Krishnamrutamaharnava/Moola
कृष्णामृतमहार्णवः — मूलम्
अर्चितः संस्मृतो ध्यातः कीर्तितः कथितः श्रुतः ।
तापत्रयेण सन्तप्तं यदेतदखिलं जगत् ।
ते नराः पशवो लोके किं तेषां जीवने फलम् ।
संसारेस्मिन् महाघोरे जन्मरोगभयाकुले ।
स नाम सुकृती लोके कुलं तेनाभ्यलङ्कृतम् ।
यज्ञानां तपसां चैव शुभानां चैव कर्मणाम् ।
कलौ कलिमलध्वंसिसर्वपापहरं हरिम् ।
नास्ति श्रेयस्तमं नॄणां विष्णोराराधनान्मुने ।
अर्चिते देवदेवेशे शङ्खचक्रगदाधरे ।
स्वर्चिते सर्वलोकेशे सुरासुरनमस्कृते ।
सकृदभ्यर्च्य गोविन्दं बिल्वपत्रेण मानवः ।
शङ्करः
सकृदभ्यर्चितो येन हेलयापि नमस्कृतः ।
नारदः समस्तलोकनाथस्य देवदेवस्य शांर्गिणः ।
पुलस्त्यः भक्त्या दूर्वाङ्कुरैः पुम्भिः पूजितः पुरुषोत्तमः ।
विधिना देवदेवेशः शङ्खचक्रधरो हरिः ।
नरके पच्यमानस्तु यमेन परिभाषितः ।
धर्मः द्रव्याणामप्यभावे तु सलिलेनापि पूजितः ।
नरसिंहो हृषीकेशः पुण्डरीकनिभेक्षणः ।
ब्रह्मा गर्भस्थिता मृता वापि मुषितास्ते सुदूषिताः ।
मार्कण्डेयः सकृदभ्यर्चितो येन देवदेवो जनार्दनः ।
धर्मार्थकाममोक्षाणां नान्योपायस्तु विद्यते ।
तस्य यज्ञवराहस्य विष्णोरमिततेजसः ।
मरीचिः अनाराधितगोविन्दैर्नरैः स्थानं नृपात्मज ।
अत्रिः
अङ्गिराः
पुलस्त्यः
ऐन्द्रमिन्द्रः परं स्थानं यमाराध्य जगत्पतिम् ।
प्राप्नोत्याराधिते विष्णौ मनसा यद्यदिच्छति ।
ये स्मरन्ति सदा विष्णुं शङ्खचक्रगदाधरम् ।
ततोनिरुद्धं देवेशं प्रद्युम्नं च ततः परम् ।
वासुदेवात् परं नास्ति इति वेदान्तनिश्चयः ।
आत्रेयः
ब्रह्मा
कौशिकः
शङ्करः
नाम्नोस्ति यवती शक्तिः पापनिर्हरणे हरेः ।
ब्रह्मा
तदैव पुरुषो मुक्तो जन्मदुःखजरादिभिः ।
प्राप्ते कलियुगे घोरे धर्मज्ञानविवर्जिते ।
न कलौ देवदेवस्य जन्मदुखापहारिणः ।
ये स्मरन्ति सदा विष्णुं विशुद्धेनान्तरात्मना ।
गर्भजन्मजरारोगदुःखसंसारबन्धनैः ।
यममार्गं महाघोरं नरकाणि यमं तथा ।
हृदि रूपं मुखे नाम नैवेद्यमुदरे हरेः ।
गोविन्दस्मरणं पुंसां पापराशिमहाचलम् ।
अगस्त्यः
कृष्णे रताः कृष्णमनुस्मरन्ति तद्भावितास्तद्गतमानसाश्च ।
सा हानिस्तन्महच्छिद्रं सा चान्धजडमूकता ।
नारायणो नाम नरो नराणां प्रसिद्धचोरः कथितः पृथिव्याम् ।
यस्य संस्मरणादेव वासुदेवस्य चक्रिणः ।
किं तस्य बहुभिस्तीर्थैः किं तपोभिः किमध्वरैः ।
ये मानवा विगतरागपरावरज्ञा नारायणं सुरगुरुं सततं स्मरन्ति ।
हे चित्त चिन्तयस्वेह वासुदेवमहर्निशम् ।
