14"
chapter	"BGT_C14"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Mahavishnu-id">एतेभ्यः सत्त्वादिगुणेभ्योन्यं कर्तारमीशं यदा पश्यति तदैवायं ना पुरुषः । अन्यथा पशुसमः । न केवलमन्यत्वेन पश्यन् ना तं कर्तारं विष्णुम् किन्तु गुणेभ्य उत्तमत्वेन च । कथं स एव ना ? यस्मात् 'मद्भावं सोधिगच्छति'' ।<br/>'महालक्ष्मीरिति परा भार्या नारायणस्य या ।<br/>प्रकृतिर्नाम सा ज्ञेया प्रकर्षेण करोति यत् ।<br/>तस्यास्तु त्रीणि रूपाणि सत्त्वं नाम रजस्तमः ।<br/>सृष्टिकाले विभज्यन्ते सत्त्वं श्रीः सद्गुणप्र(भा)दा ।<br/>रजो रञ्जनकर्तृत्वाद् भूः सा सृष्टिकरी यतः ।<br/>यदावेशादियं पृथ्वी भूमिरित्येव कथ्यते ।<br/>जीवानां ग्लपनाद् दुर्गा तम इत्येव कीर्तिता ।<br/>एताभिस्तिसृभिर्जीवाः सर्वे बद्धा अमुक्तिगाः ।<br/>सर्वान् बध्नन्ति सर्वाश्च तथापि तु विशेषतः ।<br/>श्रीर्देवबन्धिका नॄणां भूर्दैत्यानामथापरा ।<br/>एताभ्योन्यं परं चैव विष्णुं ज्ञात्वा विमुच्यते ।<br/>सामर्थ्यातिशयादासां नैताभ्यो विद्यते परः ।<br/>इति यावद् विजानाति तावत् तं नृपशुं विदुः ।<br/>तस्मादाभ्योधिकगुणो विष्णुर्ज्ञेयः सदैव च'' ॥</span> इति महाविष्णुपुराणे । <span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'रजसस्तु फलं दुःखम्'' इत्यत्र दुःखमिति दुःखमिश्रं सुखम्- 'दुखं दुरिति सम्प्रोक्तं खं नाम सुखमुच्यते'' ।</span> इति शब्दनिर्णये । <span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">'कर्मणो राजसस्योक्तं दुःखमिश्रं सुखं फलम् ।<br/>अज्ञानजं तामसस्य नित्यदुःखं फलं विदुः'' ।</span> इति स्कान्दे ॥१६-२१॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-802"
oldKey	"BGT_C14_V22"
type	"verse"
parent	"BGT_C14"
chapter	"BGT_C14"
verseType	"shloka"
text	"प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव । न द्वेष्टि सम्प्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति॥२२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-803"
oldKey	"BGT_C14_V23"
type	"verse"
parent	"BGT_C14"
chapter	"BGT_C14"
verseType	"shloka"
text	"उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते । गुणा वर्तन्त इत्येव योवतिष्ठति नेङ्गते॥२३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-804"
oldKey	"BGT_C14_V23_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C14"
chapter	"BGT_C14"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'लोकस्थितान् प्रकाशादीन् प्रायो न द्वेष्टि नेच्छति ।<br/>स्वयम्प्रकाशी मोहोज्झस्तथापि पुनरिच्छति ।<br/>विष्णौ प्रकाशं तं चैव नित्यभक्त्याभिसेवते ।<br/>सुखदुःखादिभावेपि विष्णुभक्तौ समः सदा ।<br/>अर्थार्थं वा प्रियार्थं वा निन्दादीनां भयादपि ।<br/>न विष्णुभक्तिह्रासोस्य किन्तु साम्यमथोन्नतिः ।<br/>अवैष्णवारम्भवर्जी विष्णुं याति न संशयः'' ॥ इति च ॥२२ ॥ उदासीनवदित्युक्तेश्च न केवलोदासीनत्वम् । नेङ्गते इत्युदासीनप्रवृत्ति-निषेधः । सर्वारम्भपरित्यागीति विशेषप्रयोजनापेक्षयापि न अवैष्णवारम्भः इति । 'इङ्गनं क्षणिकं कर्म दीर्घमारम्भ उच्यते''</span> इति शब्दनिर्णये ॥ २३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-805"
oldKey	"BGT_C14_V24"
type	"verse"
parent	"BGT_C14"
chapter	"BGT_C14"
verseType	"shloka"
text	"समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः । तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः॥२४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-806"
oldKey	"BGT_C14_V25"
type	"verse"
parent	"BGT_C14"
chapter	"BGT_C14"
verseType	"shloka"
text	"मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः । सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते॥२५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-807"
oldKey	"BGT_C14_V26"
type	"verse"
parent	"BGT_C14"
chapter	"BGT_C14"
verseType	"shloka"
text	"मां च योव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते । स गुणान् समतीत्यैतान् ब्रह्मभूयाय कल्पते॥२६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-808"
oldKey	"BGT_C14_V26_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C14"
chapter	"BGT_C14"
verseType	null
text	"'लक्ष्म्यादिभिः कृतो बन्धो योनादिः पुरुषस्य तु । तमत्येतीह यो विद्वान् स विज्ञेयो गुणात्ययी'' ॥ इति च प्रवृत्ते । तत्कृतबन्धात्ययात् तदधिकविष्णुप्राप्तेश्च तदत्ययीत्युच्यते । यथा द्वारपालमतीत्य राजानं गच्छतीति । ब्रह्मणि भूयं ब्रह्मभूयम् । ब्रह्मेति प्रकृता महालक्ष्मीः 'अतीत्य त्रीणि रूपाणि महालक्ष्मीं प्रपद्यते । तया त्वनुगृहीतोसौ वैष्णवो विष्णुगो भवेत्'' ॥ इति च ॥२६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-809"
oldKey	"BGT_C14_V27"
type	"verse"
parent	"BGT_C14"
chapter	"BGT_C14"
verseType	"shloka"
text	"ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य च । शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च॥२७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-810"
oldKey	"BGT_C14_V27_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C14"
chapter	"BGT_C14"
verseType	null
text	"ब्रह्म प्राप्तो मत्प्राप्त (इव) एव भवतीत्याह- ब्रह्मणो हीति । मदवियोगात् तस्या अपि मत्स्थ एव भवतीत्यर्थः । तथापि प्राप्तिक्रमविवक्षया तदुक्तिः । एकान्तिकस्य सुखस्य मोक्षस्य ॥ २७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-811"
oldKey	"BGT_C15_I01"
type	"introduction"
parent	"BGT_C15"
chapter	"BGT_C15"
verseType	null
text	"संसारस्वरूपतदत्ययोपायविज्ञानान्यस्मिन्नध्याये दर्शयति-"

id	"Bhagavadgitatatparya-812"
oldKey	"BGT_C15_I02"
type	"introduction"
parent	"BGT_C15"
chapter	"BGT_C15"
verseType	null
text	"त्रयोदशोक्तं विविच्य दर्शयति-"

id	"Bhagavadgitatatparya-813"
oldKey	"BGT_C15_V01"
type	"verse"
parent	"BGT_C15"
chapter	"BGT_C15"
verseType	"shloka"
text	"ऊर्ध्वमूलमधःशाखं अश्वत्थं प्राहुरव्ययम् । छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ॥१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-814"
oldKey	"BGT_C15_V01_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C15"
chapter	"BGT_C15"
verseType	null
text	"'पृथङ्ग् मूलं हरिस्त्वस्य जगद्वृक्षस्य भूमिवत् । सत्त्वादियुक्ते चिदचित्प्रकृती मूलभागवत् । अत्रापि चिदचिद्योगो वृक्षवत् सम्प्रकीर्तितः । पृथिवीदेवतावत् तद्धरिर्मृद्वदचेतना । उत्तमत्वात्तु मूलानामूर्ध्वमूलस्त्वयं स्मृऽतः । नीचास्ततो महदहम्बुद्धयो भूतसंयुताः । शाखाश्छन्दांसि पर्णानि काममोक्षफले ह्यतः'' ॥१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-815"
oldKey	"BGT_C15_V02"
type	"verse"
parent	"BGT_C15"
chapter	"BGT_C15"
verseType	"shloka"
text	"अधश्चोर्ध्वं प्रसृतास्तस्य शाखा गुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः । अधश्च मूलान्यनुसन्ततानि कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके ॥ २ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-816"
oldKey	"BGT_C15_V02_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C15"
chapter	"BGT_C15"
verseType	null
text	"कारणेषु स्थितं कार्यं व्याप्तं कार्येषु कारणम् । अन्योन्यसंयुताः शाखाः मूलानि च सदैव तु । विषयाः दर्शनीयत्वात् प्रवालसदृशाः मताः ॥२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-817"
oldKey	"BGT_C15_V03"
type	"verse"
parent	"BGT_C15"
chapter	"BGT_C15"
verseType	"shloka"
text	"न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो न चादिर्न च सम्प्रतिष्ठा । अश्वत्थमेनं सुविरूढमूल- मसङ्गशस्रेण दृढेन छित्त्वा॥ ३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-818"
oldKey	"BGT_C15_V04"
type	"verse"
parent	"BGT_C15"
chapter	"BGT_C15"
verseType	"shloka"
text	"ततः परं तत्परिमार्गितव्यं यस्मिन् गता न निवर्तन्ति भूयः । तमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी॥ ४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-819"
oldKey	"BGT_C15_V04_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C15"
chapter	"BGT_C15"
verseType	null
text	"जगद्वृक्षोयमश्वत्थो ह्यश्ववच्चञ्चलात्मकः । अव्ययोयं प्रवाहेण स्वस(क्ति)क्तज्ञानहेतिना । विष्णोः सम्यक् पृथग्दृष्टिनामच्छेदनभाक् सदा । अव्यक्तादिसमस्तं तु नेति नेत्यादिवाक्यतः । बोधेनैव पृथग् विष्णोः कृत्वा मृग्यः स केशवः । तमेवाद्यं प्रपद्येत यदंशाभासको ह्ययम् । जीवराशिः समस्तोपि ब्रह्मरुद्रेन्द्रपूर्वकः ॥ ३-४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-820"
oldKey	"BGT_C15_V05"
type	"verse"
parent	"BGT_C15"
chapter	"BGT_C15"
verseType	"shloka"
text	"निर्मानमोहा जितसङ्गदोषा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः । द्वन्द्वैर्विमुक्ताः सुखदुःखसञ्ज्ञै- र्गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत्॥ ५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-821"
oldKey	"BGT_C15_V06"
type	"verse"
parent	"BGT_C15"
chapter	"BGT_C15"
verseType	"shloka"
text	"न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः । यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम॥६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-822"
oldKey	"BGT_C15_V07"
type	"verse"
parent	"BGT_C15"
chapter	"BGT_C15"
verseType	"shloka"
text	"ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः । मनःषष्ठानींद्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति॥७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-823"
oldKey	"BGT_C15_V07_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C15"
chapter	"BGT_C15"
verseType	null
text	"किञ्चित् सादृश्यमात्रेण भिन्नोप्यंश इवोच्यते । ईश्वरस्तु यदा त्वस्य शरीरं विशति प्रभुः । मनःपष्ठानींद्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति ॥ शब्दादीन् प्रति ... ॥ ७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-824"
oldKey	"BGT_C15_V08"
type	"verse"
parent	"BGT_C15"
chapter	"BGT_C15"
verseType	"shloka"
text	"शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः । गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात्॥८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-825"
oldKey	"BGT_C15_V08_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C15"
