JSON:Bhagavadgitabhashya

schema	1
doc	slug "Bhagavadgitabhashya" title "श्रीमद्भगवद्गीताप्रस्थानम्" type "bhashya" docId "BGB" parent null related Empty array nextId 1175
blocks	id "Bhagavadgitabhashya-1" oldKey "BGB_C01_I01" type "introduction" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType null text "श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितम्" id "Bhagavadgitabhashya-2" oldKey "BGB_C01_I02" type "introduction" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType null text "श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम्" id "Bhagavadgitabhashya-3" oldKey "BGB_C01_I03" type "introduction" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType null text "देवं नारायणं नत्वा सर्वदोषविवर्जितम् । परिपूर्णं गुरूंश्चाऽन् गीतार्थं वक्ष्यामि लेशतः ॥" id "Bhagavadgitabhashya-4" oldKey "BGB_C01_I04" type "introduction" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType null text "नष्टधर्मज्ञानलोककृपालुभिर्ब्रह्मरुद्रेन्द्रादिभिरर्थितो ज्ञानप्रदर्शनाय भगवान् व्यासोऽवततार ।" id "Bhagavadgitabhashya-5" oldKey "BGB_C01_I05" type "introduction" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType null text "ततश्चेष्टानिष्टप्राप्तिपरिहारसाधनादर्शनाद् वेदार्थाज्ञानाच्च संसारे क्लिश्यमानानां वेदानधिकारिणां स्त्रीशूद्रादीनां च धर्मज्ञानद्वारा मोक्षो भवेदिति कृपालुः सर्ववेदार्थोपबृंहितां तदनुक्तकेवलेश्वरज्ञानदृष्टार्थयुक्तां च सर्वप्राणिनाम् अवगाह्यानवगाह्यरूपां केवलभगवत्स्वरूपपरां परोक्षार्थां महाभारतसंहिताम् अचीक्लृपत् ॥" id "Bhagavadgitabhashya-6" oldKey "BGB_C01_I06" type "introduction" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType null text "तच्चोक्तम् - <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narayanashtaksharakalpa-id">‘लोकेशा ब्रह्मरुद्राद्याः संसारे क्लेशिनं जनम् । वेदार्थाज्ञमधीकारवर्जितं च स्त्रियादिकम् ॥ अवेक्ष्य प्रार्थयामासुर्देवेशं पुरुषोत्तमम् । ततः प्रसन्नो भगवान् व्यासो भूत्वा च तेन च ॥ अन्यावताररूपैश्च वेदानुक्तार्थभूषितम् । केवलेनात्मबोधेन दृष्टं वेदार्थसंयुतम् ॥ वेदादपि परं चक्रे पञ्चमं वेदमुत्तमम् । भारतं पञ्चरात्रं च मूलरामायणं तथा ॥ पुराणं भागवतं चेति सम्भिन्नः शास्त्रपुङ्गवः॥’इति नारायणाष्टाक्षरकल्पे ।</span></span>" id "Bhagavadgitabhashya-7" oldKey "BGB_C01_I07" type "introduction" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType null text "<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Upanarada-id">‘ब्रह्माऽपि तन्न जानाति ईषत् सर्वोऽपि जानति(ते)। बह्वर्थमृषयस्तत्तु भारतं प्रवदन्ति हि ॥’ इत्युपनारदीये।</span></span> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narada-id">‘ब्रह्माद्यैः प्रार्थितो विष्णुर्भारतं स चकार ह । यस्मिन् दशार्थाः सर्वत्र न ज्ञेयाः सर्वजन्तुभिः ॥’</span></span>इति नारदीये । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘भारतं चापि कृतवान् पञ्चमं वेदमुत्तमम् । दशावरार्थं सर्वत्र केवलं विष्णुबोधकम् ॥</span></span>" id "Bhagavadgitabhashya-8" oldKey "BGB_C01_I14" type "introduction" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType null text "<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">परोक्षार्थं तु सर्वत्र वेदादप्युत्तमं तु यत् ॥’</span></span> इति स्कान्दे ।" id "Bhagavadgitabhashya-9" oldKey "BGB_C01_I15" type "introduction" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType null text "<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘यदि विद्याच्चतुर्वेदान् साङ्गोपनिषदान् द्विजः । न चेत् पुराणं संविद्यान्नैव स स्याद् विचक्षणः ॥’(म.भा.१.१.२६८)’</span></span>" id "Bhagavadgitabhashya-10" oldKey "BGB_C01_I16" type "introduction" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType null text "<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत् । ‘बिभेत्यल्पश्रुताद् वेदो मामयं प्रचलिष्यति ।’( म.भा.आदि.१.२९३)</span></span>" id "Bhagavadgitabhashya-11" oldKey "BGB_C01_I17" type "introduction" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType null text "<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">मन्वादि केचिद् ब्रुवते ह्यास्तीकादि तथाऽपरे । तथोपरिचराद्यन्ये भारतं परिचक्षते ॥(म.भा.आदि.१.६६)</span></span>" id "Bhagavadgitabhashya-12" oldKey "BGB_C01_I18" type "introduction" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType null text "<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmanda-id">भारतं सर्ववेदाश्च तुलामारोपिताः पुरा । देवैर्ब्रह्मादिभिः सर्वैः ऋषिभिश्च समन्वितैः । व्यासस्यैवाज्ञया तत्र त्वत्यरिच्यत भारतम् ॥(ब्रह्माण्डपुराणे)</span></span>" id "Bhagavadgitabhashya-13" oldKey "BGB_C01_I19" type "introduction" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType null text "<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘महत्त्वाद् भारवत्त्वाच्च महाभारतमुच्यते । निरुक्तमस्य यो वेद सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥’ (म.भा.१.३००)</span></span>" id "Bhagavadgitabhashya-14" oldKey "BGB_C01_I20" type "introduction" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType null text "<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘यदिहास्ति तदन्यत्र यन्नेहास्ति न कुत्रचित् ’( म.भा.आदि ५.५०)</span></span>,<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘विराटोद्योगसारवान्’ ( म भा.१.८९)</span></span> इत्यादितद्वाक्यपर्यालोचनया, ऋषिसम्प्रदायात्, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘को ह्यन्यः पुण्डरीकाक्षान्महाभारतकृद् भवेत्’ ( वायुप्रोक्तवचनम्)</span></span> इत्यादिपुराणग्रन्थान्तरगतवाक्यान्यथानुपपत्त्या, नारदाध्ययनादिलिङ्गैश्चावसीयते ।" id "Bhagavadgitabhashya-15" oldKey "BGB_C01_I21" type "introduction" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType null text "कथमन्यथा भारतनिरुक्तिज्ञानमात्रेण सर्वपापक्षयः ? प्रसिद्धश्च सोऽर्थः ।" id "Bhagavadgitabhashya-16" oldKey "BGB_C01_I22" type "introduction" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType null text "कथं चान्यस्य न कर्तुं शक्यते? ग्रन्थान्तरगतत्वाच्च नाविद्यमानस्तुतिः । न च कर्तुरेव । इतरत्रापि साम्यात् ।" id "Bhagavadgitabhashya-17" oldKey "BGB_C01_I24" type "introduction" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType null text "तत्र च सर्वभारतार्थसंग्रहां वासुदेवार्जुनसंवादरूपां भारतपारिजातमधुभूतां गीताम् उपनिबबन्ध ।" id "Bhagavadgitabhashya-18" oldKey "BGB_C01_I25" type "introduction" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType null text "तच्चोक्तम्–" id "Bhagavadgitabhashya-19" oldKey "BGB_C01_I26" type "introduction" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType null text "<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahakaurma-id">‘भारतं सर्वशास्त्रेषु भारते गीतिका वरा । विष्णोः सहस्रनामापि ज्ञेयं पाठ्यं च तद् द्वयम् ॥’</span></span> इति महाकौर्मे ।" id "Bhagavadgitabhashya-20" oldKey "BGB_C01_I27" type "introduction" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType null text "<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘स हि धर्मः सुपर्याप्तो ब्रह्मणः पदवेदने।’(म.भा.१३.१६.१२.)</span></span> इत्यादि च ।" id "Bhagavadgitabhashya-21" oldKey "BGB_C01_I28" type "introduction" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType null text "तत्र सेनयोर्मध्ये बान्धवादिमोहजालसंवृतं विषीदन्तम् अर्जुनं भगवानुवाच ।" id "Bhagavadgitabhashya-22" oldKey "BGB_C01_V01" type "verse" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType "shloka" text "धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः । मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय ॥ १ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-23" oldKey "BGB_C01_V02" type "verse" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType "shloka" text "दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा । आचार्यमुपसंगम्य राजा वचनमब्रवीत्॥२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-24" oldKey "BGB_C01_V03" type "verse" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType "shloka" text "पश्यैतां पाण्डुपुत्राणाम् आचार्य महतीं चमूम् । व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता॥३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-25" oldKey "BGB_C01_V04" type "verse" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType "shloka" text "अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि । युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः॥४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-26" oldKey "BGB_C01_V05" type "verse" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType "shloka" text "धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् । पुरुजित् कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः॥ ५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-27" oldKey "BGB_C01_V06" type "verse" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType "shloka" text "युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् । सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः॥ ६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-28" oldKey "BGB_C01_V07" type "verse" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType "shloka" text "अस्माकं तु विशिष्टा ये तान् निबोध द्विजोत्तम । नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान् ब्रवीमि ते ॥ ७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-29" oldKey "BGB_C01_V08" type "verse" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType "shloka" text "भवान् भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिंजयः । अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च ॥ ८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-30" oldKey "BGB_C01_V09" type "verse" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType "shloka" text "अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः । नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ॥ ९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-31" oldKey "BGB_C01_V10" type "verse" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType "shloka" text "अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् । पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ॥ १० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-32" oldKey "BGB_C01_V11" type "verse" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType "shloka" text "अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः । भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ॥ ११ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-33" oldKey "BGB_C01_V12" type "verse" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType "shloka" text "तस्य संजनयन् हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः । सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान्॥ १२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-34" oldKey "BGB_C01_V13" type "verse" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType "shloka" text "ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः । सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत्॥१३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-35" oldKey "BGB_C01_V14" type "verse" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType "shloka" text "ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ । माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः ॥१४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-36" oldKey "BGB_C01_V15" type "verse" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType "shloka" text "पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनञ्जयः । पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः ॥१५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-37" oldKey "BGB_C01_V16" type "verse" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType "shloka" text "अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ॥ १६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-38" oldKey "BGB_C01_V17" type "verse" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType "shloka" text "काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः । धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः॥ १७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-39" oldKey "BGB_C01_V18" type "verse" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType "shloka" text "द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते । सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान् दध्मुः पृथक् पृथक्॥ १८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-40" oldKey "BGB_C01_V19" type "verse" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType "shloka" text "स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् । नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन्॥१९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-41" oldKey "BGB_C01_V20" type "verse" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType "shloka" text "अथ व्यवस्थितान् दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः । प्रवृत्ते शस्त्रसम्पाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः ॥ २०॥" id "Bhagavadgitabhashya-42" oldKey "BGB_C01_V21" type "verse" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType "shloka" text "हृषीकेशं तदा वाक्यम् इदमाह महीपते ।" id "Bhagavadgitabhashya-43" oldKey "BGB_C01_V22" type "verse" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType "shloka" text "यावदेतान् निरीक्षेऽहं योद्धुकामान् अवस्थितान् । कैर्मया सह योद्धव्यम् अस्मिन् रणसमुद्यमे ॥२२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-44" oldKey "BGB_C01_V23" type "verse" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType "shloka" text "योत्स्यमानान् अवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः । धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षवः ॥ २३॥" id "Bhagavadgitabhashya-45" oldKey "BGB_C01_V24" type "verse" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType "shloka" text "एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत । सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ॥ २४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-46" oldKey "BGB_C01_V25" type "verse" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType "shloka" text "भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् । उवाच पार्थ पश्यैतान् समवेतान् कुरूनिति॥२५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-47" oldKey "BGB_C01_V26" type "verse" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType "shloka" text "तत्रापश्यत् स्थितान् पार्थः पितॄन् अथ पितामहान् । आचार्यान् मातुलान् भ्रातॄन् पुत्रान् पौत्रान् सखींस्तथा॥ २६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-48" oldKey "BGB_C01_V27" type "verse" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType "shloka" text "श्वशुरान् सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि । तान् समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान् बन्धून् अवस्थितान्॥ २७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-49" oldKey "BGB_C01_V28" type "verse" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType "shloka" text "कृपया परयाऽऽविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत् । दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम्॥ २८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-50" oldKey "BGB_C01_V29" type "verse" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType "shloka" text "सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति । वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते॥२९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-51" oldKey "BGB_C01_V30" type "verse" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType "shloka" text "गाण्डीवं स्रंसते हस्तात् त्वक् चैव परिदह्यते । न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः॥३० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-52" oldKey "BGB_C01_V31" type "verse" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType "shloka" text "निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव । नच श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे॥ ३१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-53" oldKey "BGB_C01_V32" type "verse" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType "shloka" text "न काङ्‍क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च । किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा॥३२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-54" oldKey "BGB_C01_V33" type "verse" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType "shloka" text "येषामर्थे काङ्‍‍क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च । त इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च॥३३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-55" oldKey "BGB_C01_V34" type "verse" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType "shloka" text "आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः । मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः सम्बन्धिनस्तथा ॥३४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-56" oldKey "BGB_C01_V35" type "verse" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType "shloka" text "एतान् न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन । अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते॥३५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-57" oldKey "BGB_C01_V36" type "verse" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType "shloka" text "निहत्य धार्तराष्ट्रान् नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन । पापमेवाश्रयेद् अस्मान् हत्वैतान् आततायिनः॥३६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-58" oldKey "BGB_C01_V37" type "verse" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType "shloka" text "तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान् स्वबान्धवान् । स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव॥३७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-59" oldKey "BGB_C01_V38" type "verse" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType "shloka" text "यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः । कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम्॥३८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-60" oldKey "BGB_C01_V39" type "verse" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType "shloka" text "कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापाद् अस्मान्निवर्तितुम् । कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन॥३९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-61" oldKey "BGB_C01_V40" type "verse" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType "shloka" text "कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः । धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नम् अधर्मोऽभिभवत्युत॥४० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-62" oldKey "BGB_C01_V41" type "verse" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType "shloka" text "अधर्माभिभवात् कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः । स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसंकरः॥४१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-63" oldKey "BGB_C01_V42" type "verse" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType "shloka" text "संकरो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च । पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः॥४२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-64" oldKey "BGB_C01_V43" type "verse" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType "shloka" text "दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसंकरकारकैः । उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः॥ ४३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-65" oldKey "BGB_C01_V44" type "verse" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType "shloka" text "उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन । नरके नियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम॥ ४४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-66" oldKey "BGB_C01_V45" type "verse" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType "shloka" text "अहो बत महत् पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् । यद् राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः॥ ४५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-67" oldKey "BGB_C01_V46" type "verse" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType "shloka" text "यदि मामप्रतीकारम् अशस्त्रं शस्त्रपाणयः । धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत्॥४६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-68" oldKey "BGB_C01_V47" type "verse" parent "BGB_C01" chapter "BGB_C01" verseType "shloka" text "एवमुक्त्वाऽर्जुनः सङ्ख्ये रथोपस्थ उपाविशत् । विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः॥४७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-69" oldKey "BGB_C02_V01" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "तं तथा कृपयाऽऽविष्टम् अश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् । विषीदन्तमिदं वाक्यम् उवाच मधुसूदनः॥१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-70" oldKey "BGB_C02_V02" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् । अनार्यजुष्टम् अस्वर्ग्यम् अकीर्तिकरमर्जुन॥२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-71" oldKey "BGB_C02_V03" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत् त्वय्युपपद्यते । क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप॥३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-72" oldKey "BGB_C02_V04" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "कथं भीष्ममहं सङ्ख्ये द्रोणं च मधुसूदन । इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन॥४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-73" oldKey "BGB_C02_V05" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "गुरूनहत्वा हि महानुभावान् श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके । हत्वाऽर्थकामांस्तु गुरूनिहैव भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान् ॥५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-74" oldKey "BGB_C02_V06" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः । यानेव हत्वा न जिजीविषामस्तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः ॥ ६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-75" oldKey "BGB_C02_V07" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः पृच्छामि त्वां धर्मसम्मूढचेताः । यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम्॥७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-76" oldKey "BGB_C02_V08" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद् यच्छोकम् उच्छोषणम् इन्द्रियाणाम् । अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ॥८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-77" oldKey "BGB_C02_V09" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तपः । न योत्स्य इति गोविन्दम् उक्त्वा तूष्णीं बभूव ह॥९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-78" oldKey "BGB_C02_V10" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत । सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः॥१० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-79" oldKey "BGB_C02_V11" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "अशोच्यान् अन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे । गतासून् अगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः॥११ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-80" oldKey "BGB_C02_V11_B01" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "प्रज्ञावादान् स्वमनीषोत्थवचनानि । कथमशोच्याः? गतासून् ॥११ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-81" oldKey "BGB_C02_V12" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः । न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम्॥१२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-82" oldKey "BGB_C02_V12_B01" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "किमिति? न त्वेवाहम् ॥ ईश्वरनित्यत्वस्याप्रस्तुतत्वाद् दृष्टान्तत्वेनाह – न त्वेति ॥ यथाऽहं नित्यः सर्ववेदान्तेषु प्रसिद्धः; एवं त्वमेते जनाधिपाश्च नित्याः ॥ १२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-83" oldKey "BGB_C02_V13" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "देहिनोऽस्मिन् यथा देहे कौमारं यौवनं जरा । तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति॥१३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-84" oldKey "BGB_C02_V13_B01" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "देहिनो भाव एतद्भवति; तदेवासिद्धमिति चेद्, न- देहिनोऽस्मिन् ॥ यथा कौमारादिशरीरभेदेऽपि देही तदीक्षिता सिद्धः; एवं देहान्तरप्राप्तावपि, ईक्षितृत्वात् ।" id "Bhagavadgitabhashya-85" oldKey "BGB_C02_V13_B02" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "न हि जडस्य शरीरस्य कौमाराद्यनुभवः सम्भवति, मृतस्यादर्शनात् । मृतस्य वाय्वाद्यपगमाद् अनुभवाभावः, ‘अहं मनुष्यः’ इत्याद्यनुभवाच्चैतत् सिद्धमिति चेद्, न । सत्येवाविशेषे देहे सुप्त्यादौ ज्ञानादिविशेषादर्शनात् ।" id "Bhagavadgitabhashya-86" oldKey "BGB_C02_V13_B03" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "समश्चाभिमानो मनसि । काष्ठादिवच्च ।" id "Bhagavadgitabhashya-87" oldKey "BGB_C02_V13_B04" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "श्रुतेश्च । प्रामाण्यं च प्रत्यक्षादिवत् । न च बौद्धादिवत् । अपौरुषेयत्वात्। न ह्यपौरुषेये पौरुषेयाज्ञानादयः कल्पयितुं शक्याः । विना च कस्यचिद् वाक्यस्यापौरुषेयत्वं सर्वसमयाभिमतधर्माद्यसिद्धिः । यश्च तौ नाङ्गीकुरुते नासौ समयी, अप्रयोजकत्वात् ।" id "Bhagavadgitabhashya-88" oldKey "BGB_C02_V13_B05" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "माऽस्तु धर्मोऽनिरूप्यत्वाद् इति चेद्, न । सर्वाभिमतस्य प्रमाणं विना निषेद्धुमशक्यत्वात् । न च सिद्धिरप्रामाणिकस्येति चेत् - न । सर्वाभिमतेरेव प्रमाणत्वात् ।" id "Bhagavadgitabhashya-89" oldKey "BGB_C02_V13_B06" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "अन्यथा सर्ववाचिकव्यवहारासिद्धेश्च । न च ‍‘मया श्रुतम्’ इति तव ज्ञातुं शक्यम् । अन्यथा वा प्रत्युत्तरं स्यात् । भ्रान्तिर्वा तव स्यात् ।" id "Bhagavadgitabhashya-90" oldKey "BGB_C02_V13_B07" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "सर्वदुःखकारणत्वं वा स्यात् । एको वाऽन्यथा स्यात् ।" id "Bhagavadgitabhashya-91" oldKey "BGB_C02_V13_B08" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "रचितत्वे च धर्मप्रमाणस्य कर्तुरज्ञानादिदोषशङ्का स्यात् । न चादोषत्वं स्ववाक्येनैव सिध्यति ।" id "Bhagavadgitabhashya-92" oldKey "BGB_C02_V13_B09" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "न च येन केनचिद् अपौरुषेयम् इत्युक्तमआ उक्तवाक्यसमम् । अनादिकालपरिग्रहसिद्धत्वात् । अतः प्रामाण्यं श्रुतेः । अतः कुतर्कैः धीरस्तत्र न मुह्यति ॥" id "Bhagavadgitabhashya-93" oldKey "BGB_C02_V13_B10" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "अथवा- जीवनाशं देहनाशं वाऽपेक्ष्य शोकः? न तावज्जीवनाशम् , नित्यत्वाद् इत्याह – न त्वेवेति ॥" id "Bhagavadgitabhashya-94" oldKey "BGB_C02_V13_B11" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "नापि देहनाशमित्याह – देहिन इति ॥ यथा कौमारादिदेहहानेन जरादिप्राप्तावशोकः, एवं जीर्णादिदेहहानेन देहान्तरप्राप्तावपि ॥ १३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-95" oldKey "BGB_C02_V14" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः । आगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत ॥ १४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-96" oldKey "BGB_C02_V14_B01" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "तथाऽपि तद्दर्शनाभावादिना शोक इति चेद्? नेत्याह – मात्रास्पर्शा इति ॥ मीयन्त इति मात्राः = विषयाः, तेषां स्पर्शाः = सम्बन्धाः । त एव शीतोष्णसुखदुःखदाः । देहे शीतोष्णादिसम्बन्धाद्धि शीतोष्णाद्यनुभव आत्मनः। ततश्च सुखदुःखे । नह्यात्मनः स्वतो दुःखादिः सम्भवति । कुतः? आगमापायित्वात् । यद्यात्मनः स्वतः स्युः सुप्तावपि स्युः । अतो ‘यतो मात्रास्पर्शा जाग्रदादावेव ते सन्ति; नान्यदा’ इति तदन्वयव्यतिरेकित्वात् तन्निमित्ता एव, नात्मनः स्वतः ।" id "Bhagavadgitabhashya-97" oldKey "BGB_C02_V14_B02" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "आत्मनश्च तैर्विषयविषयिभावसम्बन्धाद् अन्यः सम्बन्धो नास्ति । न चाऽगमापायित्वेऽपि प्रवाहरूपेणापि नित्यत्वमस्ति । सुप्तिप्रलयादावभावाद् इत्याह – अनित्या इति ॥" id "Bhagavadgitabhashya-98" oldKey "BGB_C02_V14_B03" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "अत आत्मनो देहाद्यात्मभ्रम एव सुखदुःखकारणम् । अतस्तद्विमुक्तस्य बन्धुमरणादिदुःखं न संभवति । अतोऽभिमानं परित्यज्य तान् शीतोष्णादीन् तितिक्षस्व ॥ १४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-99" oldKey "BGB_C02_V15" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ । समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते॥१५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-100" oldKey "BGB_C02_V15_B01" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "अतः प्रयोजनमाह – यं हीति ॥ यम् एते मात्रास्पर्शा न व्यथयन्ति । पुरि शयमेव सन्तम् । शरीरसम्बन्धाभावे सर्वेषामपि व्यथाभावात् पुरुषम् इति विशेषणम् । कथं न व्यथयन्ति? समदुःखसुखत्वात् । तत् कथम् ? धैर्येण ॥ १५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-101" oldKey "BGB_C02_V16" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः । उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ॥१६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-102" oldKey "BGB_C02_V16_B01" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "‘नित्य आत्मा’ इत्युक्तम् । किम् आत्मैव नित्यः, आहोस्विद् अन्यदपि ? अन्यदपि । तत् किम् इति ? आह – <span class="gr-prateeka">नासत इति ॥</span> <span class="gr-moola">असतः</span> कारणस्य <span class="gr-moola">सतः</span> ब्रह्मणश्च <span class="gr-moola">अभावो न विद्यते</span>।" id "Bhagavadgitabhashya-103" oldKey "BGB_C02_V16_B02" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "‘प्रकृतिः पुरुषश्चैव नित्यौ कालश्च सत्तम।’ इति वचनात् श्रीविष्णुपुराणे । पृथग् ‘विद्यते’ इत्यादरार्थः ॥" id "Bhagavadgitabhashya-104" oldKey "BGB_C02_V16_B03" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "असतः कारणत्वं च – <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘सदसद्रूपया चासौ गुणमय्याऽगुणो विभुः’ (भाग.१.२.३१)</span> इति भागवते । <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘असतः सदजायत’ (ऋ.१०.७२.२)</span> इति च । अव्यक्तेश्च । सम्प्रदायतश्चैतत् सिद्धम् इत्याह – उभयोरपीति ॥ अन्तो निर्णयः॥१६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-105" oldKey "BGB_C02_V17" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "अविनाशि तु तद् विद्धि येन सर्वमिदं ततम् । विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित् कर्तुमर्हति॥१७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-106" oldKey "BGB_C02_V17_B01" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "किं बहुना ! यद् देशतोऽनन्तं तन्नित्यमेव, वेदाद्यन्यदपीत्याह – अविनाशीति ॥ नापि शापादिना विनाश इत्याह – विनाशमिति ॥ अव्ययं च तद् ॥ १७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-107" oldKey "BGB_C02_V18" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः । अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद् युध्यस्व भारत॥१८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-108" oldKey "BGB_C02_V18_B01" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "भवतु देहस्यापि कस्यचिन्नित्यत्वम् इति । नेत्याह – अन्तवन्त इति ॥ अस्तु तर्हि दर्पणनाशात् प्रतिबिम्बनाशवत् आत्मनाशः ? इत्यत आह – नित्यस्येति ॥ ‘शरीरिणः’ इति ईश्वरव्यावृत्तये । न च नैमित्तिकनाश इत्याह – अनाशिन इति ॥ कुतः ? अप्रमेयेश्वरसरूपत्वात् । न ह्युपाधिबिम्बसन्निध्यनाशे प्रतिबिम्बनाशः, सति च प्रदर्शके । स्वयमेवात्र प्रदर्शकः, चित्त्वात् । नित्यश्चोपाधिः कश्चिदस्ति ॥" id "Bhagavadgitabhashya-109" oldKey "BGB_C02_V18_B02" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavad-id">‘प्रतिपत्तौ विमोक्षस्य नित्योपाध्या स्वरूपया । <br/>चिद्रूपया युतो जीवः केशवप्रतिबिम्बकः ॥’</span> इति भगवद्वचनात् ॥१८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-110" oldKey "BGB_C02_V19" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् । उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते॥१९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-111" oldKey "BGB_C02_V19_B01" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "व्यवहारस्तु भ्रान्त इत्याह – य एनमिति ॥ कुतः? उक्तहेतुभ्यो नायं हन्ति, न हन्यते ।" id "Bhagavadgitabhashya-112" oldKey "BGB_C02_V19_B02" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "न हि प्रतिबिम्बस्य क्रिया । स हि बिम्बक्रिययैव क्रियावान् । <span class="gr-reference gr-ref-Shruthi-id">‘ध्यायतीव’ (बृ.उ.६.३.७)</span> इति श्रुतेश्च ॥ १९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-113" oldKey "BGB_C02_V20" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "न जायते म्रियते वा कदाचिन्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः । अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे॥२०॥" id "Bhagavadgitabhashya-114" oldKey "BGB_C02_V20_B01" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "अत्र मन्त्रवर्णोऽप्यस्तीत्याह – <span class="gr-prateeka">न जायत इति ॥</span> न चेश्वरज्ञानवत् भूत्वा भविता । तद्धि – <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruthi-id">‘तदैक्षत’ (छां.उ.६.२.३)</span></span> । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘देशतः कालतो योऽसाववस्थातः स्वतोऽन्यतः । अविलुप्तावबोधात्मा.........’॥ (भाग.३.७.५)</span></span> इत्यादिश्रुतिस्मृतिसिद्धम् ।" id "Bhagavadgitabhashya-115" oldKey "BGB_C02_V20_B02" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "कुतः? अजादिलक्षणेश्वरसरूपत्वात् । शाश्वतः सदैकरूपः । पुरं = देहम् अणतीति पुराणः । तथाऽपि न हन्यते हन्यमानेऽपि देहे ॥२० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-116" oldKey "BGB_C02_V21" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् । कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम् ॥२१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-117" oldKey "BGB_C02_V21_B01" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "अतो य एवं वेद स कथं कं घातयति, हन्ति वा ? अविनाशिनं नैमित्तिकनाशरहितम् । नित्यं स्वाभाविकनाशरहितम् । अथवा- अविनाशिनं दोषयोगरहितम्, नित्यं सदा भाविनम् इति सर्वत्र विवेकः । दोषयुक्तपुरुषादिषु नष्टशब्दप्रयोगात् ॥ २१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-118" oldKey "BGB_C02_V22" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि । तथा शरीराणि विहाय जीर्णान्यन्यानि संयाति नवानि देही ॥ २२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-119" oldKey "BGB_C02_V22_B01" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "देहात्मविवेकानुभवार्थं दृष्टान्तमाह – वासांसीति ॥ २२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-120" oldKey "BGB_C02_V23" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः । नचैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥२३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-121" oldKey "BGB_C02_V23_B01" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "स्वतः प्रायो निमित्तैश्चाविनाशिनोऽपि केनचिद् निमित्तविशेषेण स्यात् ककच्छेदवत्, इत्यतो विशेषनिमित्तानि निषेधति – नैनमिति ॥२३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-122" oldKey "BGB_C02_V24" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "अच्छेद्योऽयम् अदाह्योऽयम् अक्लेद्योऽशोष्य एव च । नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥२४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-123" oldKey "BGB_C02_V24_B01" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "वर्तमाननिषेधात् स्याद् उत्तरत्र? इत्यत आह – <span class="gr-prateeka">अच्छेद्य इति ॥</span> वर्तमानादर्शनाद् युक्तम् अयोग्यत्वम् इति सूचयति वर्तमानापदेशेन । कुतोऽयोग्यता? नित्यसर्वगतादिविशेषणेश्वरसरूपत्वात् । <span class="gr-prateeka">‘शाश्वतः’</span> इत्येकरूपत्वमात्रम् उक्तम् । ‘स्थाणु’शब्देन नैमित्तिकम् अन्यथात्वं निवारयति । नित्यत्वं सर्वगतत्वविशेषणम् । अन्यथा पुनरुक्तेः । ऐक्योक्तावपि अनुक्तविशेषणोपादानाद् नेश्वरैक्ये पुनरुक्तिः । युक्ताश्च बिम्बधर्माः प्रतिबिम्बेऽविरोधे ।" id "Bhagavadgitabhashya-124" oldKey "BGB_C02_V24_B02" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "तत्ता च -<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव’(ऋ.६.४७.१८)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘आभास एव च’ ( ब्र.सू.२.३.५०)</span></span> इत्यादिश्रुतिस्मृतिसिद्धा । न चांशत्वविरोधः । तस्यैवांशत्वात् । न चैकरूपैवांशता । प्रमाणं चोभयविधवचनमेव । न चांशस्य प्रतिबिम्बत्वं कल्प्यम्, गाध्यादिष्वपि अंशबाहुरूप्यदृष्टेः, इतरत्रादृष्टेः । स्थाणुत्वेऽपि <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘ऐक्षत’(छां.उ.६.२.३)</span></span> इत्याद्यविरुद्धम् ईश्वरस्य । उभयविधवाक्याद् , अचिन्त्यशक्तेश्च । न च माययैकम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘त्वयीश्वरे ब्रह्मणि नो विरुध्यते’ (भाग.१०.४.१९)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id">‘न योगित्वाद् ईश्वरत्वाद्’ (बृ.उ.भा.५.८.१२.उ. वाराहवचनम् )</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘चित्रं न चैतत् त्वयि कार्यकारणे’ (भाग. ५.१८.५.)</span></span> इत्याद्यैश्वर्येणैव विरुद्धधर्माविरोधोक्तेः ।" id "Bhagavadgitabhashya-125" oldKey "BGB_C02_V24_B03" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "महातात्पर्याच्च । मोक्षो हि महापुरुषार्थः। ‘तत्रापि मोक्ष एवार्थः’ । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘अन्तेषु रेमिरे धीरा न ते मध्येषु रेमिरे ।<br/>अन्तप्राप्तिं सुखं प्राहुर्दुःखमन्तरमन्तयोः ॥’(म.भा.१२.३१७.३४)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanioshat-id">‘पुण्यचितो लोकः क्षीयते’"(छा.उ. ८.१.६)</span> इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः । स च विष्णुप्रसादादेव सिध्यति । <span class="gr-reference gr-ref-Vishnupurana-id">‘वासुदेवमनाराध्य को मोक्षं समवाप्नुयात्।’(विष्णु.१.४.१८)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘तुष्टे तु तत्र किमलभ्यमनन्त ईशे’ (भाग.७.६.२५)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘तत्प्रसादाद् अवाप्नोति परां सिद्धिं न संशयः।’</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘येषां स एव भगवान् दययेद् अनन्तः सर्वात्मना श्रितपदो यदि निर्व्यलीकम् ।<br/>ते वै विदन्त्यतितरन्ति च देवमायां नैषां ममाहमिति धीः श्वसृगालभक्ष्ये ॥’ (भाग.२. ७ .४२)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘तस्मिन् प्रसन्ने किमिहास्त्यलभ्यं धर्मार्थकामैरलमल्पकास्ते’<br/>‘ऋते यदस्मिन् भव ईश जीवाः तापत्रयेणोपहता न शर्म ।<br/>आत्मन् लभन्ते भगवन् तवाङ्घ्रिच्छायांशविद्यामत आश्रयेम॥’ (भाग.३.६.१८)</span> , ‘ऋते भवत्प्रसादाद्धि कस्य मोक्षो भवेदिह ।’ <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘तमेवं विद्वान्.....’</span> इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः । स चोत्कर्षज्ञानादेव भवति । लोकप्रसिद्धेः । लोकसिद्धमविरुद्धम् अत्राप्यङ्गीकार्यम् ॥" id "Bhagavadgitabhashya-126" oldKey "BGB_C02_V24_B04" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "‘अहल्याजारत्वाद्यपि दोषकृतोऽपि ते बहुतरो लेपो नासीद्’ इत्युत्कर्षमेव वक्ति । बहुनरकफलो ह्यसौ । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘तस्य न लोम च न क्षीयते(मीयते)’(कौ.उ.३.२)</span> इति श्रुत्यन्तराच्च । ‘यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम्’ (१५.१९) इति तदुक्तेश्च ।" id "Bhagavadgitabhashya-127" oldKey "BGB_C02_V24_B05" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सत्यं सत्यं पुनस्सत्यं शपथैश्चापि कोटिभिः । <br/> विष्णुमाहात्म्यलेशस्य विभक्तस्य च कोटिधा ॥</span> <span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">पुनश्चानन्तधा तस्य पुनश्चापि ह्यनन्तधा ।<br/>नैकांशसममाहात्म्याः श्रीशेषब्रह्मशङ्कराः ॥’</span> इति नारदीये । अन्योत्कर्ष ऐक्यं च - <span class="gr-reference gr-ref-Vishnupurana-id">‘तथैव सर्वशास्त्रेषु महाभारतमुत्तमम् ।<br/> को ह्यन्यः पुण्डरीकाक्षान्महाभारतकृद् भवेत् ॥’(वि.पु.३.४.५)</span> इत्यादिग्रन्थान्तरसिद्धोत्कर्षमहाभारतविरुद्धम् । तत्र हि - <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘नास्ति नारायणसमं न भूतं न भविष्यति ।<br/> एतेन सत्यवाक्येन सर्वार्थान् साधयाम्यहम् ॥’(म.भा.१.१.१८)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘यस्य प्रसादजो ब्रह्मा रुद्रश्च क्रोधसम्भवः ।’ (म.भा.१२.३४१.१२)</span> , ‘न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः’ (११.४३) इत्यादिषु साधारणप्रश्नावसर एव महान्तम् उत्कर्षं विष्णोर्वक्ति । अन्यत्र यत्किञ्चिदुक्तावप्यसाधारण एवावसरे । तद्धि अग्न्यादेरपि वेदादावस्ति- <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘त्वमग्न इन्द्रो वृषभः सतामसि त्वं विष्णुरुरुगायो नमस्यः’ (ऋ.२.१.३)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘विश्वस्माद् इन्द्र उत्तरः’(ऋ.१०.८६.१)</span> इत्यादिषु ।" id "Bhagavadgitabhashya-128" oldKey "BGB_C02_V24_B06" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "तद्ग्रन्थविरोधाच्च । तथा हि स्कान्दे शैवे - <span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘यदन्तरं व्याघ्रहरीन्द्रयोर्वने यदन्तरं मेरुगिरीन्द्रविन्ध्ययोः ।<br/>यदन्तरं सूर्यसुरेड्यबिम्बयोस्तदन्तरं रुद्रमहेन्द्रयोरपि ॥<br/>यदन्तरं सिंहगजेन्द्रयोर्वने यदन्तरं सूर्यशशाङ्कयोर्दिवि ।<br/>यदन्तरं जाह्नविसूर्यकन्ययोः तदन्तरं ब्रह्मगिरीशयोरपि ॥<br/>यदन्तरं प्रलयजवारिविप्लुषोः यदन्तरं स्तम्बहिरण्यगर्भयोः ।<br/>स्फुलिङ्गसंवर्तकयोर्यदन्तरं तदन्तरं विष्णुहिरण्यगर्भयोः ॥<br/>अनन्तत्वान्महाविष्णोस्तदन्तरमनन्तकम् ।<br/>माहात्म्यसूचनार्थाय ह्युदारणमीरितम् ॥<br/>तत्समो ह्यधिको वाऽपि नास्ति कश्चित् कदाचन ।<br/>एतेन सत्यवाक्येन तमेव प्रविशाम्यहम् ॥’</span> इत्याद्याह । तत्रैव शिवं प्रति मार्कण्डेयवचनम् - <span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘संसारार्णवनिर्मग्न इदानीं मुक्तिमेष्यसि।’</span> इत्यादि । पाद्मे शैवे मार्कण्डेयकथाप्रबन्धे शिवान्निषिध्य विष्णोरेव मुक्तिमाह - <span class="gr-reference gr-ref-Padmapurana-id">‘अहं भोगप्रदो वत्स मोक्षदस्तु जनार्दनः’</span> इत्यादि । समब्राह्मविरोधाच्च । वेदश्च इतिहासाद्यविरोधेन योज्यः । ‘यदि विद्याद्’ इति वचनात् । अनिर्णयाच्चेन्द्रादिशङ्कयाऽन्यथा । तत्रापीष्टसिद्धिः । नामवैशेष्यात् । अतो भगवदुत्कर्ष एव सर्वागमानां महातात्पर्यम् ।" id "Bhagavadgitabhashya-129" oldKey "BGB_C02_V24_B07" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "तथाऽपि स्वतः प्रामाण्यात् सन्नेवोच्यते । अविरोधात् । न च प्रमाणसिद्ध(दृष्ट)स्यान्यत्रादृष्ट्याऽपह्नवो युक्तः । धर्मवैचित्र्याद् अर्थानाम् । स्वतः प्रामाण्यानङ्गीकारे मानोक्तावप्यदोषत्वं च साधयेद् इत्यतिप्रसङ्गः । अनन्यापेक्षया च तत्परत्वं सिद्धमागमानाम् । <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘नारायणपरा वेदाः’ (भाग.२.५.१५)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Kathopanishat-id">‘सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति’ (कठ.२.१५)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘वासुदेवपरा वेदाः’ (भाग.१.२.२९)</span> इति । न चैतद् विरुद्धम् । ईश्वरनियमात् । अनादौ च तत् सिद्धं <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘द्रव्यं कर्म च कालश्च’ ( भाग.२.१०.१२)</span> इत्यादौ । प्रयोजकत्वं तु पूर्वोक्तन्यायेन । अतः सिद्धमेतत् । तच्चानन्यापेक्षा अचिन्त्यशक्तित्व एव युक्तम् । अतो न मायामयमेकम् ।" id "Bhagavadgitabhashya-130" oldKey "BGB_C02_V24_B08" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "अचलत्वं तु <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘अप्रहर्षमनानन्दम्’(म.भा.१२.१९१.८)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘अदुःखमसुखम्’(म.भा.१२.२५६.२१)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Mandukyopanishat-id">‘(न)अप्रज्ञम्’ (माण्डूक-२.१)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-taitiriyopanishat-id">‘असद्वा’ (तै.उ.२.७)</span> इत्यादिवत् । क्रियादृष्टेः । <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘तपो मे हृदयं ब्रह्म तनुर्विद्या क्रियाऽऽकृतिः’ (भाग.६.४.४६)</span> इत्याद्युक्तेः । अतश्च न मायामयं सर्वम् । ऐश्वर्यादिवाचिभगशब्देनैव सम्बोधनाच्च <span class="gr-reference gr-ref-taitiriyopanishat-id">‘तं त्वा भग’( तै. उ.१.४)</span> इत्यादौ । स्वरूपत्वान्न मायामयत्वं युक्तम् । <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘विज्ञानशक्तिरहमासम् अनन्तशक्तेः’ ( भाग.३.१०.२४)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘मय्यनन्तगुणेऽनन्ते गुणतोऽनन्तविग्रहे’ (भाग.६.४.४८)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Shwetashwataropanishat-id">‘पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च’ ( श्वे.उ.६.८)</span> इत्यादिवचनात् ॥२४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-131" oldKey "BGB_C02_V25" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयम् अविकार्योऽयमुच्यते । तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि॥२५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-132" oldKey "BGB_C02_V25_B01" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "अत एवाव्यक्तादिरूपः ॥ २५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-133" oldKey "BGB_C02_V26" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् । तथाऽपि त्वं महाबाहो नैनं शोचितुमर्हसि॥२६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-134" oldKey "BGB_C02_V26_B01" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "अस्त्वेवम् आत्मनो नित्यत्वम्; तथाऽपि देहसंयोगवियोगात्मक-जनिमृती स्त एव? इत्यत आह – अथ चेति ॥ २६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-135" oldKey "BGB_C02_V27" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च । तस्माद् अपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि॥२७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-136" oldKey "BGB_C02_V27_B01" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "कुतोऽशोकः ? नियतत्वादित्याह – जातस्येति ॥ २७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-137" oldKey "BGB_C02_V28" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत । अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना॥२८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-138" oldKey "BGB_C02_V28_B01" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "तदेव स्पष्टयति – अव्यक्तादीनीति ॥ २८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-139" oldKey "BGB_C02_V29" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "आश्चर्यवत् पश्यति कश्चिदेनम्- आश्चर्यवद् वदति तथैव चान्यः । आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति श्रुत्वाऽप्येनं वेद न चैव कश्चित्॥ २९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-140" oldKey "BGB_C02_V30" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "देही नित्यम् अवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत । तस्मात् सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुम् अर्हसि॥३० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-141" oldKey "BGB_C02_V29_B01" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "‘देहयोगवियोगस्य नियतत्वाद्, आत्मनश्चेश्वरसरूपत्वात्, सर्वथाऽनाशाद् न शोकः कार्यः’ इत्युपसंहर्तुम् ऐश्वरं सामर्थ्यं पुनर्दर्शयति – आश्चर्यवदिति ॥ दुर्लभत्वेनेत्यर्थः । तद्धि आश्चर्यं लोके । दुर्लभोऽपीश्वरसरूपत्वात् सूक्ष्मत्वाच्चाऽऽत्मनस्तद्द्रष्टा॥२९-३० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-142" oldKey "BGB_C02_V31" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "स्वधर्ममपि चाऽवेक्ष्य न विकम्पितुम् अर्हसि । धर्म्याद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत् क्षत्रियस्य न विद्यते॥३१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-143" oldKey "BGB_C02_V32" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारम् अपावृतम् । सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम्॥३२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-144" oldKey "BGB_C02_V33" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "अथ चेत् त्वमिमं धर्म्यं संग्रामं न करिष्यसि । ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापम् अवाप्स्यसि॥३३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-145" oldKey "BGB_C02_V34" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम् । सम्भावितस्य चाकीर्तिर्मरणाद् अतिरिच्यते॥३४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-146" oldKey "BGB_C02_V35" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "भयाद् रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः । येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम्॥३५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-147" oldKey "BGB_C02_V36" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "अवाच्यवादांश्च बहून् वदिष्यन्ति तवाहिताः । निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम् ॥३६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-148" oldKey "BGB_C02_V37" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् । तस्माद् उत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः॥३७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-149" oldKey "BGB_C02_V38" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ । ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापम् अवाप्स्यसि॥३८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-150" oldKey "BGB_C02_V39" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "एषा तेऽभिहिता साङ्ख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां शृणु । बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि॥३९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-151" oldKey "BGB_C02_V40" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते । स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥४० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-152" oldKey "BGB_C02_V39_B01" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "<span class="gr-moola">साङ्ख्यम्</span> ज्ञानम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-vyasasmruti-id">‘शुद्धात्मतत्त्वविज्ञानं साङ्ख्यमित्यभिधीयते॥’</span></span> इति भगवद्वचनाद् व्यासस्मृतौ । <span class="gr-moola">योग</span> उपायः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘दृष्टा योगाः प्रयुक्ताश्च पुंसां श्रेयःप्रसिद्धये’ (भाग.४.१८.३)</span></span>इति प्रयोगाद् भागवते । नेतरौ साङ्ख्ययोगौ उपादेयत्वेन विवक्षितौ कुत्रचित् सामस्त्येन, ‘कर्मयोग’ इत्यादिप्रयोगाच्च । निन्दितत्वाच्च इतरयोः मोक्षधर्मेषु भिन्नमतत्वमुक्त्वा पञ्चरात्रस्तुत्या । वेदानां त्वेकार्थत्वान्न विरोधः । पार्थक्यं तु साङ्ख्याद्यपेक्षया युक्तम् । तत्रैव चित्रशिखण्डिशास्त्रे पञ्चरात्रमूले वेदैक्योक्तेश्च । एवमेव सर्वत्र साङ्ख्ययोगशब्दार्थ उपादेयो वर्णनीयः । युक्तेश्च । ज्ञानं हि जैवमुक्तम् । उपायश्च वक्ष्यते । ‘बुध्यतेऽनया’ इति <span class="gr-moola">बुद्धिः</span> । साङ्ख्यविषयो यया वाचा बुध्यते सा वाग् <span class="gr-moola">अभिहिता</span> इत्यर्थः ॥ ३९-४० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-153" oldKey "BGB_C02_V41" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन । बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम्॥४१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-154" oldKey "BGB_C02_V41_B01" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "‘योग इमां बुद्धिं शृणु’ इत्युक्तम्; बह्व्यो हि बुद्धयो मतभेदात्; तत् कथम् एकत्र निष्ठां करोमि ? इत्यत आह – व्यवसायात्मिकेति ॥ सम्यग् युक्तिनिर्णीतानां मतानाम् ऐक्यमेव इत्यर्थः ॥ ४१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-155" oldKey "BGB_C02_V42" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः । वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः॥४२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-156" oldKey "BGB_C02_V43" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् । क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति॥४३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-157" oldKey "BGB_C02_V44" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयाऽपहृतचेतसाम् । व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते॥४४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-158" oldKey "BGB_C02_V44_B01" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "स्युरवैदिकानि मतानि अव्यवसायात्मकानि; न तु वैदिकानि । तेऽपि हि केचित् कर्माणि स्वर्गादिफलान्येवाऽऽहुः इत्यत आह – <span class="gr-prateeka">यामिमामिति ॥</span> <span class="gr-moola">‘यामाहुस्तया’</span> इत्यन्वयः । मोक्षफलम् अपेक्ष्य स्वर्गादिपुष्पयुक्तां <span class="gr-moola">वाचं प्रवदन्ति</span>। <span class="gr-moola">वेदवादरताः</span> कर्मादिवाचकवेदवादरताः; वेदैर्यन्मुखत उच्यते तत्रैव रताः । <span class="gr-moola">नान्यदस्तीति वादिनः ।</span> >,<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘परोक्षविषया वेदाः’</span></span>,<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Aitreyopanishat-id">‘परोक्षप्रिया इव हि देवाः’(ऐ.उ.३.१४)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘मां विधत्तेऽभिधत्ते’(भाग.११.२१.४३)</span></span> इत्यादिभिः पारोक्ष्येण हि प्रायो भगवन्तं वदन्ति । <span class="gr-moola">भोगैश्वर्यगतिं प्रति</span> तत्प्राप्तिं प्रति । तत्प्राप्तिफला एव वेदा इति वदन्तीत्यर्थः । तेषां सम्यग् युक्तिनिर्णयात्मिका बुद्धिः <span class="gr-moola">समाधौ</span> समाध्यर्थे <span class="gr-moola">न विधीयते</span> । सम्यङ् निर्णीतार्थानां हीश्वरे मनःसमाधानं सम्यग् भवति । तद्धि मोक्षसाधनम् । उक्तं चैतदन्यत्र– >, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘न तस्य तत्त्वग्रहणाय साक्षाद् वरीयसीरपि वाचः समासन् । स्वप्ने निरुक्त्या गृहमेधिसौख्यं न यस्य हेयानुमितं स्वयं स्यात् ॥’(भाग.५.११.३)</span></span> इति ॥ ४२-४४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-159" oldKey "BGB_C02_V45" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन । निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान्॥४५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-160" oldKey "BGB_C02_V45_B01" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "तां योगबुद्धिमाह - त्रैगुण्यविषया इत्यादिना इतरद् अपोद्य । वेदानां परोक्षार्थत्वात् त्रिगुणसम्बन्धि स्वर्गादि प्रतीतितोऽर्थ इव भाति (भवति) । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘परोक्षवादी वेदोऽयम्’</span> इति ह्युक्तम् । अतः प्रातीतिकेऽर्थे भ्रान्तिं मा कुरु इत्यर्थः । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘वादो विषयकत्वं (विषयकृत्त्वं) च मुखतो वचनं स्मृतम् ।’</span> इत्यभिधानम् । न तु वेदपक्षो निषिध्यते । <span class="gr-reference gr-ref-kalkipurana-id">‘वेदे रामायणे चैव पुराणे भारते तथा ।<br/> आदावन्ते च मध्ये च विष्णुः सर्वत्र गीयते॥’(कल्कि.३५.३२),</span> <span class="gr-reference gr-ref-Kathopanishat-id">‘सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति.......।’(कठ.१.२.१५),</span> <span class="gr-reference gr-ref-Manusmruti-id">‘वेदोऽखिलो धर्ममूलं स्मृतिशीले च तद्विदाम् । <br/> आचारश्चैव साधूनाम् आत्मनस्तुष्टिरेव च ॥’(मनु.२.६)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘वेदप्रणिहितो धर्मो ह्यधर्मस्तद्विपर्ययः ।(भाग.६.१.४०)</span> ’ इति वेदानां सर्वात्मना विष्णुपरत्वोक्तेः । तद्विहितस्य तद्विरुद्धस्य च धर्माधर्मत्वोक्तेः ॥ ४५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-161" oldKey "BGB_C02_V46" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "यावानर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके । तावान् सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः॥४६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-162" oldKey "BGB_C02_V46_B01" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "तथाऽपि काम्यकर्मिणां फलं ज्ञानिनां न भवतीति साम्यमेव? इत्यत आह – यावानर्थ इति ॥ यथा यावान् अर्थः प्रयोजनम् उदपाने कूपे भवति, तावान् सर्वतः सम्प्लुतोदके अन्तर्भवत्येव, एवं सर्वेषु वेदेषु यत् फलं तद् विजानतो ऽपि ज्ञानिनो ब्राह्मणस्य फलेऽन्तर्भवति । ‘ब्रह्म अणति’ इति ब्राह्मणः =अपरोक्षज्ञानी । स हि ब्रह्म गच्छति । ‘विजानतः’ इति ज्ञानफलत्वं तस्य दर्शयति ॥ ४६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-163" oldKey "BGB_C02_V47" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन । मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि॥४७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-164" oldKey "BGB_C02_V47_B01" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "कामात्मनां निन्दा कृता कथमेषाम् ? <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘स्वर्गकामो यजेत’</span> इत्यादौ कामस्यापि विहितत्वाद् इत्यत आह - कर्मण्येवेति ॥ ‘ते’ इत्युपलक्षणार्थम् । तव ज्ञानिनोऽपि न फलकामकर्तव्यता; किम्वन्येषाम् ! न ‘त्वस्ति केषाञ्चिद्, न तेऽस्ति’ इति । स हि ज्ञानी नरांश इन्द्रश्च । मोहादिस्त्वभिभवादेः । यदि तेषां शुद्धसत्त्वानां न स्याज्ज्ञानम्, क्व अन्येषाम् ? उपदेशादेश्च सिद्धं ज्ञानं तेषाम् । <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘....पार्थार्ष्टिषेण....।’(भाग.२.७.४५)</span> इत्यादिज्ञानिगणनाच्च । कामनिषेध एवात्र । फलानि ह्यस्वातन्त्र्येण भवन्ति । न हि कर्मफलानि कर्माभावे यत्नतोऽपि भवन्ति । भवन्ति च काम्यकर्मिणो विपर्ययप्रयत्नेऽपि अविरोधे ।" id "Bhagavadgitabhashya-165" oldKey "BGB_C02_V47_B02" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "अतः कर्माकरणे एव प्रत्यवायः, न तु ज्ञानादिनाऽकामनया वा फलाप्राप्तौ । अतः कर्मण्येवाधिकारः । अतस्तदेव कार्यम्; न तु कामेन ज्ञानादिनिषेधेन वा फलप्राप्तिः । कामवचनानां तु तात्पर्यं भगवतैवोक्तम्- <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘रोचनार्थं फलश्रुतिः’(भाग.११.३.४७)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘यथा भैषज्यरोचनम्’(भाग.११.२१.२३)</span> इत्यादौ भागवते । अत एव ‘कामी यजेत’ इत्यर्थः; न तु ‘कामी भूत्वा’ इत्यर्थः । <span class="gr-reference gr-ref-Manusmruti-id">‘निष्कामं ज्ञानपूर्वं च’(मनु.१२.८९)</span> इति वचनात्, वक्ष्यमाणेभ्यश्च । <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘वसन्ते वसन्ते ज्योतिषा यजेत’</span> इत्यादिभ्यश्च । अतो मा कर्मफलहेतुर्भूः । कर्मफलं तत्कृतौ हेतुर्यस्य स कर्मफलहेतुः, स मा भूः । तर्हि न करोमि? इत्यत आह– मा त इति ॥ कर्माकरणे च स्नेहो माऽस्त्वित्यर्थः । अन्य(था)फलाभावेऽपि मत्प्रसादाख्यफलभावात् । इच्छा च तस्य युक्ता <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘वृणीमहे ते परितोषणाय’(भाग.४.३०.४०)</span> इत्यादिमहदाचारात् । अनिन्दनात्, विशेषत इतरनिन्दनाच्च। सामान्यं विशेषो बाधत इति च प्रसिद्धम्– ‘सर्वान् आनय, नैकं मैत्रम्’ इत्यादौ । अतः - <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘नैकात्मतां मे स्पृहयन्ति केचिद्.....’(भाग.३.२६.३४)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘भक्तिमन्विच्छन्तः’</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Sutra-id">‘ब्रह्मजिज्ञासा’(ब्र,सू.१.१.१)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyaka-id">‘विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत.....’,(बृ.उ.६.४.२१)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘द्रष्टव्यः.....’</span> इत्यादिवचनेभ्यः, स्वार्थसेवकं प्रति न तथा स्नेहः, ‘किं ददामि’ इत्युक्ते सेवादियाचकं प्रति बहुतरः स्नेह इति लौकिकन्यायाच्च भक्तिज्ञानादिप्रार्थना कार्येति सिद्धम् ॥४७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-166" oldKey "BGB_C02_V48" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय । सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते॥४८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-167" oldKey "BGB_C02_V48_B01" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "पूर्वश्लोकोक्तं स्पष्टयति – योगस्थ इति ॥ योगस्थः उपायस्थः । सङ्गं फलस्नेहं त्यक्त्वा । तत एव सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा । स एव च मयोक्तो योगः ॥ ४८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-168" oldKey "BGB_C02_V49" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद् धनञ्जय । बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः॥४९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-169" oldKey "BGB_C02_V49_B01" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "इतश्च योगाय युज्यस्व इत्याह – दूरेणेति ॥ बुद्धियोगाद् ज्ञानलक्षणाद् उपायाद् । दूरेण अतीव । अतो बुद्धौ शरणं ज्ञाने स्थितिम् । फलं कर्मकृतौ हेतुर्येषां ते फलहेतवः ॥ ४९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-170" oldKey "BGB_C02_V50" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते । तस्माद् योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम्॥५० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-171" oldKey "BGB_C02_V50_B01" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "ज्ञानफलमाह – बुद्धियुक्त इति ॥ सुकृतमप्यप्रियं मानुष्यादिफलं जहाति, न बृहत्फलमपि उपासनादिनिमित्तम् । <span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyaka-id">‘न हास्य (न तस्य)कर्म क्षीयते’(बृ.१.४.१५)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyaka-id">‘अविदित्वाऽस्मिन् लोके जुहोति यजते तपस्तप्यते बहूनि वर्षसहस्राणि अन्तवदेवास्य तद् भवति’(बृ.३.८.१०)</span> इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः । अतः कर्मक्षयश्रुतिरज्ञानिविषया सर्वत्र । उभयक्षयश्रुतिरप्यनिष्टविषया । नहीष्टपुण्यक्षये किञ्चित् प्रयोजनम् । न चेष्टनाशो ज्ञानिनो युक्तः । इष्टाश्च केचिद्विषयाः - <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘स यदि पितृलोककामो भवति सङ्कल्पादेवास्य पितरः समुत्तिष्ठन्ति’(छां.उ.८.२.१)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘प्रजापतेः सभां वेश्म प्रपद्ये यशोऽहं भवामि ब्राह्मणानाम्’(छां.उ.८.४.१)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘स्त्रीभिर्वा यानैर्वा’(छां.उ.८.१२.३)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyaka-id">‘अस्माद्ध्येवात्मनो यद्यत् कामयते तत्तत् सृजते’(बृह. १.४.१५)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Taittariyopanishat-id">‘कामान्नी कामरूप्यनुसञ्जरन्’(तै.उ. ३.१०.५)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘स एकधा भवति’(छां.उ.७.२६.२)</span> इत्यादिश्रुतिभ्यः । बहुत्वेऽप्यात्मसुखस्य पुनरिष्टत्वात् कर्मसुखे न विरोधः । अनुभवशक्तिश्चेश्वरप्रसादात् । श्रुतेश्च । न च शरीरपातात् पूर्वमेतत् - <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘स तत्र पर्येति’(छां.८.१२.३)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Taittariyopanishat-id">‘एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य’(तै.उ. ३.१०.५)</span> इत्याद्युत्तरत्र श्रवणात् ।" id "Bhagavadgitabhashya-172" oldKey "BGB_C02_V50_B02" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "न चैकीभूत एव ब्रह्मणा सः । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘मग्नस्य हि परेऽज्ञाने (परे ज्ञाने) किं नु दुःखतरं भवेत्’(म.भा.१२.२९०.७९)</span> इत्यादिनिन्दनाद् मोक्षधर्मे । परिहारे पृथग् भोगाभिधानाच्च । शुकादीनां पृथग्दृष्टेश्च । <span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘जगद्व्यापारवर्जम्’(ब्र.सू.४.४.१७)</span> इत्यैश्वर्यमर्यादोक्तेश्च । ‘इदं ज्ञानमु(म)पाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः’(१४.२) इति च । उपाधिनाशे नाशाच्च प्रतिबिम्बस्य । न चैकीभूतस्य पृथग्ज्ञाने मानं पश्यामः । ‘आसं दुःखी, नाऽसम्’ इति ज्ञानविरोधाच्चेश्वरस्य । अनेन रूपेणेति च । भेदाभावात् ।" id "Bhagavadgitabhashya-173" oldKey "BGB_C02_V50_B03" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "न च प्रतिबिम्बस्य बिम्बैक्यं लोके पश्यामः । उपाधिनाशे मानं वा । ‘मग्नस्य हि परेऽज्ञाने’ इति दुःखात्मकत्वोक्तेश्च । ‘यावदात्मभावित्वाद्’ इत्युपाधिनित्यताभिधानाच्च। अतोऽन्यवचनं प्रतीयमानमप्यौपचारिकम् ।" id "Bhagavadgitabhashya-174" oldKey "BGB_C02_V50_B04" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "दृष्टाश्च ते भगवतो भिन्ना नारदेन । प्रतिशाखं च <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘स एकधा’(छा.उ.७.२६.८)</span> इत्यादिषु भेदेन प्रतीयन्ते । विरोधे तु युक्तिमतामेव बलवत्त्वम् । युक्तयश्चात्रोक्ताः - ‘मग्नस्य हि’ इत्यादयः। अतो जले जलैकीभाववत् एकीभावः । उक्तं च - <span class="gr-reference gr-ref-Kathopanishat-id">‘यथोदकं शुद्धे शुद्धम्’(कठ.उ.२.१.१५)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Atharvanopanishat-id">‘यथा नद्यः’(आथ.उ.३.२.८)</span> इत्यादौ । तत्राऽप्यन्योन्यात्मकत्वे वृद्ध्यसम्भवः । अस्ति चेषत् समुद्रेऽपि द्वारि । महत्त्वाद् अन्यत्रादृष्टिः । <span class="gr-reference gr-ref-Mahakourma-id">‘ता एवापो ददौ तस्य स ऋषिः शंसितव्रतः’</span> इति महाकौर्मे समर्थानां भेदज्ञानाच्च । <span class="gr-reference gr-ref-Narada-id">‘नैव तत् प्राप्नुवन्त्येते ब्रह्मेशानादयः सुराः ।<br/> यत् ते पदं हि कैवल्यम्’</span> इति निषेधाच्च, नारदीये । सविचारश्च निर्णयः कृतो मोक्षधर्मेषु । बलवांश्च सविचारो निर्णयो वाक्यमात्रात् । अतो <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘यत्र नान्यत् पश्यति’(छां.७.२४.१)</span> इत्याद्यपि तदधीनसत्तादिवाचि । अन्यथा कथम् ऐश्वर्यादि स्यात्? न च तन्मायामयम् इत्युक्तम् । अन्यथा कथं तत्रैव <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘स एकधा’(छां.७.२६.२)</span> इत्यादि ब्रूयात् ।" id "Bhagavadgitabhashya-175" oldKey "BGB_C02_V50_B05" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "न च – <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘न वै सशरीरस्य....’(छां.८.१२.१)</span> इत्यादिविरोधः । वैलक्षण्यात् तच्छरीराणाम् । अभौतिकानि हि तानि नित्योपाधिविनिर्मितानीश्वरशक्त्या । तथाचोक्तम्– <span class="gr-reference gr-ref-Narayanashtaksharakalpa-id">‘शरीरं जायते तेषां षोडश्या कलयैव तु’</span> इत्यादि नारायणाष्टाक्षरकल्पे । वदन्ति च लौकिकवैलक्षण्येऽभावशब्दम्- ‘अप्रहर्षमनानन्दम्’, ‘सुखदुःखबाह्यः’ इत्यादिषु । निरुक्त्यभावाच्च न तानि शरीराणि । तथा हि श्रुतिः - <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘अशारीतीँ.... तच्छरीरमभवद्’</span> इति । न हि तानि शीर्णानि भवन्ति । ‘सर्गेऽपि नोपजायन्ते’(१४.२) इत्यादिवचनात् । साम्यात् प्रयोगः । प्रयोगाच्च - <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘अनिन्द्रिया अनाहारा अनिष्पन्दाः सुगन्धिनः’(कुम्भ-म.भा.१२.३३६.२९)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘देहेन्द्रियासुहीनानां वैकुण्ठपुरवासिनाम्’(भाग.७.१.३४)</span> इत्यादि दृष्टदेहेष्वेव ।" id "Bhagavadgitabhashya-176" oldKey "BGB_C02_V50_B06" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "न चैषाऽन्या गौणी मुक्तिः । <span class="gr-reference gr-ref-Adityapurana-id">‘बहुनाऽत्र किमुक्तेन यावच्छ्वेतं न गच्छति ।<br/>योगी तावन्न मुक्तः स्याद् एष शास्त्रस्य निर्णयः ॥’</span> इत्यादित्यपुराणे तदन्यमुक्तिनिषेधात् । ये त्वत्रैव भगवन्तं प्रविशन्ति तेऽपि पश्चात् तत्रैव यान्ति । योग्यत्वं चात्र विवक्षितम् । युधिष्ठिरप्रश्न इतरनिन्दनाच्च । सायुज्यं च ग्रहवत् । तदुक्तेश्च - <span class="gr-reference gr-ref-Narayanashtaksharakalpa-id">‘भुञ्जते पुरुषं प्राप्य यथा देवग्रहादयः ।<br/> तथा मुक्तावुत्तमायां बाह्यान् भोगांस्तु भुञ्जते ॥’</span> इति नारायणाष्टाक्षरकल्पे । अतोऽनिष्टस्यैव वियोगः ।" id "Bhagavadgitabhashya-177" oldKey "BGB_C02_V50_B07" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "सोऽस्त्येव सर्वात्मना– <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अदुःखम्’</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सर्वदुःखविवर्जिताः’</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अशोकमहिमम्’</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">‘यत्र गत्वा न शोचति’(ब्राह्म.२३७.११)</span> इत्यादिभ्यः । विशेषवचनाभावाच्च । येषां त्वीषद् दृश्यते ते न सायुज्यं प्राप्ताः । सामीप्याद्येव तेषाम् । अतः प्रारब्धकर्मशेषभावात् तद् भुक्त्वा सायुज्यं गच्छन्ति । तच्चोक्तम्- <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सङ्कर्षणादयः सर्वे स्वाधिकाराद् अनन्तरम् ।<br/>प्रविशन्ति परं देवं विष्णुं नास्त्यत्र संशयः ॥’</span> इति व्यासयोगे । अतोऽनिष्टस्य सर्वात्मना वियोगः । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘परब्रह्मत्वमिच्छामि परमात्मन् (परब्रह्मन्)जनार्दन’</span> । इत्यादिना ब्रह्मादिभिरपि प्रार्थितत्वात् । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘न मोक्षसदृशं किञ्चिद् अधिकं वा सुखं क्वचित् ।<br/> ऋते वैष्णवमानन्दं वाङ्मनोगोचरं महत् ॥’</span> इत्यादेश्च ब्रह्मादिपदादपि अधिकतमं सुखं च मोक्ष इति सिद्धम् । अतो योगाय युज्यस्व । ज्ञानोपायाय । तद्धि कर्मकौशलम् ॥ ५० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-178" oldKey "BGB_C02_V51" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः । जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम्॥५१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-179" oldKey "BGB_C02_V51_B01" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "तदुपायमाह - कर्मजमिति ॥ कर्मजं फलं त्यक्त्वा , अकामनया ईश्वराय समर्प्य, बुद्धियुक्ताः सम्यग्ज्ञानिनो भूत्वा पदं गच्छन्ति । सयोगकर्म ज्ञानसाधनम् ; तन्मोक्षसाधनमिति भावः ॥ ५१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-180" oldKey "BGB_C02_V52" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति । तदा गन्ताऽसि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च॥५२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-181" oldKey "BGB_C02_V52_B01" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "कियत्पर्यन्तम् अवश्यं कर्तव्यानि मुमुक्षुणैवं कर्माणीति ? आह- <span class="gr-prateeka">यदेति ॥</span> <span class="gr-moola">निर्वेदं</span> नितरां लाभम् । प्रयोगात् - <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id">‘तस्माद् ब्राह्मणः पाण्डित्यं निर्विद्य बाल्येन तिष्ठासेत् ।’(बृह.उ.३.५.१)</span></span> इत्यादि । न हि तत्र वैराग्यमुपपद्यते । तथा सति ‘पाण्डित्याद्’ इति स्यात् । न च ज्ञानिनां भगवन्महिमादिश्रवणे विरक्तिर्भवति । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘आत्मारामा हि मुनयो निर्ग्राह्या अप्युरुक्रमे । कुर्वन्त्यहैतुकीं भक्तिम् इत्थम्भूतगुणो हरिः ॥’</span></span> इति वचनात् । अनुष्ठानाच्च शुकादीनाम् । न च तेषां (फलं) सुखं नास्ति । तस्यैव महत्सुखत्वात् तेषाम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘या निर्वृतिस्तनुभृतां तव पादपद्मध्यानाद् भवज्जनकथाश्रवणेन वा स्यात् । सा ब्रह्मणि स्वमहिमन्यपि नाथ मा भूत् किम्वन्तकासिलुलितात् पततां विमानात् ॥’(भाग.४.९.१०)</span></span> इत्यादिवचनात् । तेषामप्युपासनादिफलस्य साधितत्वात् ।" id "Bhagavadgitabhashya-182" oldKey "BGB_C02_V52_B02" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "तारतम्याधिगतेश्च । तथा हि- यदि तारतम्यं न स्यात्, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘नाऽत्यन्तिकं विगणयन्त्यपि ते प्रसादम्’(भाग.३.१६.४८)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘नैकात्मतां मे स्पृहयन्ति केचित्’(भाग.३.२६.३४)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘एकत्व(मित्युत)मप्युत । दीयमानं न गृह्णन्ति’(भाग.३.३०.१३)</span></span> इति मुक्तिमप्यनिच्छतामपि मोक्ष एव फलम्, तमिच्छतामपि स (एव) भवति सुप्रतीकादीनामिति कथम् अनिच्छतां स्तुतिरुपपन्ना स्यात् ? वचनाच्च <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘यथा भक्तिविशेषोऽत्र दृश्यते पुरुषोत्तमे । तथा मुक्तिविशेषोऽपि ज्ञानिनां लिङ्गभेदने ॥ योगिनां भिन्नलिङ्गानाम् आविर्भूतस्वरूपिणाम् । प्राप्तानां परमानन्दं तारतम्यं सदैव हि ॥’</span></span> इति (इत्याद्युक्तेः )। <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘न त्वाम् अतिशयिष्यन्ति मुक्तावपि कथञ्चन । मद्भक्तियोगाज्ज्ञानाच्च सर्वान् अतिशयिष्यसि ॥’</span></span> इति च । साम्यवचनं तु प्राचुर्यविषयम्, दुःखाभावविषयं च । तच्चोक्तम्-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narayanashtaksharakalpa-id">‘दुःखाभावः परानन्दो लिङ्गभेदः समा(मो) मताः(तः) । तथाऽपि परमानन्दो ज्ञानभेदात्तु भिद्यते ॥’</span></span>इति नारायणाष्टाक्षरकल्पे । अतो न वैराग्यं श्रुतादौ अत्र विवक्षितम् । न च सङ्कोचे मानं किञ्चिद् विद्यमान इतरत्र प्रयोगे । महद्भिः श्रवणीयस्य श्रुतस्य च वेदादेः फलं प्राप्स्यसीत्यर्थः ॥५२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-183" oldKey "BGB_C02_V53" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला ॥ समाधावचला बुद्धिस्तदा योगम् अवाप्स्यसि॥ ५३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-184" oldKey "BGB_C02_V53_B01" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "तदेव स्पष्टयति - श्रुतिविप्रतिपन्नेति ॥ पूर्वं श्रुतिभिः= वेदैर्विप्रतिपन्ना= विरुद्धा सती यदा वेदार्थानुकूलेन तत्त्वनिश्चयेन विपरीतवाग्भिरपि निश्चला भवति; ततश्च समाधावचला , ब्रह्मप्रत्यक्षदर्शनेन भेरीताडनादावपि परमानन्दमग्नत्वात्; तदा योगमवाप्स्यसि उपायसिद्धो भवसीत्यर्थः ॥ ५३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-185" oldKey "BGB_C02_V54" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव । स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम्॥५४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-186" oldKey "BGB_C02_V54_B01" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "स्थिता प्रज्ञा= ज्ञानं यस्य स स्थितप्रज्ञः । भाष्यतेऽनयेति <span class="gr-moola">भाषा</span>, लक्षणमित्यर्थः । उक्तं लक्षणम् अनुवदति लक्षणान्तरं पृच्छामीति ज्ञापयितुम् - <span class="gr-prateeka">समाधिस्थस्येति ॥</span> कम्= ब्रह्माणम्, ईशम्= रुद्रं च वर्तयतीति केशवः । तथाहि निरुक्तिः कृता हरिवंशेषु रुद्रेण कैलासयात्रायाम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Harivamsha-id">‘हिरण्यगर्भः कः प्रोक्त ईशः शङ्कर एव च । सृष्ट्यादिना वर्तयति तौ यतः केशवो भवान् ॥’</span></span> इति वचनान्तराच्च । <span class="gr-moola">किमासीत ?</span> किं प्रत्यासीत ? न चार्जुनो न जानाति तल्लक्षणादिकम् - <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘जानन्ति पूर्वराजानो देवर्षयस्तथैव हि । तथाऽपि धर्मान् पृच्छन्ति वार्तायै गुह्यवित्तये । न ते गुह्याः प्रतीयन्ते पुराणेष्वल्पबुद्धिनाम् ॥’</span></span> इति वचनात् ॥५४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-187" oldKey "BGB_C02_V55" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "प्रजहाति यदा कामान् सर्वान् पार्थ मनोगतान् । आत्मन्येवाऽत्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते॥५५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-188" oldKey "BGB_C02_V55_B01" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "गमनादिप्रवृत्तिर्नात्यभिसन्धिपूर्विका मत्तादिप्रवृत्तिवत् इति <span class="gr-moola">‘या निशा’</span> इत्यादिना दर्शयिष्यन्, तल्लक्षणं प्रथमत आह - <span class="gr-prateeka">प्रजहातीति ॥</span> एवं परमानन्दतृप्तः किमर्थं प्रवृत्तिं करोति? इति प्रश्नाभिप्रायः । ‘प्रारब्धकर्मणा ईषत्तिरोहितब्रह्मणो वासनया प्रायोऽल्पाभिसन्धिप्रवृत्तयः सम्भवन्ति’ इत्याशयवान् परिहरति । प्रायः सर्वान् <span class="gr-moola">कामान् प्रजहाति</span> । शुकादीनामपि ईषद्दर्शनात् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘त्वत्पादभक्तिमिच्छन्ति ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः’</span></span> इत्युक्तेः ताम् इच्छन्ति । यदा तु इन्द्रादीनाम् अग्रहो दृश्यते तदाऽभिभूतं तेषां ज्ञानम् । तच्चोक्तम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘आधिकारिकपुंसां तु बृहत्कर्मत्वकारणात् । उद्भवाभिभवौ ज्ञाने ततोऽन्येभ्यो विलक्षणाः ॥’</span></span> इति । अत एव वैलक्षण्याद् अनधिकारिणाम् आग्रहादि चेद् अस्ति न ते ज्ञानिन इत्यवगन्तव्यम् ।" id "Bhagavadgitabhashya-189" oldKey "BGB_C02_V55_B02" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "न चात्र समाधिं कुर्वतो लक्षणमुच्यते । ‘यः सर्वत्रानभिस्नेहः’(२.५७) इति स्नेहनिषेधात् । न हि समाधिं कुर्वतस्तस्य शुभाशुभप्राप्तिरस्ति । असम्प्रज्ञातसमाधेः । सम्प्रज्ञाते त्वविरोधः । तथाऽपि न तत्रैवेति नियमः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Smruthi-id">‘कामादयो न जायन्ते ह्यपि विक्षिप्तचेतसाम् । ज्ञानिनां ज्ञाननिर्धूतमलानां देवसंश्रयात् ॥’</span></span> इति स्मृतेः । मनोगता हि कामाः । अतस्तत्रैव तद्विरुद्धज्ञानोत्पत्तौ युक्तं हानं तेषामिति दर्शयति -<span class="gr-prateeka">मनोगतानिति ॥</span> विरोधश्चोच्यते - ‘रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते’ (भ.गी.२.५९) इति । न चैतददृष्ट्याऽपलपनीयम् । पुरुषवैशेष्यात् । <span class="gr-moola">आत्मना</span> परमात्मना । परमात्मन्येव स्थितः सन् । आत्माख्ये तस्मिन् स्थितस्य तत्प्रसादादेव तुष्टिर्भवति । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narayanashtaksharakalpa-id">‘विषयांस्तु परित्यज्य रामे स्थितिमतस्ततः । देवाद् भवति वै तुष्टिर्नान्यथा तु कदाचन ॥’</span></span> इत्युक्तं हि नारायणाष्टाक्षरकल्पे । अतो नाऽत्मा जीवः ॥५५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-190" oldKey "BGB_C02_V56" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः । वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते॥५६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-191" oldKey "BGB_C02_V56_B01" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "तदेव स्पष्टयत्युत्तरैस्त्रिभिः श्लोकैः । एतान्येव ज्ञानोपायानि च । तच्चोक्तम् - <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘तद्वै जिज्ञासुभिः साध्यं ज्ञानिनां यत्तु लक्षणम् ।’</span></span> इति । शोभनाध्यासो रागः ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘रसो रागस्तथा रक्तिः शोभनाध्यास उच्यते ।’</span></span> इत्यभिधानम् ॥५६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-192" oldKey "BGB_C02_V57" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत् प्राप्य शुभाशुभम् । नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥५७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-193" oldKey "BGB_C02_V58" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥५८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-194" oldKey "BGB_C02_V58_B01" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "सर्वत्रानभिस्नेहत्वात् शुभाशुभं प्राप्य नाभिनन्दति न द्वेष्टि ॥५७, ५८॥" id "Bhagavadgitabhashya-195" oldKey "BGB_C02_V59" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः । रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते॥५९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-196" oldKey "BGB_C02_V59_B01" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "न चैतल्लक्षणं ज्ञानम् अयत्नतोऽपि भवतीत्याहोत्तर(त्तरैः)श्लोकैः । निराहारत्वेन विषयभोगसामर्थ्याभाव एव भवति । इतरविषयाकाङ्क्षाभावो वा । रसाकाङ्क्षादिर्न निवर्तते । स त्वपरोक्षज्ञानादेव निवर्तत इत्याह - विषया इति ॥ <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘इन्द्रियाणि जयन्त्याशु निराहारा मनीषिणः ।<br/>वर्जयित्वा तु रसनाम् असौ रस्ये च वर्धते’॥(भाग.११.८.१९)</span> इति वचनाद् भागवते । रसशब्दस्य रागवाचकत्वाच्च ॥५९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-197" oldKey "BGB_C02_V60" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः । इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः॥६० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-198" oldKey "BGB_C02_V60_B01" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "अपरोक्षज्ञानरहितज्ञानिनोऽपि साधारणयत्नवतोऽपि मनो हरन्ति इन्द्रियाणि । पुरुषस्य शरीराभिमानिनः । को दोषस्ततः ? प्रमाथीनि प्रमथनशीलानि पुरुषस्य ॥ ६० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-199" oldKey "BGB_C02_V61" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः । वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥६१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-200" oldKey "BGB_C02_V61_B01" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "तर्ह्यशक्यान्येवेत्यत आह - तानीति ॥ बहुयत्नवतः शक्यानि । अतो यत्नं कुर्यादित्याशयः । युक्तो मयि मनोयुक्तः । अहमेव परः= सर्वस्माद् उत्कृष्टो यस्य स मत्परः । फलमाह - वशे हीति ॥६१॥" id "Bhagavadgitabhashya-201" oldKey "BGB_C02_V62_I01" type "introduction" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "रागादिदोषकारणमाह परिहाराय श्लोकद्वयेन" id "Bhagavadgitabhashya-202" oldKey "BGB_C02_V62" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "ध्यायतो विषयान् पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते । सङ्गात् सञ्जायते कामः कामात् क्रोधोऽभिजायते ॥ ६२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-203" oldKey "BGB_C02_V63" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "क्रोधाद् भवति सम्मोहः सम्मोहात् स्मृतिविभ्रमः । स्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशाद् विन(प्रण)श्यति ॥६३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-204" oldKey "BGB_C02_V63_B01" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "<span class="gr-moola">सम्मोहः</span> अकार्येच्छा । तथाहि मोहशब्दार्थ उक्त उपगीतासु - <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘मोहसंज्ञितम् । अधर्मलक्षणं चैव नियतं पापकर्मसु’</span></span> इति । तथा चान्यत्र - <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सम्मोहोऽधर्मकामिता’</span></span> इति । <span class="gr-moola">स्मृतिविभ्रमः</span> प्रतिषेधादिबुद्धि(स्मृति)नाशः । <span class="gr-moola">बुद्धिनाशः</span> सर्वात्मना दोषबुद्धिनाशः । <span class="gr-moola">विनश्यति</span> नरकाद्यनर्थं प्राप्नोति । तथा ह्युक्तम् - <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अधर्मकामिनः शास्त्रे विस्मृतिर्जायते यदा । दोषादृष्टेस्तत्कृतेश्च नरकं प्रतिपद्यते ॥’</span></span> इति ॥ ६२, ६३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-205" oldKey "BGB_C02_V64_I01" type "introduction" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "इन्द्रियजयफलमाहोत्तराभ्यां श्लोकाभ्याम् ।" id "Bhagavadgitabhashya-206" oldKey "BGB_C02_V64" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयान् इन्द्रियैश्चरन् । आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति॥६४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-207" oldKey "BGB_C02_V64_B02" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "विषयान् अनुभवन्नपि विधेय आत्मा= मनो यस्य सः, जितात्मेत्यर्थः । प्रसादं मनःप्रसादम् ॥ ६४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-208" oldKey "BGB_C02_V65" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते । प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठति॥६५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-209" oldKey "BGB_C02_V65_B01" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "कथं प्रसादमात्रेण सर्वदुःखहानिः ? <span class="gr-moola">प्रसन्नचेतसो हि बुद्धिः पर्यवतिष्ठति</span> । ब्रह्मापरोक्ष्येण सम्यक् स्थितिं करोति । प्रसादो नाम स्वतोऽपि प्रायो विषय-अगतिः ॥ ६५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-210" oldKey "BGB_C02_V66" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना । न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम्॥६६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-211" oldKey "BGB_C02_V66_I01" type "introduction" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "प्रसादाभावे दोषमाहोत्तरश्लोकाभ्याम् ।" id "Bhagavadgitabhashya-212" oldKey "BGB_C02_V66_B01" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "न हि प्रसादाभावे युक्तिः = चित्तनिरोधः । अयुक्तस्य च बुद्धिः सम्यग्ज्ञानं नास्ति । तदेवोपपादयति - न चायुक्तस्येति ॥ शान्तिः मुक्तिः । ‘शान्तिर्मोक्षोऽथ निर्वाणम्’ इत्यभिधानात् ॥ ६६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-213" oldKey "BGB_C02_V67" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते । तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि॥६७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-214" oldKey "BGB_C02_V67_B01" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "कथम् अयुक्तस्य भावना न भवति ? आह - इन्द्रियाणामिति ॥ अनुविधीयते क्रियते ननु ; ईश्वरेण इन्द्रियाणाम् अनु ! ‘बुद्धिर्ज्ञानम्’ इत्यादि वक्ष्यमाणत्वात् । प्रज्ञां प्रज्ञानम् । उत्पत्स्यदपि निवारयतीत्यर्थः । उत्पन्नस्याऽप्यभिभवो भवति ॥ ६७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-215" oldKey "BGB_C02_V68" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "तस्माद् यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥६८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-216" oldKey "BGB_C02_V68_B01" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "तस्मात् सर्वात्मना निगृहीतेन्द्रिय एव ज्ञानीति निगमयति - तस्मादिति ॥ ६८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-217" oldKey "BGB_C02_V69" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी । यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः॥६९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-218" oldKey "BGB_C02_V69_B01" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "उक्तलक्षणं पिण्डीकृत्याऽह - या निशेति ॥ या सर्वभूतानां निशा परमेश्वरस्वरूपलक्षणा, यस्यां सुप्तानीव न किञ्चिज्जानन्ति, तस्याम् इन्द्रियसंयमयुक्तो ज्ञानी जागर्ति । सम्यग्= आपरोक्ष्येण पश्यति परमात्मानमित्यर्थः । यस्यां विषयलक्षणायां भूतानि जाग्रति तस्यां निशायामिव सुप्तः प्रायो न जानाति । मत्तादिवत् गमनादिप्रवृत्तिः । तदुक्तम् - <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘देहं तु तं न चरमम्’</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘देहोऽपि दैववशगः’(भाग.३.२९.३७)</span> इति श्लोकाभ्याम् । मननयुक्तो मुनिः । ‘पश्यत’ इति अस्य साधनमाह ॥ ६९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-219" oldKey "BGB_C02_V70" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "आपूर्यमाणम् अचलप्रतिष्ठं समुद्रम् आपः प्रविशन्ति यद्वत् । तद्वत् कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी॥ ७० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-220" oldKey "BGB_C02_V70_B01" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "तेन विषयानुभवप्रकारमाह - आपूर्यमाणमिति ॥ यो विषयैरापूर्यमाणोऽपि अचलप्रतिष्ठो भवति= नोत्सेकं प्राप्नोति, न च प्रयत्नं करोति, न चाभावे शुष्यति । न हि समुद्रः सरित्प्रवेश-अप्रवेशनिमित्तवृद्धि-शोषौ बहुतरौ प्राप्नोति, प्रयत्नं वा करोति, स मुक्तिम् आप्नोति इत्यर्थः ॥ ७० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-221" oldKey "BGB_C02_V71" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "विहाय कामान् यः सर्वान् पुमांश्चरति निःस्पृहः । निर्ममो निरहङ्कारः स शान्तिमधिगच्छति॥७१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-222" oldKey "BGB_C02_V71_B01" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "एतदेव प्रपञ्चयति - विहायेति ॥ कामान् विषयान् निःस्पृहतया विहाय यश्चरति भक्षयति । ‘भक्षयामि’इत्य(त्याद्य)हङ्कारममकारवर्जितश्च । स हि पुमान् । स एव च मुक्तिम् अधिगच्छति इत्यर्थः ॥ ७१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-223" oldKey "BGB_C02_V72" type "verse" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType "shloka" text "एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति । स्थित्वाऽस्याम् अन्तकालेऽपि ब्रह्म निर्बाणम् ऋच्छति॥७२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-224" oldKey "BGB_C02_V72_B01" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "उपसंहरति - एषेति ॥ ब्राह्मी स्थितिः ब्रह्मविषया स्थितिः = लक्षणम् । अन्तकालेऽपि अस्यां स्थित्वा एव ब्रह्म गच्छति । अन्यथा जन्मान्तरं प्राप्नोति । ‘यं यं वाऽपि’(भ.गी.८.६) इति वक्ष्यमाणत्वात् । ज्ञानिनामपि सति प्रारब्धकर्मणि शरीरान्तरं युक्तम् । <span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘भोगेन त्वितरे’(ब्र.सू.४.१.१९)</span> इति ह्युक्तम् । सन्ति हि बहुशरीरफलानि कर्माणि कानिचित् । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सप्तजन्मनि विप्रः स्याद्’</span> इत्यादेः । दृष्टेश्च ज्ञानिनामपि बहुशरीरप्राप्तेः । तथा ह्युक्तम् - <span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">‘स्थितप्रज्ञोऽपि यस्तूर्ध्वः प्राप्य रुद्रपदं ततः ।<br/>साङ्कर्षणं ततो मुक्तिम् अगाद् विष्णुप्रसादतः‍॥’</span> इति गारुडे । <span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">‘महादेव परे जन्मंस्तव मुक्तिर्निरूप्यते’।</span> इति नारदीये । निश्चितफलं च ज्ञानम् - <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘तस्य तावदेव चिरम्’(छां.उ.६.१४.२)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘यदु(दि) च नार्चिषमेवाभिसम्भवति’(छां.उ.४.१५.५)</span> इत्यादिश्रुतिभ्यः ।" id "Bhagavadgitabhashya-225" oldKey "BGB_C02_V72_B02" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "न च कायव्यूहापेक्षा । <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘तद्यथैषीकातूलम्’(छां.उ.५.२४.३)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘तद्यथा(तद्वक्ष्यामि यथा) पुष्करपलाशे’(छां.उ.४.१४.३)</span> , ‘ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि’(४.३७) इत्यादिवचनेभ्यः । प्रारब्धे त्वविरोधः । प्रमाणाभावाच्च । न च तत् शास्त्रं प्रमाणम्- <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अक्षपादकणादानां साङ्ख्ययोगजटाभृताम् । <br/>मतमालम्ब्य ये वेदं दूषयन्त्यल्पचेतसः ॥’</span> इति निन्दनात् । यत्र तु स्तुतिस्तत्र शिवभक्तानां स्तुतिपरत्वमेव ; न सत्यत्वम् । न हि तेषामपि इतरग्रन्थविरुद्धार्थे प्रामाण्यम् । तथा ह्युक्तम्- <span class="gr-reference gr-ref-Varaha-id">‘एष मोहं सृजाम्याशु यो जनान् मोहयिष्यति ।<br/> त्वं च रुद्र महाबाहो मोहशास्त्राणि कारय ।<br/> अतथ्यानि वितथ्यानि दर्शयस्व महाभुज । <br/> प्रकाशं कुरु चात्मानम् अप्रकाशं च मां कुरु ॥’</span> इति वाराहे । <span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">‘कुत्सितानि च मिश्राणि रुद्रो विष्णुप्रचोदितः ।<br/> चकार शास्त्राणि विभुर्ऋषयस्तत्प्रचोदिताः । <br/> दधीच्याद्याः पुराणानि तच्छास्त्रसमयेन तु ।<br/> चक्रुर्वेदैस्तु ब्राह्माणि वैष्णवान् विष्णुवेदतः ।<br/> पञ्चरात्रं भारतं च मूलरामायणं तथा ।<br/> तथा पुराणं भागवतं विष्णुवेद इतीरितः ।<br/> अतः शैवपुराणानि योग्यान्यन्याविरोधतः॥‌’</span> इति च नारदीये । अतो ज्ञानिनां भवत्येव मुक्तिः । भीष्मादीनां तु तस्मिन् क्षणे मुक्त्यभावः । ‘स्मरंस्त्यजति’ इति वर्तमानापदेशो हि कृतः ।तच्चोक्तम्- <span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">‘ज्ञानिनां कर्मयुक्तानां कायत्यागक्षणो यदा ।<br/>विष्णुमाया तदा तेषां मनो बाह्यं करोति हि ॥’</span> इति गारुडे । नचान्येषां तदा स्मृतिर्भवति - <span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">‘बहुजन्मविपाकेन भक्तिज्ञानेन ये हरिम् ।<br/>भजन्ति तत्स्मृतिं त्वन्ते देवो याति न चान्यथा ॥’</span> इत्युक्तेर्ब्रह्मवैवर्ते ।" id "Bhagavadgitabhashya-226" oldKey "BGB_C02_V72_B03" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "निर्बाणम् अशरीरम् । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘कायो बाणं शरीरं च’</span> इत्यभिधानात् । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘एतद्बाणमवष्टभ्य’</span> इति प्रयोगाच्च । निर्बाणशब्दप्रतिपादनम्- ‘अनिन्द्रियाः’ इत्यादिवत् । कथम् अन्यथा सर्वपुराणादिप्रसिद्धाकृतिर्भगवत उपपद्येत ? न चान्यद् भगवत उत्तमं ब्रह्म - <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘ब्रह्मेति परमात्मेति भगवानिति शब्द्यते’(भाग.१.२.११)</span> इति भागवते । <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘भगवन्तं परं ब्रह्म’(भाग.३.२५.१०)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘परं ब्रह्म जनार्दनः’</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘परमं यो महद् ब्रह्म’(म.भा.१३..९)</span> , ‘यस्मात् क्षरमतीतोऽहम् अक्षरादपि चोत्तमः’(१५.१८), <span class="gr-reference gr-ref-Manusmruti-id">‘योऽसावतीन्द्रियग्राह्यः’(म.स्मृ.१.१)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">‘नास्ति नारायणसमं न भूतं न भविष्यति’(गरुड.३,१.१८)</span> , ‘न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यः’(११.४३) इत्यादिभ्यः । न च तस्य ब्रह्मणोऽशरीरत्वाद् एतत् कल्प्यम् । तस्यापि शरीरश्रवणात्- <span class="gr-reference gr-ref-Atharvanopanishat-id">‘आनन्दरूपममृतम्’(आथ.४.१०,मु.उ.२.२.८)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishat-id">‘सुवर्णज्योतीः’(भृगुवल्लि.१५,तै.उ.३.१०.६)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘दहरोऽस्मिन्नन्तर आकाशः’(छां.उ.८.१.२)</span> इत्यादिषु । यदि रूपं न स्यात्, ‘आनन्दम्’ इत्येव स्यात् ; न तु ‘आनन्दरूपम्’ इति । कथं च सुवर्णरूपत्वं स्याद् अरूपस्य ? कथं च दहरत्वम्? दहरस्थश्च- <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘केचित् स्वदेहे’</span> इत्यादौ रूपवान् उच्यते । <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘सहस्रशीर्षा पुरुषः’(ऋ.सं,मं.१०.सू.९०.मं.१)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Atharvanopanishat-id">‘रुग्मवर्णं कर्तारम्’(मु.उ.३.१.३)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Shwetashwatropanishat-id">‘आदित्यवर्णं तमसः परस्तात्’(श्वे.उ.३.८)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Shwetashwatropanishat-id">‘सर्वतः पाणिपादं तत्’(श्वे.उ.३.१६)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Shwetashwatropanishat-id">‘विश्वतश्चक्षुरुत’(श्वे.उ.३.३)</span> इत्यादिवचनाद्, विश्वरूपाध्यायादेश्च रूपवान् अवसीयते।" id "Bhagavadgitabhashya-227" oldKey "BGB_C02_V72_B04" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "अतिपरिपूर्णतम-ज्ञान-ऐश्वर्य-वीर्य-आनन्द-श्री-शक्त्यादिमांश्च भगवान् । <span class="gr-reference gr-ref-Shwetashwatropanishat-id">‘पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च।’(श्वे.उ.६.८)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Atharvanopanishat-id">‘यः सर्वज्ञः...’(आथ.१.९,मु.उ.१.१.९)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishat-id">‘आनन्दं ब्रह्मणः’(तै.उ.ब्रह्मवल्लि.९)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Bruhadarnyakopanishat-id">‘एतस्यैवाऽनन्दस्य अन्यानि भूतानि मात्राम् उपजीवन्ति’ (बृह. ४,३.