आलोड्य सर्वशास्त्राणि विचार्य च पुनः पुनः ।
स्मृते सकलकल्याणभाजनं यत्र जायते ।
वेदेषु यज्ञेषु तपस्सु चैव दानेषु तीर्थेषु व्रतेषु यच्च ।
आराध्यैवं नरो विष्णुं मनसा यद्यदिच्छति ।
यन्नामकीर्तनं भक्त्या विलापनमनुत्तमम् ।
कलिकल्मषमत्युग्रं नरकार्तिप्रदं नृणाम् ।
अनायासेन चायान्ति मुक्तिं केशवसंश्रिताः ।
चतुःसागरमासाद्य जम्बूद्वीपोत्तमे क्वचित् ।
यदभ्यर्च्य हरिं भक्त्या कृते वर्षसहस्रकम् ।
क्षीयते तु यदा धर्मः प्राप्ते घोरे कलौ युगे ।
अवशेनापि यन्नामि्न कीर्तिते सर्वपातकैः ।
नारायणेति मन्त्रोस्ति वागस्ति वशवर्तिनी ।
आर्ता विषण्णाः शिथिलाश्च भीता घोरेषु च व्याधिषु वर्तमानाः ।
कौशिकः
सकृदुच्चरितं यैस्तु कृष्णेति न विशन्ति ते ।
क्व नाकपृष्ठगमनं पुनरावृत्तिलक्षणम् ।
बुद्ध्या बुद्ध्वाभ्यसेदेतत् हरिरित्यक्षरद्वयम् ।
हे जिह्वे मम निस्नेहे हरिं किं नानुभाषसे ।
असारे खलु संसारे सारात्सारतरो हरिः ।
कुरुक्षेत्रेण किं तस्य किं काश्या पुष्करेण किम् ।
ब्रह्मा
सा जिह्वा या हरिं स्तौति तच्चित्तं यत्तदर्पणम् ।
यस्तु विष्णुपरो नित्यं दृढभक्तिर्जितेन्द्रियः ।
शङ्करः साधु साधु महाभाग साधु दानवनाशन ।
निमिषं निमिषार्धं वा मुहूर्तमपि भार्गव ।
किं तेन मनसा कार्यं यन्न तिष्ठति केशवे ।
रोगो नाम न सा जिह्वा यया न स्तूयते हरिः ।
नूनं तत्कण्ठशालूकमथवाप्युपजिह्विका ।
भारभूतैः करैः कार्यं किं तस्य नृपशोर्द्विजाः ।
चरणौ तौ तु सफलौ केशवालयगामिनौ ।
किं तस्य चरणैः कार्यं वृथासञ्चरणैर्द्विजाः ।
वेदवेदान्तविदुषां मुनीनां भावितात्मनाम् ।
विचित्ररत्नपर्यङ्के महाभोगे च भोगिनः ।
अश्वमेधसहस्राणां यः सहस्रं समाचरेत् ।
रे रे मनुष्याः पुरुषोत्तमस्य करौ न कस्मान्मुकुलीकुरुध्वम् ।
विष्णोर्विमानं यः कुर्यात्सकृद्भक्त्या प्रदक्षिणम् ।
प्रदक्षिणं तु यः कुर्याद्धरिं भक्तिसमन्वितः ।
तीर्थकोटिसहस्राणि व्रतकोटिशतानि च ।
उरसा शिरसा दृष्ट्या मनसा वचसा तथा ।
शाठ्येनापि नमस्कारं कुर्वतः शांर्गपाणये ।
संसारार्णवमग्नानां नराणां पापकर्मणाम् ।
रेणुकुण्ठितगात्रस्य कणा यावन्ति भारत ।
पावनं विष्णुनैवेद्यं सुभोज्यमृषिभिः स्मृतम् ।
कोट्यैन्दवसहस्रैस्तु मासोपोषणकोटिभिः ।
त्रिरात्रफलदा नद्यो याः काश्चिदसमुद्रगाः ।
षण्मासफलदा गोदा वत्सरस्य तु जाह्नवी ।
गङ्गाप्रयागगयपुष्करनैमिषाणि संसेवितानि बहुशः कुरुजाङ्गलानि ।
यानि कानि च तीर्थानि ब्रह्माण्डान्तर्गतानि च ।