chapter	"BGT_C15"
verseType	null
text	"... अथ यदा जीवमादाय यात्यतः । गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात् ॥८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-826"
oldKey	"BGT_C15_V09"
type	"verse"
parent	"BGT_C15"
chapter	"BGT_C15"
verseType	"shloka"
text	"श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च । अधिष्ठाय मनश्चायं विषयानुपसेवते॥९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-827"
oldKey	"BGT_C15_V10"
type	"verse"
parent	"BGT_C15"
chapter	"BGT_C15"
verseType	"shloka"
text	"उत्क्रामन्तं स्थितं वापि भुञ्जानं वा गुणान्वितम् । विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः॥१० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-828"
oldKey	"BGT_C15_V11"
type	"verse"
parent	"BGT_C15"
chapter	"BGT_C15"
verseType	"shloka"
text	"यतन्तो योगिनश्चैनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम् । यतन्तोप्यकृतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतसः॥११ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-829"
oldKey	"BGT_C15_V12"
type	"verse"
parent	"BGT_C15"
chapter	"BGT_C15"
verseType	"shloka"
text	"यदादित्यगतं तेजो जगद् भासयतेखिलम् । यच्चन्द्रमासि यच्चाग्नौ तत्तेजो विदि्ध मामकम्॥१२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-830"
oldKey	"BGT_C15_V12_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C15"
chapter	"BGT_C15"
verseType	null
text	"भुङ्क्ते हरिः शुभान् भोगानिंद्रियेषु व्यवस्थितः । पूर्णानन्दोपि भगवान् क्रीडया भुङ्क्त एव तु ॥ ९-१२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-831"
oldKey	"BGT_C15_V13"
type	"verse"
parent	"BGT_C15"
chapter	"BGT_C15"
verseType	"shloka"
text	"गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा । पुष्णामि चौषधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मकः॥१३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-832"
oldKey	"BGT_C15_V14"
type	"verse"
parent	"BGT_C15"
chapter	"BGT_C15"
verseType	"shloka"
text	"अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः । प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम्॥१४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-833"
oldKey	"BGT_C15_V15"
type	"verse"
parent	"BGT_C15"
chapter	"BGT_C15"
verseType	"shloka"
text	"सर्वस्य चाहं हृदि संनिविष्टो मत्तः स्मृऽतिर्ज्ञानमपोहनं च । वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो वेदान्तकृद्वेदविदेव चाहम्॥ १५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-834"
oldKey	"BGT_C15_V16"
type	"verse"
parent	"BGT_C15"
chapter	"BGT_C15"
verseType	"shloka"
text	"द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च । क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोक्षर उच्यते॥१६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-835"
oldKey	"BGT_C15_V17"
type	"verse"
parent	"BGT_C15"
chapter	"BGT_C15"
verseType	"shloka"
text	"उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः । यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः॥१७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-836"
oldKey	"BGT_C15_V18"
type	"verse"
parent	"BGT_C15"
chapter	"BGT_C15"
verseType	"shloka"
text	"यस्मात्क्षरमतीतोहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः॥१८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-837"
oldKey	"BGT_C15_V19"
type	"verse"
parent	"BGT_C15"
chapter	"BGT_C15"
verseType	"shloka"
text	"यो मामेवमसंमूढो जानाति पुरुषोत्तमम् । स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत॥१९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-838"
oldKey	"BGT_C15_V20"
type	"verse"
parent	"BGT_C15"
chapter	"BGT_C15"
verseType	"shloka"
text	"इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयानघ । एतद्बुद्ध्वा बुदि्धमान् स्यात्कृतकृत्यश्च भारत॥२० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-839"
oldKey	"BGT_C15_V20_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C15"
chapter	"BGT_C15"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Narayanashruthi-id">सौम्यत्वात् सोमनामासौ सोममण्डलगः सदा ।<br/>स एवाग्निस्थितो विष्णुः नाम्ना वैश्वानरः सदा ।<br/>सर्वेषां स नराणां यदुपजीव्यः सदैव च ।<br/>स एव व्यासरूपेण वेदान्तकृदुदाहृतः ।<br/>ब्रह्मरुद्रादयः सर्वे शरीरक्षरणात् क्षराः ।<br/>श्रीरक्षरात्मेत्युदिता नित्यचिद्देहका यतः ।<br/>चेतनाचेतनस्यास्य राशेः संस्थापकत्वतः ।<br/>कूटस्थ आत्मा सा ज्ञेया परमात्मा हरिः स्वयम् ।<br/>'क्षराक्षरात्मनोर्यस्मादुत्तमः स सदानयोः ।<br/>पुरुषोत्तमनाम्नातः प्रसिद्धो लोकवेदयोः'' ॥</span> इति नारायणश्रुतिः ।॥ १३-२० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-840"
oldKey	"BGT_C16_I01"
type	"introduction"
parent	"BGT_C16"
chapter	"BGT_C16"
verseType	null
text	"पुमर्थसाधनविरोधीनि अनेनाध्यायेन दर्शयति-"

id	"Bhagavadgitatatparya-841"
oldKey	"BGT_C16_V01"
type	"verse"
parent	"BGT_C16"
chapter	"BGT_C16"
verseType	"shloka"
text	"अभयं सत्त्वसंशुदि्धर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिः। दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम्॥ १ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-842"
oldKey	"BGT_C16_V02"
type	"verse"
parent	"BGT_C16"
chapter	"BGT_C16"
verseType	"shloka"
text	"अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम् । दया भूतेष्वलोलुत्वं मार्दवं ह्रीरचापलम्॥२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-843"
oldKey	"BGT_C16_V03"
type	"verse"
parent	"BGT_C16"
chapter	"BGT_C16"
verseType	"shloka"
text	"तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता । भवन्ति सम्पदं दैवीमभिजातस्य भारत॥३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-844"
oldKey	"BGT_C16_V04"
type	"verse"
parent	"BGT_C16"
chapter	"BGT_C16"
verseType	"shloka"
text	"दम्भो दर्पोभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च । अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ सम्पदमासुरीम्॥४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-845"
oldKey	"BGT_C16_V05"
type	"verse"
parent	"BGT_C16"
chapter	"BGT_C16"
verseType	"shloka"
text	"दैवी सम्पद्विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता । मा शुचः सम्पदं दैवीमभिजातोसि पाण्डव॥५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-846"
oldKey	"BGT_C16_V06"
type	"verse"
parent	"BGT_C16"
chapter	"BGT_C16"
verseType	"shloka"
text	"द्वौ भूतसर्गौ लोकेस्मिन् दैव आसुर एव च । दैवो विस्तरशः प्रोक्त आसुरं पार्थ मे शृृणु॥६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-847"
oldKey	"BGT_C16_V07"
type	"verse"
parent	"BGT_C16"
chapter	"BGT_C16"
verseType	"shloka"
text	"प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न विदुरासुराः । न शौचं नापि चाचारो न सत्यं तेषु विद्यते॥७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-848"
oldKey	"BGT_C16_V08"
type	"verse"
parent	"BGT_C16"
chapter	"BGT_C16"
verseType	"shloka"
text	"असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् । अपरस्परसम्भूतं किमन्यत्कामहैतुकम्॥८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-849"
oldKey	"BGT_C16_V09"
type	"verse"
parent	"BGT_C16"
chapter	"BGT_C16"
verseType	"shloka"
text	"एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोल्पबुद्धयः । प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोहिताः॥९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-850"
oldKey	"BGT_C16_V10"
type	"verse"
parent	"BGT_C16"
chapter	"BGT_C16"
verseType	"shloka"
text	"काममाश्रित्य दुष्पूरं दम्भमानमदान्विताः । मोहाद्गृहीत्वासद्ग्राहान्प्रवर्तन्तेशुचिव्रताः॥१० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-851"
oldKey	"BGT_C16_V11"
type	"verse"
parent	"BGT_C16"
chapter	"BGT_C16"
verseType	"shloka"
text	"चिन्तामपरिमेयां च प्रलयान्तामुपाश्रिताः । कामोपभोगपरमा एतावदिति निश्चिताः॥११ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-852"
oldKey	"BGT_C16_V12"
type	"verse"
parent	"BGT_C16"
chapter	"BGT_C16"
verseType	"shloka"
text	"आशापाशशतैर्बद्धाः कामक्रोधपरायणाः । ईहन्ते कामभोगार्थमन्यायेनार्थसञ्चयान्॥१२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-853"
oldKey	"BGT_C16_V13"
type	"verse"
parent	"BGT_C16"
chapter	"BGT_C16"
verseType	"shloka"
text	"इदमद्य मया लब्धमिमं प्राप्स्ये मनोरथम् । इदमस्तीदमपि मे भविष्यति पुनर्धनम्॥१३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-854"
oldKey	"BGT_C16_V14"
type	"verse"
parent	"BGT_C16"
chapter	"BGT_C16"
verseType	"shloka"
text	"असौ मया हतः शत्रुर्हनिष्ये चापरानपि । ईश्वरोहमहं भोगी सिद्धोहं बलवान् सुखी॥१४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-855"
oldKey	"BGT_C16_V15"
type	"verse"
parent	"BGT_C16"
chapter	"BGT_C16"
verseType	"shloka"
text	"आढ््योभिजनवानस्मि कोन्योस्ति सदृशो मया । यक्ष्ये दास्यामि मोदिष्य इत्यज्ञानविमोहिताः॥१५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-856"
oldKey	"BGT_C16_V16"
type	"verse"
parent	"BGT_C16"
chapter	"BGT_C16"
verseType	"shloka"
text	"अनेकचित्तविभ्रान्ता मोहजालसमावृताः । प्रसक्ताः कामभोगेषु पतन्ति नरकेशुचौ॥१६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-857"
oldKey	"BGT_C16_V17"
type	"verse"
parent	"BGT_C16"
chapter	"BGT_C16"
verseType	"shloka"
text	"आत्मसम्भाविताः स्तब्धा धनमानमदान्विताः । यजन्ते नामयज्ञैस्ते दम्भेनाविधिपूर्वकम्॥१७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-858"
oldKey	"BGT_C16_V18"
type	"verse"
parent	"BGT_C16"
chapter	"BGT_C16"
verseType	"shloka"
text	"अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं च संश्रिताः । मामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तोम्यसूयकाः॥१८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-859"