३२)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अनादिमध्यान्तम् अनन्तवीर्यम्’</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सहस्रलक्षामितकान्तिकान्तम्’</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘मय्यनन्तगुणेऽनन्ते गुणतोऽनन्तविग्रहे’(भाग.६.५,४८)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘विज्ञानशक्तिरहमासम् अनन्तशक्तेः’(भाग.०३.१०.२४)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Mandukyopanishat-id">‘तुर्यं (तु) तत् सर्वदृक् सदा’(माण्डूक्य.उ.२.४)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘आत्मानम् अन्यं च स वेद विद्वान्’(भाग.११.११.७)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘अन्यतमो मुकुन्दात् को नाम लोके भगवत्पदार्थः’(भाग.१.१८.२१)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Bruhannaradiya-id">‘ऐश्वर्यस्य समग्रस्य’(बृहन्नारदीय.१,४६.१७)</span> । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अतीव परिपूर्णं ते सुखं ज्ञानं च सौभगम् ।<br/>यच्चात्ययुक्तं स्मर्तुं वा शक्तः कर्तुमतः परः ॥’</span> इत्यादिभ्यः ।" id "Bhagavadgitabhashya-228" oldKey "BGB_C02_V72_B05" type "bhashya" parent "BGB_C02" chapter "BGB_C02" verseType null text "तानि च सर्वाण्यन्योन्यस्वरूपाणि - <span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id">‘विज्ञानमानन्दं ब्रह्म’(बृह. ३,९.३५)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishat-id">‘आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्’(तै.उ.३.६.१,भृगुवल्लि.२)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishat-id">‘सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म’(तै.उ.२.१,ब्रह्मवल्लि.२)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Atharvanopanishat-id">‘यस्य ज्ञानमयं तपः’(आथ.१.९)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishat-id">‘समा भग प्रविश स्वाहा’(तै.उ.१.४.२,शिक्षावल्लि.११)</span> । <span class="gr-reference gr-ref-Sruti-id">‘न तस्य प्राकृता मूर्तिर्मांसमेदोऽस्थिसम्भवा ।<br/>न योगित्वादीश्वरत्वात् सत्यरूपाच्युतो विभुः ॥’,<br/> ‘सद्देहः सुखगन्धश्च ज्ञानभाः सत्पराक्रमः ।<br/>ज्ञानज्ञानः सुखसुखः स विष्णुः परमोऽक्षरः ॥’</span> इति पैङ्गिखिलेषु । <span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarta-id">‘देहोऽयं मे सदानन्दो नायं प्रकृतिनिर्मितः ।<br/>परिपूर्णश्च सर्वत्र तेन नारायणोऽस्म्यहम्॥’</span> इत्यादि ब्रह्मवैवर्ते । तदेव लीलया चासौ परिच्छिन्नादिरूपेण दर्शयति मायया । <span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘न च गर्भेऽवसद् देव्या न चापि वसुदेवतः ।<br/>न चापि राघवाज्जातो न चापि जमदग्नितः ।<br/>नित्यानन्दोऽव्ययोऽप्येवं क्रीडतेऽमोघदर्शनः ॥’</span> इति पाद्मे । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘न वै स आत्माऽऽत्मवताम् अधीश्वरो भुङ्क्ते हि दुःखं भगवान् वासुदेवः’ ।<br/>‘सर्गादेरीशिताऽजः परमसुखनिधिर्बोधरूपोऽप्यबोधम् ।<br/> लोकानां दर्शयन् यो मुनिसुतहृतात्मप्रियार्थे जगाम॥’</span> <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘स ब्रह्मवन्द्यचरणो जनमोहनाय (नरवत् प्रलापी) स्त्रीसङ्गिनाम् इति रतिं प्रथयंश्चचार।’</span> <span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘पूर्तेरचिन्त्यवीर्यो यो यश्च दाशरथिः स्वयम् ।<br/>रुद्रवाक्यम् ऋतं कर्तुम् अजितो जितवत् स्थितः ॥<br/>योऽजितो विजितो भक्त्या गाङ्गेयं न जघान ह ।<br/>न चाम्बा ग्राहयामास करुणः कोऽपरस्ततः ॥’</span> इत्यादिभ्यश्च स्कान्दे । न तत्र संसारसमानधर्मा निरूप्याः । यत्र च परावरभेदोऽवगम्यते तत्र अज्ञबुद्धिम् अपेक्ष्य अवरत्वं विश्वरूपमपेक्ष्यान्यत्र । तच्चोक्तम् - <span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">‘परिपूर्णानि रूपाणि समान्यखिलरूपतः ।<br/>तथाऽप्यपेक्ष्य मन्दानां दृष्टिं त्वाम् ऋषयोऽपि हि ।<br/>परावरं वदन्त्येव ह्यभक्तानां विमोहनम् (ने) ॥’</span> इति गारुडे । न चात्र किञ्चिदुपचारादिति(चरितादि) वाच्यम् । अचिन्त्यशक्तेः, पदार्थवैचित्र्याच्चेत्युक्तम् । <span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">‘कृष्णरामादिरूपाणि परिपूर्णानि सर्वदा ।<br/>न चाणुमात्रं भिन्नानि तथाऽप्यस्मान् विमोहसि ॥’</span> इत्यादेश्च नारदीये । तस्मात् सर्वदा सर्वरूपेषु अपरिगणितानन्तगुणगणं नित्यनिरस्ताशेषदोषं च नारायणाख्यं परं ब्रह्म अपरोक्षज्ञानी ऋच्छति इति सिद्धम् ॥७२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-229" oldKey "BGB_C03_V01" type "verse" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType "shloka" text "ज्यायसी चेत् कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन । तत् किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव ॥ १ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-230" oldKey "BGB_C03_I01" type "introduction" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType null text "आत्मस्वरूपं ज्ञानसाधनं चोक्तं पूर्वत्र । ज्ञानसाधनत्वेन अकर्म विनिन्द्य कर्म विधीयत उत्तराध्याये ।" id "Bhagavadgitabhashya-231" oldKey "BGB_C03_V02" type "verse" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType "shloka" text "व्यामिश्रेणैव वाक्येन बुद्धिं मोहयसीव मे । तदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम् ॥ २ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-232" oldKey "BGB_C03_V02_B01" type "bhashya" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType null text "कर्मणो ज्ञानम् अत्युत्तमम् इत्यभिहितं भगवता- ‘दूरेण ह्यवरं कर्म’ (२.४९.) इत्यादौ । एवं चेत् किमिति<span class="gr-prateeka">कर्मणि घोरे</span> युद्धाख्ये नियोजयसि निवृत्तधर्मान् विनेत्याह-<span class="gr-prateeka">ज्यायसीति ॥ कर्मणः</span> सकाशाद् <span class="gr-prateeka">बुद्धिर्ज्यायसी चेत् ते</span> तव मता<span class="gr-prateeka">तत्</span> तर्हि ॥ १-२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-233" oldKey "BGB_C03_V03" type "verse" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType "shloka" text "श्रीभगवानुवाच" id "Bhagavadgitabhashya-234" oldKey "BGB_C03_V03_B01" type "bhashya" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType null text "‍‘ज्यायस्त्वेऽपि बुद्धेः, आधिकारिकत्वात् त्वं कर्मण्यप्यधिकृत इति तत्र नियोक्ष्यामि’ इत्याशयवान् भगवानाह-<span class="gr-prateeka">लोक इति ॥</span>" id "Bhagavadgitabhashya-235" oldKey "BGB_C03_V03_B02" type "bhashya" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType null text "द्विविधा अपि जनाः सन्ति- गृहस्थादिकर्मत्यागेन ज्ञाननिष्ठाः सनकादिवत्, तत्स्था एव ज्ञाननिष्ठाश्च जनकादिवत् । मद्धर्मस्था एवेत्यर्थः ।<span class="gr-prateeka">सांख्यानां</span> ज्ञानिनां सनकादीनाम् ।<span class="gr-prateeka">योगिनाम्</span> उपायिनां जनकादीनाम् । ज्ञाननिष्ठा अप्याधिकारिकत्वाद् ईश्वरेच्छया लोकसंग्रहार्थत्वाच्च ये कर्मयोग्या भवन्ति तेऽपि योगिनः ।<span class="gr-prateeka">निष्ठा</span> स्थितिः । त्वं तु जनकादिवत् सकर्मैव ज्ञानयोग्यः, न तु सनकादिवत् तत्त्यागेनेत्यर्थः। सन्ति हीश्वरेच्छयैव कर्मकृतः प्रियव्रतादयोऽपि ज्ञानिन एव । तथा ह्युक्तम् ‘ईश्वरेच्छया विनिवेशितकर्माधिकारः’ इति ॥ ३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-236" oldKey "BGB_C03_V04" type "verse" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType "shloka" text "न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यं पुरुषोऽश्नुते । न च संन्यसनादेव सिद्धिं समधिगच्छति ॥ ४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-237" oldKey "BGB_C03_V04_B01" type "bhashya" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType null text "इतश्च नियोक्ष्यामीत्याह- न कर्मणामिति ॥ कर्मणां युद्धादीनाम् अनारम्भेण नैष्कर्म्यं निष्कर्मतया काम्यकर्मपरित्यागेन प्राप्यत इति मोक्षं, नाश्नुते । ज्ञानमेव तत्साधनं, न तु कर्माकरणमित्यर्थः । कुतः ? पुरुषत्वात् । सर्वदा स्थूलेन सूक्ष्मेण वा पुरेण युक्तो ननु जीवः ! यदि कर्माकरणेन मुक्तिः स्यात् स्थावराणां च ।" id "Bhagavadgitabhashya-238" oldKey "BGB_C03_V04_B02" type "bhashya" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType null text "न चाकरणे कर्माभावान्मुक्तिर्भवति । प्रतिजन्म कृतानाम् अनन्तानां कर्मणां भावात् । न च सर्वाणि कर्माणि भुक्तानि । एकस्मिन् शरीरे बहूनि हि कर्माणि करोति । तानि चैकैकानि बहुजन्मफलानि कानिचित् । तत्र चैकैकानि कर्माणि भुञ्जन् प्राप्नोत्येव शेषेण मानुष्यम् । ततश्च बहुशरीरफलानि कर्माणी-त्यसमाप्तिः । तच्चोक्तम्- <span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">‘जीवंश्चतुर्दशादूर्ध्वं पुरुषो नियमेन तु ।<br/>स्त्री वाऽप्यनूनदशकं देहं मानुषमार्जते ॥<br/>चतुर्दशोर्ध्वजीवीनि संसारश्चादिवर्जितः।<br/>अतोऽवित्त्वा परं देवं मोक्षाशा का महामुने ॥’</span> इति ब्राह्मे । यदि सादिः स्यात् संसारः पूर्वकर्माभावाद् अतत्प्राप्तिः। अबन्धकत्वं त्वकामेनैव भवति । तच्च वक्ष्यते ‘अनिष्टमिष्टम्’ (१८.१२) इति ।" id "Bhagavadgitabhashya-239" oldKey "BGB_C03_V04_B03" type "bhashya" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType null text "ननु निष्कामकर्मणः फलाभावान्मोक्षः स्मृतः - <span class="gr-reference gr-ref-Manave-id">‘निष्कामं ज्ञानपूर्वं तु निवृत्तमिति चोच्यते ।<br/>निवृत्तं सेवमानस्तु ब्रह्माभ्येति सनातनम् ॥’ इति मानवे ।</span> अतस्तत्साम्याद् अकरणेऽपि भवति इत्यत आह- न चेति ॥ सन्न्यासः काम्यकर्मपरित्यागः । ‘काम्यानां कर्मणां न्यासम्’ (१८.२) इति वक्ष्यमाणत्वात् । अकामकर्मणाम् अन्तःकरणशुध्या ज्ञानान्मोक्षो भवति । तच्चोक्तम्- <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘कर्मभिश्शुद्धसत्त्वस्य वैराग्यं जायते हृदि ।’</span> इति भागवते । विरक्तानामेव च ज्ञानमित्युक्तम् । - <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘न तस्य तत्वग्रहणाय साक्षाद् वरीयसीरपि वाचस्समासन् ।<br/>स्वप्ने निरुक्त्या गृहमेध(धि)सौख्यं न यस्य हेयानुमितं स्वयं स्यात् ॥’ (भाग. ५-११-३)</span> इति । न तु फलाभावात् । कर्माभावात् । अतो न कर्मत्याग एव मोक्षसाधनम् ।" id "Bhagavadgitabhashya-240" oldKey "BGB_C03_V04_B04" type "bhashya" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType null text "यत्याश्रमस्तु प्रायत्यार्थो भगवत्तोषार्थश्च । अप्रयतत्वमेव हि प्रायो गृहस्थादीनाम् , इतरकर्मोद्योगात् । अप्रयतानां च न ज्ञानम् । तथाहि श्रुतिः - <span class="gr-reference gr-ref-Kathopanishat-id">‘नाशान्तो नासमाहितः’(कठ.1.3.10)</span> इति । महांश्च यत्याश्रमे तोषो भगवतः । तथा ह्याह - <span class="gr-reference gr-ref-Narayanashtaksharakalpa-id">‘यत्याश्रमं तुरीयं तु दीक्षां मम सुतोषणीम्’</span> इति नारायणाष्टाक्षरकल्पे । आधिकारिकास्तु तत्स्था एव प्रायत्ये समर्थाः । स एव च महान् भगवत्तोषः । तच्चोक्तम् - <span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘देवादीनामादिराज्ञां महोद्योगेऽपि नो मनः ।<br/>विष्णोश्चलति तद्भोगोऽप्यतीव हरितोष(णम्)णः॥’</span> इति पाद्मे ॥४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-241" oldKey "BGB_C03_V05" type "verse" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType "shloka" text "न हि कश्चित् क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् । कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः ॥ ५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-242" oldKey "BGB_C03_V05_B01" type "bhashya" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType null text "न तु कर्माणि सर्वात्मना त्यक्तुं शक्यानीत्याह-<span class="gr-prateeka">न हीति</span> ॥५॥" id "Bhagavadgitabhashya-243" oldKey "BGB_C03_V06" type "verse" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType "shloka" text "कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् । इन्द्रियार्थान् विमूढात्मा मिथ्याचारस्स उच्यते ॥ ६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-244" oldKey "BGB_C03_V07" type "verse" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType "shloka" text "यस्त्विन्द्रियाणि मनसा नियम्याऽरभतेऽर्जुन । कर्मेन्द्रियैः कर्मयोगम् असक्तः स विशिष्यते ॥ ७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-245" oldKey "BGB_C03_V07_B01" type "bhashya" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType null text "तथाऽपि शक्तितस्त्यागः कार्य इत्याह-<span class="gr-prateeka">कर्मेन्द्रियाणीति ॥</span> मन एव प्रयोजकमिति दर्शयितुमन्वयव्यतिरेकावाह-<span class="gr-prateeka">मनसा स्मरन् मनसा नियम्येति ॥ कर्मयोगं</span> स्ववर्णाश्रमोचितम्, न तु गृहस्थकर्मैवेति नियमः । सन्न्यासादिविधानात्, सामान्यवचनाच्च ॥ ६-७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-246" oldKey "BGB_C03_V08" type "verse" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType "shloka" text "नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः । शरीरयात्राऽपि च ते न प्रसिध्येदकर्मणः ॥ ८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-247" oldKey "BGB_C03_V08_B01" type "bhashya" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType null text "अतो नियतं स्ववर्णाश्रमोचितं कर्म कुरु ॥ ८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-248" oldKey "BGB_C03_V09" type "verse" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType "shloka" text "यज्ञार्थात् कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः । तदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर ॥ ९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-249" oldKey "BGB_C03_V09_B01" type "bhashya" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType null text "‘कर्मणा बध्यते जन्तुः’ इति कर्म बन्धकं स्मृतम् ? इत्यत आह-<span class="gr-prateeka">यज्ञार्थादिति ॥</span> कर्म बन्धनं यस्य लोकस्य स<span class="gr-prateeka">कर्मबन्धनः</span> ।<span class="gr-prateeka">यज्ञो</span> विष्णुः । यज्ञार्थं सङ्गरहितं कर्म न बन्धकमित्यर्थः ।<span class="gr-prateeka">‘मुक्तसङ्गः’</span> इति विशेषणात् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id">‘कामान् यः कामयते’ (मुं. ४. १-२)</span></span> इति श्रुतेश्च । ‘अनिष्टमिष्टम्’ (१८.१२) इति वक्ष्यमाणत्वाच्च । ‘एतान्यपि तु कर्माणि’ (१८.६) इति च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brihadaranyakopanishat-id">‘तस्मान्नेष्टि-याजुकः स्यात्’ (बृ.१.५.२)</span></span> इति च । विशेषवचनत्वे समेऽपि विशेषणं परिशिष्यते ॥ ९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-250" oldKey "BGB_C03_V10" type "verse" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType "shloka" text "सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः । अनेन प्रसविष्यध्वम् एष वोऽस्त्विष्टकामधुक् ॥ १० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-251" oldKey "BGB_C03_V11" type "verse" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType "shloka" text "देवान् भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः । परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यथ ॥ ११ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-252" oldKey "BGB_C03_V12" type "verse" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType "shloka" text "इष्टान् भोगान् हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः । तैर्दत्तानप्रदायैभ्यो यो भुङ्क्ते स्तेन एव सः॥१२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-253" oldKey "BGB_C03_V13" type "verse" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType "shloka" text "यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः । भुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात्॥१३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-254" oldKey "BGB_C03_V13_B01" type "bhashya" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType null text "अत्रार्थवादमाह-<span class="gr-prateeka">सहयज्ञा इति</span> ॥ १०-१३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-255" oldKey "BGB_C03_V14" type "verse" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType "shloka" text "अन्नाद् भवन्ति भूतानि पर्जन्याद् अन्नसम्भवः । यज्ञाद् भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः ॥ १४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-256" oldKey "BGB_C03_V14_B01" type "bhashya" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType null text "हेत्वन्तरमाह-<span class="gr-prateeka">अन्नादिति ॥</span> यज्ञः पर्जन्यान्नत्वात् तत्कारणमुच्यते । पूर्वयज्ञविवक्षायां तस्य चक्रप्रवेशो न भवति । तद्धि आपाद्यं कर्मविधये । न तु साम्यमात्रेणेदानीं कार्यम् ।" id "Bhagavadgitabhashya-257" oldKey "BGB_C03_V14_B02" type "bhashya" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType null text "मेघचक्राभिमानी च पर्जन्यः । तच्च<span class="gr-prateeka">यज्ञाद् भवति</span> । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Manusmriti-id">‘अग्नौ प्रास्ताऽऽहुतिः सम्यग् आदित्यमुपतिष्ठति । आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः ॥’ (म.स्मृ. ३.७६)इति स्मृतेः(तेश्च) ।</span></span> उभयवचनाद् आदित्यात् समुद्राच्चाविरोधः । अतश्च यज्ञात् पर्जन्योद्भवः सम्भवति ।<span class="gr-prateeka">यज्ञो</span> देवतामुद्दिश्य द्रव्यपरित्यागः,<span class="gr-prateeka">कर्म</span> इतरक्रिया ॥ १४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-258" oldKey "BGB_C03_V15" type "verse" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType "shloka" text "कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् । तस्मात् सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ॥ १५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-259" oldKey "BGB_C03_V15_B01" type "bhashya" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType null text "कर्म ब्रह्मणो जायते । ‘एष ह्येव साधु कर्म कारयति’(कौ.3.9), ‘बुद्धिर्ज्ञानम्’(गी.10.4) इत्यादिभ्यः । न च मुख्ये सम्भाव्यमाने पारम्पर्येणौपचारिकं कल्प्यम् । न च जडानां स्वतः प्रवृत्तिः सम्भवति । ‘एतस्य वा अक्षरस्य’ इत्यादिसर्वनियमनश्रुतेश्च । ‘द्रव्यं कर्म च’ इत्यादेश्च अचिन्त्यशक्तिश्चोक्ता । जीवस्य च प्रतिबिम्बस्य बिम्बपूर्वैव चेष्टा । ‘न कर्तृत्वम्’ इत्यादिनिषेधाच्च ।" id "Bhagavadgitabhashya-260" oldKey "BGB_C03_V15_B02" type "bhashya" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType null text "अक्षराणि प्रसिद्धानि । तेभ्यो ह्यभिव्यज्यते परं ब्रह्म । अन्यथानादिनिधनमचिन्त्यं परिपूर्णमपि ब्रह्म को जानाति? न च रूढिं विना योगाङ्गीकारो युक्तः ।" id "Bhagavadgitabhashya-261" oldKey "BGB_C03_V15_B03" type "bhashya" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType null text "परामर्शाच्च ‘तस्मात् सर्वगतं ब्रह्म’ (३.१५) इति । न ह्येकशब्देन द्विरुक्तेन भेदश्रुतिं विना वस्तुद्वयं कुत्रचिदुच्यते ।" id "Bhagavadgitabhashya-262" oldKey "BGB_C03_V15_B04" type "bhashya" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType null text "तानि चाक्षराणि नित्यानि । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘वाचा विरूप नित्यया’(ऋ. ८.६४.६)</span></span>, ‘अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयम्भुवा’, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutrani-id">‘अत एव च नित्यत्वम्’ (ब्र.सू. १-३-२९)</span></span> इत्यादिश्रुतिस्मृति-भगवद्वचनेभ्यः । दोषाश्चोक्ताः सकर्तृकत्वे ।" id "Bhagavadgitabhashya-263" oldKey "BGB_C03_V15_B05" type "bhashya" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType null text "न चाबुद्धिपूर्वमुत्पन्नानि । तत्प्रमाणाभावात् । निःश्वसित-शब्दस्त्वक्लेशाभिप्रायः, नाबुद्धिपूर्वाभिप्रायः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Taittariyopanishat-id">‘सोऽकामयत’ (तै. २.११)</span></span> इत्यादेश्च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brihdaranyakopanishat-id">‘इष्टं हुतम्’ (बृ. ६.१.२)</span></span> इत्यादिरूपप्रपञ्चेन सहाभिधानाच्च । महातात्पर्यविरोधाच्च । तच्चोक्तं पुरस्तात् (गी.भा. २.२४)। न ह्यस्वातन्त्र्येणोत्पत्तिकर्तुः प्राधान्यम् । अस्वातन्त्र्यं च तदमतिपूर्वकत्वेन भवति । यथा रोगादीनां पुरुषस्य तज्जत्वेऽपि उत्पत्तिवचनान्यभिव्यक्त्यर्थानि , अभिमानिदेवताविषयाणि च । ‘नित्या’ इत्युक्त्वा ‘उत्सृष्टा’ इति वचनात् । अभिव्यञ्जके कर्तृवचनं चास्ति । ‘कृत्स्नं शतपथं चक्रे’ (मोक्षधर्मे) इति । कथमादित्यस्था वेदाः तेनैव क्रियन्ते ? वचनमात्राच्च निर्णयात्मक-शारीरकोक्तं बलवत् ।" id "Bhagavadgitabhashya-264" oldKey "BGB_C03_V15_B06" type "bhashya" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType null text "शास्त्रं योनिः प्रमाणमस्येति तु शास्त्रयोनित्वम् । ‘जन्माद्यस्य यतः’ इत्युक्ते प्रमाणं हि तत्रापेक्षितं, न तु तस्य जातत्वं वेदकारणत्वं वा । न हि वेदकारणत्वं जगत्कारणत्वे हेतुः । न हि विचित्रजगत्सृष्टेर्वेदसृष्टिरशक्या सृज्यत्वे । न च सर्वज्ञत्वे । यदि वेदस्रष्टा सर्वज्ञः किमिति न जगत्स्रष्टा ? तस्माद् वेदप्रमाणकत्वमेवात्र विवक्षितम् । अतो नित्यान्यक्षराणि । यत एवं परम्परया यज्ञाभिव्यङ्ग्यं ब्रह्म तस्मात् तद् नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ॥ १५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-265" oldKey "BGB_C03_V16" type "verse" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType "shloka" text "एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः । अघायुरिन्द्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति॥१६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-266" oldKey "BGB_C03_16_B01" type "bhashya" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType null text "तानि चाक्षराणि भूताभिव्यङ्ग्यानीति चक्रम् । तदेतत् जगच्चक्रं यो नानुवर्तयति, स तद्विनाशकत्वाद् अघायुः । पापनिमित्तमेव यस्याऽयुः सोऽघायुः ॥ १६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-267" oldKey "BGB_C03_V17" type "verse" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType "shloka" text "यस्त्वात्मरतिरेव स्याद् आत्मतृप्तश्च मानवः । आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते ॥ १७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-268" oldKey "BGB_C03_V17_B01" type "bhashya" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType null text "तर्ह्यतीव मनःसमाधानमपि न कार्यमित्यत आह -<span class="gr-prateeka">यस्त्विति ॥</span> रमणं परदर्शनादिनिमित्तं सुखम् । तृप्तिरन्यत्रालम्बुद्धिः । सन्तोषस्तज्जनकं सुखम् । ‘सन्तोषस्तृप्तिकारणम्’ इत्यभिधानात् । परमात्मदर्शनादिनिमित्तं सुखं प्राप्तः । अन्यत्र सर्वात्मनालम्बुद्धिं च ।" id "Bhagavadgitabhashya-269" oldKey "BGB_C03_V17_B02" type "bhashya" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType null text "महच्च तत् सुखम् । तेनैवान्यत्रालम्बुद्धिरिति दर्शयति । आत्मन्येव च सन्तुष्टः, इति तत्स्थ एव सन् सन्तुष्ट इत्यर्थः । नान्यत् किमपि सन्तोषकारणम् इत्यवधारणम् । आत्मना तृप्तः । न ह्यात्मन्यलम्बुद्धिर्युक्ता । तद्वाचित्वं च ‘वयं तु न वितृप्याम उत्तमश्लोकविक्रमैः’ (भाग. १.१.१९) इति प्रयोगात् सिद्धम् । अध्याहारस्त्वगतिका गतिः ।" id "Bhagavadgitabhashya-270" oldKey "BGB C03 V17 B03" type "bhashya" parent null chapter null verseType null text "‘आत्मरतिरेव’ इत्यवधारणाद् असम्प्रज्ञातसमाधिस्थस्यैव कार्यं न विद्यते । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pancharatra-id">‘स्थितप्रज्ञस्यापि कार्यो देहादिर्दृश्यते यदा ।स्वधर्मो मम तुष्ट्यर्थः सा हि सर्वैरपेक्षिता ॥’</span></span> इति वचनाच्च पञ्चरात्रे । अन्यदाऽन्यरतिरपीषत् सर्वस्य भवति । न च तत्रालम्बुद्धिमात्रमुक्तम् । ‘आत्मतृप्तः’ इति पृथगभिधानात् । कर्तृशब्दः कालावच्छेदेऽपि चायं प्रसिद्धो ‘यो भुङ्क्ते स तु न ब्रूयात्’ इत्यादौ ।" id "Bhagavadgitabhashya-271" oldKey "BGB C03 V17 B04" type "bhashya" parent null chapter null verseType null text "अतोऽसम्प्रज्ञातसमाधावेवैतत् । ‘मानवः’ इति ज्ञानिन एवासम्प्रज्ञातसमाधिर्भवतीति दर्शयति ‘मनु अवबोधने’ इति धातोः । परमात्मरतिश्चात्र विवक्षिता । ‘विष्णावेव रतिर्यस्य क्रिया तस्यैव नास्ति हि ।’इति वचनात् ॥ १७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-272" oldKey "BGB_C03_V18" type "verse" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType "shloka" text "नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन । न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः ॥ १८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-273" oldKey "BGB_C03_V18_B01" type "bhashya" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType null text "तस्य ‘कर्मकाले वक्तव्योऽहम्’ इति कञ्चित् प्रत्युक्त्वा तत्कृतावात्मरत्यधिकः समो वाऽर्थो नास्ति । न च सन्ध्याद्यकृतौ कश्चिद्दोषोऽस्ति ।" id "Bhagavadgitabhashya-274" oldKey "BGB C03 V18 B02" type "bhashya" parent null chapter null verseType null text "न चैतदपहाय सर्वभूतेषु कश्चित् प्रयोजनाश्रयः । अर्थो येन दर्शनादिना भवति सोऽर्थ<span class="gr-prateeka">व्यपाश्रयः</span> ।" id "Bhagavadgitabhashya-275" oldKey "BGB C033 V18 B03" type "bhashya" parent null chapter null verseType null text "ज्ञानमात्रेण प्रत्यवायो यद्यपि न भवति । तद् अर्जुनस्यापि समम् इति न तस्य कर्मोपदेशोपयोग्येतद् भवति । ईषत् प्रारब्धानर्थसूचकं च तद् भवति महच्चेद् वृत्रहत्यादिवत् ॥ १८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-276" oldKey "BGB_C03_V19" type "verse" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType "shloka" text "तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर । असक्तो ह्याचरन् कर्म परमाप्नोति पूरुषः ॥ १९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-277" oldKey "BGB_C03_V19_B01" type "bhashya" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType null text "यतोऽसम्प्रज्ञातसमाधेरेव कार्याभावः, तस्मात् कर्म समाचर ॥१९॥" id "Bhagavadgitabhashya-278" oldKey "BGB_C03_V20" type "verse" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType "shloka" text "कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः । लोकसङ्ग्रहमेवापि सम्पश्यन् कर्तुमर्हसि॥२० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-279" oldKey "BGB_C03_V20_B01" type "bhashya" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType null text "आचारोऽप्यस्तीत्याह- कर्मणैवेति ॥ कर्मणा सह कर्म कुवन्त एवेत्यर्थः । कर्म कृत्वैव ततो ज्ञानं प्राप्य वा ।" id "Bhagavadgitabhashya-280" oldKey "BGB_C03_V20_B02" type "bhashya" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType null text "न तु ज्ञानं विना । प्रसिद्धं हि तेषां ज्ञानित्वं भारतादिषु । <span class="gr-reference gr-ref-Taittariya-Aranyaka-id">‘तमेवं विद्वान्’ (तै.आ. ३.१२)</span> इत्यादिश्रुतिभ्यश्च । अत्रापि कर्मणां ज्ञानसाधनत्वोक्तेश्च ‘बुद्धियुक्ताः’ (२.५१) इति ।" id "Bhagavadgitabhashya-281" oldKey "BGB_C03_V20_B03" type "bhashya" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType null text "गत्यन्तरं च <span class="gr-reference gr-ref-Taittariya-Aranyaka-id">‘नान्यः पन्थाः’ (तै.आ.३.१२)</span> इत्यस्य नास्ति । इतरेषां ज्ञानद्वाराऽप्यविरोधः । यत्र च तीर्थाद्येव मुक्तिसाधनमुच्यते- <span class="gr-reference gr-ref-Pramanashloka-id">‘ब्रह्मज्ञानेन वा मुक्तिः प्रयागमरणेन वा ।<br/> अथवा स्नानमात्रेण गोमत्यां कृष्णसन्निधौ ॥’</span> इत्यादौ, तत्र पापादिमुक्तिः, स्तुतिपरता च ।" id "Bhagavadgitabhashya-282" oldKey "BGB_C03_V20_B04" type "bhashya" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType null text "तत्रापि हि कुत्रचिद् ब्रह्मज्ञानसाधनत्वमेवोच्यतेऽन्यथा मुक्तिं निषिध्य <span class="gr-reference gr-ref-Pramanashloka-id">- ‘ब्रह्मज्ञानं विना मुक्तिर्न कथञ्चिदपीष्यते ।<br/> प्रयागादेस्तु या मुक्तिर्ज्ञानोपायत्वमेव हि ॥’</span> इत्यादौ । न च तीर्थस्तुतिवाक्यानि तत्प्रस्तावेऽप्युक्तं ज्ञाननियमं घ्नन्ति । यथा कञ्चिद् दक्षं भृत्यं प्रति उक्तानि ‘अयमेव हि राजा किं राज्ञा’ इत्यादीनि । यथाऽऽह भगवान् - <span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">‘यानि तीर्थादिवाक्यानि कर्मादिविषयाणि च ।<br/> स्तावकान्येव तानि स्युरज्ञानां मोहकानि वा ।<br/>भवेन्मोक्षस्तु मद्दृष्टेर्नान्यतस्तु कथञ्चन ॥’</span> इति नारदीये । अतोऽपरोक्षज्ञानादेव मोक्षः । कर्म तु तत्साधनमेव ॥ २० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-283" oldKey "BGB_C03_V21" type "verse" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType "shloka" text "यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः । स यत् प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥ २१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-284" oldKey "BGB_C03_V21_B01" type "bhashya" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType null text "<span class="gr-prateeka">स यद्</span> वाक्यादिकं <span class="gr-prateeka">प्रमाणं कुरुते</span>, यदुक्तप्रकारेण तिष्ठतीत्यर्थः ॥ २१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-285" oldKey "BGB_C03_V22" type "verse" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType "shloka" text "न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन । नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि॥२२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-286" oldKey "BGB_C03_V23" type "verse" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType "shloka" text "यदि ह्यहं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतन्द्रितः । मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः॥२३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-287" oldKey "BGB_C03_V24" type "verse" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType "shloka" text "उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्यां कर्म चेदहम् । सङ्करस्य च कर्ता स्याम् उपहन्यामिमाः प्रजाः ॥२४॥" id "Bhagavadgitabhashya-288" oldKey "BGB_C03_V25" type "verse" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType "shloka" text "सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत । कुर्याद् विद्वान् तथाऽसक्तश्चिकीर्षुर्लोकसङ्ग्रहम्॥ २५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-289" oldKey "BGB_C03_V26" type "verse" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType "shloka" text "न बुद्धिभेदं जनयेद् अज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् । जोषयेत् सर्वकर्माणि विद्वान् युक्तः समाचरन्॥ २६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-290" oldKey "BGB_C03_V27" type "verse" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType "shloka" text "प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः । अहङ्कारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते॥२७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-291" oldKey "BGB_C03_V27_B01" type "bhashya" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType null text "विद्वदविदुषोः कर्मभेदमाह-<span class="gr-prateeka">प्रकृतेरिति॥</span> <span class="gr-prateeka">प्रकृतेर्गुणैः</span> इन्द्रियादिभिः । प्रकृतिमपेक्ष्य गुणभूतानि हि तानि । तत्सम्बन्धीनि च । न हि प्रतिबिम्बस्य क्रिया ॥ २७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-292" oldKey "BGB_C03_V28" type "verse" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType "shloka" text "तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः । गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते॥२८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-293" oldKey "BGB_C03_V28_B01" type "bhashya" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType null text "कर्मभेदस्य गुणभेदस्य च<span class="gr-prateeka">तत्त्ववित् । गुणा</span> इन्द्रियादीनि ।<span class="gr-prateeka">गुणेषु</span> विषयेषु ॥ २८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-294" oldKey "BGB_C03_V29" type "verse" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType "shloka" text "प्रकृतेर्गुणसम्मूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु । तानकृस्नविदो मन्दान् कृत्स्नविन्न विचालयेत्॥२९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-295" oldKey "BGB_C03_V29_B01" type "bhashya" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType null text "प्रकृतेर्गुणेषु इन्द्रियादिषु सम्मूढाः । इन्द्रियाद्यभिमानाद्धि विषयादिसङ्गः । गुणकर्मसु विषयेषु कर्मसु च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramanashloka-id">‘शब्दाद्या इन्द्रियाद्याश्च सत्त्वाद्याश्च शुभानि च । अप्रधानानि च गुणा निगद्यन्ते निरुक्तिगैः ॥’</span></span> इत्यभिधानात् । सत्त्वाद्यङ्गीकारे- ‘गुणा गुणेषु’ इत्ययुक्तं स्यात् ॥ २९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-296" oldKey "BGB_C03_V30" type "verse" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType "shloka" text "मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा । निराशीर्निर्ममो भूत्वा युदध्यस्व विगतज्वरः॥३० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-297" oldKey "BGB_C03_V30_B01" type "bhashya" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType null text "अतः सर्वाणि कर्माणि<span class="gr-prateeka">मय्येव सन्न्यस्य</span> भ्रान्त्या जीवेऽध्यारोपितानि मय्येव विसृज्य ‘भगवानेव सर्वाणि कर्माणि करोति’ इति, मत्पूजेति च । आत्मानं मामधिकृत्य यच्चेतः तद् अध्यात्मचेतः । सन्न्यासस्तु भगवान् करोतीति । निर्ममत्वं नाहं करोमीति ॥ ३० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-298" oldKey "BGB_C03_V31" type "verse" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType "shloka" text "ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः । श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः ॥ ३१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-299" oldKey "BGB_C03_V32" type "verse" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType "shloka" text "ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् । सर्वज्ञानविमूढांस्तान् विद्धि नष्टानचेतसः॥३२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-300" oldKey "BGB_C03_V32_B01" type "bhashya" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType null text "फलमाह-<span class="gr-prateeka">ये म इति ॥</span> ये त्वेवं निवृत्तकमिणस्तेऽपि मुच्यन्ते ज्ञानद्वारा । किमु अपरोक्षज्ञानिनः ? न तु साधनान्तरमुच्यते ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narayanashtaksharakalpa-id">‘निवृत्तादीनि कर्माणि ह्यपरोक्षेशदृष्टये । अपरोक्षेशदृष्टिस्तु मुक्तौ किञ्चिन्न मार्गते । सर्वं तदन्तराधाय मुक्तये साधनं भवेत् । न किञ्चिदन्तराधाय निर्वाणायापरोक्षदृक् ॥’</span></span> इति नारायणाष्टाक्षरकल्पे । अत एव समुच्चयनियमोऽपि निराकृतः ॥ ३१-३२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-301" oldKey "BGB_C03_V33" type "verse" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType "shloka" text "सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि । प्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति॥३३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-302" oldKey "BGB_C03_V33_B01" type "bhashya" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType null text "एवं चेत् किमिति ते मतं नानुतिष्ठन्ति लोकाः इत्यत आह - सदृशमिति । प्रकृतिः पूर्वसंस्कारः ॥ ३३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-303" oldKey "BGB_C03_V34" type "verse" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType "shloka" text "इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ । तयोर्न वशमागच्छेत् तौ ह्यस्य परिपन्थिनौ॥ ३४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-304" oldKey "BGB_C03_V34_B01" type "bhashya" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType null text "तथाऽपि शक्तितो निग्रहः कार्यः । निग्रहात् सद्यः प्रयोजना-भावेऽपि भवत्येवातिप्रयत्नत इत्याशयवानाह-<span class="gr-prateeka">इन्द्रियस्येति ॥</span> तथा ह्युक्तम् - <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramanashloka-id">‘संस्कारो बलवानेव ब्रह्माद्या अपि तद्वशाः । तथाऽपि सोऽन्यथाकर्तुं शक्यतेऽतिप्रयत्नतः ॥’ इति ॥ ३४ ॥</span></span>" id "Bhagavadgitabhashya-305" oldKey "BGB_C03_V35" type "verse" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType "shloka" text "श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात् स्वनुष्ठितात् । स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः॥३५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-306" oldKey "BGB_C03_V35_B01" type "bhashya" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType null text "तथाऽप्युग्रं युद्धकर्म ? इत्यत आह-<span class="gr-prateeka">श्रेयानिति</span> ॥ ३५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-307" oldKey "BGB_C03_V36" type "verse" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType "shloka" text "अथ केन प्रयुक्तोऽयं पापं चरति पूरुषः । अनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः ॥ ३६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-308" oldKey "BGB_C03_V36_B01" type "bhashya" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType null text "बहवः कर्मकारणाः सन्ति, क्रोधादयः कामश्च । तत्र को बलवान् ? इति पृच्छति- अथेति ॥ अथेत्यर्थान्तरं ‘तयोर्न वशमागच्छेत्’ इति प्रश्नप्रापकम् ॥ ३६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-309" oldKey "BGB_C03_V37" type "verse" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType "shloka" text "काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः । महाशनो महापाप्मा विध्येनमिह वैरिणम्॥३७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-310" oldKey "BGB_C03_V37_B01" type "bhashya" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType null text "यस्तु बलवान् प्रवर्तकः स<span class="gr-prateeka">एष कामः</span> ।<span class="gr-prateeka">क्रोधो</span> ऽप्येष एव तज्जन्यत्वात् । ‘कामात् क्रोधोऽभिजायते’ (२.६२) इति ह्युक्तम् । यत्रापि गुरुनिन्दादिनिमित्तः क्रोधस्तत्रापि भक्तिनिमित्त-अनिन्दा-कामनिमित्त एव । ये त्वन्यथा वदन्ति ते शङ्करान्न सूक्ष्मं जानन्ति । उक्तं च ‘ऋते कामं न कोपाद्या जायन्ते हि कथञ्चन’ इति ।<span class="gr-prateeka">महाशनः</span> । महद्धि कामभोग्यम् । महाब्रह्महत्यादिकारणत्वान् <span class="gr-prateeka">महापाप्मा</span> । सर्वपुरुषार्थविरोधित्वाद् वैरी ॥ ३७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-311" oldKey "BGB_C03_V38" type "verse" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType "shloka" text "धूमेनाव्रियते वह्निर्यथाऽऽदर्शो मलेन च । यथोल्बेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम् ॥ ३८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-312" oldKey "BGB_C03_V38_B01" type "bhashya" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType null text "कथं विरोधी सः ? इदमनेनावृतम् । यथा धूमेनाग्निरावृतः प्रकाश-रूपोऽप्यन्येषां न सम्यग्दर्शनाय तथा परमात्मा । यथाऽऽदर्शो मलेनावृतोऽन्याभिव्यक्तिहेतुर्न भवति, तथाऽन्तःकरणं परमात्मा-देर्व्यक्तिहेतुर्न भवति कामेनावृतम् । यथोल्बेनावृत्य बद्धो भवति गर्भस्तथा कामेन जीवः ॥ ३८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-313" oldKey "BGB_C03_V39" type "verse" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType "shloka" text "आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा । कामरूपेण कौन्तेय दुष्पूरेणानलेन च॥३९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-314" oldKey "BGB_C03_V39_B01" type "bhashya" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType null text "शास्त्रतो जातमपि ज्ञानं परमात्माऽपरोक्ष्याय न प्रकाशते ; कामेनावृतं ज्ञानिनोऽपि, किमु अल्पज्ञानिनः ! <span class="gr-prateeka">कामरूपेण</span>कामाख्येन नित्यवैरिणा ।<span class="gr-prateeka">दुष्पूरेण</span> दुःखेन हि कामः पूर्यते । न हीन्द्रादिपदं सुखेन लभ्यते । यद्यपीन्द्रादिपदं प्राप्तम्, पुनर्ब्रह्मादिपदमिच्छतीत्यलम्बुद्धिर्नास्तीती <span class="gr-prateeka">अनलः</span>। उक्तं च- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramanashloka-id">‘ज्ञानस्य ब्रह्मणश्चाग्नेर्धूमो बुद्धेर्मलं तथा । आदर्शस्याथ जीवस्य गर्भोल्बोपि हि कामकः ॥’ इति ॥३९ ॥</span></span>" id "Bhagavadgitabhashya-315" oldKey "BGB_C03_V40" type "verse" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType "shloka" text "इन्द्रियाणि मनोबुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते । एतैर्विमोहयत्येष ज्ञानमावृत्य देहिनम्॥४० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-316" oldKey "BGB_C03_V40_B01" type "bhashya" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType null text "वधार्थं शत्रोरधिष्ठानमाह-<span class="gr-prateeka">इन्द्रियाणीति ॥</span> <span class="gr-prateeka">एतैर्ज्ञानमावृत्य</span> बुध्यादिभिर्हि विषयैः ज्ञानमावृतं भवति ॥ ४० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-317" oldKey "BGB_C03_V41" type "verse" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType "shloka" text "तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ । पाप्मानं प्रजहि ह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम्॥४१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-318" oldKey "BGB_C03_V41_B01" type "bhashya" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType null text "हृताधिष्ठानो हि शत्रुर्नश्यति ॥ ४१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-319" oldKey "BGB_C03_V42" type "verse" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType "shloka" text "इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः । मनसस्तु परा बुद्धिर्यो बुद्धेः परतस्तु सः॥ ४२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-320" oldKey "BGB_C03_V43" type "verse" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType "shloka" text "एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा संस्तभ्यात्मानमात्मना । जहि शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम्॥४३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-321" oldKey "BGB_C03_V43_B01" type "bhashya" parent "BGB_C03" chapter "BGB_C03" verseType null text "शत्रुहनन आयुधरूपं ज्ञानं वक्तुं ज्ञेयमाह- इन्द्रियाणीति ॥ ‘असङ्गज्ञानासिमादाय तराति पारम्’ इति ह्युक्तम् । शरीराद् इन्द्रियाणि पराणि उत्कृष्टानि । न केवलं बुद्धेः परः । श्रुत्युक्त-प्रकारेणाव्यक्तादपि । <span class="gr-reference gr-ref-Shruthi-id">‘अव्यक्तात् पुरुषः परः’</span> इति हि श्रुतिः । न च तत्रतत्रोक्तैकदेशज्ञानमात्रेण भवति मुक्तिः । सार्वत्रिक-गुणोपसंहारो हि भगवता गुणोपसंहारपादेऽभिहितः । <span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutrani-id">‘आनन्दादयः प्रधानस्य’ (ब्र.सू. ३-३-१२)</span> इत्यादिना । तथा चान्यत्र- <span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">‘अपौरुषेयवेदेषु विष्णुवेदेषु चैव हि ।<br/>सर्वत्र ये गुणाः प्रोक्ताः सम्प्रदायागताश्च ये ॥<br/>सर्वैस्तैः सह विज्ञाय ये पश्यन्ति परं हरिम् ।<br/>तेषामेव भवेन्मुक्तिर्नान्यथा तु कथञ्चन ॥’</span> इति गारुडे । तस्मादव्यक्तादपि परत्वेन ज्ञेयः । न चात्र जीव उच्यते । ‘रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते’(२.५९) इत्युक्तत्वात् । ‘अविहाय परं मत्तो जयः कामस्य वै कुतः’ इति च । अतः परमात्मज्ञानमेवात्र विवक्षितम् । आत्मानं मनः । आत्मना बुध्या ॥ ४२-४३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-322" oldKey "BGB_C04_I01" type "introduction" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType null text "बुद्धेः परस्य माहात्म्यम्, कर्मभेदः, ज्ञानमाहात्म्यं चोच्यतेऽस्मिन् अध्याये ।" id "Bhagavadgitabhashya-323" oldKey "BGB_C04_V01" type "verse" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType "shloka" text "इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम् । विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेऽब्रवीत्॥१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-324" oldKey "BGB_C04_V02" type "verse" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType "shloka" text "एवं परम्पराप्राप्तमिमं राजर्षयो विदुः । स कालेनेह महता योगो नष्टः परन्तप॥२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-325" oldKey "BGB_C04_V03" type "verse" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType "shloka" text "स एवायं मया तेऽद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः । भक्तोऽसि मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम्॥३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-326" oldKey "BGB_C04_V03_B01" type "bhashya" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType null text "पूर्वानुष्ठितश्चायं धर्म इत्याह -<span class="gr-prateeka">इममिति ॥</span> १-३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-327" oldKey "BGB_C04_V04" type "verse" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType "shloka" text "अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः । कथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति॥४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-328" oldKey "BGB_C04_V05" type "verse" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType "shloka" text "बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन । तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप ॥ ५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-329" oldKey "BGB_C04_V05_B01" type "bhashya" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType null text "‘मयि सर्वाणि’(३.३०) इत्युक्तं तन्माहात्म्यमादितो ज्ञातुं पृच्छति -<span class="gr-prateeka">अपरमिति ॥</span> ४-५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-330" oldKey "BGB_C04_V06" type "verse" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType "shloka" text "अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन् । प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय सम्भवाम्यात्ममायया॥६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-331" oldKey "BGB_C04_V07" type "verse" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType "shloka" text "यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत । अभ्युत्थानमधर्मस्य तदाऽऽत्मानं सृजाम्यहम्॥७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-332" oldKey "BGB_C04_V07_B01" type "bhashya" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType null text "न तर्ह्यनादिर्भवान् ? इत्यत आह - अजोऽपीति ॥ अव्यय आत्मा= देहोऽपीति अव्ययात्मा । ‘अनन्तं विश्वतो मुखम्’(११.११) इति हि रूपविशेषणमुत्तरत्र । <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘एतन्नानावताराणां निधानं बीजमव्ययम्’ (भाग.१.३.५)</span> इति च । <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘जगृहे.....’(भाग.१.३.१)</span> इति तु व्यक्तिः । युक्तयस्तूक्ताः । आत्मानादित्वं तु सर्वसमम् ।" id "Bhagavadgitabhashya-333" oldKey "BGB_C04_V07_B02" type "bhashya" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType null text "कथमनादिनित्यस्य जनिः? प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय । प्रकृत्या जातेषु वसुदेवादिषु । तथैव (तयैव) तेषां जात इव प्रतीयत इत्यर्थः । न तु स्वतन्त्रामधिष्ठायेत्याह - स्वामिति ॥ <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘द्रव्यं कर्म च...’ (भाग.२.५.१४)</span> इति ह्युक्तम् । सा हि तत्रोक्ता । ततः सर्वसृष्टेः । आत्ममायया आत्मज्ञानेन । प्रकृतेः पृथगभिधानात् । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘केतुः केतश्चितिश्चित्तं मतिः क्रतुर्मनीषा माया’</span> इति ह्यभिधानम् । सृष्टिकारणया तेषां शरीरादि सृष्ट्वा विमोहिकयाऽजात एव जात इव प्रतीयते वा । उक्तं च– ‘महदादेस्तु माता या श्रीर्भूमिरिति कल्पिता । विमोहिका च दुर्गाख्या ताभिर्विष्णुरजोऽपि हि । जातवत् प्रथते ह्यात्मचिद्बलान्मूढचेतसाम् ॥’ इति । ईश्वरः ईशेभ्योऽपि वरः । तच्चोक्तम्- <span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">‘ईशेभ्यो ब्रह्मरुद्रश्रीशेषादिभ्यो यतो भवान् ।<br/>वरोऽत ईश्वराख्या ते मुख्या नान्यस्य कस्यचित् ॥’</span> इति ब्रह्मवैवर्ते । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘समर्थ ईश इत्युक्तस्तद्वरत्वात्त्वमीश्वरः’ इति च</span> ॥ ६,७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-334" oldKey "BGB_C04_V08" type "verse" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType "shloka" text "परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् । धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे॥८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-335" oldKey "BGB_C04_V08_B01" type "bhashya" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType null text "न जन्मनैव परित्राणादिकं कार्यमिति नियमः । तथाऽपि लीलया स्वभावेन च यथेष्टचारी । तथाह्युक्तम्– <span class="gr-reference gr-ref-------------------id">‘देवस्यैष स्वभावोऽयम्’।</span> <span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutrani-id">‘लोकवत् तु लीलाकैवल्यम्’ ।</span> <span class="gr-reference gr-ref-------------id">‘क्रीडतो बालकस्येव चेष्टां तस्य निशामय’ ।(विष्णुपुराण.१.२.१८)</span> <span class="gr-reference gr-ref-------id">‘.....अरिभयादिव स्वयं पुराद् व्यवात्सीद् यदनन्तवीर्यः’ (भाग.३.२.१६)।</span> <span class="gr-reference gr-ref--------id">‘पूर्णोऽयमस्यात्र न किञ्चिदाप्यं तथाऽपि सर्वाः कुरुते प्रवृत्तीः ।<br/>अतो विरुद्धेषुमिमं वदन्ति परावरज्ञा मुनयः प्रशान्ताः ॥’</span> इत्याद्यृग्वेदखिलेषु॥ ८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-336" oldKey "BGB_C04_V09" type "verse" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType "shloka" text "जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः । त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन॥ ९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-337" oldKey "BGB_C04_V09_B01" type "bhashya" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType null text "पृथङ् मुक्त्युक्तिः सर्वज्ञाननियमदर्शनार्थम् ; न तु तावन्मात्रेण मुक्तिरित्युक्तम् । <span class="gr-reference gr-ref----------id">‘वेदाद्युक्तं तु सर्वं यो ज्ञात्वोपास्ते सदा हि माम् ।<br/>तस्यैव दर्शनपथं यामि नान्यस्य कस्यचित् ॥’</span> इत्युक्तेश्च महाकौर्मे । अत्रोक्तस्यैतज्ज्ञात्वैव जन्म नैतीति गतिः । इतरवाक्यानां नान्या गतिः । ‘नान्यस्य कस्यचित्’ इति विशेषणात् । ‘तत्त्वतः’ इति विशेषणाच्च सर्वज्ञानमापतति । यत्रैवं भवति यत्र तत्त्वत इति विशेषणे न विरोधः । उक्तं च– <span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘एकं च तत्त्वतो ज्ञातुं विना सर्वज्ञतां नरः ।<br/>न समर्थो महेन्द्रोऽपि तस्मात् सर्वत्र जिज्ञसेत्’</span> ॥ इति स्कान्दे ॥९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-338" oldKey "BGB_C04_V10" type "verse" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType "shloka" text "वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः । बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः॥१० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-339" oldKey "BGB_C04_V10_B01" type "bhashya" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType null text "सन्ति च तथा मुक्ता इत्याह– वीतरागेति ॥ मन्मयाः मत्प्रचुराः । सर्वत्र मां विना न किञ्चित् पश्यन्तीत्यर्थः ॥ १० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-340" oldKey "BGB_C04_V11" type "verse" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType "shloka" text "ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् । मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः॥११ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-341" oldKey "BGB_C04_V11_B01" type "bhashya" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType null text "न च मद्भजनमात्रेण मुक्तिर्भवत्यन्यदेवतादिरूपेण । तथाऽपि सर्वेषामानुरूप्येण फलं ददामीत्याह - ये यथेति ॥ भजामि सेवयामि फलदानेन; न तु गुणभावेन । कथमयं विशेषः? इत्यत आह - मम वर्त्मेति ॥ अन्यदेवता यजन्तोऽपि मम वर्त्मैवानुवर्तन्ते । सर्वकर्मकर्तृत्वाद् भोक्तृत्वाच्च मम ।" id "Bhagavadgitabhashya-342" oldKey "BGB_C04_V11_B02" type "bhashya" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType null text "‘योऽप्यन्यदेवताभक्ताः’(९.२३) इति हि वक्ष्यति । <span class="gr-reference gr-ref--------id">‘यो देवानां नामधा एक एव’(ऋ.सं.८ अ.३ अ.१७ व,६ अनु)</span> इति हि श्रुतिः । स भगवानेव च तत्राभिधीयते । <span class="gr-reference gr-ref--------id">‘अजस्य नाभावध्येकमर्पितम्’(ऋ.सं.८ अ.३ अ.१७ व)</span> इत्यादि तल्लिङ्गात् ॥ ११ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-343" oldKey "BGB_C04_V12" type "verse" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType "shloka" text "काङ्क्षन्तः कर्मणां सिद्धिं यजन्त इह देवताः । क्षिप्रं हि मानुषे लोके सिद्धिर्भवति कर्मजा॥१२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-344" oldKey "BGB_C04_V12_B01" type "bhashya" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType null text "कुतो मम वर्त्मानुवर्तन्ते ? क्षिप्रं हि ॥ अत एव हि फलप्राप्तिः । <span class="gr-reference gr-ref-----------id">‘तस्मात्ते धनसनयः’(छा.१.३.९)</span> इति हि श्रुतिः ॥ १२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-345" oldKey "BGB_C04_V13" type "verse" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType "shloka" text "चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः । तस्य कर्तारमपि मां विध्यकर्तारमव्ययम्॥१३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-346" oldKey "BGB_C04_V13_B01" type "bhashya" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType null text "अहमेव हि कर्तेत्याह - चातुर्वर्ण्यमिति ॥ चतुर्वर्णसमुदायः । सात्त्विको हि ब्राह्मणः । सात्त्विकराजसः क्षत्रियः । राजसतामसो वैश्यः । तामसः शूद्रः इति गुणविभागः । कर्मविभागस्तु ‘शमो दमः’(१८.४२) इत्यादिना वक्ष्यते । क्रियाया वैलक्षण्यात् कर्ताऽप्यकर्ता । तथाहि श्रुतिः– <span class="gr-reference gr-ref--------id">‘विश्वकर्मा विमनाः...’(ऋ.सं.८ अ.३ अ.१५ व,८२ सू)</span> इत्यादि । <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘.....तनुर्विद्या क्रियाऽऽकृतिः।’(भाग.६.४.४६)</span> इत्यादि च । साधितं चैतत् पुरस्तात् ॥ १३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-347" oldKey "BGB_C04_V14" type "verse" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType "shloka" text "न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा । इति मां योऽभिजानाति कर्मभिर्न स बध्यते॥१४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-348" oldKey "BGB_C04_V14_B01" type "bhashya" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType null text "अत एव न मां कर्माणि लिम्पन्ति । इतश्च न लिम्पन्तीत्याह - न मे कर्मफले स्पृहा ॥ इच्छामात्रं त्वस्ति; न तु तत्राभिनिवेशः । तच्चोक्तम्– <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘आकाङ्क्षन्नपि देवोऽसौ नेच्छते लोकवत् परः ।<br/>नह्याग्रहस्तस्य विष्णोर्ज्ञानं कामो हि तस्य तु ॥’</span> इति । न च केचिन्मुक्ता भवन्तीति क्रमेण सर्वमुक्तिः । तथाहि श्रुतिः- <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘ज्ञात्वा तमेवं मनसा हृदा च भूयो न मृत्युमुपयाति विद्वान्’</span> इति, <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘कथं वा इति, अनन्ता वा इत्यनन्तवत् इति होवाच’</span> इति ॥ १४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-349" oldKey "BGB_C04_V15" type "verse" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType "shloka" text "एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः । कुरु कर्मैव तस्मात्त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम्॥१५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-350" oldKey "BGB_C04_V15_B01" type "bhashya" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType null text "एवं ज्ञात्वा कर्मकरण आचारोऽप्यस्तीत्याह - एवमिति ॥ पूर्वतरं कर्म पूर्वभावीत्यर्थः ॥ १५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-351" oldKey "BGB_C04_V16" type "verse" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType "shloka" text "किं कर्म किमकर्मेति कवयोऽप्यत्र मोहिताः । तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात्॥१६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-352" oldKey "BGB_C04_V16_B01" type "bhashya" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType null text "कर्म कुर्वित्युक्तम् । तस्य कर्मणो दुर्ज्ञेयत्वमाह सम्यग् वक्तुम् -<span class="gr-prateeka">किं कर्मेति ॥</span> १६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-353" oldKey "BGB_C04_V17" type "verse" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType "shloka" text "कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः । अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः॥१७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-354" oldKey "BGB_C04_V17_B01" type "bhashya" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType null text "न केवलं तज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसे, ज्ञात्वैवेत्याशयवानाह - कर्मण इति ॥ तच्चोक्तम्– <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अज्ञात्वा भगवान् कस्य कर्माकर्मविकर्मकम् ।<br/> दर्शनं याति हि मुने कुतो मुक्तिश्च तद् विना ॥’</span> इति । अकर्म कर्माकरणम् । कर्माकर्मान्यद् विकर्म । निषिद्धम् । बन्धकत्वात् । ततो विविच्य कर्मादि बोद्धव्यमित्यादि । न च शापादिना । कवयोऽप्यत्र मोहिताः । अशक्यं चैतज्ज्ञातुमित्याह - गहनेति ॥ १७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-355" oldKey "BGB_C04_V18" type "verse" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType "shloka" text "कर्मण्यकर्म यः पश्येद् अकर्मणि च कर्म यः । स बुद्धिमान् मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत्॥१८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-356" oldKey "BGB_C04_V18_B01" type "bhashya" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType null text "कर्मादिस्वरूपमाह - कर्मणीति ॥ कर्मणि क्रियमाणे सति अकर्म यः पश्येत् - विष्णोरेव कर्म, नाहं चित्प्रतिबिम्बः किञ्चित् करोमि इति । अकर्मणि सुप्त्यादावकरणावस्थायां परमेश्वरस्य यः कर्म पश्यति- ‘अयमेव परमेश्वरः सर्वदा सर्वसृष्ट्यादि करोति’ इति । स बुद्धिमान् ज्ञानी । स एव च युक्तो योगयुक्तः । सर्वाकरणात् स एव च कृत्स्नकर्मकृत् कृत्स्नफलत्वात् ॥ १८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-357" oldKey "BGB_C04_V19" type "verse" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType "shloka" text "यस्य सर्वे समारम्भाः कामसङ्कल्पवर्जिताः । ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः॥१९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-358" oldKey "BGB_C04_V19_B01" type "bhashya" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType null text "एतदेव प्रपञ्चयति - यस्य इत्यादिना श्लोकपञ्चकेन । उक्तप्रकारेण ज्ञानाग्निदग्धकर्माणम् ॥ १९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-359" oldKey "BGB_C04_V20" type "verse" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType "shloka" text "त्यक्त्वा कर्मफलाऽसङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयः । कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किञ्चित् करोति सः॥२० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-360" oldKey "BGB_C04_V20_B01" type "bhashya" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType null text "न च कामसङ्कल्पाभावेनालम् । आसङ्गं स्नेहं च त्यक्त्वा । ज्ञानस्वरूपमाह पुनः - नित्यतृप्त इति ॥ नित्यतृप्तनिराश्रयेश्वरसरूपोऽस्मीति तथाविधः ॥ २० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-361" oldKey "BGB_C04_V21" type "verse" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType "shloka" text "निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः । शारीरं केवलं कर्म कुर्वन् नाऽप्नोति किल्बिषम्॥२१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-362" oldKey "BGB_C04_V21_B01" type "bhashya" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType null text "कामादित्यागोपायमाह - निराशीरिति ॥ यतचित्तात्मा भूत्वा निराशीः इत्यर्थः । आत्मा मनः । परिग्रहत्यागः अनभिमानम् । ‘नैव किञ्चित् करोति’(४.२०) इत्यस्याभिप्रायमाह - नाऽप्नोति किल्बिषमिति ॥ २१॥" id "Bhagavadgitabhashya-363" oldKey "BGB_C04_V22" type "verse" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType "shloka" text "यदृच्छालाभसन्तुष्टो द्वन्द्वातीतो विमत्सरः । समः सिद्धावसिद्धौ च कृत्वाऽपि न निबध्यते॥२२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-364" oldKey "BGB_C04_V22_B01" type "bhashya" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType null text "यतचित्तात्मनो लक्षणमाह - यदृच्छालाभेति ॥ कथं द्वन्द्वातीतत्वमित्यत आह - समः सिद्धाविति ॥ २२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-365" oldKey "BGB_C04_V23" type "verse" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType "shloka" text "गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः । यज्ञायाऽचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते॥२३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-366" oldKey "BGB_C04_V23_B01" type "bhashya" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType null text "उपसंहरति- गतसङ्गस्येति ॥ गतसङ्गस्य फलस्नेहरहितस्य । मुक्तस्य शरीराद्यनभिमानिनः । ज्ञानावस्थितचेतसः परमेश्वरज्ञानिनः ॥ २३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-367" oldKey "BGB_C04_V24" type "verse" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType "shloka" text "ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् । ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्म कर्म समाधिना॥२४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-368" oldKey "BGB_C04_V24_B01" type "bhashya" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType null text "ज्ञानावस्थितचेतस्त्वं स्पष्टयति - ब्रह्मार्पणमिति ॥ सर्वमेतद् ब्रह्मेत्युच्यते । तदधीनसत्ताप्रतीतित्वात् । न तु तत्स्वरूपत्वात् । उक्तं हि- <span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘त्वदधीनं यतः सर्वमतः सर्वो भवानिति ।<br/>वदन्ति मुनयः सर्वे न तु सर्वस्वरूपतः ॥’</span> इति पाद्मे । <span class="gr-reference gr-ref-------id">‘सर्वं तत्प्रज्ञानेत्रम्’ (ऐत.२.५.३)</span> इति च । <span class="gr-reference gr-ref-------id">‘एतं ह्येव बह्वृचाः..’(ऐत.२.७.३.७)</span> इत्यादि च । समाधिना सह ब्रह्मैव कर्म ॥२४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-369" oldKey "BGB_C04_V25" type "verse" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType "shloka" text "दैवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते । ब्रह्माग्नावपरे यज्ञं यज्ञेनैवोपजुह्वति॥२५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-370" oldKey "BGB_C04_V26" type "verse" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType "shloka" text "श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति । शब्दादीन् विषयानन्य इन्द्रियाग्निषु जुह्वति॥२६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-371" oldKey "BGB_C04_V26_B01" type "bhashya" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType null text "यज्ञभेदानाह - दैवमित्यादिना ॥ दैवं भगवन्तम् । स एव तेषां यज्ञः । भगवदुपासनं यज्ञमिति क्रियाविशेषणम् । नान्यत् तेषामस्ति यतीनां केषाञ्चित् । यज्ञं भगवन्तम् । <span class="gr-reference gr-ref--------id">‘यज्ञेन यज्ञम्.....’(ऋ.८अ.४अ.१९व. ९०सू.१६मं)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘यज्ञो विष्णुर्देवता..’</span> इत्यादिश्रुतिभ्यः । यज्ञेन प्रसिद्धेनैव । यज्ञं प्रति यज्ञेन जुह्वतीति सर्वत्र समम्- <span class="gr-reference gr-ref--------id">‘तं यज्ञम्....’(ऋ.८अ.४अ.१८व.)</span> इत्यादौ । उक्तं च- <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘विष्णुं रुद्रेण पशुना ब्रह्मा ज्येष्ठेन सूनुना । <br/> अयजन्मानसे यज्ञे पितरं प्रपितामहः ॥’</span> इति ॥ २५,२६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-372" oldKey "BGB_C04_V27" type "verse" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType "shloka" text "सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे । आत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति ज्ञानदीपिते॥२७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-373" oldKey "BGB_C04_V27_B01" type "bhashya" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType null text "आत्मसंयमाख्योपायाग्नौ ॥ २७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-374" oldKey "BGB_C04_V28" type "verse" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType "shloka" text "द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथाऽपरे । स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयश्शंसितव्रताः॥२८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-375" oldKey "BGB_C04_V28_B01" type "bhashya" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType null text "द्रव्यं जुह्वतीति <span class="gr-moola">द्रव्ययज्ञाः</span> । तपः परमेश्वरार्पणबुध्या तत्र जुह्वतीति <span class="gr-moola">तपोयज्ञा</span> इत्यादि । ‘इदं तपो हविः तद् ब्रह्माग्नौ जुहोमि तत्पूजार्थम्’ इति होमः । तदर्पण एव च होमबुद्धिः ॥ २८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-376" oldKey "BGB_C04_V29" type "verse" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType "shloka" text "अपाने जुह्वनि प्राणं प्राणेऽपानं तथाऽपरे । प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः॥२९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-377" oldKey "BGB_C04_V29_B01" type "bhashya" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType null text "<span class="gr-moola">अपरे प्राणायामपरायणाः प्राणम् अपाने जुह्वति, अपानं</span> च <span class="gr-moola">प्राणे</span> । कुम्भकस्था एव भवन्तीत्यर्थः ॥ २९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-378" oldKey "BGB_C04_V30" type "verse" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType "shloka" text "अपरे नियताऽहाराः प्राणान् प्राणेषु जुह्वति । सर्वेऽप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषाः॥३० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-379" oldKey "BGB_C04_V31" type "verse" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType "shloka" text "यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम् । नायं लोकोऽस्त्ययज्ञस्य कुतोऽन्यः कुरुसत्तम॥३१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-380" oldKey "BGB_C04_V31_B01" type "bhashya" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType null text "नियताहारत्वेनैव प्राणशोषात् प्राणान् प्राणेषु जुह्वति । <span class="gr-reference gr-ref-------------id">‘यच्छेद् वाङ्मनसी प्राज्ञः’(काठ.१.७.१३)</span> इत्यादिश्रुत्युक्तप्रकारेण वा । अन्यदपि ग्रन्थान्तरे सिद्धम्- <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘यदस्याल्पाशनं तेन प्राणाः प्राणेषु वै हुताः’</span> इति ॥ ३०, ३१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-381" oldKey "BGB_C04_V32" type "verse" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType "shloka" text "एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे । कर्मजान्विद्धि तान् सर्वान् एवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे॥३२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-382" oldKey "BGB_C04_V32_B01" type "bhashya" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType null text "ब्रह्मणः परमात्मनो मुखे । ‘अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च’(९.२४) इति हि वक्ष्यति । मानसवाचिककायिककर्मजा एव हि ते सर्वे । एवं ज्ञात्वा तानि कर्माणि कृत्वा विमोक्ष्यसे । युद्धं परित्यज्य यद् मोक्षार्थं करिष्यसि तदपि कर्म । अतो विहितं न त्याज्यमिति भावः ॥ ३२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-383" oldKey "BGB_C04_V33" type "verse" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType "shloka" text "श्रेयान् द्रव्यमयाद् यज्ञाद् ज्ञानयज्ञः परन्तप । सर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते॥३३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-384" oldKey "BGB_C04_V33_B01" type "bhashya" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType null text "अखिलम् उपासनाद्यङ्गयुक्तम् । ज्ञानफलमेवेत्यर्थः ॥ ३३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-385" oldKey "BGB_C04_V34" type "verse" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType "shloka" text "तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्रेन सेवया । उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्वदर्शिनः॥३४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-386" oldKey "BGB_C04_V34_B01" type "bhashya" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType null text "इदानीमपि ज्ञान्येव । तथाऽप्यभिभवान्मोहः । मा तूक्ता ॥ ३४॥" id "Bhagavadgitabhashya-387" oldKey "BGB_C04_V35" type "verse" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType "shloka" text "यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पाण्डव । येन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि॥३५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-388" oldKey "BGB_C04_V35_B01" type "bhashya" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType null text "येन ज्ञानेन मय्यात्मभूते सर्वभूतानि अथो तस्मादेव मोहनाशात् पश्यसि॥ ३५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-389" oldKey "BGB_C04_V36" type "verse" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType "shloka" text "अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः । सर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं सन्तरिष्यसि॥३६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-390" oldKey "BGB_C04_V36_B01" type "bhashya" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType null text "करणभूतं ज्ञानं स्तौति पुनः श्लोकत्रयेण ॥ ३६॥" id "Bhagavadgitabhashya-391" oldKey "BGB_C04_V37" type "verse" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType "shloka" text "यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात् कुरुतेऽर्जुन । ज्ञानाग्निस्सर्वकर्माणि भस्मसात् कुरुते तथा॥३७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-392" oldKey "BGB_C04_V38" type "verse" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType "shloka" text "न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते । तत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनाऽत्मनि विन्दति॥३८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-393" oldKey "BGB_C04_V39" type "verse" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType "shloka" text "श्रद्धावाल्लँभते ज्ञानं मत्परः संयतेन्द्रियः । ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिम् अचिरेणाधिगच्छति॥३९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-394" oldKey "BGB_C04_V39_B01" type "bhashya" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType null text "तत्साधनं विरोधिफलं च तदुत्तरैरुक्त्वोपसंहरति-" id "Bhagavadgitabhashya-395" oldKey "BGB_C04_V40" type "verse" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType "shloka" text "अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति । नायं लोकोऽस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः॥४० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-396" oldKey "BGB_C04_V41" type "verse" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType "shloka" text "योगसंन्यस्तकर्माणं ज्ञानसञ्छिन्नसंशयम् । आत्मवन्तं न कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय॥४१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-397" oldKey "BGB_C04_V42" type "verse" parent "BGB_C04" chapter "BGB_C04" verseType "shloka" text "तस्माद् अज्ञानसम्भूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनाऽऽत्मनः । छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत॥४२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-398" oldKey "BGB_C05_I01" type "introduction" parent "BGB_C05" chapter "BGB_C05" verseType null text "तृतीयाध्यायोक्तमेव कर्मयोगं प्रपञ्चयत्यनेनाध्यायेन -‘यदृच्छालाभसन्तुष्टः’(४.२२) इत्यादि संन्यासम् , ‘कुरु कर्मैव’(४.१५) इत्यादि कर्मयोगं च।" id "Bhagavadgitabhashya-399" oldKey "BGB_C05_V01" type "verse" parent "BGB_C05" chapter "BGB_C05" verseType "shloka" text "संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि । यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम्॥१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-400" oldKey "BGB_C05_V01_B01" type "bhashya" parent "BGB_C05" chapter "BGB_C05" verseType null text "नियमनादिना सकललोककर्षणात् कृष्णः ।तच्चोक्तम्- <span class="gr-reference gr-ref----------id">‘यतः कर्षसि देवेश नियम्य सकलं जगत् ।<br/>अतो वदन्ति मुनयः कृष्णं त्वां ब्रह्मवादिनः ॥’ इति महाकौर्मे ।</span> संन्यासशब्दार्थं भगवानेव वक्ष्यति । अयं प्रश्नाभिप्रायः(शयः) - ‘यदि संन्यासः श्रेयः अधिकः स्यात्, तर्हि संन्यासस्येेषद्(स्यैतद्)विरोधि युद्धम्’ इति ॥१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-401" oldKey "BGB_C05_V02" type "verse" parent "BGB_C05" chapter "BGB_C05" verseType "shloka" text "संन्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ । तयोस्तु कर्मसंन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते॥२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-402" oldKey "BGB_C05_V02_B01" type "bhashya" parent "BGB_C05" chapter "BGB_C05" verseType null text "नायं संन्यासो यत्याश्रमः । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘द्वन्द्वत्यागात्तु संन्यासान्मत्पूजैव गरीयसी ॥’</span> इति वचनात् । <span class="gr-reference gr-ref-Mahanarayanopanishat-id">‘तानि वा एतान्यवराणि तपांसि न्यास एवात्यरेचयत्’(म.ना.उ.१६.१२)</span> । इति च । <span class="gr-reference gr-ref-Naradapurana-id">‘संन्यासस्तु तुरीयो यो निष्क्रियाख्यः सधर्मकः ।<br/>न तस्मादुत्तमो धर्मो लोके कश्चन विद्यते ॥<br/>तद्भक्तोऽपि हि यद् गच्छेत् तद्गृहस्थो न धार्मिकः ।<br/>मद्भक्तिश्च विरक्तिस्तदधिकारो निगद्यते ।<br/>यदाऽधिकारो भवति ब्रह्मचार्यपि प्रव्रजेत् ॥’</span> इति नारदीये । ‘ब्रह्मचर्यादेव प्रव्रजेत्’ । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘यदहरेव विरजेत्’(जा.उ.४.१)</span> इति च । <span class="gr-reference gr-ref-Brahme-id">‘संन्यासे तु तुरीये वै प्रीतिर्मम गरीयसी (महीयसी) ।<br/>येषामत्राधिकारो न, तेषां कर्मेति निश्चयः ॥’</span> इत्यादेश्च ब्राह्मे । अतो नात्राऽश्रमः संन्यास उक्तः ॥२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-403" oldKey "BGB_C05_V03" type "verse" parent "BGB_C05" chapter "BGB_C05" verseType "shloka" text "ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्‍क्षति । निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते॥३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-404" oldKey "BGB_C05_V03_B01" type "bhashya" parent "BGB_C05" chapter "BGB_C05" verseType null text "संन्यासशब्दार्थमाह - ज्ञेय इति ॥ संन्यासस्य निःश्रेयसकरत्वं ज्ञापयितुं तच्छब्दार्थं स्मारयति - ज्ञेय इति ॥ ३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-405" oldKey "BGB_C05_V04" type "verse" parent "BGB_C05" chapter "BGB_C05" verseType "shloka" text "साङ्ख्ययोगौ पृथग्बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः । एकमप्यास्थितः सम्यग् उभयोर्विन्दते फलम्॥४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-406" oldKey "BGB_C05_V04_B01" type "bhashya" parent "BGB_C05" chapter "BGB_C05" verseType null text "संन्यासो हि ज्ञानान्तरङ्गत्वेनोक्तः- <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘न तस्य तत्त्वग्रहणाय’(भाग.५.११.३)</span> इत्यादौ । अतः कथं सोऽवमः? इत्यत आह - साङ्ख्ययोगाविति ॥ उभयोरप्यन्तरङ्गत्वेनाविरोधः । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अग्निमुग्धो हवै धूमतान्तः स्वं लोकं न प्रतिजानाति’(तै.)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘मा वः पदव्यः पितरस्मदाश्रिता या यज्ञशालासनधूमवर्त्मनाम्’(भाग.४.४.२१)</span> इत्यादि काम्यकर्मविषयमिति भावः । ये त्वन्यथा वदन्ति ते बालाः ॥ ४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-407" oldKey "BGB_C05_V05" type "verse" parent "BGB_C05" chapter "BGB_C05" verseType "shloka" text "यत् साङ्ख्यैः प्राप्यते स्थानं तद् योगैरपि गम्यते । एकं साङ्ख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति॥५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-408" oldKey "BGB_C05_V05_B01" type "bhashya" parent "BGB_C05" chapter "BGB_C05" verseType null text "‘एकमपि’(५.४) इत्यस्याभिप्रायमाह - यत् साङ्ख्यैरिति ॥ योगिभिरपि ज्ञानद्वारा ज्ञानफलं प्राप्यत इत्यर्थः ॥ ५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-409" oldKey "BGB_C05_V06" type "verse" parent "BGB_C05" chapter "BGB_C05" verseType "shloka" text "संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः । योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म न चिरेणाधिगच्छति॥६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-410" oldKey "BGB_C05_V06_B01" type "bhashya" parent "BGB_C05" chapter "BGB_C05" verseType null text "इतश्च संन्यासाद् योगो वर इत्याह - <span class="gr-prateeka">संन्यासस्त्विति ॥</span> योगाभावे मोक्षादिफलं न भवति । अतः कामजयादिदुःखमेव तस्य । मोक्षाद्येव हि फलम् । अन्यत् फलम् अल्पत्वाद् अफलमेवेत्याशयः । तच्चोक्तम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘विना मोक्षफलं यत्तु न तत्फलमुदीर्यते’ ।</span></span> इति पाद्मे । यत्तु महत्फलयोग्यं तस्याल्पं फलमेव न भवति । यथा पद्मरागस्य तण्डुलमुष्टिः । महाफलश्च योगयुक्तश्चेत् संन्यास इत्याह - <span class="gr-prateeka">योगयुक्त इति ॥</span> <span class="gr-moola">मुनिः</span> संन्यासी । तथाचोक्तम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘स हि लोके मुनिर्नाम यः कामक्रोधवर्जितः।’</span></span> इति ॥ ६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-411" oldKey "BGB_C05_V07" type "verse" parent "BGB_C05" chapter "BGB_C05" verseType "shloka" text "योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः । सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते ॥ ७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-412" oldKey "BGB_C05_V07_B01" type "bhashya" parent "BGB_C05" chapter "BGB_C05" verseType null text "एतदेव प्रपञ्चयति - योगयुक्त इति ॥ सर्वभूतात्मभूतः परमेश्वरः । <span class="gr-reference gr-ref---------id">‘यच्चाऽप्नोति’(म.भा)</span> इत्यादेः । स आत्मभूतः स्वसमीपं प्रति आदानादिकर्ता यस्य सः सर्वभूतात्मभूतात्मा ॥ ७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-413" oldKey "BGB_C05_V08" type "verse" parent "BGB_C05" chapter "BGB_C05" verseType "shloka" text "नैव किञ्चित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित् । पश्यन् शृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन् अश्नन् गच्छन् स्वपन् श्वसन् ॥८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-414" oldKey "BGB_C05_V09_B01" type "bhashya" parent "BGB_C05" chapter "BGB_C05" verseType null text "संन्यासं स्पष्टयति पुनः श्लोकद्वयेन ॥ ८, ९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-415" oldKey "BGB_C05_V09" type "verse" parent "BGB_C05" chapter "BGB_C05" verseType "shloka" text "प्रलपन् विसृजन् गृह्णन् उन्मिषन् निमिषन्नपि । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन्॥९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-416" oldKey "BGB_C05_V10" type "verse" parent "BGB_C05" chapter "BGB_C05" verseType "shloka" text "ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः । लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा॥१० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-417" oldKey "BGB_C05_V10_B01" type "bhashya" parent "BGB_C05" chapter "BGB_C05" verseType null text "संन्यासयोगयुक्त एव च कर्मणा न लिप्यत इत्याह- ब्रह्मणीति ॥ साधननियमोपचारत्वनिवृत्त्यर्थं पुनःपुनः फलकथनम् ॥ १० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-418" oldKey "BGB_C05_V11" type "verse" parent "BGB_C05" chapter "BGB_C05" verseType "shloka" text "कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिन्द्रियैरपि । योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वाऽऽत्मशुद्धये॥११ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-419" oldKey "BGB_C05_V11_B01" type "bhashya" parent "BGB_C05" chapter "BGB_C05" verseType null text "एवं चाऽचार इत्याह - कायेनेति ॥ ११ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-420" oldKey "BGB_C05_V12" type "verse" parent "BGB_C05" chapter "BGB_C05" verseType "shloka" text "युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम् । अयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निबध्यते॥१२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-421" oldKey "BGB_C05_V12_B01" type "bhashya" parent "BGB_C05" chapter "BGB_C05" verseType null text "पुनर्युक्त्यादिनियमनार्थं युक्तायुक्तफलमाह - युक्त इति ॥ युक्तो योगयुक्तः॥ १२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-422" oldKey "BGB_C05_V13" type "verse" parent "BGB_C05" chapter "BGB_C05" verseType "shloka" text "सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्याऽस्ते सुखं वशी । नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन्॥१३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-423" oldKey "BGB_C05_V13_B01" type "bhashya" parent "BGB_C05" chapter "BGB_C05" verseType null text "पुनः संन्यासशब्दार्थं स्पष्टयति - सर्वकर्माणीति ॥ ‘मनसा’ इति विशेषणाद् अभिमानत्यागः ॥ १३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-424" oldKey "BGB_C05_V14" type "verse" parent "BGB_C05" chapter "BGB_C05" verseType "shloka" text "न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः । न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते॥१४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-425" oldKey "BGB_C05_V15" type "verse" parent "BGB_C05" chapter "BGB_C05" verseType "shloka" text "नाऽदत्ते कस्यचित्पापं न चैव सुकृतं विभुः । अज्ञानेनाऽवृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः॥१५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-426" oldKey "BGB_C05_V15_B01" type "bhashya" parent "BGB_C05" chapter "BGB_C05" verseType null text "न च करोति वस्तुत इत्याह - न कर्तृत्वमिति ॥ प्रभुर्हि जीवो जडमपेक्ष्य ॥ १४, १५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-427" oldKey "BGB_C05_V16" type "verse" parent "BGB_C05" chapter "BGB_C05" verseType "shloka" text "ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः । तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम्॥१६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-428" oldKey "BGB_C05_V16_B01" type "bhashya" parent "BGB_C05" chapter "BGB_C05" verseType null text "ज्ञानमेवाज्ञाननाशकमित्याह - ज्ञानेनेति ॥ प्रथमज्ञानं परोक्षम् ॥ १६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-429" oldKey "BGB_C05_V17" type "verse" parent "BGB_C05" chapter "BGB_C05" verseType "shloka" text "तद्बुद्धयस्तदात्मानः तन्निष्ठास्तत्परायणाः । गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः॥१७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-430" oldKey "BGB_C05_V17_B01" type "bhashya" parent "BGB_C05" chapter "BGB_C05" verseType null text "अपरोक्षज्ञानाव्यवहितसाधनमाह - तद्बुद्धय इति ॥ १७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-431" oldKey "BGB_C05_V18" type "verse" parent "BGB_C05" chapter "BGB_C05" verseType "shloka" text "विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि । शुनि चैव श्वपाके च पण्डितास्समदर्शिनः॥१८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-432" oldKey "BGB_C05_V18_B01" type "bhashya" parent "BGB_C05" chapter "BGB_C05" verseType null text "परमेश्वरस्वरूपाणां सर्वत्र साम्यदर्शनं चापरोक्षज्ञानसाधनमित्याशयवानाह - विद्येति ॥ १८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-433" oldKey "BGB_C05_V19" type "verse" parent "BGB_C05" chapter "BGB_C05" verseType "shloka" text "इहैव तैर्जितस्सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः । निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद् ब्रह्मणि ते स्थिताः॥१९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-434" oldKey "BGB_C05_V20_B01" type "bhashya" parent "BGB_C05" chapter "BGB_C05" verseType null text "तदेव स्तौति - इहैवेति ॥ १९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-435" oldKey "BGB_C05_V20" type "verse" parent "BGB_C05" chapter "BGB_C05" verseType "shloka" text "न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम् । स्थिरबुद्धिरसंमूढो ब्रह्मविद्ब्रह्मणि स्थितः॥२० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-436" oldKey "BGB_C05_V21" type "verse" parent "BGB_C05" chapter "BGB_C05" verseType "shloka" text "बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत्सुखम् । स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्नुते॥२१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-437" oldKey "BGB_C05_V21_B01" type "bhashya" parent "BGB_C05" chapter "BGB_C05" verseType null text "पुनर्योगस्याऽधिक्यं स्पष्टयति - बाह्यस्पर्शेष्विति ॥ कामरहित आत्मनि यत् सुखं विन्दति स एव ब्रह्मयोगयुक्तात्मा चेत् तदेव अक्षयं सुखं विन्दति । ब्रह्मविषयो योगो= ब्रह्मयोगः । ध्यानादियुक्तस्यैव आत्मसुखमक्षयम् । अन्यथा नेत्यर्थः ॥ २१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-438" oldKey "BGB_C05_V22" type "verse" parent "BGB_C05" chapter "BGB_C05" verseType "shloka" text "ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते । आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः॥२२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-439" oldKey "BGB_C05_V22_B01" type "bhashya" parent "BGB_C05" chapter "BGB_C05" verseType null text "संन्यासार्थं कामभोगं निन्दयति - ये हीति ॥ २२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-440" oldKey "BGB_C05_V23" type "verse" parent "BGB_C05" chapter "BGB_C05" verseType "shloka" text "शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक्शरीरविमोक्षणात् । कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः॥२३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-441" oldKey "BGB_C05_V23_B01" type "bhashya" parent "BGB_C05" chapter "BGB_C05" verseType null text "तत्परित्यागं प्रशंसयति - शक्नोतीति ॥ कामक्रोधोद्भवं वेगं सोढुं शक्नोति, शरीरविमोक्षणात् प्राक्, यथा मनुष्यशरीरे सोढुं सुकरं तथा नान्यत्रेति भावः । ब्रह्मलोकादिस्तु जितकामानामेव भवति ॥ २३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-442" oldKey "BGB_C05_V24" type "verse" parent "BGB_C05" chapter "BGB_C05" verseType "shloka" text "योऽन्तः सुखोऽन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव यः । स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति॥२४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-443" oldKey "BGB_C05_V24_B01" type "bhashya" parent "BGB_C05" chapter "BGB_C05" verseType null text "ज्ञानिलक्षणं प्रपञ्चयत्युत्तरश्लोकैः-" id "Bhagavadgitabhashya-444" oldKey "BGB_C05_V24_B02" type "bhashya" parent "BGB_C05" chapter "BGB_C05" verseType null text "आरामः परदर्शनादिनिमित्तं सुखम् । अत्र तु परमात्मदर्शनादिनिमित्तं तत् । सुखं तूपद्रवक्षये व्यक्तम् । अत्र तु कामादिक्षये व्यक्तमात्मनः सुखम् । स्वयञ्ज्योतिष्ट्वाद् भगवतः। तद्व्यक्तेरन्तर्ज्योतिः । सर्वेषामन्तर्ज्योतिष्ट्वेऽपि व्यक्तेर्विशेषः । असम्प्रज्ञातसमाधीनां बाह्यादर्शनात् । दर्शनेऽप्यकिञ्चित्करादेवशब्दः । उक्तं चैतत्- <span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">‘दर्शनस्पर्शसम्भाषाद् यत् सुखं जायते नृणाम् ।<br/>आरामः स तु विज्ञेयः सुखं कामक्षयोदितम् ॥’</span> इति नारदीये । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘स्वज्योतिष्ट्वान्महाविष्णोरन्तर्ज्योतिस्तु तत्स्थितः’</span> । इति च । अन्तःसुखत्वादेः कारणमाह - ब्रह्मणि भूत इति ॥ २४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-445" oldKey "BGB_C05_V25" type "verse" parent "BGB_C05" chapter "BGB_C05" verseType "shloka" text "लभन्ते ब्रह्मनिर्बा(वा)णम् ऋषयः क्षीणकल्मषाः । छिन्नद्वैधाऽऽयतात्मानः सर्वभूतहिते रताः॥२५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-446" oldKey "BGB_C05_V25_B01" type "bhashya" parent "BGB_C05" chapter "BGB_C05" verseType null text "पापक्षयाच्चैतद् भवतीत्याह - लभन्त इति ॥ क्षीणकल्मषा भूत्वा छिन्नद्वैधाऽऽयतात्मानः । द्वेधा भावो = द्वैधम् । संशयो विपर्ययो वा तच्चोक्तम्- <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘विपर्ययः संशयो वा यद् द्वैधं त्वकृतात्मनाम् ।<br/> ज्ञानासिना तु तच्छित्त्वा मुक्तसङ्गः परं व्रजेत् ॥’</span> इति च। छिन्नद्वैधास्त एवायतात्मानः = दीर्घमनसः सर्वज्ञा इत्यर्थः । तत एव छिन्नद्वैधाः । तच्चोक्तम्- <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘क्षीणपापा माहाज्ञाना (महद् ज्ञात्वा) जायन्ते गतसंशयाः’ ।</span> इति । छिन्नद्वैधाः, यतात्मान इति वा ॥२५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-447" oldKey "BGB_C05_V26" type "verse" parent "BGB_C05" chapter "BGB_C05" verseType "shloka" text "कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम् । अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम्॥२६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-448" oldKey "BGB_C05_V26_B01" type "bhashya" parent "BGB_C05" chapter "BGB_C05" verseType null text "सुलभं च तेषां ब्रह्मेत्याह - कामक्रोधेति ॥ अभितः सर्वतः ॥ २६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-449" oldKey "BGB_C05_V27" type "verse" parent "BGB_C05" chapter "BGB_C05" verseType "shloka" text "स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः । प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ॥२७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-450" oldKey "BGB_C05_V28" type "verse" parent "BGB_C05" chapter "BGB_C05" verseType "shloka" text "यतेन्द्रियमनोबुद्धिः मुनिर्मोक्षपरायणः । विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः॥२८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-451" oldKey "BGB_C05_V28_B01" type "bhashya" parent "BGB_C05" chapter "BGB_C05" verseType null text "ध्यानप्रकारमाह - स्पर्शानित्यादिना ॥ बाह्यान् स्पर्शान् बहिः कृत्वा = श्रोत्रादीनि योगेन नियम्येत्यर्थः । चक्षुः भ्रुवोरन्तरे कृत्वा = भ्रुवोर्मध्यमवलोकयन् इत्यर्थः । उक्तं च - <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘नासाग्रे वा भ्रुवोर्मध्ये DfyanI (ज्ञानी) चक्षुर्निधापयेत्’</span> । इति । प्राणापानौ समौ कृत्वा कुम्भके स्थित्वेत्यर्थः ॥ २७, २८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-452" oldKey "BGB_C05_V29" type "verse" parent "BGB_C05" chapter "BGB_C05" verseType "shloka" text "भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् । सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति॥२९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-453" oldKey "BGB_C05_V29_B01" type "bhashya" parent "BGB_C05" chapter "BGB_C05" verseType null text "ध्येयमाह - भोक्तारमिति ॥ २९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-454" oldKey "BGB_C06_I01" type "introduction" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType null text "ज्ञानान्तरङ्गं समाधियोगमाहानेनाऽध्यायेन ।" id "Bhagavadgitabhashya-455" oldKey "BGB_C06_V01" type "verse" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType "shloka" text "अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः । स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः॥१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-456" oldKey "BGB_C06_V01_B01" type "bhashya" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType null text "विवक्षितं संन्यासमाह योगेन सह - अनाश्रित इति ॥ चतुर्थाश्रमिणोऽप्यग्निः क्रिया चोक्ता ‘दैवमेव’(४.२५) इत्यादौ । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अग्निर्ब्रह्म च तत्पूजा क्रिया न्यासाश्रमे स्मृता’</span> । इति च । तस्माद् निरग्निरक्रियः संन्यासी योगी च न भवत्येव ॥१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-457" oldKey "BGB_C06_V02" type "verse" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType "shloka" text "यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डव । न ह्यसंन्यस्तसङ्कल्पो योगी भवति कश्चन॥२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-458" oldKey "BGB_C06_V02_B01" type "bhashya" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType null text "संन्यासोऽपि योगान्तर्भूत इत्याह - यं संन्यासमिति ॥ कामसङ्कल्पाद्यपरित्यागे कथमुपायवान् स्यादित्याशयः ॥ २ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-459" oldKey "BGB_C06_V03" type "verse" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType "shloka" text "आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते । योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते॥३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-460" oldKey "BGB_C06_V03_B01" type "bhashya" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType null text "कियत्कालं कर्म कर्तव्यम् ? इत्यत आह - आरुरुक्षोर्मुनेरिति ॥ योगमारुरुक्षोः उपायसम्पूर्तिमिच्छोः । योगारूढस्य सम्पूर्णोपायस्य । अपरोक्षज्ञानिन इत्यर्थः । कारणं परमसुखकारणम् । अपरोक्षज्ञानिनोऽपि समाध्यादिफलमुक्तम् । तस्य सर्वोपशमेन समाधिरेव कारणं प्राधान्येनेत्यर्थः । तथाऽपि यदा भोक्तव्योपरमः तदैव सम्यगसम्प्रज्ञातसमाधिर्जायते । अन्यदा तु भगवच्चरितादौ स्थितिः । तच्चोक्तम्- <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ये त्वां पश्यन्ति भगवंस्त एव सुखिनः परम् ।<br/> तेषामेव तु(च) सम्यक् च(तु) समाधिर्जायते नृणाम् ।<br/> भोक्तव्यकर्मण्यक्षीणे जपेन कथयाऽपि वा ।<br/> वर्तयन्ति महात्मानसः त्वद्भक्ताः तत्परायणाः ॥’</span> इति ॥३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-461" oldKey "BGB_C06_V04" type "verse" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType "shloka" text "यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते । सर्वसङ्कल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते॥४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-462" oldKey "BGB_C06_V04_B01" type "bhashya" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType null text "योगारूढस्य लक्षणमाह - यदेति ॥ सम्यगननुषङ्गः तस्यैव भवति । उक्तं च - <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘स्वतो दोषलयो दृष्ट्या त्वितरेषां प्रयत्नतः’</span> । इति ॥ ४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-463" oldKey "BGB_C06_V05" type "verse" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType "shloka" text "उद्धरेदात्मनाऽऽत्मानं नाऽत्मानमवसादयेत् । आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः॥५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-464" oldKey "BGB_C06_V05_B01" type "bhashya" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType null text "स च योगारोहः प्रयत्नेन कर्तव्य इत्याह - उद्धरेदित्यादिना ॥ ५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-465" oldKey "BGB_C06_V06" type "verse" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType "shloka" text "बन्धुरात्माऽऽत्मनस्तस्य येनाऽत्मैवाऽत्मना जितः । अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेताऽत्मैव शत्रुवत्॥