स्नात्वा पादोदकं विष्णोः पिबन् शिरसि धारयेत् ।
यथा पादोदकं पुण्यं निर्माल्यं चानुलेपनम् ।
तुलस्यास्तु रजोजुष्टनैवेद्यस्य च भक्षणम् ।
भक्त्या वा यदि वाभक्त्या चक्राङ्कितशिलां प्रति ।
शालग्रामोद्भवो देवो देवो द्वारवतीभवः ।
शालग्रामशिला यत्र तत्र सन्निहितो हरिः ।
म्लेच्छदेशेशुचौ वापि चक्राङ्को यत्र तिष्ठति ।
शालग्रामोद्भवो देवो शैलं चक्राङ्कमण्डलम् ।
शालग्रामोद्भवो देवो देवो द्वारवतीभवः ।
हरिणा मुक्तिदानीह मुक्तिस्थानानि सर्वशः ।
हरिर्याति हरिर्याति दस्युव्याजेन यो वदेत् ।
वासुदेवं परित्यज्य योन्यं देवमुपासते ।
त्यक्त्वामृतं यथा कश्चिदन्यपानं पिबेन्नरः ।
स्वधर्मं तु परित्यज्य परधर्मं चरेद्यथा ।
गां च त्यक्त्वा स मूढात्मा गार्दभीं वन्दते यथा ।
वासुदेवं परित्यज्य योन्यं दैवमुपासते ।
यथा गङ्गोदकं त्यक्त्वा पिबेत् कूपोदकं नरः ।
स्वमातरं परित्यज्य श्वपाकीं वन्दते यथा ।
यावत्स्वस्थमिदं पिण्डं नीरुजं करणान्वितम् ।
यावत्स्वास्त्थ्यं शरीरेषु करणेषु च पाटवम् ।
स्मर्यतां तु हृषीकेशो हृषीकेषु दृढेषु च ।
यावच्चिन्तयते जन्तुर्विषयान् विषसन्निभान् ।
यावत्प्रलपते जन्तुर्लोकवार्तादिभिः सदा ।
सूतः
क्षये वाप्यथवा वृद्धौ सम्प्राप्ते वा दिनक्षये ।
पूर्वविद्धां प्रकुर्वाणो नरो धर्मान् निकृन्तति ।
कलावेधे तु विप्रेन्द्र दशम्यैकादशीं त्यजेत् ।
श्वदृतौ पञ्चगव्यं च दशम्या दूषितां त्यजेत् ।
तस्माद्विप्रा न विद्धा हि कर्तव्यैकादशी क्वचित् ।
जप्तं दत्तं हुतं स्नातं तथा पूजा कृता हरेः ।
एकादश्यां यदा ब्रह्मन् दिनक्षयतिथिर्भवेत् ।
प्रतिपत्प्रभृतयः सर्वा उदयादुदयाद्रवेः ।
अरुणोदयकाले तु दशमी यदि दृश्यते ।
अरुणोदयवेलायां दशमी यदि दृश्यते ।
चतस्रो घटिकाः प्रातररुणोदय उच्यते ।
उदयात्प्राग्यदा विप्रा मुहूर्तद्वयसंयुता ।
उदयात्प्राक्त्रिघटिकाव्यापिन्यैकादशी यदा ।
पुत्रपौत्रविवद्ध्यर्थं द्वादश्यामुपवासयेत् ।
उदयात्प्राग् द्विघटिकाव्यापिन्यैकादशी यदा ।
पुत्रराज्यविवृद्ध्यर्थं द्वादश्यामुपवासनम् ।
दशमीशेषसंयुक्ता गान्धार्या समुपोषिता ।
अपीषद्दशमीविद्धा तदा तां परिवर्जयेत् ।
बह्वागमविरोधेषु ब्राह्मणेषु विवादिषु ।
एकादश्यां तु विद्धायां सम्प्राप्ते श्रवणे तथा ।
उपरागसहस्राणि व्यतीपातायुतानि च ।
शुद्धापि द्वादशी ग्राह्या परतो द्वादशी यदि ।
द्वादश्यां भोजनं चैव विद्धायां हर्युपोषणम् ।
यानि कानि च वाक्यानि विद्धोपोषपराणि च ।