oldKey	"BGT_C16_V19"
type	"verse"
parent	"BGT_C16"
chapter	"BGT_C16"
verseType	"shloka"
text	"तानहं द्विषतः क्रूरान्संसारेषु नराधमान् । क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु॥१९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-860"
oldKey	"BGT_C16_V20"
type	"verse"
parent	"BGT_C16"
chapter	"BGT_C16"
verseType	"shloka"
text	"आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि । मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम्॥२० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-861"
oldKey	"BGT_C16_V21"
type	"verse"
parent	"BGT_C16"
chapter	"BGT_C16"
verseType	"shloka"
text	"त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः । कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्त्त्रयं त्यजेत्॥२१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-862"
oldKey	"BGT_C16_V22"
type	"verse"
parent	"BGT_C16"
chapter	"BGT_C16"
verseType	"shloka"
text	"एतैर्विमुक्तः कौन्तेय तमोद्वारैस्त्रिभिर्नरः । आचरत्यात्मनः श्रेयस्ततो याति परां गतिम्॥२२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-863"
oldKey	"BGT_C16_V23"
type	"verse"
parent	"BGT_C16"
chapter	"BGT_C16"
verseType	"shloka"
text	"यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः । न स सिदि्धमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम्॥२३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-864"
oldKey	"BGT_C16_V24"
type	"verse"
parent	"BGT_C16"
chapter	"BGT_C16"
verseType	"shloka"
text	"तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ । ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहार्हसि॥२४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-865"
oldKey	"BGT_C16_V24_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C16"
chapter	"BGT_C16"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">देवासुरलक्षणम्- 'येतिमानेन मन्यन्ते परमेशोहमित्यपि मिथ्या जगदिदं सर्वं भ्रमजत्वान्न तिष्ठति ।<br/>मिथ्यात्वान्नेश्वरोस्यास्ति परेभ्यो न च जायते ।<br/>स्वस्मिन्नपि तथान्यस्मिन् नियन्तान्य इतीरिते ।<br/>प्रद्विषन्त्यसुरास्ते तु सर्वे यान्त्यधरं तमः ।<br/>अयोग्येशत्वकामत्वात् लोभाच्चात्मसमर्पणे ।<br/>तत्त्व(वेदेषु)वादिषु कोपाच्च तत(तम)स्तेषां न दुर्लभम् ।<br/>अक्षानुमागमानां च स्वोक्तेरपि विरोधिनः ।<br/>यस्मात् तेतोसुरा ज्ञेया एवमन्येपि तादृशाः ।<br/>ये तु विष्णुं परं ज्ञात्वा यजन्तेनन्यदेवताः ।<br/>प्रत्यक्षाद्यविसंवादिज्ञानादेव विमुक्तिगाः'' ॥</span> इति ब्रह्मवैवर्ते । 'निबन्धाय'' नीचस्थानेन्धे तमसि बन्धाय । 'सर्गाणां सुबहुत्वेपि शुभाशुभपथाधिकौ । देवासुराख्यौ द्वावेव गन्धर्वाद्यास्तदन्तराः । मुक्तिगा एव विज्ञेया देवा एव विमुक्तिगाः'' ॥ इति च । 'विमोक्षाय'' इत्यत्र वीत्युपसर्गादेव च मोक्षनानात्वं ज्ञायते । 'देवासुरनरत्वाद्या जीवानां तु निसर्गतः । निसर्गो नान्यथैतेषां केनचित् क्वचिदेव वा । देवाः शापबलादेव प्रह्लादादित्वमागताः । अतः पुनश्च देवत्वं ते यान्ति निजमेव तु । हेतुतः सोन्यथाभावो रक्तता स्फटिके यथा । ततो नित्यश्च नाप्येष स्वभाव विनिवर्तकः । किञ्चाक्रम्यैव तं तिष्ठेद् देवसर्गस्ततो हि यः । अशोच्य एव विज्ञेयो मोक्षयोग्यो हरेः प्रियः'' ॥ इति च ॥ १-२४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-866"
oldKey	"BGT_C17_I01"
type	"introduction"
parent	"BGT_C17"
chapter	"BGT_C17"
verseType	null
text	"गुणभेदान् प्रपञ्चयत्यनेनाध्यायेन ।सदसत्कर्मविवेकः ।"

id	"Bhagavadgitatatparya-867"
oldKey	"BGT_C17_V01"
type	"verse"
parent	"BGT_C17"
chapter	"BGT_C17"
verseType	"shloka"
text	"ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयान्विताः । तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्त्वमाहो रजस्तमः॥१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-868"
oldKey	"BGT_C17_V02"
type	"verse"
parent	"BGT_C17"
chapter	"BGT_C17"
verseType	"shloka"
text	"त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा । सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां शृृणु॥२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-869"
oldKey	"BGT_C17_V03"
type	"verse"
parent	"BGT_C17"
chapter	"BGT_C17"
verseType	"shloka"
text	"सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत । श्रद्धामयोयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः॥३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-870"
oldKey	"BGT_C17_V03_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C17"
chapter	"BGT_C17"
verseType	null
text	"सत्त्वानुरूपा जीवानुरूपा अतो ये सात्त्विकश्रद्धास्ते सात्त्विका इति (ज्ञेयाः) ज्ञायन्तेन्येन्य इति । श्रद्धामयः श्रद्धास्वरूपः । 'श्रद्धा स्वरूपं जीवस्य तस्माच्छ्रद्धाविभेदतः । उत्तमाधममध्यास्तु जीवा ज्ञेयाः पृथक् पृथक् । स्वरूपभूता श्रद्धैव तमोगानां च मोक्षिणाम् । शिष्यते संसृतिस्थानां श्रद्धारूपं मनोपरम् । तत्र स्वरूपश्रद्धैव व्यज्यते प्रायशः क्वचित् । सात्विकस्य तमोरूपा श्रद्धान्तःकरणात्मिका । सात्त्विकी तामसस्यापि भूयस्त्वात् तद् विविच्यते । श्रद्धेत्यास्तिक्यनिष्ठोक्ता सा येषां दैवतोत्तमे । विष्णौ तद्भक्तबुद्ध्यैव रमाब्रह्मादिकेषु तु । ते सात्त्विका इति ज्ञेयास्तैरिष्टं विष्णुरेव तु । श्रीश्च साध्यक्षविद्याख्या ब्रह्मेन्द्राद्याश्च देवताः । विबुधत्वात्तु मन्वाख्या भुञ्जते प्रीतिपूर्वकम् । व्यामिश्रयाजिनो ये तु विष्ण्वाधिक्ये ससंशयाः । स्वरूपमात्रे देवानां श्रद्धायुक्ताश्च सर्वदा । राजसास्ते तु विज्ञेयास्तैरिष्टं यक्षराक्षसाः । दीनत्वाद् देवनामानो ब्रह्मेन्द्रादिसनामकाः । गृह्णन्ति ये हरिं त्वन्यदेवादिसममेव वा । नीचं ब्रह्माद्यनन्यं वा मन्यन्ते नेति चाखिलम् । तत्तच्छ्रद्धायुतास्ते तु तामसाः परिकीर्तिताः । भूतप्रेतास्तु तैरिष्टं शिवस्कन्दादिनामकाः । साक्षाच्छिवपरीवारा भुञ्जते ह्यतितामसाः । मोक्षः साङ्कल्पिकः स्वर्गो भूतादित्वं फलं क्रमात् । त्यक्त्वापि शास्त्रविहितं मिथ्याज्ञानविवर्जिताः । भक्त्या विष्णुं यजन्तो ये निषिद्धाचरणोज्ज्ञिताः । तेपि यान्ति हरिं शास्त्रविधानस्थाः कुतः पुनः ॥३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-871"
oldKey	"BGT_C17_V04"
type	"verse"
parent	"BGT_C17"
chapter	"BGT_C17"
verseType	"shloka"
text	"यजन्ते सात्त्विका देवान्यक्षरक्षांसि राजसाः । प्रेतान्भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः॥४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-872"
oldKey	"BGT_C17_V05"
type	"verse"
parent	"BGT_C17"
chapter	"BGT_C17"
verseType	"shloka"
text	"अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपो जनाः । दम्भाहङ्कारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः॥५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-873"
oldKey	"BGT_C17_V06"
type	"verse"
parent	"BGT_C17"
chapter	"BGT_C17"
verseType	"shloka"
text	"कर्शयन्तः शरीरस्थं भूतग्राममचेतसः । मां चैवान्तः शरीरस्थं तान्विद्ध्यासुरनिश्चयान्॥६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-874"
oldKey	"BGT_C17_V07"
type	"verse"
parent	"BGT_C17"
chapter	"BGT_C17"
verseType	"shloka"
text	"आहारस्त्वपि सर्वस्य त्रिविधो भवति प्रियः । यज्ञस्तपस्तथा दानं तेषां भेदमिमं शृृणु॥७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-875"
oldKey	"BGT_C17_V07_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C17"
chapter	"BGT_C17"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपोधनाः (तपो जनाः) ।<br/>डम्भाहङ्कारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः ।<br/>अकृशानपि लक्ष्म्यादीन् देवान् विष्णुपरायणान् ।<br/>विष्णुं च सर्वदेहस्थान् कृशत्वेन विजानते ।<br/>तेषामल्पगुणत्वेन कल्पनात् ते तमो ध्रुवम् ।<br/>यान्ति ज्ञेयाश्च ते दैत्याः पिशाचा वाथ राक्षसाः ॥ अन्नैश्चैवाथ यज्ञाद्यैः प्रायो ज्ञेया इमे नराः ।<br/>सात्त्विका सात्त्विकान् कुर्युर्यस्मादन्ये तथेतरान् ॥ ओन्तत्सदिति यद् विष्णोर्नामत्रयमुदाहृतम् ।<br/>प्रसिद्धं वैदिकं तस्मात् कर्म सद्विषयं हि सत् ।<br/>तत्राश्रद्धाकृतं तस्मादसदित्येव कीर्त्यते ।<br/>विप्रा वेदाश्च यज्ञाश्च यस्मादोताः परस्परम् ।<br/>विहिता विष्णुना तेन विष्णुरोमिति कीर्तितः ।<br/>ओतमस्मिन्निदं सर्वमिति चोक्तः स ओमिति ।<br/>तस्मादोमिति यज्ञादीन् प्रवर्तन्ते हि वैदिकाः ।<br/>अनोङ्कृतं ह्यासुरं स्याद् यत् तस्मादोङ्कृतं त्वपि ।<br/>ओङ्कारार्थहरेः सम्यगज्ञानादासुरं भवेत् ।<br/>फलं त्वनभिसन्धाय तद् ब्रह्म स्यान्ममास्पदम् ।<br/>इति यत् क्रियते कर्म तन्नामातो जनार्दनः ।<br/>अभिसन्धितं हि तत् प्रोक्तं ततं वा स्वगुणैः सदा'' ॥ इत्यादि च ।<br/>'मयः(मयं) प्रधानमुद्दिष्टं स्वरूपं कार्यमेव च''</span> इति शब्दनिर्णये । <span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">शास्त्रविहितमपि भगवच्छ्रद्धाहीनमसदेवेति वक्ष्यति'अश्रद्धया हुतम्'' इति । भगवच्छ्रद्धारहितत्वादेव चाशास्त्रविहितं भवति । 'विष्णुभक्तिविधानार्थं सर्वं शास्त्रं प्रवर्तते'' ॥</span> इति पैङ्गिश्रुतिः ।॥ ४-७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-876"
oldKey	"BGT_C17_V08"
type	"verse"
parent	"BGT_C17"
chapter	"BGT_C17"
verseType	"shloka"
text	"आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः । रस्याः स्निग्धाः स्थिरा हृद्या आहाराः सात्त्विकप्रियाः ॥८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-877"
oldKey	"BGT_C17_V08_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C17"
chapter	"BGT_C17"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">स्थिराः स्थिरगुणाः घृतादयः । कवादीनामप्यारोग्यरसाद्यर्थत्वेन सात्त्विकत्वमेव । रस्यादीनामपि राजसत्वमनारोग्यादिहेतुत्वे ।'दुःखशोकामयप्रदाः'' इत्युक्तेः । सत्त्वं साधुभावः । भवति हि सोपि शुच्यन्नात् ।<br/>'हृद्यं पश्चान्मनोहारि प्रियं तत्कालसौख्यदम् ।<br/>सुखदं दीर्घसुखदं रस्यमभ्यास सौख्यदम्'' ॥</span> इति शब्दनिर्णये ॥८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-878"
oldKey	"BGT_C17_V09"
type	"verse"
parent	"BGT_C17"
chapter	"BGT_C17"
verseType	"shloka"