६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-466" oldKey "BGB_C06_V06_B01" type "bhashya" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType null text "कस्य बन्धुरात्मा इत्यत आह- बन्धुरात्मेति ॥ आत्मा मनः । आत्मनः जीवस्य । आत्मना मनसा । आत्मानं जीवम् । आत्मैव मनः । आत्मना बुद्ध्या, जीवेनैव वा । स हि बुद्ध्या विजयति । उक्तं च- <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘मनः परं कारणमामनन्ति’(भाग.११.२३.४३)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Vishnupurana-id">‘मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः।’(वि.पु.६.७.२८)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘उद्धरेन्मनसा जीवं न जीवमवसादयेत् ।<br/>जीवस्य बन्धुः शत्रुश्च मन एव न संशयः ॥’</span> <span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarta-id">‘जीवेन बुध्या हि यदा मनो जितं तदा बन्धुः शत्रुरन्यत्र चास्य ।<br/>ततो जयेद् बुद्धिबलो नरस्तद् देवे च भक्त्या मधुकैटभारौ ॥’</span> इत्यादि ब्रह्मवैवर्ते । अनात्मनः अजितात्मनः पुरुषस्य, अजितमनस्कस्य । सदपि मनोऽनुपकारि इत्यनात्मा । सन्नपि भृत्यो यस्य न भृत्यपदे वर्तते स ह्यभृत्यः । तस्यात्मा= मन एव शत्रुवत् शत्रुत्वे वर्तते ॥ ६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-467" oldKey "BGB_C06_V07" type "verse" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType "shloka" text "जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः । शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः॥७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-468" oldKey "BGB_C06_V08" type "verse" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType "shloka" text "ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूढस्थो विजितेन्द्रियः । युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्ठाश्मकाञ्चनः॥८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-469" oldKey "BGB_C06_V08_B01" type "bhashya" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType null text "जितात्मनः फलमाह - जितात्मन इति ॥ जितात्मा हि प्रशान्तो भवति । न तस्य मनः प्रायो विषयेषु गच्छति । तदा च परमात्मा सम्यग् हृदि आहितः सन्निहितो भवति, अपरोक्षज्ञानी स भवतीत्यर्थः । अपरोक्षज्ञानिनो लक्षणं स्पष्टयति - शीतोष्णेत्यादिना ॥ शीतोष्णादिषु कूटस्थः । ‘ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा’, ‘विजितेन्द्रियः’ इति कूटस्थत्वे हेतुः । विज्ञानं विशेषज्ञानम् । अपरोक्षज्ञानं वा । तच्चोक्तम्- <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सामान्यैर्ये त्वविज्ञेया विशेषा मम गोचराः ।<br/>देवादीनां तु तज्ज्ञानं विज्ञानमिति कीर्तितम् ॥’ ‘श्रवणान्मननाच्चैव यज्ज्ञानमुपजायते । <br/> तज्ज्ञानं, दर्शनं विष्णोर्विज्ञानं शम्भुरब्रवीत् । <br/> विज्ञानं ज्ञानमङ्गादेर्विशिष्टं दर्शनं तथा ॥’</span> इत्यादि । कूटस्थः निर्विकारः । कूटवत् स्थित इति व्युत्पत्तेः । कूटम् = आकाशः । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘कूटं खं विदलं व्योम सन्धिराकाश उच्यते’</span> । इत्यभिधानात् । योगी योगं कुर्वन् । युक्तः योगसम्पूर्णः । एवम्भूतो योगानुष्ठाता योगसम्पूर्ण उच्यत इत्यर्थः ॥ ७-८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-470" oldKey "BGB_C06_V09" type "verse" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType "shloka" text "सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु । साधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते॥९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-471" oldKey "BGB_C06_V09_B01" type "bhashya" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType null text "स एव च सर्वस्माद् विशिष्यते, साधुपापादिषु समबुद्धिः । जीवचितः परमात्मनः सर्वस्य तन्निमित्तकत्वस्य च सर्वत्रैकरूप्येण । चिद्रूपा एव हि जीवाः । विशेषस्त्वन्तःकरणकृतः । सर्वेषां च साधुत्वादिकं सर्वमीश्वरकृतमेव, स्वतो न किञ्चिदपि । उक्तं चैतत् सर्वम्- <span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">‘स्वतः सर्वेऽपि चिद्रूपाः सर्वदोषविवर्जिताः ।<br/>जीवास्तेषां तु ये दोषास्त उपाधिकृता मताः ॥<br/> सर्वं चेश्वरतस्तेषां न किञ्चित् स्वत एव तु ।<br/> समा एव ह्यतः सर्वे वैषम्यं भ्रान्तिसम्भवम् ॥<br/> एवं समा नृजीवास्तु विशेषो देवतादिषु । <br/> स्वाभाविकस्तु नियमादत एव सनातनः (नियमाद्धरेरेव सदा(ना)तनः) ॥<br/>असुरादेस्तथा दोषा नित्याः स्वाभाविका अपि ।<br/> गुणदोषौ मनुष्याणां (मानुषाणां) नित्यौ स्वाभाविकौ मतौ । <br/>गुणैकमात्ररूपास्तु देवा एव सदा मताः ॥’</span> इति ब्राह्मे ।" id "Bhagavadgitabhashya-472" oldKey "BGB_C06_V09_B02" type "bhashya" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType null text "न तु साधुपापादीनां पूजासाम्यम् । तत्र दोषस्मृतेः । <span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">‘समानां विषमा पूजा विषमाणां समा तथा ।<br/> क्रियते येन देवोऽपि स पदाद् भ्रश्यते पुमान् ॥’ इति ब्राह्मे (पाद्मे) ।</span> ‘वित्तं बन्धुर्वयः कर्म विद्या चैव तु पञ्चमी । एतानि मान्यस्थानानि गरीयो (यद्यदुत्तरम्) ह्युत्तरोत्तरम् ॥(म.स्मृ.२.१३६) इति मानवे(वामने) । <span class="gr-reference gr-ref-BrahmaVaivarta-id">‘गुणानुसारिणीं पूजां समां दृष्टिं च यो नरः ।<br/> सर्वभूतेषु कुरुते तस्य विष्णुः प्रसीदति ।<br/>वैषम्यमुत्तमत्वं तु ददाति नरसञ्चयात् । <br/>पूजा या विषमा दृष्टिः समा साम्यं विदुःखजम् ॥’ इति ब्रह्मवैवर्ते ।</span> सुहृदादिषु शास्त्रोक्तपूजादिकृतिः अन्यूनाधिका या साऽपि समा। तदप्याह- <span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">‘यथा सुहृत्सु कर्तव्यं पितृशत्रुसुतेषु च ।<br/>तथा करोति पूजादि समबुद्धिः स उच्यते ॥’ इति गारुडे</span> ।" id "Bhagavadgitabhashya-473" oldKey "BGB_C06_V09_B03" type "bhashya" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType null text "प्रत्युपकारनिरपेक्षयोपकारकृत् सुहृत् । क्लेशस्थानं निरूप्य यो रक्षां करोति स मित्रम् । अरिः वधादिकर्ता(कृत्) । कर्तव्ये उपकारे अपकारे च य उदास्ते स उदासीनः । कर्तव्यमुभयमपि यः करोति स मध्यमः(स्थः) । अवासितकृत्(अवाञ्चितकृत्) द्वेष्यः । आह चैतत्- <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘द्वेष्योऽवासितकृत्(अवाञ्चितकृत्) कार्यमात्रकारी तु मध्यमः ।<br/>प्रियकृत् प्रियो निरूप्यापि क्लेशं यः परिरक्षति ।<br/>स मित्रमुपकारं तु अनपेक्ष्योपकारकृत् ।<br/>यस्ततः स सुहृत् प्रोक्तः शत्रुश्चापि वधादिति(कृत्) ॥’</span> इति ॥९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-474" oldKey "BGB_C06_V10" type "verse" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType "shloka" text "योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः । एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः॥१० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-475" oldKey "BGB_C06_V11" type "verse" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType "shloka" text "शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः । नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चै(चे)लाजिनकुशोत्तरम्॥११ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-476" oldKey "BGB_C06_V11_B01" type "bhashya" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType null text "समाधियोगप्रकारमाह - योगी युञ्जीत इत्यादिना ॥ युञ्जीत समाधियोगयुक्तं कुर्यात् । आत्मानं मनः ॥ १०-११ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-477" oldKey "BGB_C06_V12" type "verse" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType "shloka" text "तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः । उपविश्याऽसने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये॥१२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-478" oldKey "BGB_C06_V13" type "verse" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType "shloka" text "समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः । सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन्॥१३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-479" oldKey "BGB_C06_V14" type "verse" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType "shloka" text "प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः । मनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः॥१४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-480" oldKey "BGB_C06_V14_B01" type "bhashya" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType null text "योगं समाधियोगं युञ्ज्यात् ॥ १२-१४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-481" oldKey "BGB_C06_V15" type "verse" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType "shloka" text "युञ्जन्नेवं सदाऽऽत्मानं योगी नियतमानसः । शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति॥१५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-482" oldKey "BGB_C06_V15_B01" type "bhashya" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType null text "निर्वाणपरमां शरीरत्यागोत्तरकालीनाम् ॥ १५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-483" oldKey "BGB_C06_V16" type "verse" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType "shloka" text "नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः । न चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन॥१६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-484" oldKey "BGB_C06_V16_B01" type "bhashya" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType null text "अनशनादिनिषेधोऽशक्तस्य । उक्तं हि- <span class="gr-reference gr-ref-Narada-id">‘निद्राशनभयश्वासचेष्टातन्द्रा(न्द्र्या)दिवर्जनम् ।<br/>कृत्वाऽऽनिमीलिताक्षस्तु शक्तो ध्यायन् (प्रसिध्यति) प्रसीदति॥’ इति नारदीये</span> ॥ १६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-485" oldKey "BGB_C06_V17" type "verse" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType "shloka" text "युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु । युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा॥१७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-486" oldKey "BGB_C06_V17_B01" type "bhashya" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType null text "युक्ताहारविहारस्य सोपायाहारादेः । यावता श्रमाद्यभावो भवति तावदाहारादेः इत्यर्थः ॥ १७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-487" oldKey "BGB_C06_V18" type "verse" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType "shloka" text "यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते । निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा॥१८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-488" oldKey "BGB_C06_V18_B01" type "bhashya" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType null text "आत्मनि भगवति ॥ १८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-489" oldKey "BGB_C06_V19" type "verse" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType "shloka" text "यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता । योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः॥१९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-490" oldKey "BGB_C06_V19_B01" type "bhashya" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType null text "आत्मनो योगं भगवद्विषयं योगम् ॥ १९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-491" oldKey "BGB_C06_V20" type "verse" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType "shloka" text "यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया । यत्र चैवाऽत्मनाऽऽत्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति॥२० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-492" oldKey "BGB_C06_V20_B01" type "bhashya" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType null text "आत्मना मनसा । आत्मनि देहे । आत्मानं भगवन्तं पश्यन् ॥२०॥" id "Bhagavadgitabhashya-493" oldKey "BGB_C06_V21" type "verse" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType "shloka" text "सुखमात्यन्तिकं यत्तद् बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम् । वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः॥२१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-494" oldKey "BGB_C06_V21_B01" type "bhashya" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType null text "तत्त्वतो भगवद्रूपात् ॥ २१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-495" oldKey "BGB_C06_V22" type "verse" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType "shloka" text "यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः । यस्मिन् स्थितो न दुःखेन गुरुणाऽपि विचाल्यते॥२२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-496" oldKey "BGB_C06_V23" type "verse" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType "shloka" text "तं विद्याद् दुःखसंयोगवियोगं योगसञ्ज्ञितम् । स निश्चयेन योक्तव्यो योगोनिर्विण्णचेतसा॥२३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-497" oldKey "BGB_C06_V23_B01" type "bhashya" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType null text "दुःखसंयोगो येन वियुज्यते स दुःखसंयोगवियोगः । न केवलमुत्पन्नं दुःखं नाशयति, उत्पत्तिमेव निवारयतीति दर्शयति संयोगशब्देन । निश्चयेन योक्तव्यः योक्तव्य एव (तद्) बुभूषुणेत्यर्थः ॥ २३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-498" oldKey "BGB_C06_V24" type "verse" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType "shloka" text "संङ्कल्पप्रभवान् कामान् त्यक्त्वा सर्वानशेषतः । मनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः॥२४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-499" oldKey "BGB_C06_V24_B01" type "bhashya" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType null text "सर्वान् सर्वविषयान् । अशेषतः, एकविषयोऽपि कामः स्वल्पः कादाचित्कोऽपि न कर्तव्य इत्यर्थः । मनसैव नियन्तुं शक्यते न अन्येन इति ‘एव’शब्दः ॥ २४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-500" oldKey "BGB_C06_V25" type "verse" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType "shloka" text "शनैः शनैरुपरमेद् बुद्ध्या धृतिगृहीतया । आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत्॥२५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-501" oldKey "BGB_C06_V25_B01" type "bhashya" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType null text "बुद्धेः (क)कारणत्वं मनोनिग्रहे आत्मरमणे च ॥ २५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-502" oldKey "BGB_C06_V26" type "verse" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType "shloka" text "यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् । ततस्ततो नियम्यैतद् आत्मन्येव वशं नयेत्॥२६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-503" oldKey "BGB_C06_V26_B01" type "bhashya" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType null text "यतो यतः यत्र यत्र । <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘यतो यतो धावति’(भाग.१०.१.४२)</span> इत्यादिप्रयोगात् । आत्मन्येव वशं नयेत् आत्मविषय एव वशीकुर्यादित्यर्थः ॥ २६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-504" oldKey "BGB_C06_V27" type "verse" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType "shloka" text "प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम् । उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम्॥२७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-505" oldKey "BGB_C06_V28" type "verse" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType "shloka" text "एवं युञ्जन् सदाऽऽत्मानं योगी विगतकल्मषः । सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते॥२८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-506" oldKey "BGB_C06_V28_B01" type "bhashya" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType null text "पूर्वश्लोकोक्तं प्रपञ्चयति - एवं युञ्जन्निति ॥ २८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-507" oldKey "BGB_C06_V29" type "verse" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType "shloka" text "सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चाऽत्मनि । ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः॥२९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-508" oldKey "BGB_C06_V29_B01" type "bhashya" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType null text "ध्येयमाह - सर्वभूतस्थमिति ॥ सर्वभूतस्थमात्मानं परमेश्वरम् । सर्वभूतानि चाऽत्मनि परमेश्वरे । तं च परमेश्वरं ब्रह्म तृणादौ ऐश्वर्यादिना साम्येन पश्यति । तच्चोक्तम्- <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘आत्मानं सर्वभूतेषु भगवन्तमवस्थितम् ।<br/>अपश्यत् सर्वभूतानि भगवत्यपि चाऽत्मनि ॥’(भाग.३.२५.४७)</span> इति । ‘समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम्।’(१३.२८) इति च ॥२९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-509" oldKey "BGB_C06_V30" type "verse" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType "shloka" text "यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति । तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति॥३० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-510" oldKey "BGB_C06_V30_B01" type "bhashya" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType null text "फलमाह - यो मामिति॥ तस्याहं न प्रणश्यामीति॥ सर्वदा योगक्षेमवहः स्यामित्यर्थः । स च मे न प्रणश्यति सर्वदा मद्भक्तो भवति । सत्यपि स्वामिनि अरक्षति अनाथः, एवं भृत्येऽप्यभजति अभृत्य इति हि प्रसिद्धिः । उक्तं च- <span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">‘सर्वदा सर्वभूतेषु समं मां यः प्रपश्यति ।<br/>अचला तस्य भक्तिस्स्याद् योगक्षेमवहोप्यहम्’</span> । इति गारुडे ॥३० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-511" oldKey "BGB_C06_V31" type "verse" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType "shloka" text "सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः । सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते॥३१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-512" oldKey "BGB_C06_V31_B01" type "bhashya" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType null text "एतदेव स्पष्टयति - सर्वभूतस्थितमिति ॥ एकत्वमास्थितः सर्वत्रैक एवेश्वर इति स्थितः । सर्वप्रकारेण वर्तमानोऽपि मय्येव वर्तते । एवमपरोक्षं पश्यतो ज्ञानफलं नियतमित्यर्थः । तथाऽपि प्रायो नाधर्मं करोति । कुर्वतस्तु महच्चेद् दुःखसूचकं भवतीत्युक्तं पुरस्तात्(गी.भा.३.१८) । आह च- <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘कदाचिदपि नाधर्मे बुद्धिर्विष्णुदृशां भवेत् ।<br/>प्रमादात्तु कृतं पापं स्वल्पं भस्मीभविष्यति ।<br/>आदिराजैः तथा देवैर्ऋषिभिः क्रियते कियत् ।<br/>बाहुल्यात् कर्मणस्तेषां दुःखसूचकमेव तत् ॥’</span> इति ॥३१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-513" oldKey "BGB_C06_V32" type "verse" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType "shloka" text "आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन । सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः॥३२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-514" oldKey "BGB_C06_V32_B01" type "bhashya" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType null text "साम्यं प्रकारान्तरेण व्याचष्टे - आत्मौपम्येनेति ॥ ३२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-515" oldKey "BGB_C06_V33" type "verse" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType "shloka" text "योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन । एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात् स्थितिं स्थिराम्॥३३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-516" oldKey "BGB_C06_V34" type "verse" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType "shloka" text "चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम् । तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम्॥३४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-517" oldKey "BGB_C06_V35" type "verse" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType "shloka" text "असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम् । अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते॥३५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-518" oldKey "BGB_C06_V35_B01" type "bhashya" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType null text "एतस्य योगस्य स्थिरां स्थितिं न पश्यामि । मनसः चञ्चलत्वात् । उक्तं च - <span class="gr-reference gr-ref-Vyasayoga-id">‘मनसश्चञ्चलत्वाद्धि स्थितिर्योगस्य वै स्थिरा ।<br/> विनाऽभ्यासं न शक्या स्याद् वैराग्याद्वा न संशयः ॥’</span> इति व्यासयोगे ॥ ३३, ३५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-519" oldKey "BGB_C06_V36" type "verse" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType "shloka" text "असंयताऽत्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः । वश्याऽत्मना तु यतता शक्योऽवाप्तुमुपायतः॥३६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-520" oldKey "BGB_C06_V36_B01" type "bhashya" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType null text "न च कदाचित् स्वयमेव मनो नियम्यते । <span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">‘शुभेच्छारहितानां च द्वेषिणां च रमापतौ ।<br/>नास्तिकानां च वै पुंसां सदा मुक्तिर्न जायते ॥’</span> इति निषेधाद् ब्राह्मे॥३६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-521" oldKey "BGB_C06_V37" type "verse" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType "shloka" text "अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः । अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति॥३७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-522" oldKey "BGB_C06_V37_B01" type "bhashya" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType null text "अयतिः अप्रयत्नः ॥ ३७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-523" oldKey "BGB_C06_V38" type "verse" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType "shloka" text "कच्चिन्नोभयविभ्रष्टः छिन्नाभ्रमिव नश्यति । अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि॥३८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-524" oldKey "BGB_C06_V39" type "verse" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType "shloka" text "एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः । त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते॥३९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-525" oldKey "BGB_C06_V40" type "verse" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType "shloka" text "पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते । न हि कल्याणकृत् कश्चिद् दुर्गतिं तात गच्छति॥४० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-526" oldKey "BGB_C06_V41" type "verse" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType "shloka" text "प्राप्य पुण्यकृतान् लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः । शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोभिजायते॥४१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-527" oldKey "BGB_C06_V42" type "verse" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType "shloka" text "अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम् । एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम्॥४२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-528" oldKey "BGB_C06_V43" type "verse" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType "shloka" text "तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् । यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन॥४३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-529" oldKey "BGB_C06_V44" type "verse" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType "shloka" text "पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोऽपि सः । जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते॥४४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-530" oldKey "BGB_C06_V44_B01" type "bhashya" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType null text "योगस्य जिज्ञासुरपि, ज्ञातव्यो मया योग इति यस्यातीवेच्छा सोऽपि । शब्दब्रह्मातिवर्तते परं ब्रह्म प्राप्नोतीत्यर्थः ॥ ४४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-531" oldKey "BGB_C06_V45" type "verse" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType "shloka" text "प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः । अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम्॥४५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-532" oldKey "BGB_C06_V45_B01" type "bhashya" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType null text "नैकजन्मनीत्याह - प्रयत्नादिति ॥ जिज्ञासुर्ज्ञात्वा प्रयत्नं करोति । एवमनेकजन्मभिः संसिद्धोऽपरोक्षज्ञानी भूत्वा परां गतिं याति । आह च- <span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">‘अतीव श्रद्धया युक्तो जिज्ञासुर्विष्णुतत्परः ।<br/>ज्ञात्वा ध्यात्वा तथा दृष्ट्वा जन्मभिर्बहुभिः पुमान् ।<br/>विशेन्नारायणं देवं नान्यथा तु कथञ्चन॥’</span> इति नारदीये ॥४५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-533" oldKey "BGB_C06_V46" type "verse" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType "shloka" text "तपस्विभ्योधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः । कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद् योगी भवार्जुन॥४६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-534" oldKey "BGB_C06_V47" type "verse" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType "shloka" text "योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना । श्रद्धावान् भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः॥४७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-535" oldKey "BGB_C06_V47_B01" type "bhashya" parent "BGB_C06" chapter "BGB_C06" verseType null text "ज्ञानिभ्यः योगज्ञानिभ्यः । तपस्विभ्यः कृच्छ्रादिचारिभ्यः ।उक्तं च- <span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id"><br/> ‘कृच्छ्रादेरपि यज्ञादेर्ध्यानयोगो विशिष्यते ।<br/>तत्रापि शेषश्रीब्रह्मशिवादिध्यानतो हरेः ।<br/>ध्यानं कोटिगुणं प्रोक्तमधिकं वा मुमुक्षुणाम् ॥’</span> इति गारुडे । <span class="gr-reference gr-ref-Narada-id">‘अज्ञात्वा ध्यायिनो ध्यानात् ज्ञानमेव विशिष्यते ।<br/>ज्ञात्वा ध्यानं ज्ञानमात्राद् ध्यानादपि तु दर्शनम् ।<br/>दर्शनाच्चैव भक्तेश्च न किञ्चित् साधनाधिकम् ॥’</span> इति नारदीये ॥ ४६, ४७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-536" oldKey "BGB_C07_I01" type "introduction" parent "BGB_C07" chapter "BGB_C07" verseType null text "साधनं प्राधान्येनोक्तम् अतीतैरध्यायैः । उत्तरैस्तु षड्भिः भगवन्माहात्म्यं प्राधान्येनाह-" id "Bhagavadgitabhashya-537" oldKey "BGB_C07_I02" type "introduction" parent "BGB_C07" chapter "BGB_C07" verseType null text "भगवन्महिमा विशेषत उच्यते ।" id "Bhagavadgitabhashya-538" oldKey "BGB_C07_V01" type "verse" parent "BGB_C07" chapter "BGB_C07" verseType "shloka" text "मय्यासक्तमनाः पार्थ योगं युञ्जन् मदाश्रयः । असंशयं समग्रं मां यथा ज्ञास्यसि तच्छृणु॥१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-539" oldKey "BGB_C07_V01_B01" type "bhashya" parent "BGB_C07" chapter "BGB_C07" verseType null text "<span class="gr-moola">आसक्तमनाः</span> अतीव स्नेहयुक्तमनाः । <span class="gr-moola">मदाश्रयः</span> ‘भगवानेव मया सर्वं कारयति, स एव च मे शरणम्, तस्मिन्नेव चाहं स्थितः’ इति स्थितः । ‘असंशयम्’, ‘समग्रम्’ इति क्रियाविशेषणम् ॥ १ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-540" oldKey "BGB_C07_V02" type "verse" parent "BGB_C07" chapter "BGB_C07" verseType "shloka" text "ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः । यज्ज्ञात्वा नेह भूयोऽन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते॥२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-541" oldKey "BGB_C07_V02_B01" type "bhashya" parent "BGB_C07" chapter "BGB_C07" verseType null text "<span class="gr-moola">इदं</span> मद्विषयं ज्ञानम् । <span class="gr-moola">विज्ञानं</span> विशेषज्ञानम् ॥ २ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-542" oldKey "BGB_C07_V03" type "verse" parent "BGB_C07" chapter "BGB_C07" verseType "shloka" text "मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये । यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः॥३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-543" oldKey "BGB_C07_V03_B01" type "bhashya" parent "BGB_C07" chapter "BGB_C07" verseType null text "दौर्लभ्यं ज्ञानस्याह -<span class="gr-prateeka">मनुष्याणामिति ॥</span> ३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-544" oldKey "BGB_C07_V04" type "verse" parent "BGB_C07" chapter "BGB_C07" verseType "shloka" text "भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च । अहङ्कार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा॥४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-545" oldKey "BGB_C07_V04_B01" type "bhashya" parent "BGB_C07" chapter "BGB_C07" verseType null text "प्रतिज्ञातं ज्ञानमाह - <span class="gr-prateeka">भूमिरित्यदिना ॥</span> महतो<span class="gr-moola">हङ्कार एवान्तर्भावः ।</span>॥४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-546" oldKey "BGB_C07_V05" type "verse" parent "BGB_C07" chapter "BGB_C07" verseType "shloka" text "अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम् । जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत्॥५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-547" oldKey "BGB_C07_V05_B01" type "bhashya" parent "BGB_C07" chapter "BGB_C07" verseType null text "अपरा अनुत्तमा। वक्ष्यमाणामपेक्ष्य । जीवभूता श्रीः । जीवानां प्राणधारिणी । चिद्रूपभूता सर्वदा सती । <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘एतन्महद्भूतम्’</span> इति श्रुतेः । जगाद च- <span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">‘प्रकृती द्वे तु देवस्य जडा चैवाजडा तथा ।<br/> अव्यक्ताख्या जडा सा च सृष्ट्या भिन्नाऽष्टधा पुनः ।<br/>महान् बुद्धिर्मनश्चैव पञ्चभूतानि चेति हि ।<br/>अव(प)रा सा जडा श्रीश्च परेयं धार्यते तया ।<br/>चिद्रूपा सा त्वनन्ता च अनादिनिधना परा ।<br/>यत्समं तु प्रियं किञ्चिन्नास्ति विष्णोर्महात्मनः ।<br/>नारायणस्य महिषी माता सा ब्रह्मणोऽपि हि ।<br/>ता(आ)भ्यामिदं जगत् सर्वं हरिः सृजति भूतरा ॥’ इति</span> नारदीये ॥५॥" id "Bhagavadgitabhashya-548" oldKey "BGB_C07_V06" type "verse" parent "BGB_C07" chapter "BGB_C07" verseType "shloka" text "एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय । अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा॥६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-549" oldKey "BGB_C07_V06_B01" type "bhashya" parent "BGB_C07" chapter "BGB_C07" verseType null text "न केवलं ते जगत् प्रकृती मद्वशे इत्येतावन्मदैश्वर्यमित्याह - अहमिति ॥ प्रभवादेः सत्ताप्रतीत्यादिकारणत्वात्, तद्भोक्तृत्वाच्च प्रभव इत्यादि । तथा च श्रुतिः- <span class="gr-reference gr-ref-Chandogya-id">‘सर्वमकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः सर्वमिदमभ्यात्तोऽवाक्यनादरः’(छा.३.२.९)</span> इति । आह च - <span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">‘स्रष्टा पाता च संहर्ता नियन्ता च प्रकाशिता ।<br/>यतः सर्वस्य तेनाहं सर्वोऽसीत्यृषिभिः स्तुतः ।<br/>सुखरूपस्य भोक्तृत्वान्न तु सर्वस्वरूपतः ।<br/>आगमिष्यत् सुखं चापि तस्यास्त्येव सदाऽपि तु ।<br/>तथाऽप्यचिन्त्यशक्तित्वाज्जातं सुखमि(म)तीव च’</span> ॥ इति नारदीये ॥६॥" id "Bhagavadgitabhashya-550" oldKey "BGB_C07_V07" type "verse" parent "BGB_C07" chapter "BGB_C07" verseType "shloka" text "मत्तः परतरं नान्यत्किञ्चिदस्ति धनञ्जय । मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव॥७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-551" oldKey "BGB_C07_V07_B01" type "bhashya" parent "BGB_C07" chapter "BGB_C07" verseType null text "अहमेव परतरः । <span class="gr-moola">मत्तोऽन्यत् परतरं न किञ्चिद्</span> अपि । (<span class="gr-moola">इदं</span> ज्ञानम्) ॥ ७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-552" oldKey "BGB_C07_V08" type "verse" parent "BGB_C07" chapter "BGB_C07" verseType "shloka" text "रसोऽहमप्सु कौन्तेय प्रभाऽस्मि शशिसूर्ययोः । प्रणवः सर्ववेदेषु शब्दः खे पौरुषं नृषु॥८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-553" oldKey "BGB_C07_V09" type "verse" parent "BGB_C07" chapter "BGB_C07" verseType "shloka" text "पुण्यो गन्धः पृथिव्यां च तेजश्चास्मि विभावसौ । जीवनं सर्वभूतेषु तपश्चास्मि तपस्विषु॥९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-554" oldKey "BGB_C07_V10" type "verse" parent "BGB_C07" chapter "BGB_C07" verseType "shloka" text "बीजं मां सर्वभूतानां विद्धि पार्थ सनातनम् । बुद्धिर्बुद्धिमतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम्॥१० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-555" oldKey "BGB_C07_V11" type "verse" parent "BGB_C07" chapter "BGB_C07" verseType "shloka" text "बलं बलवतां (चाहं) अस्मि कामरागविवर्जितम् । धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोऽस्मि भरतर्षभ॥११ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-556" oldKey "BGB_C07_V11_B01" type "bhashya" parent "BGB_C07" chapter "BGB_C07" verseType null text "इदं ज्ञानम्। ‘रसोऽहम्’ इति (इत्यादि)विज्ञानम् । अबादयोऽपि तत एव । तथाऽपि रसादिस्वभावानां साराणां (रसानां) च स्वभावत्वे सारत्वे च विशेषतोऽपि स एव नियामकः । न त्वबादिनियमानुबद्धो रसादिः तत्सारत्वादिश्चेति दर्शयति ‘अप्सु रसः’ इत्यादिविशेषशब्दैः । भोगश्च विशेषतो रसादेरिति, उपासनार्थं च । उक्तं गीताकल्पे- <span class="gr-reference gr-ref-Geetakalpa-id">‘रसादीनां रसादित्वे स्वभावत्वे तथैव च ।<br/>सारत्वे सर्वधर्मेषु विशेषेणापि कारणम् ।<br/>सारभोक्ता च सर्वत्र यतोऽतो जगदीश्वरः ।<br/>रसादिमानिनां देहे स सर्वत्र व्यवस्थितः ।<br/>अबादयः पार्षदा एव ध्येयः स ज्ञानिनां हरिः ।<br/>रसादिसम्पत्त्या अन्येषां वासुदेवो जगत्पतिः ॥’</span> इति । <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘स्वभावो जीव एव च’(भाग.१.१०.१२),</span> <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सर्वस्वभावो नियतस्तेनैव किमुतापरम्(किमतः परम्)।’</span> , ‘न तदस्ति विना यत् स्यान्मया भूतं चराचरम्’(१०.३९) । इति च । ‘धर्माविरुद्धः’, ‘कामरागविवर्जितम्’ इत्याद्युपासनार्थम् । उक्तं च गीताकल्पे- <span class="gr-reference gr-ref-Geetakalpa-id">‘धर्माविरुद्धकामेऽसावुपास्यः काममिच्छता ।<br/>विहीने कामरागादेर्बले च बलमिच्छता ।<br/>ध्यातस्तत्र त्वनिच्छद्भिर्ज्ञानमेव ददाति सः ॥’</span> इत्यादि ।" id "Bhagavadgitabhashya-557" oldKey "BGB_C07_V11_B02" type "bhashya" parent "BGB_C07" chapter "BGB_C07" verseType null text "‘पुण्यो गन्धः’ इति भोगापेक्षया च । तथाहि श्रुतिः - <span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyka-id">‘पुण्यमेवामुं गच्छति न ह वै देवान् पापं गच्छति’(बृ.३.६.२७)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Katha-id">‘ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके’(कठ.१.७.१)</span> इत्यादिका । ऋतं च पुण्यम्- <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ऋतं सत्यं तथा धर्मः सुकृतं चाभिधीयते’</span> इत्यभिधानात् । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ऋतं तु मानसो धर्मः सत्यं स्यात् सम्प्रयोगगः’</span> इति च । न च <span class="gr-reference gr-ref-Atharvana-id">‘अनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति’(आथ.३.१.१)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘अन्यो निरन्नोऽपि बलेन भूयान्’(भाग.११.११.६)</span> इत्यादिविरोधः । स्थूलानशनोक्तेः । आह च सूक्ष्माशनम्- <span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyaka-id">‘प्रविविक्ताऽहारतर इवैष भवत्यस्माच्छारीरादात्मनः’(बृ.६.२.३)</span> इति । न चात्र जीव उच्यते । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘शारीरादात्मनः’</span> इति भेदाभिधानात् । स्वप्नादिश्च शारीर एव - <span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">‘शारीरस्तु त्रिधा भिन्नो जाग्रदादिष्ववस्थितेः’</span> इति वचनाद् गारुडे । ‘अस्मात्’ इतीश्वरव्यावृत्त्यर्थम्- <span class="gr-reference gr-ref-Narada-id">‘शारीरौ तावुभौ ज्ञेयौ जीवश्चेश्वरसंज्ञितः ।<br/>अनादिबन्धनस्त्वेको नित्यमुक्तस्तथाऽपरः ॥’</span> इति वचनान्नारदीये । भेदश्रुतेश्च । सति गत्यन्तरे पुरुषभेद एव कल्प्यः, न त्ववस्थाभेदः । आह च - <span class="gr-reference gr-ref-Geetakalpa-id">‘प्रविविक्तभुग् यतो ह्यस्माच्छारीरात् पुरुषोत्तमः ।<br/>अतोऽभोक्ता च भोक्ता च स्थूलाभोगात् स एव तु ॥’</span> इति गीताकल्पे ॥ ८-१० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-558" oldKey "BGB_C07_V12" type "verse" parent "BGB_C07" chapter "BGB_C07" verseType "shloka" text "ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये । मत्त एवेति तान् विद्धि न त्वहं तेषु ते मयि॥१२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-559" oldKey "BGB_C07_V12_B01" type "bhashya" parent "BGB_C07" chapter "BGB_C07" verseType null text "‘न त्वहं तेषु’ इति तदनाधारत्वमुच्यते । उक्तं च- <span class="gr-reference gr-ref-Geetakalpa-id">‘तदाश्रितं जगत् सर्वं नासौ कुत्रचिदाश्रितः’ ।</span> इति गीताकल्पे ॥ १२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-560" oldKey "BGB_C07_V13" type "verse" parent "BGB_C07" chapter "BGB_C07" verseType "shloka" text "त्रिभिर्गुणमयैर्भावैरेभिः सर्वमिदं जगत् । मोहितं नाभिजानाति मामेभ्यः परमव्ययम्॥१३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-561" oldKey "BGB_C07_V13_B01" type "bhashya" parent "BGB_C07" chapter "BGB_C07" verseType null text "तर्हि कथमेवं न ज्ञायसे ? इत्यत आह - त्रिभिरिति ॥ तादात्म्यार्थे मयट् । तच्चोक्तम्- <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘तादात्म्यार्थे विकारार्थे प्राचुर्यार्थे मयट् त्रिधा’।</span> इति । नहि गुणकार्यभूता माया । ‘गुणमयी’ इति च वक्ष्यति । सिद्धं च कार्यस्यापि तादात्म्यम्- <span class="gr-reference gr-ref-Vyasayoga-id">‘तादात्म्यं कार्यधर्मादेः संयोगो भिन्नवस्तुनोः’ ।</span> इति व्यासयोगे । भावैः पदार्थैः । सर्वे भावा दृश्यमाना गुणमया एत इति दर्शयति- एभिरिति | ज्ञानिव्यावृत्त्यर्थम् ‘इदम्’ इति । गुणमयदेहादिकं दृष्ट्वा ईश्वरदेहोऽपि तादृश इति मायामोहित इत्यर्थः । जगाद च व्यासयोगे- <span class="gr-reference gr-ref-Vyasayoga-id">‘गौणान् ब्रह्मादिदेहादीन् दृष्ट्वा विष्णोरपीदृशः । <br/>देहादिरिति मन्वानो मोहितोऽज्ञो जनो भृशम् ॥’ इति ।</span> एभ्यः गुणमयेभ्यः । ‘गुणेभ्यः परम्’(१४.१९) इति वक्ष्यमाणत्वात् । <span class="gr-reference gr-ref-Shvetashvataropanishat-id">‘केवलो निर्गुणश्च’(श्वे.६.११)</span> इत्यादिश्रुतिभ्यश्च । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘त्रैगुण्यवर्जितम्’(म.भा.म.श्लोक)</span> इति चोक्तम् ॥१३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-562" oldKey "BGB_C07_V14" type "verse" parent "BGB_C07" chapter "BGB_C07" verseType "shloka" text "दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया । मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते॥१४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-563" oldKey "BGB_C07_V14_B01" type "bhashya" parent "BGB_C07" chapter "BGB_C07" verseType null text "कथमनादिकाले मोहानत्ययो बहूनाम्? इत्यत आह- दैवीति ॥ अयमाशयः - माया हि एषा मोहिका । सा च सृष्ट्यादिक्रीडादि- मद्देवसम्बन्धित्वाद् अतिशक्तेर्दुरत्यया । तथाहि देवशब्दार्थं पठन्ति- ‘दिवु=क्रीडा-विजिगीषा-व्यवहार-द्युति-स्तुति-मद-मोद-स्वप्न-कान्ति-गतिषु’ इति । कथं दैवी ? मदीयत्वात् । अहं हि देव इति । अब्रवीच्च- <span class="gr-reference gr-ref-Vyasayoga-id">‘श्रीर्भूर्दुर्गेति या भिन्ना महामाया तु वैष्णवी ।<br/> तच्छक्त्यनन्तांशहीनाऽथापि तस्याश्रयात् प्रभोः ।<br/>अनन्तब्रह्मरुद्रादेर्नास्याः शक्तिकलाऽपि हि ।<br/>तेषां दुरत्ययाऽप्येषा विना विष्णुप्रसादतः ॥’</span> इति व्यासयोगे । तर्हि न कथञ्चिदत्येतुं शक्यते? इत्यत आह- मामेवेति ॥ अन्यत् सर्वं परित्यज्य मामेव ये प्रपद्यन्ते , गुर्वादिवन्दनं च मय्येव समर्पयन्ति । स एव च तत्र स्थित्वा गुर्वादिर्भवतीत्यादि पश्यन्ति । आह च नारदीये- <span class="gr-reference gr-ref-Narada-id">‘मत्सम्पत्त्या तु गुर्वादीन् भजन्ते मध्यमा नराः ।<br/> मदुपाधितया तांश्च सर्वभूतानि चोत्तमाः ॥’</span> इति । <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘आचार्यचैत्यवपुषा स्वग(तं)तिं व्यनङ्क्षि’(भाग.११.२९.६)</span> । इति च ॥१४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-564" oldKey "BGB_C07_V15" type "verse" parent "BGB_C07" chapter "BGB_C07" verseType "shloka" text "न मां दुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः । माययाऽपहृतज्ञाना आसुरं भावमाश्रिताः॥१५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-565" oldKey "BGB_C07_V16" type "verse" parent "BGB_C07" chapter "BGB_C07" verseType "shloka" text "चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोऽर्जुन । आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ॥१६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-566" oldKey "BGB_C07_V16_B01" type "bhashya" parent "BGB_C07" chapter "BGB_C07" verseType null text "तर्हि किमिति सर्वेऽपि नात्यायन्? इत्यत आह - <span class="gr-prateeka">न मामिति ॥</span> दुष्कृतित्वात् <span class="gr-moola">मूढाः</span> । अत एव <span class="gr-moola">नराधमाः</span>। अपहृतज्ञानत्वाच्च <span class="gr-moola">मूढाः</span> । अत एव <span class="gr-moola">आसुरं भावमाश्रिताः</span> । स च वक्ष्यते- ‘प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च’(१६.७) इत्यादिना । अपहारः= अभिभवः । उक्तं चैतद् व्यासयोगे- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vyasayoga-id">‘ज्ञानं स्वभावो जीवानां मायया ह्यभिभूयते’।</span></span> इति । असुषु रता असुराः । तच्चोक्तं नारदीये- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narada-id">‘ज्ञानप्रधाना देवास्तु असुरास्तु रता असौ’ ।</span></span>। इति ॥ १५, १६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-567" oldKey "BGB_C07_V17" type "verse" parent "BGB_C07" chapter "BGB_C07" verseType "shloka" text "तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते । प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमहं स च मम प्रियः॥१७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-568" oldKey "BGB_C07_V18" type "verse" parent "BGB_C07" chapter "BGB_C07" verseType "shloka" text "उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम् । आस्थितः स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमां गतिम्॥१८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-569" oldKey "BGB_C07_V18_B01" type "bhashya" parent "BGB_C07" chapter "BGB_C07" verseType null text "एकस्मिन्नेव भक्तिरित्येकभक्तिः । तच्चोक्तं गारुडे- <span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">‘मय्येव भक्तिर्नान्यत्र एकभक्तिः स उच्यते।’</span> इति ॥ १७, १८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-570" oldKey "BGB_C07_V19" type "verse" parent "BGB_C07" chapter "BGB_C07" verseType "shloka" text "बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानावान्मां प्रपद्यते । वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः॥१९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-571" oldKey "BGB_C07_V19_B01" type "bhashya" parent "BGB_C07" chapter "BGB_C07" verseType null text "<span class="gr-moola">बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान्</span> भवति । तच्चोक्तं ब्राह्मे- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">‘जन्मभिर्बहुभिः ज्ञात्वा ततो मां प्रतिपद्यते’।</span></span> इति ॥ १९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-572" oldKey "BGB_C07_V20" type "verse" parent "BGB_C07" chapter "BGB_C07" verseType "shloka" text "कामैस्तैस्तैर्हृतज्ञानाः प्रपद्यन्तेऽन्यदेवताः । तं तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया॥२० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-573" oldKey "BGB_C07_V20_B01" type "bhashya" parent "BGB_C07" chapter "BGB_C07" verseType null text "प्रकृत्या स्वभावेन,- <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘स्वभावः प्रकृतिश्चैव संस्कारो वासनेति च’।</span> इत्यभिधानात् ॥ २० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-574" oldKey "BGB_C07_V21" type "verse" parent "BGB_C07" chapter "BGB_C07" verseType "shloka" text "यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयाऽर्चितुमिच्छति । तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम्॥२१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-575" oldKey "BGB_C07_V22" type "verse" parent "BGB_C07" chapter "BGB_C07" verseType "shloka" text "स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते । लभते च ततः कामान् मयैव विहितान् हि तान्॥२२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-576" oldKey "BGB_C07_V23" type "verse" parent "BGB_C07" chapter "BGB_C07" verseType "shloka" text "अन्तवत्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम् । देवान् देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि॥२३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-577" oldKey "BGB_C07_V23_B01" type "bhashya" parent "BGB_C07" chapter "BGB_C07" verseType null text "<span class="gr-moola">यां यां</span> ब्रह्मादिरूपां तनुम् । उक्तं च नारदीये-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narada-id">‘अन्तो ब्रह्मादिभक्तानां मद्भक्तानामनन्तता’।</span></span> इति ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘मुक्तश्च कां गतिं गच्छेन्मोक्षश्चैव किमात्मकः’।(म.भा.शां.प.३४२.३)</span></span> इत्यादेः परिहारसन्दर्भाच्च मोक्षधर्मेषु ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarta-id">‘अवतारे महाविष्णोर्भक्तः कुत्र च मुच्यते’ ।</span></span> इत्यादेश्च ब्रह्मवैवर्ते ॥॥ २१-२३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-578" oldKey "BGB_C07_V24" type "verse" parent "BGB_C07" chapter "BGB_C07" verseType "shloka" text "अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धयः । परं भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम्॥२४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-579" oldKey "BGB_C07_V24_B01" type "bhashya" parent "BGB_C07" chapter "BGB_C07" verseType null text "को विशेषस्तवान्येभ्यः ? इत्यत आह -<span class="gr-prateeka">अव्यक्तमिति ॥</span> कार्यदेहादिवर्जितः(तम्) । तद्वानिव प्रतीयस इत्यत आह -<span class="gr-prateeka">व्यक्तिमापन्नमिति ॥</span> कार्यदेहाद्यापन्नम् । तच्चोक्तम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सदसतः परम्’</span></span> ,<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shvetashvatara-id">‘न तस्य कार्यम्(श्वे.उ.६,८)’</span></span> ,<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shvetashvatara-id">‘अपाणिपादः’(श्वे.उ.३,१९)</span></span> ,<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘आनन्ददेहं पुरुषं मन्यन्ते गौणदेहिकम्’</span></span> इत्यादौ । <span class="gr-moola">भावं</span> याथार्थ्यम् । (तच्चा)तथाऽब्रवीत्-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘याथातथ्यमजानन्तः परं तस्य विमोहिताः’</span></span> । इति ॥ २४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-580" oldKey "BGB_C07_V25" type "verse" parent "BGB_C07" chapter "BGB_C07" verseType "shloka" text "नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः । मूढोऽयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम्॥२५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-581" oldKey "BGB_C07_V25_B01" type "bhashya" parent "BGB_C07" chapter "BGB_C07" verseType null text "अज्ञानं च मदिच्छयेत्याह -<span class="gr-prateeka">नाहमिति ॥</span> योगेन= सामर्थ्योपायेन, मायया च । मयैव <span class="gr-moola">मूढो नाभिजानाति</span> । तथाऽऽह पाद्मे- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘आत्मनः प्रावृतिं चैव लोकचित्तस्य बन्धनम् । स्वसामर्थ्येन देव्या च कुरुते स महेश्वरः ॥’</span></span> इति ॥२५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-582" oldKey "BGB_C07_V26" type "verse" parent "BGB_C07" chapter "BGB_C07" verseType "shloka" text "वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन । भविष्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चन॥२६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-583" oldKey "BGB_C07_V26_B01" type "bhashya" parent "BGB_C07" chapter "BGB_C07" verseType null text "न च मां माया बध्नातीत्याह -<span class="gr-prateeka">वेदेति ॥</span> न <span class="gr-moola">कश्चन</span> अतिसमर्थोऽपि स्वसामर्थ्यात् ॥ २६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-584" oldKey "BGB_C07_V27" type "verse" parent "BGB_C07" chapter "BGB_C07" verseType "shloka" text "इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन भारत । सर्वभूतानि संमोहं सर्गे यान्ति परन्तप॥२७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-585" oldKey "BGB_C07_V27_B01" type "bhashya" parent "BGB_C07" chapter "BGB_C07" verseType null text "<span class="gr-moola">द्वन्द्वमोहेन</span> सुखदुःखादिविषयमोहेन । इच्छाद्वेषयोः प्रवृद्धयोर्न हि किञ्चिज्ज्ञातुं शक्यम् । कारणान्तरमेतत् । <span class="gr-moola">सर्गे</span> सर्गकालं आरभ्यैव । शरीरे हि सति (सन्ति) इच्छादयः । पूर्वं त्वज्ञानमात्रम् ॥ २७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-586" oldKey "BGB_C07_V28" type "verse" parent "BGB_C07" chapter "BGB_C07" verseType "shloka" text "येषां त्वन्तगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम् । ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ता भजन्ते मां दृढव्रताः॥२८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-587" oldKey "BGB_C07_V28_B01" type "bhashya" parent "BGB_C07" chapter "BGB_C07" verseType null text "विपरीताश्च केचित् सन्तीत्याह - <span class="gr-prateeka">येषामिति ॥</span> २८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-588" oldKey "BGB_C07_V29" type "verse" parent "BGB_C07" chapter "BGB_C07" verseType "shloka" text "जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये । ते ब्रह्म तद्विदुः कृत्स्नमध्यात्मं कर्म चाखिलम्॥२९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-589" oldKey "BGB_C07_V30" type "verse" parent "BGB_C07" chapter "BGB_C07" verseType "shloka" text "साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः । प्रयाणकालेऽपि च मां ते विदुर्युक्तचेतसः॥३० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-590" oldKey "BGB_C07_V30_B01" type "bhashya" parent "BGB_C07" chapter "BGB_C07" verseType null text "‘जरामरणमोक्षाय’ इत्यन्यकामनिवृत्त्यर्थम् । मोक्षे सक्तिस्तुत्यर्थं वा । न विधिः । <span class="gr-reference gr-ref-Narada-id">‘मुमुक्षोरमुमुक्षुस्तु वरो ह्येकान्तभक्तिभाक्’ ।</span> इतीतरस्तुतेः नारदीये । <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">‘नात्यन्तिकम्’(भाग.३.१६.४८)</span> इति च । <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">‘देवानां गुणलिङ्गानाम् आनुश्राविककर्मणाम् ।<br/> सत्त्व एवैकमनसो वृत्तिः स्वाभाविकी तु या ।<br/>अनिमित्ता भगवति भक्तिः सिद्धेर्गरीयसी ।<br/> जरयत्याशु या कोशं निगीर्णमनलो यथा ॥’(भाग.३.२६.३२-३३)</span> इति भागवते लक्षणाच्च । <span class="gr-reference gr-ref-Githakalpa-id">आह च- ‘सर्वे वेदास्तु देवार्था देवा नारायणार्थकाः ।<br/>नारायणस्तु मोक्षार्थे मोक्षो नान्यार्थ इष्यते ।<br/>एवं मध्यमभक्तानाम् एकान्तानां न कस्यचित् ।<br/>अर्थे नारायणो देवस्त्वन्यत् सर्वं तदर्थकम् ॥’</span> इति गीताकल्पे । त एव च विदुः । <span class="gr-reference gr-ref-Atharvana-id">‘यमेवैष वृणुते’(आथ.४.१.३)</span> इति श्रुतेः ॥ २९, ३० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-591" oldKey "BGB_C08_I01" type "introduction" parent "BGB_C08" chapter "BGB_C08" verseType null text "मरणकालकर्तव्य-गत्याद्यस्मिन्नध्याये उपदिशति-" id "Bhagavadgitabhashya-592" oldKey "BGB_C08_I02" type "introduction" parent "BGB_C08" chapter "BGB_C08" verseType null text "उक्तव्याख्यानपूर्वकं ब्रह्मप्राप्तिरुच्यते ।" id "Bhagavadgitabhashya-593" oldKey "BGB_C08_V01" type "verse" parent "BGB_C08" chapter "BGB_C08" verseType "shloka" text "किं तद्ब्रह्म किमध्यात्मं किं कर्म पुरुषोत्तम । अधिभूतं च किं प्रोक्तमधिदैवं किमुच्यते॥१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-594" oldKey "BGB_C08_V02" type "verse" parent "BGB_C08" chapter "BGB_C08" verseType "shloka" text "अधियज्ञः कथं कोऽत्र देहेऽस्मिन् मधुसूदन । प्रयाणकाले च कथं ज्ञेयोऽसि नियतात्मभिः॥२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-595" oldKey "BGB_C08_V03" type "verse" parent "BGB_C08" chapter "BGB_C08" verseType "shloka" text "अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते । भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसंज्ञितः॥३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-596" oldKey "BGB_C08_V03_B01" type "bhashya" parent "BGB_C08" chapter "BGB_C08" verseType null text "परमक्षरं (परं) ब्रह्म । वेदादिशङ्कानि(व्या)वृत्त्यर्थम् एतत् । आत्मन्यधि यत् तद् <span class="gr-moola">अध्यात्मम्</span> । आत्माऽधिकारे यत् तदिति वा । तथा हि- जैवस्वभावः । स्वाख्यो भाव इति व्युत्पत्त्या जीवो वा <span class="gr-moola">स्वभावः</span> । सर्वदा अस्त्येवैकप्रकारेणेति भावः । अन्तःकरणादिव्यावृत्त्यर्थो ‘भाव’शब्दः । न ह्येकप्रकारेण स्थितिरन्तःकरणादेः, विकारित्वात् । स्वशब्दः ईश्वरव्यावृत्त्यर्थः । भूतानाम्= जीवानाम्, भावानाम्= जडपदार्थानां चोद्भवकरेश्वरक्रिया <span class="gr-moola">विसर्गः</span> । विशेषेण सर्जनम् = विसर्ग इत्यर्थः ॥ १-३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-597" oldKey "BGB_C08_V04" type "verse" parent "BGB_C08" chapter "BGB_C08" verseType "shloka" text "अधिभूतं क्षरो भावः पुरुषश्चाधिदैवतम् ॥ अधियज्ञोऽहमेवात्र देहे देहभृतां वर॥ ४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-598" oldKey "BGB_C08_V04_B01" type "bhashya" parent "BGB_C08" chapter "BGB_C08" verseType null text "भूतानि = सशरीरान् जीवान् अधिकृत्य यत् तद् अधिभूतम् । क्षरो भावः विनाशी कार्यः पदार्थः । अव्यक्तान्तर्भावेऽपि तस्याप्यन्यथाभावाख्यो विनाशोऽस्त्येव । तच्चोक्तम्- <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अव्यक्तं परमे व्योम्नि (व्योमन्) निष्क्रिये सम्प्रलीयते।’</span> इति । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘तस्मादव्यक्तमुत्पन्नं त्रिगुणं द्विजसत्तम।’</span> इति च । <span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘विकारोऽव्यक्तजन्म हि’</span> इति च स्कान्दे । पुरि शयनात् पुरुषो जीवः । स च सङ्कर्षणो ब्रह्मा वा । स सर्वदेवानधिकृत्य वर्तते पतिरिति अधिदैवतम् । देवाधिकारस्थ इति वा । देवान् इन्द्रियाण्यपेक्ष्य(भावरत्नकोशे स्वीकृतं भाष्यवाक्यम्)।" id "Bhagavadgitabhashya-599" oldKey "BGB_C08_V04_B02" type "bhashya" parent "BGB_C08" chapter "BGB_C08" verseType null text "सर्वयज्ञभोक्तृत्वादेः अधियज्ञः । अन्योऽधियज्ञोऽग्न्यादिः प्रसिद्धः इति ‘देहे’ इति विशेषणम् । ‘भोक्तारं यज्ञतपसाम्’(५.२९), ‘त्रैविद्या माम्’(९.२०), ‘येऽप्यन्यदेवताभक्ताः’(९.२३), <span class="gr-reference gr-ref-bruhadaranyaka-id">‘एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि ददतो मनुष्याः प्रशंसन्ति यजमानं देवाः।’(बृ.५.८.९)</span> इत्यादेः । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘कुतो ह्यस्य ध्रुवः(वं) स्वर्गः कुतो नैःश्रेयसं परम्।’(म.भा.शां.प.३४२.२)</span> इत्यादिपरिहाराच्च मोक्षधर्मे ॥ भगवान् चेत्, तद्भोक्तृत्वादेरधियज्ञत्वं सिद्धमिति ‘कथम्’ इत्यस्य परिहारः पृथङ् नोक्तः । सर्वप्राणिदेहस्थरूपेण अधियज्ञः ।" id "Bhagavadgitabhashya-600" oldKey "BGB_C08_V04_B03" type "bhashya" parent "BGB_C08" chapter "BGB_C08" verseType null text "‘अत्र’ इति स्वदेहनिवृत्त्यर्थम् । न हि तत्रेश्वरस्य नियन्तृत्वं पृथगस्ति । नात्रोक्तं ब्रह्म भगवतोऽन्यत् । ‘ते ब्रह्म’(७.२९) इत्युक्त्वा ‘साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः’(७.३०) इति परामर्शात् । तस्यैव च प्रश्नात् । ‘साधियज्ञम्’ इति भेदप्रतीतेः तन्निवृत्त्यर्थम् ‘अधियज्ञोऽहम्’ इत्युक्तम् । ‘माम्’ इत्यभेदप्रतीतेः ‘अक्षरम्’ इत्येवोक्तम् । आह च गीताकल्पे- <span class="gr-reference gr-ref-Geetakalpa-id">‘देहस्थविष्णुरूपाणि अधियज्ञ इतीरितः ।<br/>कर्मेश्वरस्य सृष्ट्याख्यं तच्चापीच्छाद्यमुच्यते ।<br/>अधिभूतं जडं प्रोक्तमध्यात्मं जीव उच्यते ।<br/>हिरण्यगर्भोऽधिदैवं देवः सङ्कर्षणोऽपि वा ।<br/>ब्रह्म नारायणो देवः सर्वदेवेश्वरेश्वरः ॥’ इति ।<br/> ‘यथाप्रतीतं वा सर्वमत्र वै न विरुध्यते ॥’</span> इति च । स्कान्दे च - <span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘आत्माभिमानाधिकारस्थितमध्यात्ममुच्यते ।<br/>देहाद् बाह्यं विनाऽतीव बाह्यत्वादधिदैवतम् ।<br/>देवाधिकारगं सर्वं महाभूताधिकारगम् ।<br/>तत्कारणं तथा कार्यमधिभूतं तदन्तिकात्’॥</span> इति । <span class="gr-reference gr-ref-Mahakoorma-id">महाकौर्मे च - ‘अध्यात्मं देहपर्यन्तं केवलात्मोपकारकम् ।<br/> ‘सदेहजीवभूतानि यत् तेषामुपकारकृत् ।<br/>अधिभूतं तु मायान्तं देवानामधिदैवतम् ॥’</span> इति ॥४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-601" oldKey "BGB_C08_V05" type "verse" parent "BGB_C08" chapter "BGB_C08" verseType "shloka" text "अन्तकाले च मामेव स्मरन् मुक्त्वा कलेवरम् । यः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः॥५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-602" oldKey "BGB_C08_V05_B01" type "bhashya" parent "BGB_C08" chapter "BGB_C08" verseType null text "मद्भावं मयि सत्ताम् । निर्दुःखनिरतिशयानन्दात्मिकाम् । तच्चोक्तम्- <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘मुक्तानां च गतिर्ब्रह्मन् क्षेत्रज्ञ इति कल्पितः।’(म.भा.शां.प.३४२.४२)</span> इति मोक्षधर्मे ॥ ५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-603" oldKey "BGB_C08_V06" type "verse" parent "BGB_C08" chapter "BGB_C08" verseType "shloka" text "यं यं वाऽपि स्मरन् भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् । तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः॥६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-604" oldKey "BGB_C08_V07" type "verse" parent "BGB_C08" chapter "BGB_C08" verseType "shloka" text "तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युध्य च । मय्यर्पितमनोबुद्धिर्मामेवैष्यस्यसंशयम्॥७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-605" oldKey "BGB_C08_V07_B01" type "bhashya" parent "BGB_C08" chapter "BGB_C08" verseType null text "स्मरन् त्यजतीति भिन्नकालीनत्वेऽप्यविरोध इति मन्दमतेः शङ्का मा भूदिति ‘अन्ते’ इति विशेषणम् । सुमतेर्नैव शङ्काऽवकाशः । ‘स्मरन् त्यजति’ इत्येककालीनत्वप्रतीतेः । दुर्मतेः दुःखान्न स्मरन् त्यजतीति भविष्यति शङ्का । <span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘त्यजन् देहं न कश्चित्तु मोहमाप्नोत्यसंशयम्’ ।</span> इति स्कान्दे । <span class="gr-reference gr-ref-bruhadaranyaka-id">‘तस्य हैतस्य हृदयस्याग्रं प्रद्योतते । <br/>तेन प्रद्योतेनैष आत्मा निष्क्रामति॥’(बृ.६.४.२)</span> इति हि श्रुतिः । ‘सदा तद्भावभावितः’ इति अन्तकालस्मरणोपायमाह । भावः= अन्तर्गतं मनः । तथाऽभिधानात् । भावितत्वम्= तिवासितत्वम् । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘भावना त्वतिवासना’</span> इत्यभिधानात् ॥ ६, ७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-606" oldKey "BGB_C08_V08" type "verse" parent "BGB_C08" chapter "BGB_C08" verseType "shloka" text "अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिना । परमं पुरुषं दिव्यं याति पार्थानुचिन्तयन्॥८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-607" oldKey "BGB_C08_V08_B01" type "bhashya" parent "BGB_C08" chapter "BGB_C08" verseType null text "सदा तद्भावभावितत्वं स्पष्टयति - अभ्यासेति ॥ अभ्यास एव योगो अभ्यासयोगः । दिव्यं पुरुषं पुरिशयं पूर्णं च । <span class="gr-reference gr-ref-bruhadaranyaka-id">‘स वा अयं पुरुषः सर्वासु पूर्षु पुरिशयो। <br/> नैनेन किञ्चनानावृतं नैनेन किञ्चनासंवृतम् ॥’(बृ.४.५.१८)</span> इति श्रुतेः । दिव्यं सृष्ट्यादिक्रीडादियुक्तम् । <span class="gr-reference gr-ref-Dhathu-id">‘दिवु = क्रीडा-.......’</span> इति धातोः ॥८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-608" oldKey "BGB_C08_V09" type "verse" parent "BGB_C08" chapter "BGB_C08" verseType "shloka" text "कविं पुराणमनुशासितारम् अणोरणीयांसमनुस्मरेद् यः। सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूपम् आदित्यवर्णं तमसः परस्तात्॥ ९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-609" oldKey "BGB_C08_V09_B01" type "bhashya" parent "BGB_C08" chapter "BGB_C08" verseType null text "ध्येयमाह- <span class="gr-prateeka">कविमिति ॥</span> <span class="gr-moola">कविं</span> सर्वज्ञम् ,<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Atharvana-id">‘यः सर्वज्ञः...’(आथ.१.१०)</span></span> इति श्रुतिः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-brahma-id">‘त्वं कविः सर्ववेदनात्’</span></span> इति च ब्राह्मे । <span class="gr-moola">धातारं</span> धारणपोषणकर्तारम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Dhathu-id">‘डुधाञ्= धारणपोषणयोः’</span></span> इति धातोः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘धाता विधाता परमोत सन्दृक्’(कृ.य.का.५.प्र.७.अनु.४)</span></span> इति च श्रुतिः ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘ब्रह्मा स्थाणुः’</span></span> इत्यारभ्य <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘तस्य प्रसादादिच्छन्ति तदादिष्टफलं गतिम्।’(म.भा.शां.प.३३४.३४-३९)</span></span> इति च मोक्षधर्मे । <span class="gr-moola">तमसः</span> अव्यक्तात् परतः स्थितम्- <span class="gr-prateeka">तमसः परस्तादिति ॥</span> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">अव्यक्तं वै तमः, परस्ताद्धि स ततः’</span></span> इति पिप्पलादशाखायाम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘मृत्युर्वा व तमः’</span></span> , <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-bruhadaranyaka-id">मृत्युर्वै ज्योतिरमृतम्’(बृ.३.३.२९)</span></span> इति श्रुतेः ॥९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-610" oldKey "BGB_C08_V10" type "verse" parent "BGB_C08" chapter "BGB_C08" verseType "shloka" text "प्रयाणकाले मनसाऽचलेन भक्त्या युक्तो योगबलेन चैव । भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्यक् स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥ १० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-611" oldKey "BGB_C08_V10_B01" type "bhashya" parent "BGB_C08" chapter "BGB_C08" verseType null text "वायुजयादियोगयुक्तानां मृतिकालकर्तव्यमाह विशेषतः - प्रयाणकाल इति ॥ वायुजयादिरहितानामपि ज्ञानभक्तिवैराग्यसम्पूर्णानां भवत्येव मुक्तिः । तद्वतां तु ईषज्ज्ञानाद्यसम्पूर्णानामपि निपुणानां तद्बलात् कथञ्चिद् भवतीति विशेषः । उक्तं च भागवते- <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘पानेन ते देवकथासुधायाः प्रवृद्धभक्त्या विशदाशया ये ।<br/>वैराग्यसारं प्रतिलभ्य बोधं यथाऽञ्जसा त्वाऽऽपुरकुण्ठधिष्ण्यम् ॥ <br/>तथाऽपरे (परे) त्वात्मसमाधियोगबलेन जित्वा प्रकृतिं बलिष्ठाम् ।<br/>त्वामेव धीराः पुरुषं विशन्ति तेषां श्रमः स्यान्नतु सेवया ते।’(भाग.३.६.२४-२५)</span> इति ॥ <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘ये तु तद्भाविता लोके ह्येकान्तित्वं समास्थिताः ।<br/> एतदभ्यधिकं तेषां यत्ते तं (तत् तेजः) प्रविशन्त्युत ॥’(म.भा.शां.प.३४२.४५)</span> इति च मोक्षधर्मे । <span class="gr-reference gr-ref-Vyasayoga-id">‘सम्पूर्णानां भवेन्मोक्षो विरक्तिज्ञानभक्तिभिः ।<br/>नियमेन तथाऽपीरजयादियुतयोगिनाम् ।<br/>वश्यत्वान्मनसस्त्वीषत् पूर्वमप्याप्यते ध्रुवम् ॥’</span> इति च व्यासयोगे ।॥१० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-612" oldKey "BGB_C08_V11" type "verse" parent "BGB_C08" chapter "BGB_C08" verseType "shloka" text "यदक्षरं वेदविदो वदन्ति विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः । यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं सङ्ग्रहेण प्रवक्ष्ये ॥ ११ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-613" oldKey "BGB_C08_V11_B01" type "bhashya" parent "BGB_C08" chapter "BGB_C08" verseType null text "तदेव सध्येयं प्रपञ्चयति - यदक्षरमित्यादिना ॥ प्राप्यते मुमुक्षुभिरिति पदं स्वरूपम् । <span class="gr-reference gr-ref-Dhathu-id">‘पद= गतौ’</span> इति धातोः । <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘तद् विष्णोः परमं पदम्’(ऋ.मं.१.सू.२२.मं.७)</span> इति श्रुतेश्च । <span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">‘गीयसे पदमित्येव मुनिभिः पद्यसे यतः।’</span> इति वचनान्नारदीये ॥११ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-614" oldKey "BGB_C08_V12" type "verse" parent "BGB_C08" chapter "BGB_C08" verseType "shloka" text "सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हृदि निरुध्य च । मूर्ध्न्याधायाऽत्मनः प्राणम् आस्थितो योगधारणाम्॥१२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-615" oldKey "BGB_C08_V13" type "verse" parent "BGB_C08" chapter "BGB_C08" verseType "shloka" text "ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन् मामनुस्मरन् । यः प्रयाति त्यजन् देहं स याति परमां गतिम्॥१३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-616" oldKey "BGB_C08_V13_B01" type "bhashya" parent "BGB_C08" chapter "BGB_C08" verseType null text "ब्रह्मनाडीं विना यद्यन्यत्र गच्छति तर्हि विना मोक्षं स्थानान्तरं प्राप्नोतीति सर्वद्वाराणि संयम्य । <span class="gr-reference gr-ref-Vyasayoga-id">‘निर्गच्छन् चक्षुषा सूर्यं दिशः श्रोत्रेण चैव हि’ इत्यादिवचनात् व्यासयोगे, मोक्षधर्मे च ।</span> हृदि नारायणे । <span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘ह्रियते त्वया जगद् यस्माद्धृदित्येव प्रभाष्यसे’</span> इति हि पाद्मे । न हि मूर्ध्नि प्राणे (प्राणस्थितेः) हृदि मनसः स्थितिः सम्भवति । <span class="gr-reference gr-ref-Vyasayoga-id">‘यत्र प्राणो मनस्तत्र तत्र जीवः परस्तथा।’</span> इति व्यासयोगे । योगधारणामास्थितः योगभरण एवाभियुक्त इत्यर्थः ॥ १२, १३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-617" oldKey "BGB_C08_V14" type "verse" parent "BGB_C08" chapter "BGB_C08" verseType "shloka" text "अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः । तस्याहं सुलभः पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिनः॥१४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-618" oldKey "BGB_C08_V14_B01" type "bhashya" parent "BGB_C08" chapter "BGB_C08" verseType null text "<span class="gr-moola">नित्ययुक्तस्य</span> नित्योपायवतः । <span class="gr-moola">योगिनः</span> परिपूर्णयोगस्य ॥ १४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-619" oldKey "BGB_C08_V15" type "verse" parent "BGB_C08" chapter "BGB_C08" verseType "shloka" text "मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम् । नाऽप्नुवन्ति महात्मानः संसिद्धिं परमां गताः॥१५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-620" oldKey "BGB_C08_V15_B01" type "bhashya" parent "BGB_C08" chapter "BGB_C08" verseType null text "तत्प्राप्तिं स्तौति - <span class="gr-prateeka">माम् इति ॥</span> ‘परमां (सं)सिद्धिं गता हि ते’ इति तत्र हेतुः ॥ १५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-621" oldKey "BGB_C08_V16" type "verse" parent "BGB_C08" chapter "BGB_C08" verseType "shloka" text "आब्रह्मभवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन । मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते॥१६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-622" oldKey "BGB_C08_V16_B01" type "bhashya" parent "BGB_C08" chapter "BGB_C08" verseType null text "महामेरुस्थब्रह्मसदनमारभ्य न पुनरावृत्तिः । तच्चोक्तं नारायणगोपालकल्पे- <span class="gr-reference gr-ref-Narayanagopalakalpa-id">‘आ मेरुब्रह्मसदनाद् आजनान्न जनिर्भुवि ।<br/>तथाऽप्यभावः सर्वत्र प्राप्यैव वसुदेवजम् ॥’</span> इति ॥१६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-623" oldKey "BGB_C08_V17" type "verse" parent "BGB_C08" chapter "BGB_C08" verseType "shloka" text "सहस्रयुगपर्यन्तम् अहर्यद्ब्रह्मणो विदुः । रात्रिं युगसहस्रान्तां तेऽहोरात्रविदो जनाः॥१७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-624" oldKey "BGB_C08_V18" type "verse" parent "BGB_C08" chapter "BGB_C08" verseType "shloka" text "अव्यक्ताद्व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे । रात्र्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसञ्ज्ञके॥१८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-625" oldKey "BGB_C08_V19" type "verse" parent "BGB_C08" chapter "BGB_C08" verseType "shloka" text "भूतग्रामः स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते । रात्र्यागमेऽवशः पार्थ प्रभवत्यहरागमे॥१९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-626" oldKey "BGB_C08_V20" type "verse" parent "BGB_C08" chapter "BGB_C08" verseType "shloka" text "परस्तस्मात्तु भावोऽन्योऽव्यक्तो व्यक्तात्सनातनः । यः स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति॥२० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-627" oldKey "BGB_C08_V20_B01" type "bhashya" parent "BGB_C08" chapter "BGB_C08" verseType null text "‘मां प्राप्य न पुनरावृत्तिः’ इति स्थापयितुम् अव्यक्ताख्यात्मसामर्थ्यं दर्शयितुं प्रलयादि दर्शयति - सहस्रयुगेत्यादिना ॥ सहस्रशब्दोऽत्रानेकवाची । ब्रह्म परम् । <span class="gr-reference gr-ref-Shruthi-id">‘सा विश्वरूपस्य रजनी’</span> इति हि श्रुतिः । द्विपरार्धप्रलय एवात्र विवक्षितः । ‘अव्यक्ताद् व्यक्तयः सर्वाः’(८.१८) इत्युक्तेः । उक्तं च महाकौर्मे- <span class="gr-reference gr-ref-Mahakourma-id">‘अनेकयुगपर्यन्तम् अहर्विष्णोस्तथा निशा ।<br/>रात्र्यादौ लीयते सर्वमहरादौ च जायते ॥’</span> इति । ‘यः स सर्वेषु भूतेषु’ इति वाक्यशेषाच्च ॥ १७-२० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-628" oldKey "BGB_C08_V21" type "verse" parent "BGB_C08" chapter "BGB_C08" verseType "shloka" text "अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तः तमाहुः परमां गतिम् । यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम॥२१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-629" oldKey "BGB_C08_V21_B01" type "bhashya" parent "BGB_C08" chapter "BGB_C08" verseType null text "<span class="gr-moola">अव्यक्तः</span> भगवान् । ‘यं प्राप्य न निवर्तन्ते’ इति ‘मामुपेत्य’(८.१६) इत्युक्तस्य परामर्शात् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">‘अव्यक्तं परमं विष्णुः’</span></span> इति प्रयोगाच्च गारुडे । <span class="gr-moola">धाम</span> स्वरूपम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘तेजः स्वरूपं च गृहं प्राज्ञैर्धामेति गीयते’</span></span> इत्यभिधानात्॥ २१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-630" oldKey "BGB_C08_V22" type "verse" parent "BGB_C08" chapter "BGB_C08" verseType "shloka" text "पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया । यस्यान्तःस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम्॥२२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-631" oldKey "BGB_C08_V22_B01" type "bhashya" parent "BGB_C08" chapter "BGB_C08" verseType null text "परमसाधनमाह- <span class="gr-prateeka">पुरुष इति ॥</span> २२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-632" oldKey "BGB_C08_V23" type "verse" parent "BGB_C08" chapter "BGB_C08" verseType "shloka" text "यत्र काले त्वनावृत्तिमावृत्तिं चैव योगिनः । प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ॥२३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-633" oldKey "BGB_C08_V23_B01" type "bhashya" parent "BGB_C08" chapter "BGB_C08" verseType null text "यत्कालाद्यभिमानिदेवतागता आवृत्त्यनावृत्ती गच्छन्ति ता आह - <span class="gr-prateeka">यत्रेत्यादिना ॥</span> ‘काले’ इत्युपलक्षणम् । अग्न्यादेरपि वक्ष्यमाणत्वात् ॥२३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-634" oldKey "BGB_C08_V24" type "verse" parent "BGB_C08" chapter "BGB_C08" verseType "shloka" text "अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् । तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः॥२४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-635" oldKey "BGB_C08_V25" type "verse" parent "BGB_C08" chapter "BGB_C08" verseType "shloka" text "धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम् । तत्र चान्द्रमसं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते॥२५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-636" oldKey "BGB_C08_V26" type "verse" parent "BGB_C08" chapter "BGB_C08" verseType "shloka" text "शुक्लकृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते मते । एकया यात्यनावृत्तिम् अन्ययाऽऽवर्तते पुनः॥२६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-637" oldKey "BGB_C08_V26_B01" type "bhashya" parent "BGB_C08" chapter "BGB_C08" verseType null text "ज्योतिः अर्चिः । <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘ते अर्चिषमभिसम्भवन्ति’(छा.५.४.१)</span> इति हि श्रुतिः । तथा च नारदीये- <span class="gr-reference gr-ref-Narada-id">‘अग्निं प्राप्य ततश्चार्चिः ततश्चाप्यहरादिकम्।’</span> इति । अभिमानिदेवताश्च अग्न्यादयः । कथमन्यथा <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘अह्न आपूर्यमाणपक्षम्’</span> इति युज्येत । <span class="gr-reference gr-ref-Brahme-id">‘दिवादिदेवताभिस्तु पूजितो ब्रह्म याति हि।’</span> इति च ब्राह्मे । मासाभिमानिभ्यो अयनाभिमानिनी च पृथक् । तच्चोक्तं गारुडे- <span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">‘पूजितस्त्वयनेनासौ मासैः परिवृतेन हि’</span> इति । तच्चोक्तं ब्रह्मवैवर्ते- <span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarta-id">‘साह्ना मध्यन्दिनेनाथ शुक्लेन च स पूर्णिमा ।<br/>सविष्वा चायनेनासौ पूजितः केशवं व्रजेत् ॥’</span> इति ॥ २४-२६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-638" oldKey "BGB_C08_V27" type "verse" parent "BGB_C08" chapter "BGB_C08" verseType "shloka" text "नैते सृती पार्थ जानन् योगी मुह्यति कश्चन । तस्मात् सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भवार्जुन ॥२७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-639" oldKey "BGB_C08_V28" type "verse" parent "BGB_C08" chapter "BGB_C08" verseType "shloka" text "वेदेषु यज्ञेषु तपस्सु चैव दानेषु यत्पुण्यफलं प्रदिष्टम् । अत्येति तत्सर्वमिदं विदित्वा योगी परं स्थानमुपैति चाद्यम् । ॥२८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-640" oldKey "BGB_C08_V28_B01" type "bhashya" parent "BGB_C08" chapter "BGB_C08" verseType null text "एते सृती सोपाये ज्ञात्वाऽनुष्ठाय न मुह्यति । तच्चाह स्कान्दे- <span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘सृती ज्ञात्वा तु सोपाये अनुष्ठाय च साधनम् ।<br/>न कश्चित् मोहमाप्नोति न चान्या तत्र वै गतिः ॥’</span> इति ॥ २७-२८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-641" oldKey "BGB_C09_I01" type "introduction" parent "BGB_C09" chapter "BGB_C09" verseType null text "सप्तमाध्यायोक्तं स्पष्टयत्यस्मिन्नध्याये-" id "Bhagavadgitabhashya-642" oldKey "BGB_C09_I02" type "introduction" parent "BGB_C09" chapter "BGB_C09" verseType null text "सप्तमोक्तं प्रपञ्चयति ।" id "Bhagavadgitabhashya-643" oldKey "BGB_C09_V01" type "verse" parent "BGB_C09" chapter "BGB_C09" verseType "shloka" text "इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे । ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात्॥१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-644" oldKey "BGB_C09_V02" type "verse" parent "BGB_C09" chapter "BGB_C09" verseType "shloka" text "राजविद्या राजगुह्यं पवित्रमिदमुत्तमम् । प्रत्यक्षावगमं धर्म्यं सुसुखं कर्तुमव्ययम्॥२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-645" oldKey "BGB_C09_V03" type "verse" parent "BGB_C09" chapter "BGB_C09" verseType "shloka" text "अश्रद्दधानाः पुरुषा धर्मस्यास्य परन्तप । अप्राप्य मां निवर्तन्ते मृत्युसंसारवर्त्मनि॥३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-646" oldKey "BGB_C09_V03_B01" type "bhashya" parent "BGB_C09" chapter "BGB_C09" verseType null text "राजविद्या प्रधानविद्या । प्रत्यक्षं ब्रह्म अवगम्यते येन तत् प्रत्यक्षावगमम् । अक्षेषु = इन्द्रियेषु प्रति प्रति स्थित इति प्रत्यक्षः । तथा च श्रुतिः- <span class="gr-reference gr-ref-Bruhadarnyaka-id">‘यः प्राणे तिष्ठन् प्राणादन्तरो यं प्राणो न वेद यस्य प्राणः शरीरम्, यः प्राणमन्तरो यमयत्येष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः’(बृ.५.७.१६) ।<br/>‘यो वाचि (विज्ञाने) तिष्ठन्’(बृ.५.७.१७), ‘यः चक्षुषि तिष्ठन्’(बृ.५.७.१८)</span> इत्यादेः । <span class="gr-reference gr-ref-Chandogya-id">‘य एषोऽन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यते’(छा.४.१५.१)</span> इति च । <span class="gr-reference gr-ref-Mahanarayana-id">‘अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषः अङ्गुष्ठं च समाश्रितः’(म.ना.१६(१५).५)</span> इति च । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabarata-id">‘त्वं मनस्त्वं चन्द्रमास्त्वं चक्षुरादित्यः(त्यम्)’(गी.प्रे. म.भा.शां.प.३३८.४)</span> इत्यादेश्च मोक्षधर्मे । <span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘स प्रत्यक्षः, प्रति प्रति हि सोऽक्षेष्वक्षवान् स भवति हि, य एवं विद्वान् प्रत्यक्षं वेद’</span> इति सामवेदे (वारुणशाखायाम्) बाभ्रव्यशाखायाम् । धर्मो=भगवान्, तद्विषयं धर्म्यम् । सर्वं जगद् धत्त इति धर्मः । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabarata-id">‘पृथिवी (धरणी) धर्ममूर्धनि’(कुम्भ-म.भा.१२.३६०.१२)</span> इति प्रयोगान्मोक्षधर्मे । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabarata-id">‘भारभृत् कथितो योगी’ इति च ।</span> <span class="gr-reference gr-ref-Taittareeyaranyaka-id">‘भर्ता सन् भ्रियमाणो बिभर्ति’(तै.आ.३.१४)</span> इति च श्रुतिः । <span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘धर्मो वा इदमग्र आसीन्न पृथिवी न वायुर्नाकाशो न ब्रह्मा न रुद्रो (नेन्द्रो) न देवा न ऋषयः सोऽध्यायत्’</span> इति च सामवेदे बाभ्रव्यशाखायाम् । ‘प्रत्यक्षावगम’शब्देन अपरोक्षज्ञानसाधनत्वमुक्तम् ॥ १-३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-647" oldKey "BGB_C09_V04" type "verse" parent "BGB_C09" chapter "BGB_C09" verseType "shloka" text "मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना । मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थितः॥४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-648" oldKey "BGB_C09_V04_B01" type "bhashya" parent "BGB_C09" chapter "BGB_C09" verseType null text "तज्ज्ञानाद्याह- <span class="gr-prateeka">मयेति ॥</span> तर्हि किमिति न दृश्यत इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">अव्यक्तमूर्तिनेति ॥</span> ४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-649" oldKey "BGB_C09_V05" type "verse" parent "BGB_C09" chapter "BGB_C09" verseType "shloka" text "न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम् । भूतभृन्न च भूतस्थो ममाऽत्मा भूतभावनः॥५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-650" oldKey "BGB_C09_V05_B01" type "bhashya" parent "BGB_C09" chapter "BGB_C09" verseType null text "मत्स्थत्वेऽपि यथा पृथिव्यां स्पृष्ट्वा स्थितानि, न तथा मयीत्याह- न चेति ॥ <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘न दृश्यश्चक्षुषा चासौ न स्पृश्यः स्पर्शनेन च।’(कुम्भ-म.भा.१२.३४७.२१)</span> इति मोक्षधर्मे । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘सञ्ज्ञासञ्ज्ञ’(कुम्भ-म.भा.१२.३४६.४)</span> इति च । ममाऽत्मा देह एव भूतभावनः । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘महाविभूते माहात्म्यशरीर’(कुम्भ-म.भा.१२.३४६.४)</span> इति हि मोक्षधर्मे ॥५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-651" oldKey "BGB_C09_V06" type "verse" parent "BGB_C09" chapter "BGB_C09" verseType "shloka" text "यथाऽऽकाशस्थितो नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान् । तथा सर्वाणि भूतानि मत्स्थानीत्युपधारय॥६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-652" oldKey "BGB_C09_V06_B01" type "bhashya" parent "BGB_C09" chapter "BGB_C09" verseType null text "‘मत्स्थानि’(९.४), ‘न च मत्स्थानि’(९.५) इत्यस्य दृष्टान्तमाह- <span class="gr-prateeka">यथाऽऽकाशस्थित इति ॥</span> न हि आकाशस्थितो(ऽपि) वायुः स्पर्शाद्याप्नोति ॥ ६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-653" oldKey "BGB_C09_V07" type "verse" parent "BGB_C09" chapter "BGB_C09" verseType "shloka" text "सर्वभूतानि कौन्तेय प्रकृतिं यान्ति मामिकाम् । कल्पक्षये पुनस्तानि कल्पादौ विसृजाम्यहम्॥७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-654" oldKey "BGB_C09_V07_B01" type "bhashya" parent "BGB_C09" chapter "BGB_C09" verseType null text "ज्ञानप्रदर्शनार्थं प्रलयादि प्रपञ्चयति- <span class="gr-prateeka">सर्वभूतानीत्यादिना ॥</span>७॥" id "Bhagavadgitabhashya-655" oldKey "BGB_C09_V08" type "verse" parent "BGB_C09" chapter "BGB_C09" verseType "shloka" text "प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य विसृजामि पुनः पुनः । भूतग्राममिमं कृत्स्नमवशं प्रकृतेर्वशात्॥८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-656" oldKey "BGB_C09_V08_B01" type "bhashya" parent "BGB_C09" chapter "BGB_C09" verseType null text "प्रकृत्यवष्टम्भस्तु यथा कश्चित् समर्थोऽपि पादेन गन्तुम्, लीलया दण्डमवष्टभ्य गच्छति ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘सर्वभूतगुणैर्युक्तं नैवं त्वं ज्ञातुमर्हसि।’(कुम्भ-म.भा.शां.प.३४७.४५)</span></span> इति च मोक्षधर्मे । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘सर्वभूतगुणैर्युक्तं दैवं मां (त्वं) ज्ञातुमर्हसि।’(मोक्षधर्मे)</span></span> इति च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘विदित्वा सप्त सूक्ष्माणि षडङ्गं च महेश्वरम्(त्वां च मूर्तितः) । प्रधानविनियोगस्थः परं ब्रह्माधिगच्छति(त्वामेव विशते बुधः) ॥’(कुम्भ-म.भा.१३.४५.४११)</span></span> इति च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘न कुत्रचिच्छक्तिरनन्तरूपा विहन्यते तस्य महेश्वरस्य । तथाऽपि मायामधिरुह्य देवः प्रवर्तते सृष्टिविलापनेषु ॥’</span></span> इति ऋग्वेदखिलेषु । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘मय्यनन्तगुणेनन्ते गुणतोनन्तविग्रहे।’</span></span> इति भागवते । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Atharvanaveda-id">‘अथ कस्मादुच्यते परं ब्रह्म इति, (बृ)बृंहति (बृ)बृंहयति ।’</span></span> इति च आथर्वणे । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते।’</span></span> इति च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘विष्णोर्नु कं वीर्याणि प्रवोचं यः पार्थिवानि विममे रजांसि’(ऋ.मं.१.अनु.१५४.मं.१)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘न ते विष्णो जायमानो न जातो देव महिम्नः परमन्तमाप’(ऋ.मं.७.अनु.९९.मं.२)</span></span> इत्यादेश्च । प्रकृतेर्वशादवशम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘त्वमेवैतत्सर्जने सर्वकर्मण्यनन्तशक्तोऽपि स्वमाययैव । मायावशं चावशं लोकमेतत् तस्मात् स्रक्ष्यस्यत्सि पासीश विष्णो ॥’</span></span> इति गौतमखिलेषु ॥ ८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-657" oldKey "BGB_C09_V09" type "verse" parent "BGB_C09" chapter "BGB_C09" verseType "shloka" text "न च(तु) मां तानि कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय । उदासीनवदासीनम् असक्तं तेषु कर्मसु॥९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-658" oldKey "BGB_C09_V09_B01" type "bhashya" parent "BGB_C09" chapter "BGB_C09" verseType null text "उदासीनवत्, न तु उदासीनः । तदर्थमाह- असक्तमिति ॥ <span class="gr-reference gr-ref-Chandogya-id">‘अवाक्यनादरः’(छा.३.३४.२)</span> इति (हि) श्रुतिः । <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">‘द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च ।<br/>यदनुग्रहतः सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया॥’(भाग.२.१०.११)</span> इति भागवते । यस्य असक्त्यैव सर्वकर्मशक्तिः कुतस्तस्य सर्वकर्मबन्ध इति भावः । <span class="gr-reference gr-ref-Shruthi-id">‘न कर्मणा वर्धते नो कनीयान्’</span> इति श्रुतिः। यः कर्माणि(पि) निया(य)मयति कथं च (तत्) तं कर्म बध्नाति ॥९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-659" oldKey "BGB_C09_V10" type "verse" parent "BGB_C09" chapter "BGB_C09" verseType "shloka" text "मयाऽध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम् । हेतुनाऽनेन कौन्तेय जगद्विपरिवर्तते॥१० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-660" oldKey "BGB_C09_V10_B01" type "bhashya" parent "BGB_C09" chapter "BGB_C09" verseType null text "उदासीनवदिति चेत् स्वयमेव प्रकृतिः सूयते? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">मयेति ॥</span> प्रकृतिसूतिद्रष्टा कर्ता (च) अहमेवेत्यर्थः । तथा च श्रुतिः- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruthi-id">‘यतः प्रसूता जगतः प्रसूती तोयेन जीवान् व्यससर्ज भूम्याम्।’(म.ना.१.४)</span></span>इति ॥१० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-661" oldKey "BGB_C09_V11" type "verse" parent "BGB_C09" chapter "BGB_C09" verseType "shloka" text "अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम् । परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम्॥११ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-662" oldKey "BGB_C09_V11_B01" type "bhashya" parent "BGB_C09" chapter "BGB_C09" verseType null text "तर्हि कथं केचित् त्वामवजानन्ति ? का च तेषां गतिः ? इत्यत आह - अवजानन्तीत्यादिना ॥ मानुषीं तनुं मूढानां मानुषवत् प्रतीताम् तनुं, न तु मनुष्यरूपाम् । उक्तं च मोक्षधर्मे- <span class="gr-reference gr-ref-Mokshadharma-id">‘यत्किञ्चिदिह लोकेऽस्मिन् देहबद्धं विशाम्पते ।<br/>सर्वं पञ्चभिराविष्टं भूतैरीश्वरबुद्धिजैः ॥ <br/>ईश्वरो हि जगत्स्रष्टा प्रभुर्नारायणो विराट् ।<br/>भूतान्तरात्मा विज्ञेयः सगुणो निर्गुणोऽपि च ।<br/>भूतप्रलयमव्यक्तं शुश्रूषुर्नृपसत्तम’।(कुम्भ-म.भा.१२.३५७.११-१३)</span> इति । अवतारप्रसङ्गे चैतदुक्तम् । अतो नावताराः (च) पृथक् शङ्क्याः । <span class="gr-reference gr-ref-Mokshadharma-id">‘रूपाण्यनेकान्यसृजत् प्रादुर्भावभवाय सः ।<br/>वाराहं नारसिंहं च वामनं मानुषं तथा ॥’(कुम्भ-म.भा.१२.३५९.३६-३७)</span> इति तत्रैव प्रथमसर्गकाल एवावताररूपविभक्त्युक्तेश्च । अतो न तेषां मानुषत्वादिर्विना भ्रान्तिम् । ‘भूतं महद् ईश्वरं च’ इति भूतमहेश्वरम् । तथा हि (सामवेदे)बाभ्रव्यशाखायाम्- <span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘अनाद्यनन्तं परिपूर्णरूपम् ईशं वराणामपि देववीर्यम्।’</span> इति । <span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyaka-id">‘अस्य महतो भूतस्य निःश्वसितम्।’(बृ.४.४.१०)</span> इति च । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘ब्रह्म पुरोहित ब्रह्म कायिक महाराजिक।’(गी.प्रे-म.भा.१२.३३८.४)</span> इति च मोक्षधर्मे ॥११ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-663" oldKey "BGB_C09_V12" type "verse" parent "BGB_C09" chapter "BGB_C09" verseType "shloka" text "मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः । राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृतिं मोहिनीं श्रिताः॥१२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-664" oldKey "BGB_C09_V12_B01" type "bhashya" parent "BGB_C09" chapter "BGB_C09" verseType null text "तेषां फलमाह - <span class="gr-prateeka">मोघाशा इति ॥</span> वृथाशाः । भगवद्द्वेषिभिः आशासितं(आमुष्मिकम्) न किञ्चिदाप्यते । यज्ञादिकर्माणि च वृथैव तेषां, ज्ञानं च । केनापि ब्रह्मरुद्रादिभक्त्याद्युपायेन न कश्चित् पुरुषार्थ आमुष्मिकः तैराप्यत इत्यर्थः । वक्ष्यति च - ‘तानहं द्विषतः क्रूरान्’(१६.१९) इत्यादि । मोक्षधर्मे च - <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘कर्मणा मनसा वाचा यो द्विष्याद् विष्णुमव्ययम् । मज्जन्ति पितरस्तस्य नरके शाश्वतीस्समाः । यो द्विष्याद् विबुधश्रेष्ठं देवं नारायणं हरिम् (प्रभुम्) । कथं स न भवेद् द्वेष्य आलोकान्तस्य कस्यचित् ॥(कथं नाम भवेद् द्वेष्य आात्मा लोकस्य कस्यचित्)’(गी.प्रे-म.भा.१२.३४६.६-७)</span></span> इति । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘सर्वोत्कृष्टो(ष्टे) ज्ञानभक्ती ह(हि) यस्य नारायणे पुष्करविष्टराद्ये । सर्वावमो(मे) द्वेषयुतश्च तस्मिन् भ्रूणानन्तघ्नोऽ(प्य)स्य समो न चैव ॥’</span></span> इति च सामवेदे शाण्डिल्यशाखायाम् ।" id "Bhagavadgitabhashya-665" oldKey "BGB_C09_V12_B02" type "bhashya" parent "BGB_C09" chapter "BGB_C09" verseType null text "<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘द्वेषाच्चेद्यादयो नृपाः’(भाग.७.१.३२)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘वैरेण यन्नृपतयः शिशुपालपौण्ड्रसाल्वादयो गतिविलासविलोकनाद्यैः । ध्यायन्त आकृतधियः शयनासनादौ तत्साम्यमीयु(मापु)रनुरक्तधियः पुनः किम्॥’(भाग.११.५.४९)</span></span> इत्यादि तु भगवतो भक्तप्रियत्वज्ञापनार्थम्, (नित्यध्यानस्तुत्यर्थं च ।) स्वभक्तस्य कदाचिच्छापबलाद् द्वेषिणोऽपि भक्तिफलमेव भगवान् ददातीति ।" id "Bhagavadgitabhashya-666" oldKey "BGB_C09_V12_B03" type "bhashya" parent "BGB_C09" chapter "BGB_C09" verseType null text "भक्ता एव हि ते पूर्वं शिशुपालादयः । शापबलादेव च द्वेषिणः । तत्प्रश्नपूर्वं पार्षदत्वादिकथनाच्च(तत्प्रश्ने पूर्वपार्षदत्वशापादिकथनाच्च) एतज्ज्ञायते । अन्यथा किमिति तदप्रस्तुतमुच्यते । भगवतः साम्यकथनं तु द्वेषिणामपि द्वेषमनिरूप्य पूर्वतनभक्तिफलमेव ददातीति ज्ञापयितुम् । ‘न मे भक्तः प्रणश्यति’(९.३१) इति च वक्ष्यति । न च <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘भावो (हि) भव(भाव)कारणम्’ (भाग.१०.८४.४७)</span> इत्यादिविरोधः । द्वेषभाविनां द्वेष एव भवतीति हि युक्तम् । अन्यथा गुरुद्वेषिणामपि गुरुत्वं भवतीत्याद्यनिष्टम् आपद्येत । न च आकृतधीत्वेऽविशेषः । तेषामेव हिरण्यकशिप्वादीनां पापप्रतीतेः- <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘हिरण्यकशिपुश्चापि भगवन्निन्दया तमः ।<br/> विविक्षुरत्यगात् सूनोः प्रह्लादस्यानुभावतः ॥’(भाग.४.२१.४६)</span> इति । <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘यदनिन्दत् पिता मह्यम्’(भाग.७.१०.१६)</span> इत्यारभ्य <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘तस्मात् पिता मे पूयेत दुरन्ताद् दुस्तरादघात्’ (भाग.७.१०.१८)</span> इति प्रह्लादेन भगवतो वरयाचनाच्च । बहुषु ग्रन्थेषु च निषेधः, कुत्रचिदेव तदुक्तिरिति विशेषः । यस्मिन् तदुच्यते तत्रैव निषेध उक्तः । महातात्पर्यविरोधश्चोक्तः पुरस्तात् । अयुक्तिमद्भ्यो युक्त्तिमन्त्येव बलवन्ति वाक्यानि । युक्तयश्चोक्ता अन्येषाम् । न चैषां काचिद् गतिः । साम्येऽपि वाक्ययोर्लोकानुकूलाननुकूलयोर्लोकानुकूलमेव बलवत् । लोकानुकूलं च भक्तप्रियत्वम्, नेतरत् । उक्तं च तेषां पूर्वभक्तत्वम्- <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘मन्येसुरान् भागवतान् त्र्यधीशे संरम्भमार्गाभिनिविष्टचित्तान् ।’(भाग.३.२.२४)</span> इत्यादि । अतो न भगवद्द्वेषिणां काचिद् गतिरिति सिद्धम् । द्वेषकारणमाह- राक्षसीमिति ॥ १२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-667" oldKey "BGB_C09_V13" type "verse" parent "BGB_C09" chapter "BGB_C09" verseType "shloka" text "महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः । भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम्॥१३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-668" oldKey "BGB_C09_V14" type "verse" parent "BGB_C09" chapter "BGB_C09" verseType "shloka" text "सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढव्रताः । नमस्यन्तश्च मां भक्त्या नित्ययुक्ता उपासते॥१४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-669" oldKey "BGB_C09_V14_B01" type "bhashya" parent "BGB_C09" chapter "BGB_C09" verseType null text "नेतरे द्विषन्तीति दर्शयितुं देवानाह - <span class="gr-prateeka">महात्मान इति ॥</span> १३, १४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-670" oldKey "BGB_C09_V15" type "verse" parent "BGB_C09" chapter "BGB_C09" verseType "shloka" text "ज्ञानयज्ञेन चाप्यन्ये यजन्तो मामुपासते । एकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतो मुखम्॥१५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-671" oldKey "BGB_C09_V15_B01" type "bhashya" parent "BGB_C09" chapter "BGB_C09" verseType null text "सर्वत्रैक एव नारायणः स्थित इति <span class="gr-moola">एकत्वेन । पृथक्त्वेन</span> सर्वतो वैलक्षण्येन । <span class="gr-moola">बहुधा</span> तस्य रूपम् ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘आभाति शुक्लमिव लोहितमिवाथो नीलमथार्जुनम्’(आभाति शुक्लमिव लोहितमिव अथो कृष्णमायसमर्कवर्णम् इति कुम्भ-म.भा.५.४४.२६)</span></span>इति हि सनत्सुजा(तीये)ते । ‘दैवमेवापरे’(४.२५) इत्युक्तप्रकारेण बहवो वा बहुधा ॥१५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-672" oldKey "BGB_C09_V16" type "verse" parent "BGB_C09" chapter "BGB_C09" verseType "shloka" text "अहं क्रतुरहं यज्ञः स्वधाऽहमहमौषधम् । मन्त्रोऽहमहमेवाज्यम् अहमग्निरहं हुतम्॥१६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-673" oldKey "BGB_C09_V16_B01" type "bhashya" parent "BGB_C09" chapter "BGB_C09" verseType null text "प्रतिज्ञातं विज्ञानमाह - <span class="gr-prateeka">अहं क्रतुरित्यादिना ॥</span> क्रतवोऽग्निष्टोमादयः । <span class="gr-moola">यज्ञो</span> देवतामुद्दिश्य द्रव्यपरित्यागः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘उद्दिश्य देवान् द्रव्याणां त्यागो यज्ञ इतीरितः’</span></span> इत्यभिधानात् ॥ १६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-674" oldKey "BGB_C09_V17" type "verse" parent "BGB_C09" chapter "BGB_C09" verseType "shloka" text "पिताऽहमस्य जगतो माता धाता पितामहः । वेद्यं पवित्रमोङ्कार ऋक्साम यजुरेव च॥१७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-675" oldKey "BGB_C09_V18" type "verse" parent "BGB_C09" chapter "BGB_C09" verseType "shloka" text "गतिर्भर्ता प्रभुः साक्षी निवासः शरणं सुहृत् । प्रभवः प्रलयः स्थानं निधानं बीजमव्ययम्॥१८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-676" oldKey "BGB_C09_V18_B01" type "bhashya" parent "BGB_C09" chapter "BGB_C09" verseType null text "गम्यते मुमुक्षुभिरिति गतिः । तथाहि सामवेदेषु वसिष्ठशाखायाम्- <span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘अथ कस्मादुच्यते गतिरिति । ब्रह्मैव गतिः, तद्धि गम्यते पापविमुक्तैः’</span> इति । साक्षादीक्षत इति साक्षी । तथाहि बाष्कलशाखायाम्- <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘स साक्षादिदमद्राक्षीद् यदद्राक्षीत् तत् साक्षिणः साक्षित्वम्’</span> इति । शरणम् आश्रयः संसारभीतस्य । <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘परमं यः परायणम्’</span> इति ह्युक्तम् । <span class="gr-reference gr-ref-Mahanarayanopanishat-id">‘नारायणं महाज्ञेयं विश्वात्मानं परायणम्’</span> इति च । संहारकाले प्रकृत्या जगदत्र निधीयत इति निधानम् । तथाहि ऋग्वेदखिलेषु- <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘अपश्यमप्यये मायया विश्वकर्मण्यदो जगन्निहितं शुभ्रचक्षुः’</span> इति ॥