अथवा मोहनार्थाय मोहिन्या भगवान् हरिः ।
धनदार्चाविवृध्द्यर्थं महावित्तलयस्य च ।
एवं विद्धां परित्यज्य द्वादश्यामुपवासयेत् ।
ततः कोटिगुणं चापि निषिद्धस्येतरैर्जनैः ।
तत्सर्वं विलयं याति परेषामुपवासनात् ।
एकादश्यां ह्यवेधे तु द्वादशीं न परित्यजेत् ।
ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थो यतिस्तथा ।
अभर्तृका तथान्ये च सूतवैदेहिकादयः ।
एकादश्यां तु यो भुङ्क्ते मोहेनावृतचेतसा ।
विवेचयति यो मोहाच्छुक्ला कृष्णेति पापकृत् ।
यथा गौर्नैव हन्तव्या शुक्ला कृष्णेति भामिनि ।
यानि कानि च वाक्यानि कृष्णैकादशिवर्जने ।
कामिनोपि हि सिद्ध्यर्थं कुर्युरेवोपवासनम् ।
तस्माच्छुक्लामथो कृष्णां भरण्यादियुतामपि ।
कला वार्धकला वापि परतो द्वादशी यदि ।
अतिरिक्ता द्वादशी चेद्यस्तां नोपोषयेद्यदि ।
द्वादश्यामतिरिक्तायां यो भुङ्क्ते पूर्ववासरे ।
द्वादशीं श्रवणोपेतां यो नोपोष्यात् सुमन्दधीः ।
एकादशीमुपोष्याथ द्वादशीमप्युपोषयेत् ।
अल्पायामपि विप्रेन्द्र पारणं तु कथं भवेत् ।
यदाल्पां द्वादशीं दृष्ट्वा निशीथादूर्ध्वमेव तु ।
व्यासः उषसि द्वे तु कर्तव्ये प्रातर्माध्याह्निकक्रिये ।
कर्तुं साध्यं यदा नालं द्वादश्यदि्भस्तु पारयेत् ।
अशितानशिता यस्मादापो विद्वदि्भरीरिताः ।
न काशी न गया गङ्गा न रेवा न च पुष्करम् ।
अश्वमेधसहस्राणि वाजपेयायुतानि च ।
एकादशीसमुत्थेन वह्निना पातकेन्धनम् ।
नेदृशं पावनं किञ्चिन्नराणां भुवि विद्यते ।
तावत्पापानि देहेस्मिन् तिष्ठन्ति मनुजाधिप ।
एकादशेन्द्रियैः पापं यत्कृतं भवति प्रभो ।
एकादशीसमं किञ्चित् पवित्रं न हि विद्यते ।
श्रीव्यासः अन्नं निवेदयेन्मह्यं प्राप्तं मद्वासरे शुभे ।
स ब्रह्महा स गोघ्नश्च स स्तेनो गुरुतल्पगः ।
वरं स्वमातृगमनं वरं गोमांसभक्षणम् ।
एकादशीदिने पुण्ये भुञ्जते ये नराधमाः ।
पृथिव्यां यानि पापानि ब्रह्महत्यादिकानि च ।
रुग्माङ्गदः
पिता वा यदि वा पुत्रो भार्या वापि सुहृज्जनः ।
ब्रह्मा उपोष्य द्वादशीं पुण्यां सर्वपापक्षयप्रदाम् ।
शङ्करः रटन्तीह पुराणानि भूयो भूयो वरानने ।
द्वादशी न प्रमोक्तव्या यावदायुः प्रवर्तते ।
भक्त्या ग्राह्यो हृषीकेशो न धनैर्धरणीसुराः ।
जलेनापि जगन्नाथः पूजितः क्लेशनाशनः ।
आसीनस्य शयानस्य तिष्ठतो ब्रजतोपि वा ।
सर्वगश्चैव सर्वात्मा सर्वावस्थासु चाच्युत ।
करावलम्बनं देहि श्रीकृष्ण कमलेक्षण ।
त्राहि त्राहि जगन्नाथ वासुदेवाच्युताव्यय ।