text	"कवाम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः । आहारा राजसस्येष्टा दुःखशोकामयप्रदाः॥९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-879"
oldKey	"BGT_C17_V09_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C17"
chapter	"BGT_C17"
verseType	null
text	"रूक्षं नीरसम् । तीक्ष्णं सर्षपादि ॥ ९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-880"
oldKey	"BGT_C17_V10"
type	"verse"
parent	"BGT_C17"
chapter	"BGT_C17"
verseType	"shloka"
text	"यातयामं गतरसं पूति पर्युषितं च यत् । उच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम्॥१० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-881"
oldKey	"BGT_C17_V10_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C17"
chapter	"BGT_C17"
verseType	null
text	"'यामान्तरितपाकं तु यातयाममुदीर्यते । क्वचिच्च गतसारं स्यान्नियम्यं यातमस्य यत्'' ॥ इति च । <span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">पूर्वं स्वादु पश्चादन्यथाजातं गतरसम्'शुद्धभागवतानां तु स्वभावापेक्षयैव तु ।<br/>स्वादुत्वादि विजानीयात् पदार्थानां न चान्यथा'' ॥</span> इति सूदशास्त्रे । ॥१० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-882"
oldKey	"BGT_C17_V11"
type	"verse"
parent	"BGT_C17"
chapter	"BGT_C17"
verseType	"shloka"
text	"अफलाकाङ्क्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते । यष्टव्यमेवेति मनः समाधाय स सात्त्विकः॥११ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-883"
oldKey	"BGT_C17_V12"
type	"verse"
parent	"BGT_C17"
chapter	"BGT_C17"
verseType	"shloka"
text	"अभिसन्धाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यत् । इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विदि्ध राजसम्॥१२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-884"
oldKey	"BGT_C17_V13"
type	"verse"
parent	"BGT_C17"
chapter	"BGT_C17"
verseType	"shloka"
text	"विधिहीनमसृष्टान्नं मन्त्रहीनमदक्षिणम् । श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते॥१३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-885"
oldKey	"BGT_C17_V14"
type	"verse"
parent	"BGT_C17"
chapter	"BGT_C17"
verseType	"shloka"
text	"देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम् । ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते॥१४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-886"
oldKey	"BGT_C17_V15"
type	"verse"
parent	"BGT_C17"
chapter	"BGT_C17"
verseType	"shloka"
text	"अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् । स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते॥१५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-887"
oldKey	"BGT_C17_V15_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C17"
chapter	"BGT_C17"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">'यागात्तु राजसात् स्वर्गः साङ्कल्पिक उदाहृतः ।<br/>लोकः स दीनदेवानां सनाम्नां वासवादिभिः ।<br/>विष्णावश्रद्धयायोग्यकामाच्चैषां पुनर्भवेत् ।<br/>नरकं च विना यज्ञं राजसा नरलोकगाः ।<br/>निषिद्धकर्म कुर्युश्चेदीयुस्ते नरकं ध्रुवम् ।<br/>'कदाचित् सात्त्विकाः कुर्युः कर्म राजसतामसम् ।<br/>अन्येन्यच्च तथाप्येषां स्थितिः स्वाभावि(की)के पुनः ।<br/>स्वं स्वं कर्म तु सर्वेषां सदैव स्यान्महत्फलम् । अन्यदल्पफलं चैव बाहुल्यं तेषु लक्षणम्'' ॥</span> इति पाद्मे ॥ १२-१५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-888"
oldKey	"BGT_C17_V16"
type	"verse"
parent	"BGT_C17"
chapter	"BGT_C17"
verseType	"shloka"
text	"मनः प्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः । भावसंशुदि्धरित्येतत्तपो मानसमुच्यते॥१६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-889"
oldKey	"BGT_C17_V16_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C17"
chapter	"BGT_C17"
verseType	null
text	"मौनं मननम् ॥ १६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-890"
oldKey	"BGT_C17_V17"
type	"verse"
parent	"BGT_C17"
chapter	"BGT_C17"
verseType	"shloka"
text	"श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत्त्रिविधं नरैः । अफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः सात्त्विकं परिचक्षते॥१७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-891"
oldKey	"BGT_C17_V18"
type	"verse"
parent	"BGT_C17"
chapter	"BGT_C17"
verseType	"shloka"
text	"सत्कारमानपूजार्थं तपो दम्भेन चैव यत् । क्रियते तदिह प्रोक्तं राजसं चलमध्रुवम्॥१८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-892"
oldKey	"BGT_C17_V19"
type	"verse"
parent	"BGT_C17"
chapter	"BGT_C17"
verseType	"shloka"
text	"मूढग्राहेणात्मनो यत्पीडया क्रियते तपः । परस्योत्सादानर्थं वा तत्तामसमुदाहृतम्॥१९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-893"
oldKey	"BGT_C17_V20"
type	"verse"
parent	"BGT_C17"
chapter	"BGT_C17"
verseType	"shloka"
text	"दातव्यमिति यद्दानं दीयतेनुपकारिणे । देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्त्विकं स्मृऽतम्॥२० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-894"
oldKey	"BGT_C17_V21"
type	"verse"
parent	"BGT_C17"
chapter	"BGT_C17"
verseType	"shloka"
text	"यत्तु प्रत्युपकारार्थं फलमुद्दिश्य वा पुनः । दीयते च परिक्लिष्टं तद्दानं राजसं स्मृऽतम्॥२१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-895"
oldKey	"BGT_C17_V22"
type	"verse"
parent	"BGT_C17"
chapter	"BGT_C17"
verseType	"shloka"
text	"ओशकाले यद्दानमपात्रेभ्यश्च दीयते । असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम्॥२२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-896"
oldKey	"BGT_C17_V22_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C17"
chapter	"BGT_C17"
verseType	null
text	"युक्तैः भगवदर्पणादियोगयुक्तैः । युक्तैरिति दानादिषु सर्वत्र समम् ॥ १७-२२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-897"
oldKey	"BGT_C17_V23"
type	"verse"
parent	"BGT_C17"
chapter	"BGT_C17"
verseType	"shloka"
text	"ॐ तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृऽतः । ब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च विहिताः पुरा ॥२३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-898"
oldKey	"BGT_C17_V24"
type	"verse"
parent	"BGT_C17"
chapter	"BGT_C17"
verseType	"shloka"
text	"तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः । प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम् ॥२४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-899"
oldKey	"BGT_C17_V25"
type	"verse"
parent	"BGT_C17"
chapter	"BGT_C17"
verseType	"shloka"
text	"तदित्यनभिसन्धाय फलं यज्ञतपःक्रियाः । दानक्रियाश्च विविधाः क्रियन्ते मोक्षकाङ्क्षिभिः॥२५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-900"
oldKey	"BGT_C17_V26"
type	"verse"
parent	"BGT_C17"
chapter	"BGT_C17"
verseType	"shloka"
text	"सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत्प्रयुज्यते । प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्दः पार्थ युज्यते॥२६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-901"
oldKey	"BGT_C17_V27"
type	"verse"
parent	"BGT_C17"
chapter	"BGT_C17"
verseType	"shloka"
text	"यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सदिति चोच्यते । कर्म चैव तदर्थीयं सदित्येवाभिधीयते॥२७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-902"
oldKey	"BGT_C17_V28"
type	"verse"
parent	"BGT_C17"
chapter	"BGT_C17"
verseType	"shloka"
text	"अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् । असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह॥२८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-903"
oldKey	"BGT_C17_V28_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C17"
chapter	"BGT_C17"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Shruthi-id">तत्सम्बन्धित्वादेव कर्मादि सत् । ओं तत्सदिति नाम्नां विष्णौ प्रसिद्धत्वात् । ''स्रवत्यनोङ्कृतं ब्रह्म परस्ताच्च विशीर्यते । अनोङ्कृतं आसुरं कर्म"</span> इति श्रुतेः अनोङ्कृतस्य आसुरत्वप्रसिद्धेः । <span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">''अनर्थज्ञोदितो मन्त्रो निरर्थस्त्राति मानतः ।<br/>यन्मन्त्रस्तेन कथितो मन्त्रार्थो ज्ञेय एव तत्" ॥</span> इति पैङ्गिश्रुतेश्च । तदर्थत्वेन फलानभिसन्धिपूर्वककर्मणः एव सात्विकत्वाच्च । तद्भक्त्या तत्स्मरणपूर्वकमेव कर्म सत् अन्यदसदेवेति भावः । राजसस्यापि असदन्तर्भाव एव । विष्णुश्रद्धारहितत्वात् ॥ 'सात्त्विकं मोक्षदं कर्म राजसं सृतिदुःखदम् । तामसं पातदं ज्ञेयं तत् कुर्यात् कर्म वैष्णवम्'' ॥ इत्याग्नेये॥२३-२८॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-904"
oldKey	"BGT_C18_I01"
type	"introduction"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	null
text	"पूर्वोक्तं साधनं सर्वं सङ्क्षिप्योपसंहरति अनेनाध्यायेन-"

id	"Bhagavadgitatatparya-905"
oldKey	"BGT_C18_I02"
type	"introduction"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	null
text	"सर्वाध्यायोक्तधर्मस्य समासतो निर्णयात्मकोनुक्तत्रैगुण्यवादी चायम् ।"

id	"Bhagavadgitatatparya-906"
oldKey	"BGT_C18_V01"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"संन्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् । त्यागस्य च हृषीकेश पृथक्केशिनिषूदन॥१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-907"
oldKey	"BGT_C18_V02"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"काम्यानां कर्मणां न्यासं सन्यासं कवयो विदुः । सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः॥२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-908"
oldKey	"BGT_C18_V03"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः । यज्ञदानतपः कर्म न त्याज्यमिति चापरे॥३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-909"
oldKey	"BGT_C18_V03_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	null
text	"'मनीषिणः'' इत्युक्तत्वात् तेप्यनिन्द्याः । अतः 'त्याज्यं दोषवत्'' इत्यस्यार्थः 'सङ्गं त्यक्त्वा फलं च'' इति ॥ ३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-910"
oldKey	"BGT_C18_V04"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"निश्चयं शृृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम । त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः॥४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-911"
oldKey	"BGT_C18_V05"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"यज्ञदानतपः कर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् । यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम्॥५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-912"
oldKey	"BGT_C18_V06"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च । कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम्॥६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-913"
oldKey	"BGT_C18_V06_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	null
text	"द्रव्ययज्ञादीनां मध्ये स्वोचितो यज्ञो विद्यादानादिषु स्वोचितं दानं स्वोचितं तपश्च सर्वैर्वर्णाश्रमिभिरन्यैश्च कार्यमेवेत्यर्थः । विष्णुनामस्वाध्यायोन्त्यानां सत्योपवासादितपश्च ॥ ५,६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-914"
oldKey	"BGT_C18_V07"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते । मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः॥७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-915"
oldKey	"BGT_C18_V07_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">सङ्गफलत्यागमृते स्वरूपत्यागः कार्य इति मिथ्याज्ञानाख्यमोहात् । 'स्वयज्ञादीन् परित्यज्य निरयं यात्यसंशयम्'' ।</span> इति पाद्मे ॥ ७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-916"
oldKey	"BGT_C18_V08"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत् । स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत्॥८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-917"
oldKey	"BGT_C18_V09"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"कार्यमित्येव यत् कर्म नियतं क्रियतेर्जुन । सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः॥९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-918"
oldKey	"BGT_C18_V09_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">मोहं विना दृष्टदुःखमित्येव । दुःखशब्देन केवलमानसम् । कायक्लेशस्य पृथगुक्तेः ।<br/>'दुःखं तु मानसं ज्ञेयमायासो बाह्य उच्यते ।<br/>'दुःखं तु मानसं ज्ञेयमायासो बाह्य उच्यते ।<br/>विशेषस्य विवक्षायामन्यथा सर्वमेव तु'' ॥</span> इति शब्दनिर्णये ॥ ८,९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-919"
oldKey	"BGT_C18_V10"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते । त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः॥१० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-920"
oldKey	"BGT_C18_V11"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः । यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते॥११ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-921"
oldKey	"BGT_C18_V11_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	null
text	"'न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म केवलं दृष्टदुःखदम् । जन्मान्तरकृते पुण्ये न सज्जेत् सात्त्विकश्चले । यः सम्यक् तत्त्वविद् विष्णोस्तदर्पणधियैव तु । फलेच्छावर्जितस्तस्य कर्मबन्धाय नो भवेत् । बहुलं चेदल्पदोषं यावदेवापरोक्षदृक्'' ॥ इति च ॥ १०,११ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-922"
oldKey	"BGT_C18_V12"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् । भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित्॥१२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-923"
oldKey	"BGT_C18_V12_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	null
text	"अन्येषामिष्टम् । अस्य तु त्यागित्वादेव नेष्टम् । 'ज्ञानादेर्मोक्षभोग्याच्च नान्यत् स्यात् कर्मणः फलम् ॥ त्यागिनस्तत्त्वसंवेत्तुरन्येषां तदृते फलम्'' ॥ इति च । केवलकाम्यकर्मणां फलानपेक्षयाप्यकरणमित्येतावांस्त्यागात् संन्यासस्य विशेष इत्यत्यागिनां प्रतियोगित्वेन न्यासिन उक्ताः । त्यागित्वं तेषामपि ह्यस्ति । 'परेच्छयापि ये काम्यं कर्म कुर्युर्न तु क्वचित् । न्यासिनो नाम तेन्येभ्यः फलत्यागिभ्य उत्तमाः'' ॥ इति च ॥१२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-924"
oldKey	"BGT_C18_V13"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे । साङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम्॥१३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-925"
oldKey	"BGT_C18_V13_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	null
text	"'कथितं परमं साङ्ख्यं कपिलाख्येन विष्णुना । सेश्वरं वैदिकं साक्षाज्ज्ञेयमन्यदवैदिकम्'' ॥ इति च ॥१३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-926"
oldKey	"BGT_C18_V14"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् । विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम्॥१४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-927"
oldKey	"BGT_C18_V15"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः । न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः॥१५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-928"
oldKey	"BGT_C18_V15_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	null
text	"अधिष्ठानं शरीरादि ॥ १४, १५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-929"
oldKey	"BGT_C18_V16"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः । पश्यत्यकृतबुदि्धत्वान्न स पश्यति दुर्मतिः॥१६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-930"
oldKey	"BGT_C18_V17"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"यस्य नाहङ्कृतो भावो बुदि्धर्यस्य न लिप्यते । हत्वापि स इमाल्लोकान्न हन्ति न निबध्यते॥१७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-931"
oldKey	"BGT_C18_V17_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	null
text	"'स्वातन्त्र्यमीश्वरे वेत्ति नैवात्मनि कदाचन । ईश्वराधीनमेवात्मन् स्वातन्त्र्यं तु जडान् प्रति । तारतम्येन लक्ष्म्यादेर्जीवान् प्रति च सर्वशः । यस्तदर्थं समुत्पन्नो यथा रुद्रो यथा यमः । हत्वापि स इमान् लोकान् न हन्ति न निबद्ध्यते । अज्ञस्तदर्थं जातोपि ब(व)द्ध्यते दैत्यवद् ध्रुवम् । अपरोक्षदृङ्ग् न जातो यस्तदर्थं मुक्तिगं सुखम् । ह्रसेत् तस्य परोक्षज्ञः किञ्चिद् दोषेण लिप्यते'' ॥ इति च । अस्वातन्त्र्यज्ञानात् हन्मीति भावोप्यस्य नास्तीति न हन्ति । अन्यस्य भावोस्तीति विशेषः । 'बुदि्धर्यस्य न लिप्यते'' इति । रागान्न हन्ति, किन्तु धर्मबुद्ध्या । 'स्वातन्त्र्यं मन्यमानस्य रागाद् धर्मं च कुर्वतः । तन्निमित्तस्तु दोषः स्याद् गुणश्च स्यात् सुकर्मजः'' ॥ इति च ॥१७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-932"
oldKey	"BGT_C18_V18"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना । करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसङ्ग्रहः॥१८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-933"
oldKey	"BGT_C18_V18_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	null
text	"'सम्प्रेरयितुरीशस्य कर्मस्वखिलचेतनान् । ज्ञातृज्ञेयज्ञानरूपा प्रेरणा सा स एव यत् । स्वरूपेणैव नित्या सा विशेषात्मतया भवेत् । विशेषोपि स्वरूपेण नित्यश्च स्याद् विशेषतः । स्वनिर्वाहकता यस्मान्नानवस्था विशिष्टवत् । विशेष्यस्य विशिष्टस्याप्यभेदे(प्य)पि विवादिनि । विशेषोस्त्येव नात्रापि ह्यनवस्था कदाचन । ज्ञातुरन्योहमिति तु कस्याप्यनुभवो न हि । अस्मि ज्ञातैवाहमिति भेदस्तस्मात् तयोः कुतः । पश्यामीति विशेषोयमिदानीं मे समुत्थितः । इत्याद्यनुभवाद् भेदो न विशेष्यविशिष्टयोः । विशेषणं तु द्विविधं विशेषाख्यं तथेतरत् । विशेषमणयेद् येन प्रोक्तं तेन विशेषणम् । विशेषोपि विशेषस्य स्वस्यैव गमको भवेत्'' ॥ इत्यादि तत्त्वविवेके । सङ्ग्रहः पञ्चकारणानां सङ्क्षेपः । अधिष्ठानस्य करणेन्तर्भावात् । दैवशब्दोदितेश्वरस्यैव मुख्यकर्तृत्वात् स्वतन्त्रकर्त्रोः कर्तृशब्देनैवोक्तेः त्रैविध्यम् । कर्म चेष्टा ॥१८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-934"
oldKey	"BGT_C18_V19"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः । प्रोच्यते गुणसङ्ख्याने यथावच्छृणु तान्यपि॥१९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-935"
oldKey	"BGT_C18_V19_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	null
text	"एवं गुणसङ्ख्याने परमसाङ्ख्यशास्त्रे ॥ १९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-936"
oldKey	"BGT_C18_V20"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते । अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विदि्ध सात्त्विकम्॥२० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-937"
oldKey	"BGT_C18_V20_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	null
text	"'अस्तित्वाद् भूतनामभ्यः सर्वजीवेभ्य एव यत् । मुक्तेभ्योपि पृथक्त्वेन विष्णोः सर्वत्रगस्य च । ऐक्येन च स्वरूपाणां प्रादुर्भावादिकात्मनाम् । तारतम्येन जीवानां भेदेनैव परस्परम् । जडेभ्यश्चैव जीवानां जडानां च परस्परम् । तेभ्यो विष्णोश्च सम्यक् तल्लक्षणज्ञानपूर्वकम् । ज्ञानं सात्त्विकमुद्दिष्टं यत् साक्षान्मुक्तिकारणम्'' ॥२० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-938"
oldKey	"BGT_C18_V21"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान् पृथग्विधान् । वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विदि्ध राजसम्॥२१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-939"
oldKey	"BGT_C18_V22"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन्कार्ये सक्तमहैतुकम् । अतत्त्वार्थवदल्पं च तत्तामसमुदाहृतम्॥२२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-940"