एतत्पुण्यं परं गुह्यं पवित्रं पापनाशनम् ।
कलौ पापं कियन्मात्रं हत्यास्तेयादिसम्भवम् ।
कलौ केशवभक्तानां न भयं विद्यते क्वचित् ।
अध्येतव्यमिदं शास्त्रं श्रोतव्यमनसूयया ।
अधीयाना इदं शास्त्रं विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम् ।
श्रुत्वा धर्मं विजानाति श्रुत्वा त्यजति दुर्मतिम् ।
तस्मादिदं सदा सेव्यं श्रोतव्यं च सदैव हि ।
संसारविषपानेन ये मृताः प्राणिनो भुवि ।
क्लिन्नं पादोदकेनैव यस्य नित्यं कलेवरम् ।
तीर्थकोटिसहस्रैस्तु सेवितैः किं प्रयोजनम् ।
शालग्रामशिलास्पर्शं ये कुर्वन्ति दिनेदिने ।
दुःसहो नारको वह्निर्दुःसहा यमकिङ्कराः ।
सञ्चित्य मनसाप्येवं पातकाद्विनिवर्तयेत् ।
अच्युतानन्तगोविन्दनामोच्चारणभेषजात् ।
सत्यं सत्यं पुनः सत्यमुद्धृत्य भुजमुच्यते ।
सकृदुच्चारितं येन हरिरित्यक्षरद्वयम् ।
एवं ब्रह्मादयो देवा ऋषयश्च तपोधनाः ।
किं तस्य दानैः किं तीर्थैः किं तपोभिः किमध्वरैः ।
नित्योत्सवो भवत्तेषां नित्यश्रीर्नित्यमङ्गलम् ।
जीवंश्चतुर्दशादूर्ध्वं पुरुषो नियमेन तु ।
चतुर्दशोर्ध्वजीवीनि संसारश्चादिवर्जितः ।
आचतुदर्शमाद्वर्षात् कर्माणि नियमेन तु ।
समानां विषमा पूजा विषमाणां समा तथा ।
(इति पाद्मे)
गुणानुसारिणीं पूजां समां दृष्टिं च यो नरः ।
यथा सुहृत्सु कर्तव्यं पितृमातृसुतेषु च ।
तिर्यक्पुण्ड्रं न कुर्वीत सम्प्राप्ते मरणेपि वा ।
नैवेद्यशेषं देवस्य यो भुनक्ति दिने दिने ।
ऊर्ध्वपुण्ड्रमृजुं सौम्यं ललाटे यस्य दृश्यते ।
अशुचिर्वाप्यनाचारो मनसा पापमाचरन् ।
ऊर्ध्वपुण्ड्रविहीनस्य श्मशानसदृशं मुखम् ।
यज्ञो दानं तपश्चैव स्वाध्यायः पितृतर्पणम् ।
गोपीचन्दनलिप्ताङ्गो यं यं पश्यति चक्षुषा ।
आस्फोटयन्ति पितरः प्रनृत्यन्ति पितामहाः ।
जीवितं विष्णुभक्तस्य वरं पञ्चदिनान्यपि ।
किं तेन जातमात्रेण भूभारेणान्नशत्रुणा ।
यो ददाति द्विजातिभ्यश्चन्दनं गोपिमर्दितम् ।
ज्ञानी च कर्माणि सदोदितानि कुर्यादकामः सततं भवेत॥ २३५॥
अतीतानागतज्ञानी त्रैलोक्योद्धरणक्षमः ।
यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवति'॥ २३७॥
कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतं समाः ।
आचारश्चैव साधूनामात्मनस्तुष्टिरेव च ।
निष्कामं ज्ञानपूर्वं तु निवृत्तमिह चोच्यते ।
श्रीमदानन्दतीर्थार्यसहस्रकिरणोत्थिता ।
यस्य त्रीण्युदितानि वेदवचने रूपाणि दिव्यान्यलं
यः सर्वगुणसम्पूर्णः सर्वदोषविवर्जितः ।