oldKey	"BGT_C18_V22_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">'विष्णोरन्यस्य याथार्थ्यज्ञानं राजसमुच्यते ।<br/>यदि विष्णुं न जानाति यदि वा मिश्रतत्त्ववित् ।<br/>अन्यथाकरणीयत्वात् कार्याख्यं जीवमेव यः ।<br/>अकार्यं ब्रह्म जानाति स एवाखिलमित्यपि । एकजीवपरिज्ञानात् कृत्स्नज्ञोस्मीति मन्यते ।<br/>युक्तिभिर्ज्ञान(युक्तिविज्ञान)राहित्यात् स्वपक्षस्याल्पयुक्तितः ।<br/>अयुक्ततामेव गुणं मन्यते चाल्पदर्शनः ।<br/>अतत्त्वार्थं जगद् ब्रूते तत्त्वार्थज्ञानवर्जनात् ।<br/>स मुख्यतामसज्ञानी ह्येकैकेनापि किं पुनः ।<br/>सर्वैरेतैर्विशेषैश्च युक्तः पापतमाधिकः'' ॥</span> इति पाद्मे । 'पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानम्'' इत्यस्य व्याख्यानम्'नानाभावान्'' इत्यादि । सर्वगतमेकमीश्वरं न जानातीत्येतावतैव राजसत्वम् । एकस्य कृत्स्नवज्ज्ञानमेव तामसम् । मुक्तत्वादिरूपेण अन्यथा करणीयत्वात् पराधीनत्वेनाल्पस्य जीवस्य स्वातन्त्र्यादिगुणपूर्णत्वात् कृत्स्नेन ब्रह्मणैक्यज्ञानं च महातामसम् । किं पुनस्तावन्मात्रं सर्वमिति ज्ञानम् । किं पुनस्तत्राप्येकजीवादन्यत् किमपि नास्तीति औतुकं ज्ञानं सर्वमपि तामसम् । किमु तदेवोक्तलक्षणम् । अतत्त्वार्थवत् सदसद्वैलक्षण्याद्यन्यथार्थकल्पनायुक्तमेव तामसम् । किमु तदेवोक्तविशेषणैर्युक्तम् । प्रायोल्पज्ञानमपि तामसम् । अज्ञानबहुलत्वात् किमु तदेवोक्तमिथ्याज्ञानबहुलमित्यपुनरुक्तिः । एकस्मिन् सर्ववज्ज्ञानं कार्ये जीवे पूर्णब्रह्मेति सक्तं ज्ञानं निर्युक्तिकं चातत्त्वार्थकल्पनायुक्तमल्पज्ञानं च पृथक्पृथगपि तामसानीति च । मायावादे त्वेतानि समस्तानि । अन्यत्रापि त्वहैतुकत्वादिकं विरुद्धवादिषु समं सर्वेषु ॥ २१,२२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-941"
oldKey	"BGT_C18_V23"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम् । अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत्सात्त्विकमुच्यते॥२३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-942"
oldKey	"BGT_C18_V24"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"यत्तु कामेप्सुना कर्म साहङ्कारेण वा पुनः । क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम्॥२४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-943"
oldKey	"BGT_C18_V25"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"अनुबन्धं क्षयं हिंसामनवेक्ष्य च पौरुषम् । मोहादारभ्यते कर्म यत्तत्तामसमुच्यते॥२५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-944"
oldKey	"BGT_C18_V25_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	null
text	"'मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा'' इत्युक्त्वा 'ये मे मतम्'' 'ये त्वेतत्'' इति च तस्य मोक्षसाधनत्वस्याकरणे प्रत्यवायस्य चोक्तेर्भगवदर्पितत्वेन सर्वकर्मकरणं तस्य विष्णोः सर्वपरमत्वज्ञानं च नियतमेवेति ज्ञायते । 'अध्यात्मचेतसा'' इत्युक्तत्वात् तत्स्व(तत्व)रूपयाथार्थ्यज्ञानादि । 'ये तु सर्वाणि'' इत्यस्मिन् श्लोकेध्यात्मचेतस्त्वस्य 'मत्पराः अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्तः'' इति व्याख्यातत्वात् । एवं सर्वमपि भगवद्भक्तियुक्तमेव सात्त्विकम् । ॥ २३-२५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-945"
oldKey	"BGT_C18_V26"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"मुक्तसङ्गोनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः । सिद्ध्यसिद्ध्योः निर्विकारः कर्ता सात्विक उच्यते॥२६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-946"
oldKey	"BGT_C18_V26_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	null
text	"सर्वस्य भगवदधीनत्वनिश्चयादेवानहंवादी ॥ २६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-947"
oldKey	"BGT_C18_V27"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोशुचिः । हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः॥२७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-948"
oldKey	"BGT_C18_V28"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैष्कृतिकोलसः । विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते॥२८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-949"
oldKey	"BGT_C18_V29"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं शृृणु । प्रोच्यमानमशेषेण पृथक्त्वेन धनञ्जय॥२९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-950"
oldKey	"BGT_C18_V29_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	null
text	"'भगवद्भक्तिसामर्थ्यात् प्रकृष्टो न कृतो हि यः । स प्राकृतो दीर्घसूत्री कुर्यां पश्चादिति स्मरन्'' ॥ इति शब्दतत्त्वे । प्राप्तकालस्य कर्मणो दीर्घकालेनैव कृतिं सूचयन् दीर्घसूत्रीत्यर्थः । 'अलसो दीर्घसूत्री च सत्त्वयुक् तामसो मतः । अयुक्तो राजसः स्तब्धः प्राकृतो नैकृतिः शठः । एकैकेनैव दोषेण प्रोक्तस्तामसतामसः । दुर्नरत्वं च तिर्यक्त्वं तमश्चैतत्फलं क्रमात्'' ॥ इति च ॥ २८-२९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-951"
oldKey	"BGT_C18_V30"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये । बन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुदि्धः सा पार्थ सत्त्विकी ॥३० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-952"
oldKey	"BGT_C18_V31"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"यया धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव च । अयथावत्प्रजानाति बुदि्धः सा पार्थ राजसी॥३१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-953"
oldKey	"BGT_C18_V32"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसावृता । सर्वार्थान्विपरीतांश्च बुदि्धः सा पार्थ तामसी॥३२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-954"
oldKey	"BGT_C18_V32_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	null
text	"'किञ्चिद् यथावद् धर्मादीनयथावच्च पश्यति । यया बुद्ध्या राजसी सा मिथ्यादृक्त्वेव तामसी'' ॥ इति च ॥३१,३२॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-955"
oldKey	"BGT_C18_V33"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"धृत्या यया धारयते मनःप्राणेंद्रियक्रियाः । योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी॥३३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-956"
oldKey	"BGT_C18_V34"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"यया तु धर्मकामार्थान् धृत्या धारयतेर्जुन । प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ राजसी॥३४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-957"
oldKey	"BGT_C18_V34_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	null
text	"'वैष्णवो भक्तियोगो यस्त(दुक्ता)द्युक्ता सात्त्विकी धृतिः'' । इति च । विहित-विषयैवेत्यव्यभिचारिणी ॥ ३३,३४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-958"
oldKey	"BGT_C18_V35"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव च । न विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः सा पार्थ तामसी॥३५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-959"
oldKey	"BGT_C18_V36"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"सुखं त्विदानीं त्रिविधं शृृणु मे भरतर्षभ । अभ्यासाद्रमते यत्र दुःखान्तं च निगच्छति॥३६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-960"
oldKey	"BGT_C18_V36_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">'स्वप्नं भयम्'' इत्यादि सर्वनिषिद्धोपलक्षणम् ।<br/>'तत्तत् सात्त्विकमेव स्याद् यद्यद् वृद्धाः प्रचक्षते ।<br/>निन्दन्ति तामसं तत्तद् राजसं तदुपेक्षितम्'' ॥</span> इति हि भागवते । 'महात्मानस्तु मां पार्थ'' 'अभयं सत्त्वसंशुदि्धः'' इत्यादिना वृद्धाश्चोक्ताः ॥ ३५, ३६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-961"
oldKey	"BGT_C18_V37"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"यत्तदग्रे विषमिव परिणामेमृतोपमम् । तत्सुखं सात्त्विकं प्रोक्तमात्मबुदि्धप्रसादजम्॥३७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-962"
oldKey	"BGT_C18_V37_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	null
text	"'विष्णोः प्रसादात् स्वमनःप्रसादात् सात्त्विकं सुखम्'' इति पाद्मे । ॥३७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-963"
oldKey	"BGT_C18_V38"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"विषयेंद्रियसंयोगाद्यत्तदग्रेमृतोपमम् । परिणामे विषमिव तत्सुखं राजसं स्मृऽतम्॥३८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-964"
oldKey	"BGT_C18_V39"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः । निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत्तामसमुदाहृतम्॥३९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-965"
oldKey	"BGT_C18_V40"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः । सत्त्वं प्रकृतिजैर्मुक्तं यदेभिः स्यात्त्रिभिर्गुणैः॥४० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-966"
oldKey	"BGT_C18_V41"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परन्तप । कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणैः॥४१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-967"
oldKey	"BGT_C18_V41_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	null
text	"सत्त्वं जीवजातम् । मुक्तानां गुणातीतत्वात् 'पृथिव्यां दिवि देवेषु वा'' इति विशेषः । 'यथेष्टं सञ्चरन्तोपि मुक्ता भूम्यादिगा न तु । ग्रामस्था अपि न ग्राम्या वैलक्षण्यादि्ध सज्जनाः । नराधमास्तामसेषु सात्त्विकास्तत्र राजसाः । दैत्यभृत्या महादैत्या मुख्यतामसतामसाः । राजसास्तु नरास्तत्र विप्रा राजससात्त्विकाः । तत्रस्थशुद्धसत्त्वास्तु परहंसाः प्रकीर्तिताः । हंसो बहूदः कुटिको वनस्थो नैष्ठिको गृही । क्रमाद् रजोधिका बाह्यं कर्मैषामधिकं यतः । धर्माः परमहंसानां ब्राह्मा एव शमादिकाः । देवादेः कर्मबाहुल्यं न लिङ्गं रजसः क्वचित् । न हि विष्णोश्चलेत् तेषां मनः कर्मकृतावपि । अन्येषां चलचित्तत्वात् प्रायः स्यात् कर्म राजसम् । यदि तत् स्मारकं विष्णोर्विद्यात् सात्त्विकमेव तत् । धर्मार्थहिंसनाग्निश्च विशेषो ब्रह्मचारिण; । पैतृकं चापि यतितो दारास्तु गृहिणस्ततः । असर्गो (असङ्गो) ग्राम्यसन्त्यागः पश्वहिंसा गृहस्थतः । वनस्थस्य विशेषोयं सर्वेषामितरत् समम्'' ॥ इति च । 'सात्त्विकाः स्वल्परजसः क्षत्रियाः सत्त्वराजसाः । वैश्याः शूद्रा अतिस्वल्पसत्त्वाधिक्येन तामसाः । ये तु भागवता वर्णास्तेषां भेदोयमीरितः । सत्त्वाधिकः पुल्कसोपि यस्तु भागवतः सदा । त्रैविद्यमात्रा विष्णोर्ये सर्वाधिक्ये ससंशयाः । अन्याधिक्यं न मन्यन्ते श्रीशाद् राजसराजसाः । अज्ञा विष्णौ द्वेषहीनाः सर्वे राजसतामसाः । पितृगन्धर्वपूर्वाश्च मुनयो देवता इति । सात्त्विकास्त्रिविधास्तत्र श्रेष्ठा एवोत्तरोत्तराः । देवा इन्द्रो विरिञ्चाद्या इति त्रेधैव देवताः । क्रमोत्तराः शिवो वाणी ब्रह्मा चैवोत्तरोत्तराः । सत्त्वसत्त्वमहासत्त्वसूक्ष्मसत्त्वश्चतुर्मुखः । तस्माद् यावद् विमुक्तिः स्यान्मुक्तावेवं सुखक्रमः'' ॥ इति च । विष्णौ किञ्चिदप्रीतियुक्तास्तामसमध्ये सात्त्विका नराधमा इत्यर्थः । राजसानां मध्ये सात्त्विका एव भागवतविप्रादयः । राजसस्थसात्त्विकेष्वेव शुद्धसात्त्विकाः किञ्चिद्रजोयुक्तसात्त्विकाः समरजोयुक्तसात्त्विकाः सत्त्वात् किञ्चिदूनतमोयुक्तसात्त्विका इति वर्णभेदः । सत्त्वप्रधानत्वादेव तानारभ्योत्तरोत्तरं सर्वेपि मोक्षयोग्याः । 'सत्त्वात् सञ्जायते ज्ञानम्'' इत्यादेः । 'सत्त्वाधिको मोक्षयोग्यो योग्योन्धतमसस्तथा । तम उत्तरो रजो भूयान् समो वा सृतिपात्रकः'' ॥ इति च ॥ ४०,४१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-968"
oldKey	"BGT_C18_V42"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च । ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम्॥४२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-969"
oldKey	"BGT_C18_V42_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	null
text	"'शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च । ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म (विप्रकर्म) स्वभावजम् । एते गुणाः किञ्चिदूना विप्रात् क्षत्रिय एव च । अधिका वा ब्राह्मणेभ्यः केषुचिच्चक्रवर्तिषु । ऋषयस्त्वेव विज्ञेयाः कार्तवीर्यादयो नृपाः ॥४२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-970"
oldKey	"BGT_C18_V43"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् ॥ दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम्॥ ४३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-971"
oldKey	"BGT_C18_V43_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	null
text	"'शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् । दानमीश्वरभावश्च क्षत्रिये(भ्यो)न्ये गुणा अपि ॥४३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-972"
oldKey	"BGT_C18_V44"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"कृषिगोरक्षवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् । परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम्॥४४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-973"
oldKey	"BGT_C18_V45"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिदि्धं लभते नरः । स्वकर्मनिरतः सिदि्धं यथा विन्दति तच्छृणु॥४५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-974"
oldKey	"BGT_C18_V46"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् । स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिदि्धं विन्दति मानवः॥४६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-975"
oldKey	"BGT_C18_V47"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात् स्वनुष्ठितात् । स्वभावनियतं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम्॥४७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-976"
oldKey	"BGT_C18_V48"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत् । सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवावृताः॥४८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-977"
oldKey	"BGT_C18_V48_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">'क्षत्रियोनब्रह्मगुणो वैश्यः कृष्यादिजीवनः ।<br/>>तत ऊनः शमाद्यैर्यः शुश्रूषुः शूद्र उच्यते ।<br/>अधिकाश्चेद् गुणाः शूद्रे ब्राह्मणादिः स उच्यते ।<br/>ब्राह्मणोप्यल्पगुणकः शूद्र एवेति कीर्तितः ।<br/>नरोपि यो देवगुणो ज्ञेयो देवो नृतां गतः'' ॥ इति च ।नरोपि यो देवगुणो ज्ञेयो देवो नृतां गतः'' ॥ इति च ।<br/>'स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य'' इति वचनाच्च क्षत्रियादिष्वपि शमाद्यनुवृत्ति-र्ज्ञायते । न हि शमादिकं विना तस्याभितोर्चनं भवति । सम्यक् शमादिभिरर्चनं ह्यभ्यर्चनम् । न च शमादीन् विना सिदि्धं विन्दति । 'यज्ञदानतपः कर्म न त्याज्यम्'' इत्युक्तत्वाच्च । 'शमो मन्निष्ठता बुद्धेर्दम इंद्रियनिग्रहः'' इति हि भागवते । न च क्षत्रियादिभिरपि शौचतपःक्षमा(शमा)दिभिर्हीनैर्भाव्यमिति तत्तद्धर्मेषूच्यते । युक्ता ह्येतैः सर्वैर्गुणैर्जनकतुलाधारादयः । अतो युद्धेपलायनमैश्वर्यं च क्षत्रियस्य विशेषगुणौ । तौ, च कृष्यादयः, जीवनार्थं शुश्रूषा, याजनं, जीवनार्थं प्रतिग्रहश्चेत्येत एवान्येषां परधर्माः ।<br/>'शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं दानं च क्षत्रियेधिकाः ।</span> तद्धीना ब्राह्मणे तस्माद् वैश्ये शूद्रे ततोल्पकाः । अध्यापनं च शुश्रूषा जीवनार्थमृते सदा (सताम्) । विप्रादिषु क्रमात् ज्ञेयाः शूद्रस्याध्यापनं विना । तस्माच्छूद्रोल्पशुश्रूषुः स्वभावाज्जीवनं विना । एते नैसर्गिका भावाः स्याद् भावोन्योपि कुत्रचित् । बलाद् विरुद्धभावस्तु हेयः स्वाभाविकोपि यः । अनिसर्गोपि हि शुभो वर्धनीयः प्रयत्नतः । याजनैश्वर्यपूर्वास्तु नान्यैः कार्याः शुभा अपि । अपलायनं च शूद्राणां ब्रह्मक्षत्रार्थमिष्यते'' ॥ इति च । <span class="gr-reference gr-ref-Vyasasmruthi-id">'प्रसह्य वित्ताहरणं शारीरो दण्ड एव च ।<br/>अशिष्याणां शासनं च तथैवार्थविनाशनम् ।<br/>एष ईश्वरभावः स्यान्न कार्यः क्षत्रियेतरैः ।<br/>सर्वे विधर्मिणः शास्याः क्षत्रियैर्यत्नतः सदा ।<br/>अङ्गाद्यहानिकृद् दण्डः शिष्येषु ब्राह्मणादिभिः ।<br/>कार्यो देहेपि शिष्यश्च स्वामिना स्वेन वार्पितः ।<br/>पुत्रानुजादयः सर्वे शिष्या एव निसर्गतः ।<br/>गुरवश्चैव मित्राणि सखिसब्रह्मचारिणः ।<br/>सम्बन्धिनश्च सर्वेपि तत्तद्योग्यतयाखिलैः ।<br/>शिक्षणीयेषु भावेषु शिक्षणीयाः प्रयत्नतः ।<br/>उन्मादे बन्धानाद्यैर्वा ताडनं न गुरोः क्वचित् ।<br/>पापं चरन्तस्त्वन्येपि सर्वैर्दृष्टिपथं गताः ।<br/>शक्तितो वारणीयाः स्युर्देशकालानुसारतः ।<br/>तदुत्तमविरोद्धारः सन्त्याज्या गुरवोपि तु ।<br/>यथाशक्त्यनुशास्यैव कालतोपि न चेच्छुभाः ।<br/>विष्णौ परमभक्तस्तु न त्याज्यः शास्य एव च ।<br/>शिक्षयंश्च गुरून् शिष्यो गुरुवन्नैव शिक्षयेत् ।<br/>महान्तो नानुशास्याश्च विरुद्धाचरिता अपि ।<br/>यदि च स्वोत्तमानां ते विरोधं नैव कुर्वते'' ॥ इत्यादि च ।<br/>'आपत्सु विप्रः क्षात्रं तु विशां वा धर्ममाचरेत् ।<br/>क्षात्रासिद्धौ न शूद्रस्तु विप्रक्षत्रिययोः क्वचित् ।<br/>क्षत्रियो ब्राह्ममापत्सु तदापत्सु विशामपि ।<br/>क्षत्रियो विप्रधर्मापि नैव भैक्ष्यप्रतिग्रही ।<br/>वैश्य आपत्सु शौद्रं तु धर्ममेकं न चापरम् ।<br/>>शूद्र आपत्सु विड्धर्मा तदापत्सु च कारुकः ।<br/>शूद्रस्तु वैश्यधर्मापि नैव वेदाक्षरो भवेत् ।<br/>अत्यापदि क्षत्रियोपि पादशुश्रूषणं विना ।<br/>शौद्रधर्मं चरन् विप्रक्षत्रियेषु न दुष्यति ।<br/>येषु कर्मसु याच्यः स्यात् स्वामिनापि न याचिता ।<br/>शौद्राण्यपि स्वधर्मत्वे क्षत्रियस्यापदो यदि ।<br/>आत्मनश्चेद् बलाधिक्यं सानुबन्धादपि प्रभोः ।<br/>धर्मार्थं सेवतोर्थार्थं विप्रधर्माधिकाद् वरः ।<br/>प्रभुणा याच्यवृत्तिस्तु विशेषेणापि धर्मभाक् ।<br/>बाह्वोर्बलेधिको यः स्यात् क्षत्रियो विद्ययाधिकः ।<br/>विप्रो भागवतौ चैतौ सेशा लोकास्तयोरिमे'' ॥</span> इति व्यासस्मृऽतौ ।॥ ४४-४८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-978"
oldKey	"BGT_C18_V49"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"असक्तबुदि्धः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः । नैष्कर्म्यसिदि्धं परमां सन्न्यासेनाधिगच्छति॥४९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-979"
oldKey	"BGT_C18_V49_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	null
text	"'नैष्कर्म्यसिदि्धम्'' अनिष्टसर्वकर्मनाशाख्यसिदि्धम् ॥ ४९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-980"
oldKey	"BGT_C18_V50"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"सिदि्धं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाप्नोति निबोध मे । समासेनैव कौन्तेव निष्ठा ज्ञानस्य या परा॥५० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-981"
oldKey	"BGT_C18_V51"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो धृत्यात्मानं नियम्य च । शब्दादीन्विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च॥५१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-982"
oldKey	"BGT_C18_V52"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः । ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः॥५२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-983"
oldKey	"BGT_C18_V52_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Vakshya-id">वक्ष्यमाणप्रकारेण वर्तमानस्तदनन्तरं नैष्कर्म्यसिदि्धं प्राप्तो भूत्वा ब्रह्मा-ख्यायाः महालक्ष्म्याः सकाशं यथाप्नोति तथा निबोध । 'मम योनिर्महद् ब्रह्म'' 'ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहम्'' इत्युक्तत्वात् । 'ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा'' इत्युक्त्वा 'मद्भक्तिं लभते पराम्''</span> इति वक्ष्यमाणत्वाच्च । <span class="gr-reference gr-ref-Mahavaraha-id">'सर्वपापक्षयाद् देहं त्यक्त्वा देवान् क्रमाद् व्रजन् ।<br/>प्राप्य लक्ष्मीं तत्प्रसादात् पुनः स्वृद्धा हरौ यदा ।<br/>भक्तिस्तया पुनर्ज्ञाने स्वृद्धे विष्णुं प्रपद्यते ।<br/>अपरोक्षदृशो विष्णोः शरीरेपि सतः पुरा ।<br/>त्यक्तदेहादिकस्यापि यावद् विष्णुं प्रपद्यते ।<br/>तावद् गुणा विवर्धन्ते स्थिताः स्युः प्राप्य केशवम्'' ॥</span> इति महावराहे॥ ५०-५२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-984"
oldKey	"BGT_C18_V53"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् । विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते॥५३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-985"
oldKey	"BGT_C18_V53_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	null
text	"'विमुच्य निर्ममः शान्तः'' नैष्कर्म्यसिदि्धं प्राप्तो भूत्वा ब्रह्मणि भूयाय भवतीत्यर्थः ॥ ५३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-986"
oldKey	"BGT_C18_V54"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति । समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराम्॥५४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-987"
oldKey	"BGT_C18_V55"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"भक्त्या मां अभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः । ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम्॥५५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-988"
oldKey	"BGT_C18_V56"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः । मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम्॥५६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-989"
oldKey	"BGT_C18_V56_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	null
text	"विहितानि सर्वकर्माण्यपि मद्व्यपाश्रयो भूत्वा सदा कुर्वाणः । न हि यथेष्टाचरणे तात्पर्यमत्र । तथा सति विहिताकरणेपि समत्वात् 'मामनुस्मर युद्ध्य च'' 'ततः स्वधर्मं किर्तिं च'' इत्यादिप्रस्तुतविरोधः । अपिशब्दस्त्वेकमपि कर्मातदाश्रयेण न कार्यमित्यर्थे ॥ ५६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-990"
oldKey	"BGT_C18_V57"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः । बुदि्धयोगमुपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव॥५७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-991"
oldKey	"BGT_C18_V57_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	null
text	"भगवत्संश्रितस्य त्रैविद्यस्य च चेतसैव विशेष इत्याहचेतसा सर्व-कर्माणीति । स एव सर्वस्मात् परम इति भावोस्येति तत्परः । तत्र चित्तवृत्तिनिरोधोपि यो बुदि्धयोगः प्रत्याहारादिः ॥ ५७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-992"
oldKey	"BGT_C18_V58"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि । अथ चेत्त्वमहङ्कारान्न श्रोष्यसि विनङ्क्ष्यसि॥५८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-993"
oldKey	"BGT_C18_V59"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"यदहङ्कारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे । मिथ्यैष व्यवसायस्ते प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यति॥५९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-994"
oldKey	"BGT_C18_V60"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा । कर्तुं नेच्छसि यन्मोहात्करिष्यस्यवशोपि तत्॥६० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-995"
oldKey	"BGT_C18_V60_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	null
text	"प्रकृतिरीश्वरेच्छा । 'प्रकृतिर्वासनेत्येवं तवेच्छानन्त कथ्यते'' इत्यादि-वचनात् । एषा तु 'प्रकृत्यैव च कर्माणि'' इत्यादिष्वपि युज्यते । तस्या एव हि मुख्यतो नियोक्तृत्वं स्वभावकर्मादिभिर्बद्ध्वा ॥ ५९,६० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-996"
oldKey	"BGT_C18_V61"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेर्जुन तिष्ठति । भ्रामयन् सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया॥६१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-997"
oldKey	"BGT_C18_V62"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत । तत्प्रसादात्परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम्॥६२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-998"
oldKey	"BGT_C18_V63"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्यात् गुह्यतरं मया । विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु॥६३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-999"
oldKey	"BGT_C18_V64"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"सर्वगुह्यतमं भूयः शृृणु मे परमं वचः । इष्टोसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम्॥६४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-1000"
oldKey	"BGT_C18_V65"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु । मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोसि मे॥६५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-1001"
oldKey	"BGT_C18_V65_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">तदेवाह ईश्वरः सर्वभूतानामिति ।<br/>'निश्चितार्थः स तु ज्ञेयो यत्रात्मैव परोक्षतः ।<br/>उच्यते विष्णुना यद्वत् तद् ब्रह्मेत्यादि कथ्यते'' ॥</span> इति शब्दनिर्णये । 'मन्मनाः'' इत्युपसंहाराच्च ॥६१ ॥ शाश्वतं स्थानं वैकुण्ठादि- 'श्रीरेव लोकरूपेण विष्णोस्तिष्ठति सर्वदा । अतो हि वैष्णवा लोका नित्यास्ते चेतना अपि'' ॥ इत्याग्नेये । 'न वर्तते यत्र रजस्तमस्तयोः सत्त्वं च'' इत्याद्युक्तं च ॥६२ ॥ तत्त्वसारकथनं 'द्वाविमौ पुरुषौ'' इत्यत्रैवोपसंहृतम् । तत्त्वप्रशंसार्थमेव तद्बुदि्धप्रशंसा कृता । अत्र तु साधनसारोपसंहारः सर्वगुह्यतममिति । 'मन्मनाः'' इत्यादेः पूर्वमेवोक्तत्वात् भूय इति । अर्थतस्त्वत्रापि विष्ण्वाधिक्यमेवोक्तं भवति ॥ ६४,६५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-1002"
oldKey	"BGT_C18_V66"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज । अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः॥६६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-1003"
oldKey	"BGT_C18_V66_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Mahavishnu-id">अन्यसर्वधर्मान् परित्यज्येत्युक्तशेषत्वेनैव सर्वधर्मानिति वचनम् । 'मामेकं शरणं व्रज'' इत्यपि 'मन्मना'' इत्याद्युक्तनिगमनात्मना तद्व्याख्यानम् ।<br/>'सर्वोत्तमत्वविज्ञानपूर्वं तत्र मनः सदा ।<br/>सर्वाधिकप्रेमयुक्तं सर्वस्यात्र समर्पणम् ।<br/>अखण्डा त्रिविधा पूजा तद्रत्यैव स्वभावतः ।<br/>रक्षतीत्येव विश्वासस्तदीयोहमिति स्मृऽतिः ।<br/>शरणागतिरेषा स्याद् विष्णौ मोक्षफलप्रदा'' ।</span> इति महाविष्णुपुराणे । अनादिजन्मकृतसर्वपापेभ्यः । अत्र प्राप्त्यभावात् । धर्मपरित्यागे पापपरित्यागस्य कैमुत्येनैव सिद्धत्वात् ॥६६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-1004"
oldKey	"BGT_C18_V67"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन । न चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां योभ्यसूयति॥६७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-1005"
oldKey	"BGT_C18_V67_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	null
text	"<span class="gr-reference gr-ref-Sbhbdanirnaya-id">अतपस्कायैव न वाच्यम् । अशुश्रूषवे पुनश्चेति दोषाधिक्यमशुश्रूषोर्दर्शयितुं चशब्दः । एवमभक्ताय कदापि न वाच्यम् । कदाचिदल्पतपसोल्पशुश्रूषोरपि भक्त्याधिक्ये वाच्यं भवतीति कदाचनेति विशेषः । अभक्ताच्च न वाच्यमसूयोरिति तत्रापि चशब्दः ।<br/>'समुच्चये तथाधिक्ये न्यूनत्वे चः प्रयुज्यते'' ।</span> इति शब्दनिर्णये । <span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">'अभक्तादपि पापः स्यादसूयुर्दोषदृग् यतः''</span> इति च पाद्मे ॥६७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-1006"
oldKey	"BGT_C18_V68"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"य इदं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति । भक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयः॥६८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-1007"
oldKey	"BGT_C18_V69"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः । भविता न च मे तस्मादन्यः प्रियतरो भुवि॥६९ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-1008"
oldKey	"BGT_C18_V70"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयोः । ज्ञानयज्ञेन तेनाहमिष्टः स्यामिति मे मतिः॥७० ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-1009"
oldKey	"BGT_C18_V71"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"श्रद्धावाननसूयश्च शृृणुयादपि यो नरः । सोपि मुक्तः शुभान् लोकान् प्राप्नुयात्पुण्यकर्मणाम् । ॥७१ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-1010"
oldKey	"BGT_C18_V72"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"कच्चिदेतत् श्रुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा । कच्चिदज्ञानसंमोहः प्रनष्टस्ते धनञ्जय॥७२ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-1011"
oldKey	"BGT_C18_V73"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"नष्टो मोहः स्मृऽतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्मयाच्युत । स्थितोस्मि गतसन्देहः करिष्ये वचनं तव॥७३ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-1012"
oldKey	"BGT_C18_V74"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः । संवादमिममश्रौषमद्भुतं रोमहर्षणम्॥७४ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-1013"
oldKey	"BGT_C18_V75"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"व्यासप्रसादात् श्रुतवानेतद्गुह्यमहं परम् । योगं योगेश्वरात्कृष्णात्साक्षात् कथयतः स्वयम्॥७५ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-1014"
oldKey	"BGT_C18_V76"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"राजन् संस्मृऽत्य संस्मृऽत्य संवादमिममद्भुतम् । केशवार्जुनयोः पुण्यं हृष्यामि च मुहुर्मुहुः॥७६ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-1015"
oldKey	"BGT_C18_V77"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"तच्च संस्मृऽत्य संस्मृऽत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः । विस्मयो मे महान् राजन् हृष्यामि च पुनः पुनः ॥७७ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-1016"
oldKey	"BGT_C18_V78"
type	"verse"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	"shloka"
text	"यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः । तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम॥७८ ॥"

id	"Bhagavadgitatatparya-1017"
oldKey	"BGT_C18_V78_B01"
type	"bhashya"
parent	"BGT_C18"
chapter	"BGT_C18"
verseType	null
text	"'सोपि मुक्तः'' 'न च तस्मान्मनुष्येषु'' इत्युक्तेश्च मुक्तानां महत् तारतम्यं ज्ञायते । 'मनुष्येषु'' इति विशेषणात् तत्रापि देवानामाधिक्यं च । 'मुक्तिर्ज्ञात्वापि विष्णुं स्याच्छास्त्रं श्रुत्वा ततोधिकम् । मुक्तौ सुखं तत्पठतस्ततोप्यधिकमिष्यते । व्याख्यातुस्तु समं मुक्तौ सुखं नान्यस्य कस्यचित् । ततोधिकं तु देवानां मुख्यव्याख्याकृतो यतः'' ॥ इति ॥ ६८-७२ ॥ 'यथेच्छसि तथा कुरु'' इत्याक्षेपपरिहाराय 'करिष्ये वचनं तव'' इत्यनुसरति भगवन्तम् ॥ ७३-७८ ॥ नमस्ते वासुदेवाय प्रेयसां मे प्रियोत्तम । समस्तगुणसम्पूर्णनिर्दोषानन्ददायिने ॥ यस्य त्रीण्युदितानि वेदवचने रूपाणि दिव्यान्यलं ब तद्दर्शतमित्थमेव निहितं देवस्य भर्गो महत् । वायो रामवचोनयं प्रथमकं पृक्षो द्वितीयं वपुः मध्वो यत्तु तृतीयमेव हि कृतो ग्रन्थोमुना केशवे ॥ निःशेषदोषरहित कल्पाणाखिलसद्गुण । भूतिस्वयम्भुशर्वादिवन्द्यं त्वां नौमि मे प्रियम् ॥"