१८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-677" oldKey "BGB_C09_V19" type "verse" parent "BGB_C09" chapter "BGB_C09" verseType "shloka" text "तपाम्यहमहं वर्षं निगृह्णाम्युत्सृजामि च । अमृतं चैव मृत्युश्च सदसच्चाहमर्जुन॥१९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-678" oldKey "BGB_C09_V19_B01" type "bhashya" parent "BGB_C09" chapter "BGB_C09" verseType null text "सत् कार्यम् । असत् कारणम् । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सदभिव्यक्तरूपत्वात् कार्यमित्युच्यते बुधैः ।<br/>असदव्यक्तरूपत्वात् कारणं चापि शब्दितम्॥’</span> ॥ इति ह्यभिधानम् । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharatha-id">‘असच्च सच्चैव यद् विश्वं सदसतः परम्’(गी.प्रे.म.भा.१.१.२३)</span> इति च भारते ॥१९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-679" oldKey "BGB_C09_V20" type "verse" parent "BGB_C09" chapter "BGB_C09" verseType "shloka" text "त्रैविद्या मां सोमपा पूतपापाः यज्ञैरिष्ट्वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते । ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोकं अश्नन्तिदिव्यान् दिवि देवभोगान् ॥२०॥" id "Bhagavadgitabhashya-680" oldKey "BGB_C09_V21" type "verse" parent "BGB_C09" chapter "BGB_C09" verseType "shloka" text "ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालं क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति । एवं त्रयीधर्ममनुप्रपन्ना गतागतं कामकामा लभन्ते॥ २१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-681" oldKey "BGB_C09_V20_B01" type "bhashya" parent "BGB_C09" chapter "BGB_C09" verseType null text "तथाऽपि मद्भजनमेवान्यदेवताभजनाद् वरमिति दर्शयति- <span class="gr-prateeka">त्रैविद्या इत्यादिना ॥</span> २०-२१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-682" oldKey "BGB_C09_V21_B01" type "bhashya" parent "BGB_C09" chapter "BGB_C09" verseType null text "अनन्याः अन्यदचिन्तयित्वा । तथाहि गौतमखिलेषु- <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘सर्वं परित्यज्य मनोगतं यद् विना देवं केवलं शुद्धमाद्यम् ।<br/>ये चिन्तयन्तीह तमेव धीरा अनन्यास्ते देवमेवाविशन्ति ॥’</span> इति । <span class="gr-reference gr-ref-Mokshadharma-id">‘कामं कालेन महता एकान्तित्वात् समाहितैः ।<br/>शक्यो द्रष्टुं स भगवान् प्रभासन्दृश्यमण्डलः॥’</span> ॥ इति मोक्षधर्मे । नित्यमभितः= सर्वतो युक्तानाम् ॥२२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-683" oldKey "BGB_C09_V22" type "verse" parent "BGB_C09" chapter "BGB_C09" verseType "shloka" text "येऽप्यन्यदेवता भक्ता यजन्ते श्रद्धयाऽन्विताः । तेऽपि मामेव कौन्तेय यजन्त्यविधिपूर्वकम्॥२३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-684" oldKey "BGB_C09_V22_B01" type "bhashya" parent "BGB_C09" chapter "BGB_C09" verseType null text "तर्हि ‘अहं क्रतुः’(९.१६) इत्याद्यसत्यमित्यत आह - <span class="gr-prateeka">येऽपीति ॥</span> २३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-685" oldKey "BGB_C09_V23" type "verse" parent "BGB_C09" chapter "BGB_C09" verseType "shloka" text "अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च । न तु मामभिजानन्ति तत्त्वेनातश्च्यवन्ति ते॥२४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-686" oldKey "BGB_C09_V23_B01" type "bhashya" parent "BGB_C09" chapter "BGB_C09" verseType null text "कारणमाहाविधिपूर्वकत्वे - <span class="gr-prateeka">अहं हीति ॥</span> २४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-687" oldKey "BGB_C09_V24" type "verse" parent "BGB_C09" chapter "BGB_C09" verseType "shloka" text "यान्ति देवव्रता देवान् पितॄन् यान्ति पितॄव्रताः । भूतानि यान्ति भूतेज्या यान्ति मद्याजिनोऽपि माम् ॥॥ २५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-688" oldKey "BGB_C09_V24_B01" type "bhashya" parent "BGB_C09" chapter "BGB_C09" verseType null text "फलं विविच्याह - <span class="gr-prateeka">यान्तीति ॥</span> २५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-689" oldKey "BGB_C09_V25" type "verse" parent "BGB_C09" chapter "BGB_C09" verseType "shloka" text "पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति । तदहं भक्त्युपहृतम् अश्नामि प्रयतात्मनः॥२६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-690" oldKey "BGB_C09_V25_B01" type "bhashya" parent "BGB_C09" chapter "BGB_C09" verseType null text "दुर्बलैस्त्वं पूजयितुमशक्यः ? महत्त्वाद्, इत्याशङ्क्याह - पत्रमिति ॥ न त्वविहितपत्रादि । तस्यापराधत्वोक्तेर्वाराहादौ । भक्त्यैवाहं (तुष्ट) तृप्य इति भावः । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharatha-id">‘भक्तप्रियं सकललोकनमस्कृतं च’(म.भा.१११)</span> इति च भारते <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">‘एतावानेव लोकेऽस्मिन् पुंसः स्वार्थः परः स्मृतः ।<br/>एकान्तभक्तिर्गोविन्दे यत् सर्वत्रात्मदर्शनम्॥’(एतावानेव लोकेऽस्मिन् पुंसां धर्मः परः स्मृतः। भक्तियोगो भगवति तन्नामग्रहणादिभिः ॥भाग.६.३.२२ )</span> (इति भागवते) ॥२६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-691" oldKey "BGB_C09_V26" type "verse" parent "BGB_C09" chapter "BGB_C09" verseType "shloka" text "यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोषि ददासि यत् । यत्तपस्यसि कौन्तेय तत् कुरुष्व मदर्पणम्॥२७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-692" oldKey "BGB_C09_V27" type "verse" parent "BGB_C09" chapter "BGB_C09" verseType "shloka" text "शुभाशुभफलैरेवं मोक्ष्यसे कर्मबन्धनैः । संन्यासयोगयुक्तात्मा विमुक्तो मामुपैष्यसि॥२८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-693" oldKey "BGB_C09_V27_B01" type "bhashya" parent "BGB_C09" chapter "BGB_C09" verseType null text "अतो यत् करोषि ॥ २७, २८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-694" oldKey "BGB_C09_V28" type "verse" parent "BGB_C09" chapter "BGB_C09" verseType "shloka" text "समोऽहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योऽस्ति न प्रियः । ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्यहम् ॥२९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-695" oldKey "BGB_C09_V28_B01" type "bhashya" parent "BGB_C09" chapter "BGB_C09" verseType null text "तर्हि स्नेहादिमत्त्वाद् अल्पभक्तस्यापि कस्यचित् बहु फलं ददासि । विपरीतस्यापि कस्यचित् विपरीतम् ? इत्यत आह - <span class="gr-prateeka">समोऽहमिति ॥</span> तर्हि न भक्तिप्रयोजनम् ? इत्यत आह - <span class="gr-prateeka">ये भजन्तीति ॥</span> <span class="gr-moola">मयि ते तेषु चाप्यहम्</span> इति । मम ते वशाः, तेषामहं वश इति । उक्तं च पैङ्गिखिलेषु- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘ये वै भजन्ते परमं पुमांसं तेषां वशः स तु ते तद्वशाश्च ।’</span></span> इति । तद्वशा एव ते सर्वदा । तथाऽपि बुद्धिपूर्वकत्वाबुद्धिपूर्वकत्वेन भेदः । उद्धवादिवत्, शिशुपालादिवच्च । तच्चोक्तं तत्रैव-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘अबुद्धिपूर्वाद् यो वशस्तस्य ध्यानात् पुनर्वशो भवते बुद्धिपूर्वम्’</span></span> इति ॥ २९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-696" oldKey "BGB_C09_V29" type "verse" parent "BGB_C09" chapter "BGB_C09" verseType "shloka" text "अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक् । साधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः॥३० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-697" oldKey "BGB_C09_V29_B01" type "bhashya" parent "BGB_C09" chapter "BGB_C09" verseType null text "न भवत्येव प्रायशस्तद्भक्तो सुदुराचारः । तथाऽपि बहुपुण्येन यदि कथञ्चित् भवति तर्हि साधुरेव स मन्तव्यः ॥ ३० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-698" oldKey "BGB_C09_V30" type "verse" parent "BGB_C09" chapter "BGB_C09" verseType "shloka" text "क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं निगच्छति । कौन्तेय प्रतिजानीहि न मे भक्तः प्रणश्यति॥३१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-699" oldKey "BGB_C09_V31" type "verse" parent "BGB_C09" chapter "BGB_C09" verseType "shloka" text "मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येऽपि स्युः पापयोनयः । स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेऽपि यान्ति परां गतिम्॥३२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-700" oldKey "BGB_C09_V32" type "verse" parent "BGB_C09" chapter "BGB_C09" verseType "shloka" text "किं पुनर्ब्राह्मणाः पुण्या भक्ता राजर्षयस्तथा । अनित्यमसुखं लोकमिमं प्राप्य भजस्व माम्॥३३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-701" oldKey "BGB_C09_V33" type "verse" parent "BGB_C09" chapter "BGB_C09" verseType "shloka" text "मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु । मामेवैष्यसि युक्त्वैवम् आत्मानं मत्परायणः॥३४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-702" oldKey "BGB_C09_V33_B01" type "bhashya" parent "BGB_C09" chapter "BGB_C09" verseType null text "कुतः ? क्षिप्रं भवति धर्मात्मा । देवदेवांशादिष्वेव च (ए)तद् भवति । उक्तं च (सामवेदे)शाण्डिल्यशाखायाम्- <span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘नाविरतो दुश्चरितान्नाभक्तो नासमाहितः ।<br/>सम्यग् भक्तो भवेत् कश्चिद् वासुदेवेऽमलाशयः ।<br/>देवर्षयस्तदंशाश्च भवन्ति क्व च ज्ञानतः ॥’</span> इति । अतोन्यः कश्चिद् भवति चेत्, डाम्भिकत्वेन सोऽनुमेयः । साधारणपापानां तु सत्सङ्गात् महत्यपि कथञ्चिद् भक्तिर्भवति । साधारणभक्तिर्वेतरेषाम् । <span class="gr-reference gr-ref-Vishupurana-id">‘शठमतिरुपयाति योऽर्थतृष्णां तमधमचेष्टमवैहि नास्य(भक्तम्)भक्तिः’।</span> इति हि श्रीविष्णुपुराणे । <span class="gr-reference gr-ref-Vishupurana-id">‘सा श्रद्दधानस्य विवर्धमाना विरक्तिमन्यत्र करोति पुंसाम्’</span> इति च । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘वेदाः स्वधीता मम लोकनाथ तप्तं तपो नानृतमुक्तपूर्वम् ।<br/>पूजां गुरूणां सततं करोमि परस्य गुह्यं न च भिन्नपूर्वम् ।<br/>गुप्तानि चत्वारि यथागमं मे शत्रौ च मित्रे च समोऽस्मि नित्यम् ।<br/>तं चापि देवं शरणं प्रपन्नः एकान्तभावेन भजाम्यजस्रम् ।<br/>एतैरुपायैः परिशुद्धसत्त्वः कस्मान्न पश्येयमनन्तमेनम् ॥’</span> इति मोक्षधर्मे। आचारस्य ज्ञानसाधनत्वोक्तेश्च । ज्ञानाभावे च सम्यग्भक्त्यभावात् । तथाहि गौतमखिलेषु- <span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘विना ज्ञानं कुतो भक्तिः कुतो भक्तिं विना च तत्।’</span> इति । <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘भक्तिः परे स्वेऽनुभवो विरक्तिरन्यत्र चैतत् त्रिक एककालम्’(भाग.११.२.४२)</span> इति च भागवते ॥ ३१-३४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-703" oldKey "BGB_C10_I01" type "introduction" parent "BGB_C10" chapter "BGB_C10" verseType null text "उपासनार्थं विभूतीर्विशेषकारणत्वं च केषाञ्चिदनेन अध्यायेनाह-" id "Bhagavadgitabhashya-704" oldKey "BGB_C10_V01" type "verse" parent "BGB_C10" chapter "BGB_C10" verseType "shloka" text "भूय एव महाबाहो शृृणु मे परमं वचः । यत्तेऽहं प्रीयमाणाय वक्ष्यामि हितकाम्यया॥१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-705" oldKey "BGB_C10_V01_B01" type "bhashya" parent "BGB_C10" chapter "BGB_C10" verseType null text "<span class="gr-moola">प्रीयमाणाय</span> श्रुत्वा सन्तोषं प्राप्नुवते ॥ १ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-706" oldKey "BGB_C10_V02" type "verse" parent "BGB_C10" chapter "BGB_C10" verseType "shloka" text "न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः । अहमादिर्हि देवानां महर्षीणां च सर्वशः॥२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-707" oldKey "BGB_C10_V02_B01" type "bhashya" parent "BGB_C10" chapter "BGB_C10" verseType null text "<span class="gr-moola">प्रभवं</span> प्रभावम् । <span class="gr-moola">मदीयां</span> जगदुत्पत्तिं वा । तद्वशत्वात् तस्येत्युच्यते । यद्यस्ति तर्हि देवादयोऽपि जानन्ति सर्वज्ञत्वात्, अतो नास्तीति भावः । ‘अहमादिर्हि’ इति तु उत्पत्तिरपि यस्य वशा, कुतस्तस्य जनिरिति ज्ञापनार्थम् । ‘अहं सर्वस्य जगतः प्रभवः प्रलयः’(७.३) इति चोक्तम् । उक्तं चैतत् सर्वमन्यत्रापि- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-TaittariyaBrahmana-id">‘को अद्धा वेद क इह प्रवोचत् कुत आ जाता कुत इयं विसृष्टिः । अर्वाग् देवा अस्य विसर्जनेन अथा को वेद यत आ बभूव ॥’(तै.ब्रा.२.८९.५,ऋ.म.१०.सू.१२९.मं.६)</span></span> इति । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘न तत्प्रभावमृषयश्च देवा विदुः कुतोऽन्येऽल्पधृतिप्रमाणाः।’</span></span> इति ऋग्वेदखिलेषु । अन्यस्तु अर्थो ‘यो मामजम्’(१०.०३) इति वाक्यादेव ज्ञायते ॥२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-708" oldKey "BGB_C10_V03" type "verse" parent "BGB_C10" chapter "BGB_C10" verseType "shloka" text "यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम् । असंमूढः स मर्त्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते॥३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-709" oldKey "BGB_C10_V03_B01" type "bhashya" parent "BGB_C10" chapter "BGB_C10" verseType null text "अनः= चेष्टयिता आदिश्च सर्वस्य इति <span class="gr-moola">अनादिः</span> । अजत्वेन सिद्धेः इतरस्य । ॥३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-710" oldKey "BGB_C10_V04" type "verse" parent "BGB_C10" chapter "BGB_C10" verseType "shloka" text "बुद्धिर्ज्ञानमसंमोहः क्षमा सत्यं दमः शमः । सुखं दुःखं भवो भावो भयं चाभयमेव च॥४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-711" oldKey "BGB_C10_V05" type "verse" parent "BGB_C10" chapter "BGB_C10" verseType "shloka" text "अहिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोऽयशः । भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः॥५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-712" oldKey "BGB_C10_V05_B01" type "bhashya" parent "BGB_C10" chapter "BGB_C10" verseType null text "तत् प्रथयति- बुद्धिरित्यादिना॥ कार्याकार्यविनिश्चयो बुद्धिः । ज्ञानं प्रतीतिः । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ज्ञानं प्रतीतिर्बुद्धिस्तु कार्याकार्यविनिश्चयः(विनिर्णयः)।’</span> इत्यभिधानम् । दमः इन्द्रियनिग्रहः । शमः परमात्मनि निष्ठा- <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">‘शमो मन्निष्ठता बुद्धेर्दम इन्द्रियनिग्रहः ।’(भाग.११.१९.३५)</span> इति हि भागवते । तुष्टिः अलम्बुद्धिः- <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अलम्बुद्धिस्तथा तुष्टिः’</span> इत्यभिधानात् ॥ ४-५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-713" oldKey "BGB_C10_V06" type "verse" parent "BGB_C10" chapter "BGB_C10" verseType "shloka" text "महर्षयः सप्त पूर्वे चत्वारो मनवस्तथा । मद्भावा मानसा जाता येषां लोक इमाः प्रजाः॥६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-714" oldKey "BGB_C10_V06_B01" type "bhashya" parent "BGB_C10" chapter "BGB_C10" verseType null text "पूर्वे सप्तर्षयः - <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।<br/>वसिष्ठश्च महातेजाः’(कुम्भ-म.भा.१२.३४३.३०)</span> इति मोक्षधर्मोक्ताः । ते हि (सर्वे)सर्वपुराणेषूच्यन्ते । चत्वारः प्रथमाः स्वायम्भुवाद्याः । तेषां हि इमाः प्रजाः । न हि भविष्यताम् ‘इमाः प्रजाः’ इति युक्तम् । विभागः प्राधान्यं च प्राथमिकत्वादेव भवति । तच्चोक्तं गौतमखिलेषु- <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘स्वायम्भुवं स्वारोचिषं रैवतं च तथोत्तमम् । वेद यः स प्रजावान्’</span> इति । पूर्वेभ्यो ह्युत्तरा जायन्त इत्येषां (तेषां) प्राधान्यम् । अजातेषु (च) ज्यैष्ठ्यम् ।" id "Bhagavadgitabhashya-715" oldKey "BGB_C10_V06_B02" type "bhashya" parent "BGB_C10" chapter "BGB_C10" verseType null text "तापसस्य भगवदवतारत्वाद् अनुक्तिः । तच्च भागवते प्रसिद्धम् । मानसत्वं च सर्वेषां मनूनामुक्तं भागवते- <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘ततो मनून् ससर्जान्ते मनसा लोकभावनान्।(भाग.३.२१.४९)’</span> इति । अन्यपुत्रत्वं तु अपरित्यज्यापि शरीरं तद् भवति । प्रमाणं चोभयविधवाक्यान्यथाऽनुपपत्तिरेव । ‘पूर्वे’ इति विशेणाच्च एतत्सिद्धिः । मत्तो भावो येषां ते मद्भावाः । ये ते ‘ब्रह्मणो मनसा जाताः’ ते मत्त एव जाताः इति भावः ॥६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-716" oldKey "BGB_C10_V07" type "verse" parent "BGB_C10" chapter "BGB_C10" verseType "shloka" text "एतां विभूतिं योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वतः । सोविकम्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः॥७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-717" oldKey "BGB_C10_V08" type "verse" parent "BGB_C10" chapter "BGB_C10" verseType "shloka" text "अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते । इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः॥८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-718" oldKey "BGB_C10_V09" type "verse" parent "BGB_C10" chapter "BGB_C10" verseType "shloka" text "मच्चित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम् । कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च॥९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-719" oldKey "BGB_C10_V10" type "verse" parent "BGB_C10" chapter "BGB_C10" verseType "shloka" text "तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् । ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते॥१० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-720" oldKey "BGB_C10_V11" type "verse" parent "BGB_C10" chapter "BGB_C10" verseType "shloka" text "तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः । नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता॥११ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-721" oldKey "BGB_C10_V11_B01" type "bhashya" parent "BGB_C10" chapter "BGB_C10" verseType null text "सन्ति च भजन्तः केचिदित्याह- <span class="gr-prateeka">अहमित्यादिना ॥</span> ८-११ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-722" oldKey "BGB_C10_V12" type "verse" parent "BGB_C10" chapter "BGB_C10" verseType "shloka" text "परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान् । पुरुषं शाश्वतं दिव्यम् आदिदेवमजं विभुम्॥१२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-723" oldKey "BGB_C10_V13" type "verse" parent "BGB_C10" chapter "BGB_C10" verseType "shloka" text "आहुस्त्वाम् ऋषयः सर्वे देवर्षिर्नारदस्तथा । असितो देवलो व्यासः स्वयं चैव ब्रवीषि मे॥१३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-724" oldKey "BGB_C10_V14" type "verse" parent "BGB_C10" chapter "BGB_C10" verseType "shloka" text "सर्वमेतदृतं मन्ये यन्मां वदसि केशव । न हि ते भगवन्व्यक्तिं विदुर्देवा न दानवाः॥१४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-725" oldKey "BGB_C10_V15" type "verse" parent "BGB_C10" chapter "BGB_C10" verseType "shloka" text "स्वयमेवाऽत्मनाऽऽत्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम । भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते॥१५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-726" oldKey "BGB_C10_V15_B01" type "bhashya" parent "BGB_C10" chapter "BGB_C10" verseType null text "<span class="gr-moola">ब्रह्म</span> परिपूर्णम्-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘अथ कस्मादुच्यते परं ब्रह्म । बृहति(बृंहति) बृंहयति च’</span></span> इति च श्रुतिः । ‘बृह (बृंह) बृहि = वृद्धौ’ इति च पठन्ति ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘परमं यो महद् ब्रह्म’(कुम्भ-म.भा.१३.२५४.९)</span></span> इति च । विविधमासीदिति <span class="gr-moola">विभुः</span> । तथाहि वारुणशाखायाम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘विभु प्रभु प्रथमं मेहनावत इति । स ह्येव प्राभवद् विविधोऽभवत्’</span></span> इति ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Taittariyopanishat-id">‘सोऽकामयत बहु स्यां प्रजायेय’(तै.उ.२.६.)</span></span> इत्यादेश्च ॥ १२-१५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-727" oldKey "BGB_C10_V16" type "verse" parent "BGB_C10" chapter "BGB_C10" verseType "shloka" text "वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतयः । याभिर्विभूतिभिर्लोकान् इमान् त्वं व्याप्य तिष्ठसि॥१६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-728" oldKey "BGB_C10_V16_B01" type "bhashya" parent "BGB_C10" chapter "BGB_C10" verseType null text "<span class="gr-moola">विभूतयः</span> विविधभूतयः ॥ १६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-729" oldKey "BGB_C10_V17" type "verse" parent "BGB_C10" chapter "BGB_C10" verseType "shloka" text "कथं विद्यामहं योगिन् त्वां सदा परिचिन्तयन् । केषु केषु च भावेषु चिन्त्योऽसि भगवन् मया॥१७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-730" oldKey "BGB_C10_V18" type "verse" parent "BGB_C10" chapter "BGB_C10" verseType "shloka" text "विस्तरेणाऽत्मनो योगं विभूतिं च जनार्दन । भूयः कथय तृप्तिर्हि शृृण्वतो नास्ति मेऽमृतम्॥१८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-731" oldKey "BGB_C10_V18_B01" type "bhashya" parent "BGB_C10" chapter "BGB_C10" verseType null text "न जायते, अर्दयति च संसारम् इति <span class="gr-moola">जनार्दनः</span> । तथा च बाभ्रव्यशाखायाम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘स भूतः स जनार्दन इति स ह्यासीत् स नासीत् सोऽर्दयति’</span></span> इति ॥१८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-732" oldKey "BGB_C10_V19" type "verse" parent "BGB_C10" chapter "BGB_C10" verseType "shloka" text "हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतयः । प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे॥१९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-733" oldKey "BGB_C10_V20" type "verse" parent "BGB_C10" chapter "BGB_C10" verseType "shloka" text "अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः । अहमादिश्च मध्यश्च च भूतानामन्त एव च॥२० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-734" oldKey "BGB_C10_V21" type "verse" parent "BGB_C10" chapter "BGB_C10" verseType "shloka" text "आदित्यानामहं विष्णुर्ज्योतिषां रविरंशुमान् । मरीचिर्मरुतामस्मि नक्षत्राणामहं शशी॥२१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-735" oldKey "BGB_C10_V21_B01" type "bhashya" parent "BGB_C10" chapter "BGB_C10" verseType null text "विष्णुः सर्वव्यापित्व-प्रवेशित्वादेः । ‘विष्लृ= व्याप्तौ’, ‘विश= प्रवेशने’ इति हि पठन्ति । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘गतिश्च सर्वभूतानां प्रजानां चापि भारत ।<br/>व्याप्तौ मे रोदसी पार्थ कान्तिश्चाभ्यधिका मम ।<br/>अधिभूतनिविष्टश्च तदिच्छुश्चास्मि(पि) भारत ।<br/>क्रमणाच्चाप्यहं पार्थ विष्णुरित्यभिसञ्ज्ञितः॥’(कुम्भ-म.भा.१२.३५०.४२-४३)</span> इति मोक्षधर्मे ॥२१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-736" oldKey "BGB_C10_V22" type "verse" parent "BGB_C10" chapter "BGB_C10" verseType "shloka" text "वेदानां सामवेदोऽस्मि देवानामस्मि वासवः । इन्द्रियाणां मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतना॥२२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-737" oldKey "BGB_C10_V23" type "verse" parent "BGB_C10" chapter "BGB_C10" verseType "shloka" text "रुद्राणां शङ्करश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम् । वसूनां पावकश्चास्मि मेरुः शिखरिणामहम्॥२३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-738" oldKey "BGB_C10_V24" type "verse" parent "BGB_C10" chapter "BGB_C10" verseType "shloka" text "पुरोधसां च मुख्यं मां विद्धि पार्थ बृहस्पतिम् । सेनानीनामहं स्कन्दः सरसामस्मि सागरः॥२४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-739" oldKey "BGB_C10_V25" type "verse" parent "BGB_C10" chapter "BGB_C10" verseType "shloka" text "महर्षीणां भृगुरहं गिरामस्म्येकमक्षरम् । यज्ञानां जपयज्ञोऽस्मि स्थावराणां हिमालयः॥२५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-740" oldKey "BGB_C10_V26" type "verse" parent "BGB_C10" chapter "BGB_C10" verseType "shloka" text "अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः । गन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः॥२६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-741" oldKey "BGB_C10_V26_B01" type "bhashya" parent "BGB_C10" chapter "BGB_C10" verseType null text "सुखरूपः पाल्यते लीयते च जगद् अनेन इति <span class="gr-moola">कपिलः</span> । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘प्रीतिः सुखं कम् आनन्दः’</span></span> इत्याद्यभिधानात् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्म’(छा.४.१०.५)</span></span> इति च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘ऋषिं प्रसूतं कपिलं यस्तमग्रे ज्ञानैर्बिभर्ति जायमानं च पश्येत् । सुखादनन्तात् पालना(ल्लीयनाच्च)ल्लापनाच्च यं वै देवं कपिलमुदाहरन्ति॥’</span></span> इति च (सामवेदे)बाभ्रव्यशाखायाम् ॥२६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-742" oldKey "BGB_C10_V27" type "verse" parent "BGB_C10" chapter "BGB_C10" verseType "shloka" text "उच्चैःश्रवसमश्वानां विद्धि माममृतोद्भवम् । ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम्॥२७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-743" oldKey "BGB_C10_V28" type "verse" parent "BGB_C10" chapter "BGB_C10" verseType "shloka" text "आयुधानामहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुक् । प्रजनश्चास्मि कन्दर्पः सर्पाणामस्मि वासुकिः॥२८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-744" oldKey "BGB_C10_V29" type "verse" parent "BGB_C10" chapter "BGB_C10" verseType "shloka" text "अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम् । पितॄणामर्यमा चास्मि यमः संयमतामहम्॥२९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-745" oldKey "BGB_C10_V30" type "verse" parent "BGB_C10" chapter "BGB_C10" verseType "shloka" text "प्रह्लादश्चास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम् । मृगाणां च मृगेन्द्रोऽहं वैनतेयश्च पक्षिणाम्॥३० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-746" oldKey "BGB_C10_V31" type "verse" parent "BGB_C10" chapter "BGB_C10" verseType "shloka" text "पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहम् । झषाणां मकरश्चास्मि स्रोतसामस्मि जाह्नवी॥३१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-747" oldKey "BGB_C10_V31_B01" type "bhashya" parent "BGB_C10" chapter "BGB_C10" verseType null text "आनन्दरूपत्वात् पूर्णत्वात् लोकरमणत्वाच्च <span class="gr-moola">रामः</span> । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘आनन्दरूपो निष्परीमाण एष लोकश्चैतस्माद् रमते तेन रामः ।’</span></span> इति शाण्डिल्यशाखायाम् । रश्च अमश्चेति व्युत्पत्तिः ॥३१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-748" oldKey "BGB_C10_V32" type "verse" parent "BGB_C10" chapter "BGB_C10" verseType "shloka" text "सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन । अध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम्॥३२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-749" oldKey "BGB_C10_V33" type "verse" parent "BGB_C10" chapter "BGB_C10" verseType "shloka" text "अक्षराणामकारोस्मि द्वन्द्वः सामासिकस्य च । अहमेवाक्षयः कालो धाताऽहं विश्वतोमुखः॥३३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-750" oldKey "BGB_C10_V34" type "verse" parent "BGB_C10" chapter "BGB_C10" verseType "shloka" text "मृत्युः सर्वहरश्चाहम् उद्भवश्च भविष्यताम् । कीर्तिः श्रीर्वाक् च नारीणां स्मृतिर्मेधा धृतिः क्षमा ॥३४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-751" oldKey "BGB_C10_V35" type "verse" parent "BGB_C10" chapter "BGB_C10" verseType "shloka" text "बृहत्साम तथा साम्नां गायत्री छन्दसामहम् । मासानां मार्गशीर्षोऽहं ऋतूनां कुसुमाकरः॥३५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-752" oldKey "BGB_C10_V36" type "verse" parent "BGB_C10" chapter "BGB_C10" verseType "shloka" text "द्यूतं छलयतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् । जयोऽस्मि व्यवसायोऽस्मि सत्त्वं सत्त्ववतामहम्॥३६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-753" oldKey "BGB_C10_V37" type "verse" parent "BGB_C10" chapter "BGB_C10" verseType "shloka" text "वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मि पाण्डवानां धनञ्जयः । मुनीनामप्यहं व्यासः कवीनामुशना कविः॥३७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-754" oldKey "BGB_C10_V37_B01" type "bhashya" parent "BGB_C10" chapter "BGB_C10" verseType null text "आच्छादयति सर्वम्, वासयति, वसति च सर्वत्र इति वासुः । देवशब्दार्थ उक्तः पुरस्तात् (गी.भा.७.१४)। <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘छादयामि जगत् सर्वं भूत्वा सूर्य इवांशुभिः ।<br/>सर्वभूताधिवासश्च वासुदेवस्ततो ह्यहम् ॥’(कुम्भ-म.भा.१२.३५०.४१)</span> इति मोक्षधर्मे । विशिष्टः सर्वस्मात्, आ= समन्तात् स एव इति व्यासः । तथा च- (अग्निवेश्य)अग्नेयीशाखायाम्- <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘स व्यासो वीति तमप् वै विः, सोऽधस्तात् स उत्तरतः स पश्चात् स पूर्वस्मात् स दक्षिणतः स उत्तरत इति।’</span> इति । <span class="gr-reference gr-ref-Mahanarayanopanishat-id">‘यच्च किञ्चित् जगत् सर्वं दृश्यते श्रूयतेपि वा ।<br/>अन्तर्बहिश्च तत् सर्वं व्याप्य नारायणः स्थितः ॥’</span> इति च ॥३७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-755" oldKey "BGB_C10_V38" type "verse" parent "BGB_C10" chapter "BGB_C10" verseType "shloka" text "दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीषताम् । मौनं चैवास्मि गुह्यानां ज्ञानं ज्ञानवतामहम्॥३८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-756" oldKey "BGB_C10_V39" type "verse" parent "BGB_C10" chapter "BGB_C10" verseType "shloka" text "यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन । न तदस्ति विना यत्स्यात् मया भूतं चराचरम्॥३९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-757" oldKey "BGB_C10_V40" type "verse" parent "BGB_C10" chapter "BGB_C10" verseType "shloka" text "नान्तोऽस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां परन्तप । एष तूद्देशतः प्रोक्तो विभूतेर्विस्तरो मया॥४० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-758" oldKey "BGB_C10_V40_B01" type "bhashya" parent "BGB_C10" chapter "BGB_C10" verseType null text "मया विना यद् भूतं स्यात् तन्नास्ति ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘विश्वरूपः अनन्तगतेः अनन्तभागः अनन्तगः अनन्तः’(कुम्भ-म.भा.१२.३४६.४)</span></span> इत्यादि हि मोक्षधर्मे ॥ ३९,४० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-759" oldKey "BGB_C10_V41" type "verse" parent "BGB_C10" chapter "BGB_C10" verseType "shloka" text "यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा । तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोंऽशसम्भवम्॥४१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-760" oldKey "BGB_C10_V41_B01" type "bhashya" parent "BGB_C10" chapter "BGB_C10" verseType null text "‘यद्यद् विभूतिमत्’इति विस्तरः । विष्ण्वादीनि तु स्वरूपाण्येव । अन्यानि तु तेजोयुक्तानि(तेजोंऽश) । तथा च पैङ्गिखिलेषु- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘विशेषका रुद्रवैन्येन्द्रदेवराजन्याद्या अंशयुतान्यजीवाः । कृष्णव्यासौ रामकृष्णौ च रामः कपिलयज्ञप्रमुखाः स्वयं सः ॥’</span></span>इति ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘स एवैको भार्गवदाशरथिकृष्णाद्यास्तु अवंशयुता अन्यजीवाः’</span></span> इति च गौतमखिलेषु । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘ऋषयो मनवो देवा मनुपुत्रा महौजसः । कलाः सर्वे हरेरेव सप्रजापतयः स्मृताः। एते स्वांशकलाः पुंसः कृष्णस्तु भगवान् स्वयम् ॥’(भाग.१.३.२७-२८)</span></span> इति च भागवते । ऋष्यादीन् अंशयुतत्वेनोक्त्वा वराहादीन् स्वरूपत्वेनाह । तु शब्द एवार्थे । अन्यस्तु विशेषो न कुत्राप्यवगतः । अंशत्वं च तत्राप्यवगतम्- ‘उद्बबर्हात्मनः केशौ’ इति । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘मृडयन्ति’(भाग१.३.२९)</span></span> इति बहुवचनं चायुक्तम् । न हि अन्तराऽन्यदुक्त्वा पूर्वम् अपरामृश्य तत्क्रिया उच्यमाना दृष्टा कुत्रचित् ॥ ४१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-761" oldKey "BGB_C10_V42" type "verse" parent "BGB_C10" chapter "BGB_C10" verseType "shloka" text "अथवा बहुनैतेन किं ज्ञातेन तवार्जुन । विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नं एकांशेन स्थितो जगत्॥४२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-762" oldKey "BGB_C10_V42_B01" type "bhashya" parent "BGB_C10" chapter "BGB_C10" verseType null text "‘किम्’ इति वक्ष्यमाणप्राधान्यज्ञापनार्थम् । न तूक्तनिष्फलत्वज्ञापनाय । तथा सति नोच्येत ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘अज्ञात्वैनं सर्वविशेषयुक्तं देवं वरं को हि मुच्येत बन्धात्।’</span></span> इति च ऋर्ग्वेदखिलेषु । त्वं तु बहुफलप्राप्तियोग्य इति ‘तव’ इति विशेषणम् । अन्यस्तुत्यर्थत्वेन प्रसिद्धश्च एकत्र किंशब्दः - <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘रागद्वेषौ यदि स्यातां तपसा किं प्रयोजनम् । तावुभौ यदि न (रागद्वेषौ न चेत्) स्यातां तपसा किं प्रयोजनम् ॥’</span></span> इत्यादौ । प्राधान्यं च सिद्धमेकत्र दर्शनात् सर्वत्र भगवद्दर्शनस्य ‘यो मां पश्यति सर्वत्र’(६.३०) इत्यादौ ॥४२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-763" oldKey "BGB_C11_I01" type "introduction" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType null text "यथा श्रुते ध्यानं (कर्तुं) शक्यं तथा स्वरूपस्थितिरनेनाध्यायेनोच्यते ।" id "Bhagavadgitabhashya-764" oldKey "BGB_C11_V01" type "verse" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType "shloka" text "मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसंज्ञितम् । यत्त्वयोक्तं वचस्तेन मोहोऽयं विगतो मम॥१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-765" oldKey "BGB_C11_V02" type "verse" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType "shloka" text "भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया । त्वत्तः कमलपत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम्॥२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-766" oldKey "BGB_C11_V03" type "verse" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType "shloka" text "एवमेतद्यथाऽऽत्थ त्वमात्मानं परमेश्वर । द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम॥३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-767" oldKey "BGB_C11_V04" type "verse" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType "shloka" text "मन्यसे यदि तच्छक्यं भयाद् द्रष्टुमिति प्रभो । योगेश्वर ततो मे त्वं दर्शयाऽत्मानमव्ययम्॥४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-768" oldKey "BGB_C11_V04_B01" type "bhashya" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType null text "प्रभुः समर्थः । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘नास्ति तस्मात् परं भूतं पुरुषाद्वै सनातनात्।’(कुम्भ.म.भा.१२.३४७.३१)</span> इति हि मोक्षधर्मे । ‘प्रभुरीशः समर्थश्च’ इत्यादि चाभिधानम् ॥ १-४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-769" oldKey "BGB_C11_V05" type "verse" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType "shloka" text "पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोथ सहस्रशः । नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च॥५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-770" oldKey "BGB_C11_V06" type "verse" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType "shloka" text "पश्यादित्यान्वसून् रुद्रानश्विनौ मरुतस्तथा । बहून्यदृष्टपूर्वाणि पश्याश्चर्याणि भारत॥६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-771" oldKey "BGB_C11_V07" type "verse" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType "shloka" text "इहैकस्थं जगत्कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम् । मम देहे गुडाकेश यच्चान्यद्द्रष्टुमिच्छसि॥७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-772" oldKey "BGB_C11_V08" type "verse" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType "shloka" text "न तु मां शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा । दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम्॥८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-773" oldKey "BGB_C11_V09" type "verse" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType "shloka" text "एवमुक्त्वा ततो राजन् महायोगेश्वरो हरिः । दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम्॥९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-774" oldKey "BGB_C11_V09_B01" type "bhashya" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType null text "हरिः सर्वयज्ञभागहारित्वात्- <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘इडोपहूतं गेहेषु हरे भागं क्रतुष्वहम् ।<br/>वर्णो मे हरितः श्रेष्ठस्तस्माद्धरिरिति स्मृतः’॥</span> इति हि मोक्षधर्मे ।॥९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-775" oldKey "BGB_C11_V10" type "verse" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType "shloka" text "अनेकवक्त्रनयनम् अनेकाद्भुतदर्शनम् । अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधम्॥१० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-776" oldKey "BGB_C11_V11" type "verse" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType "shloka" text "दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम् । सर्वाश्चर्यमयं देवम् अनन्तं विश्वतो मुखम्॥११ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-777" oldKey "BGB_C11_V11_B01" type "bhashya" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType null text "<span class="gr-moola">सर्वाश्चर्यमयं</span> सर्वाश्चर्यात्मकम् ॥ १०, ११ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-778" oldKey "BGB_C11_V12" type "verse" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType "shloka" text "दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता । यदि भाः सदृशी सा स्यात् भासस्तस्य महात्मनः॥१२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-779" oldKey "BGB_C11_V12_B01" type "bhashya" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType null text "सहस्रशब्दोऽनन्तवाची । तदपि ‘पाकशासनविक्रमः’ इत्यादिवत् प्रत्यायनार्थमेव । तथाहि ऋग्वेदखिलेषु- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘अनन्तशक्तिः परमोऽनन्तवीर्यः सोऽनन्ततेजाश्च ततस्ततोऽपि ।’</span></span> इति । महातात्पर्याच्च बाहुल्यम् । न च परिमाणोक्त्या किञ्चित् प्रयोजनम् ॥१२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-780" oldKey "BGB_C11_V13" type "verse" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType "shloka" text "तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा । अपश्यद्देवदेवस्य शरीरे पाण्डवस्तदा॥१३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-781" oldKey "BGB_C11_V14" type "verse" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType "shloka" text "ततः स विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा धनञ्जयः । प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिरभाषत॥१४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-782" oldKey "BGB_C11_V15" type "verse" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType "shloka" text "पश्यामि देवांस्तव देव देहे सर्वांस्तथा भूतविशेषसङ्घान् । ब्रह्माणमीशं कमलासनस्थं ऋषींश्च सर्वान् उरगांश्च दिव्यान्॥ १५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-783" oldKey "BGB_C11_V16" type "verse" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType "shloka" text "अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं पश्यामि त्वां सर्वतोऽनन्तरूपम् । नान्तं न मध्यं न पुनस्तवादिं पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप॥ १६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-784" oldKey "BGB_C11_V16_B01" type "bhashya" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType null text "‘अनेक’शब्दोऽनन्तवाची । ‘अनन्तबाहुम्’(११.१९) इति वक्ष्यति । ‘सर्वतः पाणिपादं तत्’(१३.१४) इत्यादि च । <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखो विश्वतोबाहुरुत विश्वतस्पात् ।<br/>सं बाहुभ्यां धमति सं पतत्रैर्द्यावाभूमी जनयन् देव एकः ॥’</span> इति ऋग्वेदे । <span class="gr-reference gr-ref-Yajurveda-id">‘विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखो विश्वतोहस्त उत विश्वतस्पात् ।<br/>सं बाहुभ्यां नमति सं पतत्रैर्द्यावापृथिवी जनयन् देव एकः ॥’</span> इति यजुर्वेदे च । विश्वशब्दश्चानन्तवाची- <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सर्वं समस्तं विश्वं च अनन्तं पूर्णमेव च।’</span> इत्यभिधानात् । <span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘अनन्तबाहुमनन्तपादम् अनन्तरूपं पुरुवक्त्रमेकम् ॥’</span> इति च बाभ्रव्यशाखायाम् । महत्त्वाद्युक्तिस्तु तदात्मकत्वेनापि भवति । अन्यथा ‘अनादिमत् परं ब्रह्म’(१३.१३) इत्याद्ययुक्तं स्यात् ।" id "Bhagavadgitabhashya-785" oldKey "BGB_C11_V16_B02" type "bhashya" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType null text "एकत्र त्वनन्तान्यस्य रूपाणि इत्यनन्तरूपः । अन्यत्र त्वपरिमाण इति । उक्तं ह्युभयमपि <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘परात् परं यन्महतो महान्तम्’,</span> <span class="gr-reference gr-ref-Yajurveda-id">‘यदेकमव्यक्तमनन्तरूपम्’(तै.आ.१०.१.१)</span> इति यजुर्वेदे अव्यक्तस्यानन्तत्वादेव महतो महत्त्वेऽपरिमेयत्वं सिध्यति । <span class="gr-reference gr-ref-Aditya-id">‘महान्तं च समावृत्य प्रधानं समवस्थितम् ।<br/>अनन्तस्य न तस्यान्तः सङ्ख्यानं चापि विद्यते ॥’</span> इत्यादित्यपुराणे । तानि चैकैकानि रूपाण्यनन्तानीति चैकत्र भवन्ति(भवति) । <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘असङ्ख्याता ज्ञानकास्तस्य देहाः सर्वे परीमाणविवर्जिताश्च’ ।</span> इति हि ऋग्वेदखिलेषु । <span class="gr-reference gr-ref-Chandogya-id">‘यावान् वाऽयमाकाशस्तावानेषोऽन्तर्हृदय आकाशः ।<br/>उभेऽस्मिन् द्यावापृथिवी अन्तरेव समाहिते ।<br/>उभावग्निश्च वायुश्च सूर्याचन्द्रमसावुभौ ॥’(छा.८.१.३)</span> इति च । <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘कृष्णस्य गर्भजगतोऽतिभरावसन्नपार्ष्णिप्रहारपरिरुग्णफणातपत्रम् ।’(भाग.१०.१४.३१)</span> इति च भागवते ।" id "Bhagavadgitabhashya-786" oldKey "BGB_C11_V17" type "verse" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType "shloka" text "किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च तेजोराशिं सर्वतो दीप्तिमन्तम् । पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्तात् दीप्तानलार्कद्युतिमप्रमेयम्॥ १७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-787" oldKey "BGB_C11_V17_B01" type "bhashya" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType null text "‘अनलार्कद्युतिम्’ इत्युक्ते मितत्वशङ्कामपाकरोति - <span class="gr-prateeka">अप्रमेयमिति ॥</span> १७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-788" oldKey "BGB_C11_V18" type "verse" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType "shloka" text "त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् । त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्तासनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे॥ १८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-789" oldKey "BGB_C11_V19" type "verse" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType "shloka" text "अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्यम् अनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रम् । पश्यामि त्वां दीप्तहुताशवक्त्रं स्वतेजसा विश्वमिदं तपन्तम्॥ १९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-790" oldKey "BGB_C11_V19_B01" type "bhashya" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType null text "‘शशिसूर्यनेत्रम्’ इत्यपि ‘अहं क्रतुः’(९.१६) इत्यादिवत् । <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘तदङ्गजाः सर्वसुरादयोऽपि तस्मात् तदङ्गेति ऋषिभिः स्तुतास्ते’ ।</span> इत्यृग्वेदखिलेषु । <span class="gr-reference gr-ref-Rugveda-id">‘चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्योऽजायत’ ।(ऋ.मं.१०.सू.९०.मं.१६)</span> इति च । बहुरूपत्वाद् बह्वङ्गत्वं च तेषां युक्तम् ॥ १८, १९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-791" oldKey "BGB_C11_V20" type "verse" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType "shloka" text "द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः । दृष्ट्वाऽद्भुतं रूपमुग्रं तवेदं लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन्॥ २० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-792" oldKey "BGB_C11_V20_B01" type "bhashya" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType null text "<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘मातापित्रोरन्तरगः स एकरूपेण चान्यैः सर्वगतः स एकः’ ।</span> इति वारुणश्रुतेरेकेन रूपेण द्यावापृथिव्योरन्तरं (प्राप्तो) व्याप्तो भवति । ‘पश्य मे पार्थ रूपाणि’(११.५) इति बहूनि रूपाणि प्रतिज्ञातानि । मातापितरौ च पृथिवीद्यावौ- <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘मा नो माता पृथिवी दुर्मतौ धात्’,(ऋ.मं.५.सू.४२.मं.१६)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘मधु द्यौरस्तु नः पिता’(ऋ.मं.१.सू.९०.मं.७)</span> इत्यादिप्रयोगात् । न तु नियमतो भयप्रदं तत्स्वरूपम् । नारदस्य तदभावात् । केषाञ्चित् तथा दर्शयति भगवान् । <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘प्रीयन्ति केचित् तस्य रूपस्य दृष्टौ बिभेति कश्चिदभ्यसे सर्वतृप्तिः’</span> । इति हि वरुणशाखायाम् । न तु तं सर्वे पश्यन्ति अदृष्ट्वाऽपि तन्निरूप्य भये द्रष्टुस्तथा प्रतिभाति । तथा च गौतमखिलेषु- <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘दृष्ट्वा देवं मोदमाना अदृष्ट्वाऽप्येतद्भयाद् बिभ्यतो दृष्टवत् ते ।<br/>पश्यन्ति ते न्यस्तचक्षुर्मुखांस्तु तस्मिन्नेवैते मनसो गतत्वात्’॥</span> इति ।॥२० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-793" oldKey "BGB_C11_V21" type "verse" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType "shloka" text "अमी हि त्वां सुरसङ्घा विशन्ति केचिद्भीताः प्राञ्जलयो गृणन्ति । स्वस्तीत्युक्त्वा महर्षिसिद्धसङ्घाः स्तुवन्ति त्वां स्तुतिभिः पुष्कलाभिः॥ २१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-794" oldKey "BGB_C11_V22" type "verse" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType "shloka" text "रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या विश्वेश्विनौ मरुतश्चोष्मपाश्च । गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घाः वीक्षन्ते त्वां विस्मिताश्चैव सर्वे॥ २२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-795" oldKey "BGB_C11_V23" type "verse" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType "shloka" text "रूपं महत्ते बहुवक्त्रनेत्रं महाबाहो बहुबाहूरुपादम् । बहूदरं बहुदंष्ट्राकरालं दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथितास्तथाऽहम्॥ २३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-796" oldKey "BGB_C11_V24" type "verse" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType "shloka" text "नभःस्पृशं दीप्तमनेकवर्णं व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम् । दृष्ट्वा हि त्वा(त्वां) प्रव्यथितान्तरात्मा धृतिं न विन्दामि शमं च विष्णो॥ २४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-797" oldKey "BGB_C11_V25" type "verse" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType "shloka" text "दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानि दृष्ट्वैव कालानलसन्निभानि । दिशो न जाने न लभे च शर्म प्रसीद देवेश जगन्निवास॥ २५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-798" oldKey "BGB_C11_V26" type "verse" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType "shloka" text "अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्राः सर्वे सहैवावनिपालसङ्घैः । भीष्मो द्रोणः सूतपुत्रस्तथासौ सहास्मदीयैरपि योधमुख्यैः॥ २६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-799" oldKey "BGB_C11_V27" type "verse" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType "shloka" text "वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति दंष्ट्राकरालानि भयानकानि । केचिद्विलग्ना दशनान्तरेषु सन्दृश्यन्ते चूर्णितैरुत्तमाङ्गैः॥ २७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-800" oldKey "BGB_C11_V28" type "verse" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType "shloka" text "यथा नदीनां बहवोऽम्बुवेगाः समुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति । तथा तवामी नरलोकवीरा विशन्ति वक्त्राण्यभिविज्वलन्ति॥ २८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-801" oldKey "BGB_C11_V29" type "verse" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType "shloka" text "यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतङ्गा विशन्ति नाशाय समृद्धवेगाः । तथैव नाशाय विशन्ति लोकाः तवापि वक्त्राणि समृद्धवेगाः॥ २९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-802" oldKey "BGB_C11_V30" type "verse" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType "shloka" text "लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्ताद् लोकान् समग्रान् वदनैर्ज्वलद्भिः । तेजोभिरापूर्य जगत्समग्रं भासस्तवोग्राः प्रतपन्ति विष्णो॥ ३० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-803" oldKey "BGB_C11_V31" type "verse" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType "shloka" text "आख्याहि मे को भवानुग्ररूपो नमोऽस्तु ते देववर प्रसीद । विज्ञातुमिच्छामि भवन्तमाद्यं न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम्॥ ३१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-804" oldKey "BGB_C11_V31_B01" type "bhashya" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType null text "धर्मान्तरज्ञानार्थमेव ‘को भवान्’ इति पृच्छति । यथा कश्चित् किञ्चित् नामादिकं जानन्नपि जातिज्ञानार्थं पृच्छति ‘कस्त्वम्’ इति । यदि तमेव न जानाति तर्हि ‘विष्णो’(११.३०) इत्येव सम्बोधनं न स्यात् । ‘त्वमक्षरम्’(११.१८) इत्यादि च ॥ २१-३१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-805" oldKey "BGB_C11_V32" type "verse" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType "shloka" text "कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान् समाहर्तुमिह प्रवृत्तः । ऋतेऽपि त्वा न भविष्यन्ति सर्वे येऽवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः॥ ३२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-806" oldKey "BGB_C11_V32_B01" type "bhashya" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType null text "कालशब्दो जगद्बन्धन-च्छेदन-ज्ञानादिसर्वभगवद्धर्मवाची । ‘कल बन्धने’, ‘कल च्छेदने’, ‘कल ज्ञाने’, ‘कल कामधेनुः’ इति (हि) पठन्ति । प्रसिद्धश्च स शब्दो भगवति । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘नियतं कालपाशेन बद्धं शक्र विकत्थसे ।<br/>अयं स पुरुषः श्यामो लोकस्य हरति प्रजाः ।<br/>बद्‍ध्वा तिष्ठति मां रौद्रः पशुं(पशून्) रशनया यथा ॥’(कुम्भ-म.भा.१२.२३४.८१-८२)</span> इति हि मोक्षधर्मे विष्णुना बद्धो बलिर्वक्ति । <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘विष्णौ चाधीश्वरे चित्तं धारयन् कालविग्रहे’(भाग.११.१५.१५)</span> इति हि भागवते ।" id "Bhagavadgitabhashya-807" oldKey "BGB_C11_V32_B02" type "bhashya" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType null text "प्रवृद्धः परिपूर्णोऽनादिर्वा । <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘ऋतं च सत्यं चाभीद्धात्’(ऋ.मं.१०.सू.१९०.मं.१)</span> इति हि श्रुतिः । <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘एतन्महद्भूतमनन्तम्’</span> इति च । <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘प्र विष्णुरस्तु तवसस्तवीयान् त्वेषं ह्यस्य स्थविरस्य नाम’(ऋ.मं.७.सू.१००.मं.३)</span> इति च । न तु वर्धनम् । <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavatha-id">‘नासौ जजान न मरिष्यति नैधतेऽसौ।’(भाग.११.३.३९)</span> इति हि भागवते । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘यस्य दिव्यं हि तद्रूपं हीयते वर्धते न च’</span> इति मोक्षधर्मे । <span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id">‘न कर्मणा’(बृ.३.४.२३)</span> इति तु, कर्मणाऽपि न, किमु स्वयमिति । लोकान् समाहर्तुमिह विशेषेण प्रवृत्तः । भ्रात्रादींश्च ऋते इति ‘अपि’शब्दः । प्रत्यनीकत्वं तु परस्परतया । सर्वेऽपि (हि) न भविष्यन्ति । अक्षोहिण्यादिभेदेन बहुवचनं च युक्तम् ॥३२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-808" oldKey "BGB_C11_V33" type "verse" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType "shloka" text "तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो लभस्व जित्वा शत्रून् भुङ्क्ष्व राज्यं समृद्धम् । मयैवैते निहताः पूर्वमेव निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन्॥ ३३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-809" oldKey "BGB_C11_V34" type "verse" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType "shloka" text "द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं च कर्णं तथाऽन्यानपि योधवीरान् । मया हतांस्त्वं जहि मा व्यथिष्ठा युध्यस्व जेताऽसि रणे सपत्नान्॥ ३४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-810" oldKey "BGB_C11_V35" type "verse" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType "shloka" text "एतच्छ्रुत्वा वचनं केशवस्य कृताञ्जलिर्वेपमानः किरीटी । नमस्कृत्वा भूय एवाऽह कृष्णं सगद्गदं भीतभीतः प्रणम्य॥ ३५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-811" oldKey "BGB_C11_V34_B01" type "bhashya" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType null text "‘योऽस्य शिरश्छिन्नं भूमौ पातयति, तच्छिरो भेत्स्यति’ तत्पितुर्वरात् जयद्रथोऽपि विशेषेणोक्तः । सवरा वासवी शक्तिरिति कर्णः ॥३४-३५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-812" oldKey "BGB_C11_V36" type "verse" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType "shloka" text "स्थाने हृषीकेश तव प्रकीर्त्या जगत् प्रहृष्यत्यनुरज्यते च । रक्षांसि भीतानि दिशो द्रवन्ति सर्वे नमस्यन्ति च सिद्धसङ्घाः॥ ३६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-813" oldKey "BGB_C11_V36_B01" type "bhashya" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType null text "यदेतद् वक्ष्यमाणं तत् <span class="gr-moola">स्थाने</span> युक्तमेवेत्यर्थः । अग्नीषोमाद्यन्तर्यामितया जगद्धर्षणादेः(त्) हृषीकेशः । केशत्वं त्वंशूनां तन्नियत(न्तृ)त्वादेः । प्रमाणं तु ‘शशिसूर्यनेत्रम्’(११.१९) इत्यत्रोक्तम् । हृषीकाणामिन्द्रियाणामीशत्वाच्च (हृषीकेशः) । तेषां विशेषतः ईशत्वं च <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id">‘यः प्राणे तिष्ठन्’(बृ.५.७.१६)</span></span> इत्यादौ सिद्धम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘न मे हृषीकाणि पतन्त्यसत्पथे’(भाग.२.६.३३)</span></span> इत्यादिप्रयोगाच्च । इतरोऽर्थो मोक्षधर्मे सिद्धः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘सूर्याचन्द्रमसौ शश्वत् केशैर्मे अंशुसञ्ज्ञितैः । बोधयन् स्थापयंश्चैव जगदुत्पद्यते पृथक् । बोधनात् स्थापनाच्चैव जगतो हर्षसम्भवात् । अग्नीषोमकृतैरेभिः कर्मभिः पाण्डुनन्दन । हृषीकेशो महेशानो वरदो लोकभावनः॥’(कुम्भ-म.भा.१२.२४२.६६-६८) इति</span></span> ॥ ३६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-814" oldKey "BGB_C11_V37" type "verse" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType "shloka" text "कस्माच्च ते न नमेरन् महात्मन् गरीयसे ब्रह्मणोऽप्यादिकर्त्रे । अनन्त देवेश जगन्निवास त्वमक्षरं सदसत्तत्परं यत्॥ ३७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-815" oldKey "BGB_C11_V37_B01" type "bhashya" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType null text "कथं ‘स्थाने’ इति ? तदाह - कस्मादित्यादिना ॥ पूर्णश्चासौ आत्मा च इति महात्मा । आत्मशब्दश्चोक्तो भारते- <span class="gr-reference gr-ref-Mahabhata-id">‘यच्चाऽप्नोति यदादत्ते यच्चात्ति विषयानिह ।<br/>यच्चास्य सन्ततो भावः तस्मादात्मेति भण्यते ॥’</span> इति । तत्परं सदसतः परम् । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabhata-id">‘असच्च सच्चैव च यद्विश्वं सदसतः परम्’(म.भा.१.१.२३)</span> इति च भागवते ।॥३७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-816" oldKey "BGB_C11_V38" type "verse" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType "shloka" text "त्वमादिदेवः पुरुषः पुराणः त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् । वेत्ताऽसि वेद्यं च परं च धाम त्वया ततं विश्वमनन्तरूप॥ ३८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-817" oldKey "BGB_C11_V39" type "verse" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType "shloka" text "वायुर्यमोऽग्निर्वरुणः शशाङ्कः प्रजापतिस्त्वं प्रपितामहश्च । नमो नमस्तेऽस्तु सहस्रकृत्वः पुनश्च भूयोऽपि नमो नमस्ते॥ ३९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-818" oldKey "BGB_C11_V40" type "verse" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType "shloka" text "नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते नमोऽस्तु ते सर्वत एव सर्व । अनन्तवीर्यामितविक्रमस्त्वं सर्वं समाप्नोषि ततोऽसि सर्वः॥ ४० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-819" oldKey "BGB_C11_V41" type "verse" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType "shloka" text "सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तं हे कृष्ण हे यादव हे सखेति । अजानता महिमानं तवेदं मया प्रमादात् प्रणयेन वापि॥ ४१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-820" oldKey "BGB_C11_V42" type "verse" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType "shloka" text "यच्चापहासार्थमसत्कृतोऽसि विहारशय्यासनभोजनेषु । एकोऽथवाऽप्यच्युत तत्समक्षं तत्क्षामये त्वामहमप्रमेयम्॥ ४२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-821" oldKey "BGB_C11_V42_B01" type "bhashya" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType null text "एकस्त्वमेव कारयिता नान्योऽस्त्यथापि ॥ ४२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-822" oldKey "BGB_C11_V43" type "verse" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType "shloka" text "पिताऽसि लोकस्य चराचरस्य त्वमस्य पूज्यश्च गुरुर्गरीयान् । न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यो लोकत्रयेऽप्यप्रतिमप्रभाव॥ ४३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-823" oldKey "BGB_C11_V44" type "verse" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType "shloka" text "तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय कायं प्रसादये त्वामहमीशमीड्यम् । पितेव पुत्रस्य सखेव सख्युः प्रियः प्रियायार्हसि देव सोढुम्॥ ४४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-824" oldKey "BGB_C11_V45" type "verse" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType "shloka" text "अदृष्टपूर्वं हृषितोऽस्मि दृष्ट्वा भयेन च प्रव्यथितं मनो मे । तदेव मे दर्शय देव रूपं प्रसीद देवेश जगन्निवास॥ ४५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-825" oldKey "BGB_C11_V46" type "verse" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType "shloka" text "किरीटिनं गदिनं चक्रहस्तम् इच्छामि त्वां द्रष्टुमहं तथैव । तेनैव रूपेण चतुर्भुजेन सहस्रबाहो भव विश्वमूर्ते॥ ४६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-826" oldKey "BGB_C11_V47" type "verse" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType "shloka" text "मया प्रसन्नेन तवार्जुनेदं रूपं परं दर्शितमात्मयोगात् । तेजोमयं विश्वमनन्तमाद्यं यन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम्॥ ४७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-827" oldKey "BGB_C11_V48" type "verse" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType "shloka" text "न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानैः न च क्रियाभिर्न तपोभिरुग्रैः । एवंरूपः शक्य अहं नृलोके द्रष्टुं त्वदन्येन कुरुप्रवीर॥ ४८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-828" oldKey "BGB_C11_V49" type "verse" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType "shloka" text "मा ते व्यथा मा च विमूढभावो दृष्ट्वा रूपं घोरमीदृङ् ममेदम् । व्यपेतभीः प्रीतमनाः पुनस्त्वं तदेव मे रूपमिदं प्रपश्य॥ ४९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-829" oldKey "BGB_C11_V50" type "verse" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType "shloka" text "इत्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्त्वा स्वकं रूपं दर्शयामास भूयः । आश्वासयामास च भीतमेनं भूत्वा पुनः सौम्यवपुर्महात्मा॥ ५० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-830" oldKey "BGB_C11_V51" type "verse" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType "shloka" text "दृष्ट्वेदं मानुषं रूपं तव सौम्यं जनार्दन । इदानीमस्मि संवृत्तः सचेताः प्रकृतिं गतः॥५१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-831" oldKey "BGB_C11_V52" type "verse" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType "shloka" text "सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम । देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः॥५२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-832" oldKey "BGB_C11_V53" type "verse" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType "shloka" text "नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया । शक्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा॥५३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-833" oldKey "BGB_C11_V54" type "verse" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType "shloka" text "भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोऽर्जुन । ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तप॥५४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-834" oldKey "BGB_C11_V55" type "verse" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType "shloka" text "मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः । निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डव॥५५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-835" oldKey "BGB_C11_V50_B01" type "bhashya" parent "BGB_C11" chapter "BGB_C11" verseType null text "स्वकं रूपं तु भ्रान्ति(न्त)प्रतीत्या । अन्यथा तदपि स्वकमेव । प्रमाणानि तूक्तानि पुरस्तात् ॥ ५० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-836" oldKey "BGB_C12_I01" type "introduction" parent "BGB_C12" chapter "BGB_C12" verseType null text "अव्यक्तोपासनाद् भगवदुपासनस्योत्तमत्वं प्रदर्श्य तदुपायं प्रदर्शयत्यस्मिन्नध्याये-" id "Bhagavadgitabhashya-837" oldKey "BGB_C12_V01" type "verse" parent "BGB_C12" chapter "BGB_C12" verseType "shloka" text "एवं सततयुक्ता ये भक्तास्त्वां पर्युपासते । ये चाप्यक्षरमव्यक्तं तेषां के योगवित्तमाः॥१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-838" oldKey "BGB_C12_V02" type "verse" parent "BGB_C12" chapter "BGB_C12" verseType "shloka" text "मय्यावेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते । श्रद्धया परयोपेतास्ते मे युक्ततमा मताः॥२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-839" oldKey "BGB_C12_V01_B01" type "bhashya" parent "BGB_C12" chapter "BGB_C12" verseType null text "तदुपासनमपि हि मोक्षसाधनं प्रतीयते- <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘श्रियं वसाना अमृतत्वमायन् भवन्ति सत्या समिथा मितद्रौ’</span> इति । <span class="gr-reference gr-ref-Kathaka-id">‘अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तं मृत्युमुखात् प्रमुच्यते’</span> इति च । अव्यक्तं च महतः परम्- <span class="gr-reference gr-ref-Kathaka-id">‘महतः परमव्यक्तम्’</span> इत्युक्तपरामर्शोपपत्तेः । <span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘उपास्य तां श्रियमव्यक्तसञ्ज्ञां भक्त्या मर्त्यो मुच्यते सर्वबन्धैः’ ।</span> इति सामवेदे आग्निवेश्यशाखायाम् ।" id "Bhagavadgitabhashya-840" oldKey "BGB_C12_V01_B02" type "bhashya" parent "BGB_C12" chapter "BGB_C12" verseType null text "महच्च माहात्म्यं तस्याः वेदेषूच्यते । <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘चतुष्कपर्दा युवतिः सुपेशा घृतप्रतीका वयुनानि वस्ते ।<br/>तस्यां सुपर्णा वृषणा निषेदतुः यत्र देवा दधिरे भागधेयम् ’(ऋ.मं.१०.सू.११४.मं.३)</span> इति । <span class="gr-reference gr-ref-Kathakasamhita-id">‘चतुःशिखण्डा युवतिः सुपेशा घृतप्रतीका वयुनानि वस्ते ।<br/>(तस्यां सुपर्णा वृषणा निषेदतुर्यत्र देवा दधिरे भागधेयम्)’(काठकसंहिता.३१.१४,तै.ब्रा.१.२.१.२७)</span> इति च । <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘अहं रुद्रेभिर्वसुभिश्चराम्यहमादित्यैरुत विश्वदेवैः’</span> इत्यारभ्य <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘अहं राष्ट्री सङ्गमनी वसूनां चिकितुषी प्रथमा यज्ञियानाम् ।<br/>तां मा देवा व्यदधुः पुरुत्रा भूरिस्थात्रां भूर्यावेशयन्तीम् ।<br/>मया सो अन्नमत्ति यो वि पश्यति यः प्राणिति य ईं शृणोत्युक्तम् ।<br/>अमन्तवो मां त उप क्षियन्ति श्रुधि श्रुत श्रद्धिवं ते वदामि।<br/> यं कामये तं तमुग्रं कृणोमि तं ब्रह्माणं तमृषिं तं सुमेधाम् ।<br/>अहं रुद्राय धनुरातनोमि ब्रह्मद्विषे शरवे हन्त वाउ।<br/>अहं सुवे पितरमस्य मूर्धन् मम योनिरप्स्वान्तः समुद्रे ।<br/>परो दिवा पर एना पृथिव्यैतावती महिना सं बभूव’(ऋ.मं.१०.सू.१२४.मं.१-८)</span> इत्यादि च । <span class="gr-reference gr-ref-Mahanarayanopanishat-id">‘त्वया जुष्ट ऋषिर्भवति देवि त्वया ब्रह्मागतश्रीरुत(ब्रह्मा गतश्रीः) त्वया’(म.ना.१३.२)</span> इति च । इति शङ्का कस्यचिद् भवति । अतो जानन्नपि सूक्ष्मयुक्तिज्ञानार्थं पृच्छति- एवमिति ॥ एवं शब्देन दृष्टश्रुतरूपं ‘मत्कर्मकृत्’(११.५५) इत्यादिप्रकारश्च परामृश्यते ।" id "Bhagavadgitabhashya-841" oldKey "BGB_C12_V01_B03" type "bhashya" parent "BGB_C12" chapter "BGB_C12" verseType null text "अव्यक्तं प्रकृतिः <span class="gr-reference gr-ref-Kathakopanishat-id">‘महतः परमव्यक्तम्’(कठ.१.३.१२)</span> इति प्रयोगात् । <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘यत् तत् त्रिगुणमव्यक्तं नित्यं सदसदात्मकम् ।<br/> प्रधानं प्रकृतिं प्राहुरविशेषं विशेषवत् ॥’(भाग.३.२७.११)</span> इति च भागवते । अक्षरं च तत् । <span class="gr-reference gr-ref-Atharvanopanishat-id">‘अक्षरात् परतः परः’(आथ.२.१.२)</span> इति श्रुतेः ।" id "Bhagavadgitabhashya-842" oldKey "BGB_C12_V01_B04" type "bhashya" parent "BGB_C12" chapter "BGB_C12" verseType null text "परं तु ब्रह्म न हि भगवतोऽन्यत् । <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘आनन्दमानन्दमयोऽवसाने सर्वात्मके ब्रह्मणि वासुदेवे’(भाग.२.२.३४)</span> इति भागवते । रूपं चेदृशं साधितं पुरस्तात्(गी.भा.२.७२) । उपासनं च तथैव कार्यम् । <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात्’(तै.आ.३.१२.१,श्वे.उ.३.१४,ऋ.सं.मं.१०.सू.९०.मं.१)</span> इत्यारभ्य <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘तमेवं विद्वानमृत इह भवति नान्यः पन्था अयनाय विद्यते’(तै.आ.३.१२.७,चित्त्युपनिषत्)</span> इति (हि) साभ्यासा । आदित्यवर्णत्वादिश्च न वृथोपचारत्वेनाङ्गीकार्यः । तथा च सामवेदे सौकरायणश्रुतिः- <span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘‘स्थाणुर्ह वै प्राजापत्यः स प्रजापतिं पितरमेत्य उवाच- <br/>‘(मुमुक्षुभी राधुभिः) मुमुक्षुभिः साधुभिः पूतपापैः किमु ह वै तारकं तारवाच्यम् ।<br/>ध्यानं च तस्याप्तरुचेः कथं स्याद् ध्येयश्च कः पुरुषोऽलोमपादः॥’ इति ।<br/>तं होवाच-<br/> ‘एष वै विष्णुस्तारकोऽलोमपादो ध्यानं च तस्याप्तरुचेर्वदामि ।<br/>सोऽनन्तशीर्षो बहुवर्णः सुवर्णो ध्येयः स वै लोहितादित्यवर्णः ॥<br/> श्यामोऽथ वा हृदये सोऽष्टबाहुः अनन्तवीर्योऽनन्तबलः पुराणः।’ ’’</span> इति (इत्यादि)। अरूपत्वादेस्तु गतिरुक्ता (पुरस्तात्) । पुरुषभेदश्च प्रश्नादौ प्रतीयते ‘त्वां पर्युपासते, ये चाप्यक्षरमव्यक्तम्’ इत्यादौ ॥१-२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-843" oldKey "BGB_C12_V03" type "verse" parent "BGB_C12" chapter "BGB_C12" verseType "shloka" text "ये त्वक्षरमनिर्देश्यम् अव्यक्तं पर्युपासते । सर्वत्रगमचिन्त्यं च कूटस्थमचलं ध्रुवम्॥३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-844" oldKey "BGB_C12_V04" type "verse" parent "BGB_C12" chapter "BGB_C12" verseType "shloka" text "सन्नियम्येन्द्रियग्रामं सर्वत्र समबुद्धयः । ते प्राप्नुवन्ति मामेव सर्वभूतहिते रताः॥४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-845" oldKey "BGB_C12_V03_B01" type "bhashya" parent "BGB_C12" chapter "BGB_C12" verseType null text "भवन्तु त्वदुपासका एवोत्तमाः । इतरेषां तु किं फलम् ? इत्यत आह- ये त्वित्यादिना ॥ अनिर्देश्यत्वं चोक्तं भागवते मायायाः- <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘अप्रतर्क्याद् अनिर्देश्याद्(अनिर्वाच्यात्) इति केष्वपि निश्चयः’(भाग.१.१७.१९)</span> इति । ईश्वरस्तु (दे)दैवशब्देनोक्तः <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘दैवमन्येपरे’(भाग.१.१७.१८)</span> इत्यत्र । उक्तं च सामवेदे काषायणश्रुतौ <span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘नासदासीन्नो सदासीत् तदानीम्’ (ऋ.मं.१०.सू.१२९. मं.१,शत.ब्रा.१०.५.३.२, तै.ब्रा.२.८९.३)</span> इति । <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘न महाभूतं नोपभूतं तदासीत्’</span> इत्यारभ्य <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘तम आसीत् तमसा गूहमग्रे’</span> इति । <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘तमो ह्यव्यक्तमजरम- निर्देश्यमेषा ह्येव प्रकृतिः’</span> इति । सर्वगाचिन्त्यादिलक्षणा च सा ।तथाहि मोक्षधर्मे- <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘नारायणगुणाश्रयाद् अजराद् अतीन्द्रियाद् अग्राह्याद् असम्भवतः(असम्भवात्)।<br/> असत्याद् अहिंस्रात् ललामाद् द्वितीयप्रवृत्तिविशेषाद् <br/>अवैराद् अक्षयाद् अमराद् अक्षराद् अमूर्तितः सर्वस्याः सर्वकर्तुः शाश्वततमसः।’(नारायणगुणाश्रयाद् अजराद् अमराद् अतीन्द्रियाद् अग्राह्याद् असम्भवात्।<br/> सत्याद् अहिंस्यात् लवादिभिरद्वितीयाद् अप्रवृत्तिविशेषाद् <br/>अवैराद् अक्षयाद् अमराद् अजराद् अमूर्तितः सर्वव्यापिनः सर्वकर्तुः शाश्वतात् तमसः। कुम्भ-म.भा.१२.३५१.६)</span> । इति । <span class="gr-reference gr-ref-Manusmriti-id">‘आसीदिदं तमोऽभूतम् अप्रज्ञातमलक्षणम् ।<br/>अप्रतर्क्यमविज्ञेयं प्रसुप्तमिव सर्वतः ॥’(म.स्मृ.१.५)</span> इति (च) मानवे । ‘कूटस्थोऽक्षर उच्यते’(१५.१६) इति च वक्ष्यति । कूटे= आकाशे स्थिता कूटस्था । <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘(आकाशसंस्थिता) आकाशे संस्थिता त्वेषा ततः कूटस्थिता मता’</span> इति हि ऋग्वेदखिलेषु । <span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘सा सर्वगा निश्चला लोकयोनिः सा चाक्षरा विश्वगा (वी)विरजस्का’</span> इति च सामवेदे (गौतम)गौपवनशाखायाम् ॥ ३-४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-846" oldKey "BGB_C12_V05" type "verse" parent "BGB_C12" chapter "BGB_C12" verseType "shloka" text "क्लेशोऽधिकतरस्तेषाम् अव्यक्तासक्तचेतसाम् । अव्यक्ता हि गतिर्दुःखं देहवद्भिरवाप्यते॥५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-847" oldKey "BGB_C12_V05_B01" type "bhashya" parent "BGB_C12" chapter "BGB_C12" verseType null text "कथं तर्हि त्वदुपासकानामुत्तमत्वम् ? इत्यत आह - क्लेश इति ॥ अव्यक्ता गतिर्दुःखं ह्यवाप्यते । गतिः मार्गः । अव्यक्तोपासनद्वारको मत्प्राप्तिमार्गो दुःखमाप्यत इत्यर्थः । अतिशयोपासन-सर्वेन्द्रियातिनियमन-सर्वसमबुद्धि- सर्वभूतहितेरतत्व-अतिसुष्ठ्वाचार-सम्यग्विष्णुभक्त्यादिसाधनसन्दर्भम् ऋते नाव्यक्तापरोक्ष्यम् । तदृते च न विष्णुप्रसादः । सत्यपि तस्मिन् न सम्यग् भगवदुपासनम् ऋते । नर्ते च तं मोक्षः । विनाऽप्यव्यक्तोपासनं भवत्येव भगवदुपासकानां मोक्ष इति क्लेशिष्ठोऽयं मार्ग इति भावः । तथाऽप्यपरोक्षीकृताव्यक्तानां सुकरं भगवदुपासनम् इत्येव(तावत्) प्रयोजनम् । तत्रापि योऽव्यक्तापरोक्ष्ये प्रयाससः तावता प्रयासेन यदि भगवन्तमुपास्ते ऊनेन वा तदा भगवदपरोक्षमेव (भगदापरोक्ष्यमेव) भवतीति द्वितीयमधिकम् । इन्द्रियसंयमनाद्यूनभावेऽत्युपासकस्यापि देवी नातिप्रसादमेति । देवस्तु तानि साधनानि भक्तिमतः स्वयमेवाप्रयत्नेन ददातीति (चाति) सौकर्यमिति भक्तानां भगवदुपासने । इतरत्र च क्लेशोऽधिकतरः । तदेतत् सर्वं ‘पर्युपासते’(१२.३) ‘सन्नियम्य’(१२.४) ‘अधिकतरः’(१२.४) इति परि सन् तरप्शब्दैः प्रतीयते ।" id "Bhagavadgitabhashya-848" oldKey "BGB_C12_V05_B02" type "bhashya" parent "BGB_C12" chapter "BGB_C12" verseType null text "सामवेदे माधुच्छन्दसशाखायां चोक्तम्- <span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘भक्ताश्च येऽतीव विष्णावतीव जितेन्द्रियाः सम्यगाचारयुक्ताः ।<br/> उपासते तां समबुद्धयश्च तेषां देवी दृश्यते नेतरेषाम् ।<br/> दृष्टा च सा भक्तिमतीव विष्णौ दत्वोपास्तौ सर्वविघ्नान् छिनत्ति । उपास्य तं वासुदेवं विदित्वा ततस्ततः शान्तिमत्यन्तमेति ॥’</span> इति । उक्तं च सामवेदे आयास्यशाखायाम्- <span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘प्रसन्नो भविता देवः सोऽव्यक्तेन सहैव तु ।<br/>यावता तत्प्रसादो हि तावतैव न संशयः ।<br/>न तत्प्रसादमात्रेण प्रीयते स महेश्वरः ।<br/>तस्मिन् प्रीते तु सर्वस्य प्रीतिस्तु भवति ध्रुवम् ।<br/>यद्यप्युपासनाधिक्यं तथाऽपि गुणदो हि सः ।<br/>मुक्तिदश्च स एवैको नाव्यक्तादि(दे)स्तु कश्चन ॥’</span> इति । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘ममात्मभावमिच्छन्तो यतन्ते परमात्मने(ना) ।’(कुम्भ-म.भा.१२.२३५.२७)</span> इति च मोक्षधर्मे श्रीवचनम् । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘धर्मनित्ये महाबुद्धौ ब्रह्मण्ये सत्यवादिनि ।<br/>प्रश्रिते दानशीले च सदैव निवसाम्यहम् ॥’(कुम्भ-म.भा.१२.२३५.३३)</span> इति च । महतः परं तु ब्रह्मैव । तथाहि भगवता सयुक्तिकमभिहितम् । <span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘वदतीति चेन्न प्राज्ञो हि’(ब्र.सू.१.४.५)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘त्रयाणामेव चैवमुपन्यासः प्रश्नश्च’(ब्र.सू.१.४.७)</span> इत्यादि । ‘तम्’ इति पुल्लिङ्गाच्चैतत्सिद्धिः । महतः(त्) परत्वं त्वव्यक्तपरस्य भवत्येव । तथा चाग्निवेश्यशाखायाम्- <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवम्’(काठकेऽपि.१.३.१५)</span> इति । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘परो हि देवः पुरुहूतो महत्तः’</span> इति ।" id "Bhagavadgitabhashya-849" oldKey "BGB_C12_V05_B03" type "bhashya" parent "BGB_C12" chapter "BGB_C12" verseType null text "न चाव्यक्त(स्य)रूपं भगवता निषिद्धम् । भारतादौ साधितत्वात् । <span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘शरीररूपकविन्यस्तगृहीतेः’(ब्र.सू.१.४.१)</span> इत्यादौ तु साङ्ख्यप्रसिद्धं प्रधानं निषिध्य, वैदिकमव्यक्तमेवोक्तम् । तथा च सौकरायणश्रुतिः - <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘शरीररूपिका साऽशरीरस्य विष्णोः यतः प्रिया सा जगतः प्रसूतिः’</span> इति । सुव्रतानां क्षिप्रं महदैश्वर्यं ददाति देवी; न देव इति (च) विशेषः । <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘सुवर्णवर्णां पद्मकरां च देवीं सर्वेश्वरीं व्याप्तजडां च बुद्‍ध्वा ।<br/> सैवेति वै सुव्रतानां तु मासान्महाभूतिं श्रीस्तु दद्यान्न देवः॥’</span> इति ऋग्वेदखिलेषु ।॥५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-850" oldKey "BGB_C12_V06" type "verse" parent "BGB_C12" chapter "BGB_C12" verseType "shloka" text "ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः । अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते॥६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-851" oldKey "BGB_C12_V07" type "verse" parent "BGB_C12" chapter "BGB_C12" verseType "shloka" text "तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् । भवामि न चिरात्पार्थ मय्यावेशितचेतसाम्॥७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-852" oldKey "BGB_C12_V08" type "verse" parent "BGB_C12" chapter "BGB_C12" verseType "shloka" text "मय्येव मन आधत्स्व मयि बुद्धिं निवेशय । निवसिष्यसि मय्येव अत ऊर्ध्वं न संशयः॥८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-853" oldKey "BGB_C12_V09" type "verse" parent "BGB_C12" chapter "BGB_C12" verseType "shloka" text "अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोषि मयि स्थिरम् । अभ्यासयोगेन ततो मामिच्छाऽप्तुं धनञ्जय॥९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-854" oldKey "BGB_C12_V10" type "verse" parent "BGB_C12" chapter "BGB_C12" verseType "shloka" text "अभ्यासेऽप्यसमर्थोऽसि मत्कर्मपरमो भव । मदर्थमपि कर्माणि कुर्वन् सिद्धिमवाप्स्यसि॥१० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-855" oldKey "BGB_C12_V11" type "verse" parent "BGB_C12" chapter "BGB_C12" verseType "shloka" text "अथैतदप्यशक्तोऽसि कर्तुं मद्योगमाश्रितः । सर्वकर्मफलत्यागं ततः कुरु यतात्मवान्॥११ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-856" oldKey "BGB_C12_V11_B01" type "bhashya" parent "BGB_C12" chapter "BGB_C12" verseType null text "मदुपासकानां भक्तानां न कश्चित् क्लेश इति दर्शयति- ये त्वित्यादिना ॥ उक्तं च सौकरायणश्रुतौ- <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘उपासते ये पुरुषं वासुदेवम् अव्यक्तादेरीप्सितं किं नु तेषाम् ।’</span> इति । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘तेषामेकान्तिनः श्रेष्ठाः ते(ये) चैवानन्यदेवताः ।<br/>अहमेव गतिस्तेषां निराशीःकर्मकारिणाम्’॥(कुम्भ-म.भा.१२.३५०.३४)</span> इति च मोक्षधर्मे ।॥ ६-११ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-857" oldKey "BGB_C12_V12" type "verse" parent "BGB_C12" chapter "BGB_C12" verseType "shloka" text "श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासात् ज्ञानाध्यानं विशिष्यते । ध्यानात्कर्मफलत्यागः त्यागाच्छान्तिरनन्तरम्॥१२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-858" oldKey "BGB_C12_V12_B01" type "bhashya" parent "BGB_C12" chapter "BGB_C12" verseType null text "अज्ञानपूर्वादभ्यासाद् ज्ञान(मात्र)मेव विशिष्यते । ज्ञानमात्रात् सज्ञानं ध्यानम् । तथा च सामवेदेऽनभिम्लान(त)शाखायाम्- <span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘अधिकं केवलाभ्यासाद् ज्ञानं तत्सहितं ततः ।<br/>ध्यानं ततश्चापरोक्ष्यं(क्षं) ततः शान्तिर्भविष्यति ॥’</span> इति । ध्यानात् कर्मफलत्यागः इति तु स्तुतिः । अन्यथा कथम् ‘असमर्थोऽसि’(१२.१०) इत्युच्यते । ‘तयोस्तु कर्मसन्न्यासात् कर्मयोगो विशिष्यते’(५.२) इति चोक्तम् । <span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘सर्वाधिकं (ज्ञानं)ध्यानमुदाहरन्ति ध्यानाधिके ज्ञानभक्ती परात्मन् ।<br/> कर्माफलाकाङ्क्षमथो विरागः त्यागश्च न ध्यानकलाफलार्हः ॥’</span> इति च काषायणशाखायाम् । वाक्यसाम्येऽप्यसमर्थविषयत्वोक्तेः तात्पर्याभाव इतरत्र प्रतीयते । ध्यानादिप्राप्तिकारणत्वाच्च(कारणेन) त्यागस्तुतिर्युक्ता । (केवलाद्) केवलध्यानात् फलत्यागयुक्तं ध्यानमधिकम् । ध्यानयुक्तत्याग एव चात्रोक्तः । अन्यथा कथम्- ‘त्यागाच्छान्तिरनन्तरम्’ इत्युच्येत ? कथं च ध्यानादाधिक्यम् ? तथा च गौपवनशाखायाम्- <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘ध्यानात्तु केवलात् त्यागयुक्तं तदधिकं भवेत्॥’</span> इति । न हि त्यागमात्रानन्तरमेव मुक्तिर्भवति । भवति च ध्यानयुक्तात् । केवलत्यागस्तुतिरेवमपि भवति । यथा ‘अनेन युक्तो जेता, नान्यथा’ इत्युक्ते ॥१२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-859" oldKey "BGB_C12_V13" type "verse" parent "BGB_C12" chapter "BGB_C12" verseType "shloka" text "अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च । निर्ममो निरहङ्कारः समदुःखसुखः क्षमी॥१३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-860" oldKey "BGB_C12_V14" type "verse" parent "BGB_C12" chapter "BGB_C12" verseType "shloka" text "सन्तुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः । मय्यर्पितमनोबुद्धिर्यो मद्भक्तः स मे प्रियः॥१४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-861" oldKey "BGB_C12_V15" type "verse" parent "BGB_C12" chapter "BGB_C12" verseType "shloka" text "यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः । हर्षामर्षभयोद्वेगैः मुक्तो यः स च मे प्रियः॥१५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-862" oldKey "BGB_C12_V16" type "verse" parent "BGB_C12" chapter "BGB_C12" verseType "shloka" text "अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः । सर्वारम्भपरित्यागी यो मद्भक्तः स मे प्रियः॥१६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-863" oldKey "BGB_C12_V17" type "verse" parent "BGB_C12" chapter "BGB_C12" verseType "shloka" text "यो न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति । शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान् यस्स मे प्रियः॥१७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-864" oldKey "BGB_C12_V18" type "verse" parent "BGB_C12" chapter "BGB_C12" verseType "shloka" text "समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः । शीतोष्णसुखदुःखेषु समः सङ्गविवर्जितः॥१८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-865" oldKey "BGB_C12_V19" type "verse" parent "BGB_C12" chapter "BGB_C12" verseType "shloka" text "तुल्यनिन्दास्तुनिर्मौनी सन्तुष्टो येन केनचित् । अनिकेतः स्थिरमतिर्भक्तिमान् मे प्रियो नरः॥१९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-866" oldKey "BGB_C12_V19_B01" type "bhashya" parent "BGB_C12" chapter "BGB_C12" verseType null text "‘सर्वारम्भपरित्यागी’ (‘शुभाशुभपरित्यागी’) इत्यादेः सामान्यविशेष-व्याख्यानव्याख्येयभावेन अपुनरुक्तिः । ‘हर्षादिभिर्मुक्तः’ इत्युक्ते कादाचित्कमपि भवतीति ‘यो न हृष्यति’इत्युक्तम् (इत्याद्युक्तम्) । उपचारपरिहारार्थं पूर्वम् । आधिक्यज्ञापनाय भक्त्यभ्यासः । ‘ये तु सर्वाणि कर्माणि’(१२.६) इत्यादेः प्रपञ्च एषः ॥ १६-१९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-867" oldKey "BGB_C12_V20" type "verse" parent "BGB_C12" chapter "BGB_C12" verseType "shloka" text "ये तु धर्म्यामृतमिदं यथोक्तं पर्युपासते । श्रद्दधाना मत्परमा भक्तास्तेऽतीव मे प्रियाः॥२० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-868" oldKey "BGB_C12_V20_B01" type "bhashya" parent "BGB_C12" chapter "BGB_C12" verseType null text "पिण्डीकृत्योपसंहरति- <span class="gr-prateeka">ये तु धर्म्यामृतमिति ॥</span> धर्मः= विष्णुः, तद्विषयं च धर्म्यम् । ‘धर्म्यम् अमृतम्= मृत्यादिसंसारनाशकं च’ इति <span class="gr-moola">धर्म्यामृतम्</span> । श्रत्= आस्तिक्यम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘श्रन्नामास्तिक्यमुच्यते’</span></span> इति ह्यभिधानम् । तद् दधानाः <span class="gr-moola">श्रद्दधानाः</span> ॥२० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-869" oldKey "BGB_C13_I01" type "introduction" parent "BGB_C13" chapter "BGB_C13" verseType null text "पूर्वोक्तज्ञान-ज्ञेय-क्षेत्र-पुरुषान् पिण्डीकृत्य विविच्य दर्शयत्यनेनाध्यायेन । (सर्वार्थसङ्क्षेपोऽयम् )॥ १ -३॥" id "Bhagavadgitabhashya-870" oldKey "BGB_C13_V01" type "verse" parent "BGB_C13" chapter "BGB_C13" verseType "shloka" text "प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च । एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव॥१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-871" oldKey "BGB_C13_V02" type "verse" parent "BGB_C13" chapter "BGB_C13" verseType "shloka" text "इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते । एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः॥२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-872" oldKey "BGB_C13_V03" type "verse" parent "BGB_C13" chapter "BGB_C13" verseType "shloka" text "क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत । क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम॥३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-873" oldKey "BGB_C13_V04" type "verse" parent "BGB_C13" chapter "BGB_C13" verseType "shloka" text "तत् क्षेत्रं यच्च यादृक् च यद्विकारि यतश्च यत् । स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु॥४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-874" oldKey "BGB_C13_V04_B01" type "bhashya" parent "BGB_C13" chapter "BGB_C13" verseType null text "<span class="gr-moola">‘यद्विकारि’</span> येन विकारेण युक्तम् । <span class="gr-moola">यतश्च यत्</span> यतो याति = प्रवर्तते । स च प्रवर्तकः । <span class="gr-moola">यतश्च यत्</span> इति अस्मात् प्रवर्तते क्षेत्रमिति वचनम् । <span class="gr-moola">स च य</span> इति स्वरूपमात्रम् ॥ १-४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-875" oldKey "BGB_C13_V05" type "verse" parent "BGB_C13" chapter "BGB_C13" verseType "shloka" text "ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् । ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः॥५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-876" oldKey "BGB_C13_V05_B01" type "bhashya" parent "BGB_C13" chapter "BGB_C13" verseType null text "ब्रह्मसूत्राणि =शारीरकम् ॥ ५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-877" oldKey "BGB_C13_V06" type "verse" parent "BGB_C13" chapter "BGB_C13" verseType "shloka" text "महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च । इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः॥६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-878" oldKey "BGB_C13_V07" type "verse" parent "BGB_C13" chapter "BGB_C13" verseType "shloka" text "इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः । एतत् क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम्॥७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-879" oldKey "BGB_C13_V07_B01" type "bhashya" parent "BGB_C13" chapter "BGB_C13" verseType null text "इच्छादयो विकाराः ॥ ६-७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-880" oldKey "BGB_C13_V08" type "verse" parent "BGB_C13" chapter "BGB_C13" verseType "shloka" text "अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् । आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः॥८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-881" oldKey "BGB_C13_V08_B01" type "bhashya" parent "BGB_C13" chapter "BGB_C13" verseType null text "‘स च यो यत्प्रभावश्च’ इति वक्तुं तज्ज्ञानसाधनान्याह- <span class="gr-prateeka">अमानित्वमित्यादिना ॥</span> आत्माल्पत्वं ज्ञात्वापि महत्त्वप्रदर्शनं दम्भः ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ज्ञात्वापि स्वात्मनोल्पत्वं डम्भो माहात्म्य(भावनम्)दर्शनम्’ इति ह्यभिधानम् ।</span></span> <span class="gr-moola">आर्जवं</span> मनोवाक्कायकर्म\ाम् अवैपरीत्यम् ॥ ८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-882" oldKey "BGB_C13_V09" type "verse" parent "BGB_C13" chapter "BGB_C13" verseType "shloka" text "इन्द्रियार्थेषु वैराग्यम् अनहङ्कार एव च । जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम्॥९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-883" oldKey "BGB_C13_V10" type "verse" parent "BGB_C13" chapter "BGB_C13" verseType "shloka" text "असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु । नित्यं च समचित्तत्वम् इष्टानिष्टोपपत्तिषु॥१० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-884" oldKey "BGB_C13_V10_B01" type "bhashya" parent "BGB_C13" chapter "BGB_C13" verseType null text "सक्तिः = स्नेहः । स एवातिपक्वः= अभिष्वङ्गः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘स्नेहः सक्तिः स एवातिपक्वो(क्तो)भिष्वङ्ग उच्यते।’</span></span> इति ह्यभिधानम् ॥ १०॥" id "Bhagavadgitabhashya-885" oldKey "BGB_C13_V11" type "verse" parent "BGB_C13" chapter "BGB_C13" verseType "shloka" text "मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी । विविक्तदेशसेवित्वम् अरतिर्जनसंसदि॥११ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-886" oldKey "BGB_C13_V12" type "verse" parent "BGB_C13" chapter "BGB_C13" verseType "shloka" text "अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् । एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तम् अज्ञानं यदतोऽन्यथा॥१२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-887" oldKey "BGB_C13_V12_B01" type "bhashya" parent "BGB_C13" chapter "BGB_C13" verseType null text "<span class="gr-moola">तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम्</span> अपरोक्षज्ञानार्थं शास्त्र(ज्ञानम्)दर्शनम् ॥ ११-१२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-888" oldKey "BGB_C13_V13" type "verse" parent "BGB_C13" chapter "BGB_C13" verseType "shloka" text "ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वाऽमृतमश्नुते । अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते॥१३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-889" oldKey "BGB_C13_V13_B01" type "bhashya" parent "BGB_C13" chapter "BGB_C13" verseType null text "‘परं ब्रह्म’ इति च ‘स च यः’(१३.४) इति प्रतिज्ञातमुच्यते - अन्यद् ‘यत्प्रभावः’(१३.४) इति । आदिमद्देहादिवर्जितम् <span class="gr-moola">अनादिमत्</span> । अन्यथा ‘अनादि’ इत्येव स्यात् । ॥ १३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-890" oldKey "BGB_C13_V14" type "verse" parent "BGB_C13" chapter "BGB_C13" verseType "shloka" text "सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् । सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति॥१४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-891" oldKey "BGB_C13_V15" type "verse" parent "BGB_C13" chapter "BGB_C13" verseType "shloka" text "सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितं । असक्तं सर्वभृच्चैव(भुक्चैव) निर्गुणं गुणभोक्तृ च॥१५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-892" oldKey "BGB_C13_V15_B01" type "bhashya" parent "BGB_C13" chapter "BGB_C13" verseType null text "सर्वेन्द्रियाणि गुणांश्चाभासयतीति <span class="gr-moola">सर्वेन्द्रियगुणाभासम्</span> । इन्द्रियवर्जितत्वाद्यर्थ उक्तः पुरस्तात् ।" id "Bhagavadgitabhashya-893" oldKey "BGB_C13_V16" type "verse" parent "BGB_C13" chapter "BGB_C13" verseType "shloka" text "बहिरन्तश्च भूतानाम् अचरं चरमेव च । सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत्॥१६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-894" oldKey "BGB_C13_V17" type "verse" parent "BGB_C13" chapter "BGB_C13" verseType "shloka" text "अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् । भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च॥१७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-895" oldKey "BGB_C13_V18" type "verse" parent "BGB_C13" chapter "BGB_C13" verseType "shloka" text "ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते । ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम्॥१८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-896" oldKey "BGB_C13_V19" type "verse" parent "BGB_C13" chapter "BGB_C13" verseType "shloka" text "इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः । मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते॥१९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-897" oldKey "BGB_C13_V19_B01" type "bhashya" parent "BGB_C13" chapter "BGB_C13" verseType null text "विकारान्तर्भावाज्ज्ञानसाधनं प्रथमत उक्तम् । बहुत्वात् साधनात्युपयोगात् प्रभावः ॥ १९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-898" oldKey "BGB_C13_V20" type "verse" parent "BGB_C13" chapter "BGB_C13" verseType "shloka" text "प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि । विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसम्भवान्॥२० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-899" oldKey "BGB_C13_V20_B01" type "bhashya" parent "BGB_C13" chapter "BGB_C13" verseType null text "‘यतश्च यत्’ इति वक्तुं प्रकृति-विकार-पुरुषान् सङ्क्षिप्याह- प्रकृतिमिति ॥ गुणाः सत्त्वादयः । तेषामत्यल्पो(ऽपि) विशेषो लयात् सर्गे इति विकाराः पृथगुक्ताः । <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘कार्याकार्यगुणास्तिस्रः यतः स्वल्पोद्भवो जनौ’ ।</span> इति (हि) माधुच्छन्दसशाखायाम् ॥२० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-900" oldKey "BGB_C13_V21" type "verse" parent "BGB_C13" chapter "BGB_C13" verseType "shloka" text "कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते । पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते॥२१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-901" oldKey "BGB_C13_V21_B01" type "bhashya" parent "BGB_C13" chapter "BGB_C13" verseType null text "कार्यं शरीरम् । ‘शरीरं कार्यमुच्यते’ इति ह्यभिधानम् । करणानि इन्द्रियाणि । भोगः अनुभवः । स हि चिद्रूपत्वाद् अनुभवति । प्रकृतिश्च जडत्वात् परिणामिनी । <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘कार्यकारणकर्तृत्वे कारणं प्रकृतिं विदुः ।<br/>भोक्तृत्वे सुखदुःखानां पुरुषं प्रकृतेः परम् ॥’(भाग.३.२७.९)</span> इति (हि) भागवते ॥२१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-902" oldKey "BGB_C13_V22" type "verse" parent "BGB_C13" chapter "BGB_C13" verseType "shloka" text "पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान् गुणान् । कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु॥२२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-903" oldKey "BGB_C13_V23" type "verse" parent "BGB_C13" chapter "BGB_C13" verseType "shloka" text "उपद्रष्टाऽनुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः । परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन् पुरुषः परः॥२३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-904" oldKey "BGB_C13_V23_B01" type "bhashya" parent "BGB_C13" chapter "BGB_C13" verseType null text "‘यतश्च यत्’(१३.४) इत्याह - <span class="gr-prateeka">उपद्रष्टेति ॥</span> <span class="gr-moola">अनुमन्ता</span> अन्वनु विशेषतो निरूपकः ॥२३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-905" oldKey "BGB_C13_V24" type "verse" parent "BGB_C13" chapter "BGB_C13" verseType "shloka" text "य (एनं)एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह । सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽपि जायते॥२४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-906" oldKey "BGB_C13_V24_B01" type "bhashya" parent "BGB_C13" chapter "BGB_C13" verseType null text "‘पुरुषः सुखदुःखानाम्’(१३.२१) इति जीव उक्तः । ‘पुरुषं प्रकृतिं च’ इति जीवेश्वरौ सहैवोच्येते । अन्यत्र महातात्पर्यविरोधः । उत्कर्षे हि महातात्पर्यम् । । तथाहि सौकरायणश्रुतिः- <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘अवाच्योत्कर्षे महत्त्वात् सर्ववाचां सर्वन्यायानां च महत्तत्परत्वम् ।<br/> विष्णोरनन्तस्य परात्परस्य तच्चापि ह्यस्त्येव न चात्र शङ्का ।<br/>अतो विरुद्धं तु यदत्र मानं तदक्षजादावथवाऽपि युक्तिः ।<br/>न तत् प्रमाणं कवयो वदन्ति न चापि युक्तिर्ह्यूनमतिर्हि दृष्टेः ॥’</span> इति । अतो युक्तिभिरप्येतदपलापो न युक्तः । अतो यया युक्त्याऽविद्यमानत्वादि कल्पयति साऽप्याभासरूपेति सदेव माहात्म्यं वेदैरुच्यत इति सिध्यति ।" id "Bhagavadgitabhashya-907" oldKey "BGB_C13_V24_B02" type "bhashya" parent "BGB_C13" chapter "BGB_C13" verseType null text "अवान्तरं च तात्पर्यं तत्रास्ति । उक्तं च तत्रैव- ‘अवान्तरं तत्परत्वं च सत्त्वे, महद्वाऽप्येकत्वात् (तु) तयोरनन्ते’ । इति । श्यामत्वाद्यभिधानाच्च । युक्तं च पुरुषमतिकल्पितयुक्त्यादेराभासत्वम् । अज्ञानसम्भवात् । न तु स्वतः प्रमाणस्य वेदस्याऽभासत्वम् । अदर्शनं च सम्भवत्येव । पुंसां बहूनामप्यज्ञानात् । तर्ह्यस्मदनधीतश्रुत्यादौ विपर्ययोऽपि स्यादिति च न वाच्यम् । यतस्तत्रैवाह- <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘नैतद्विरुद्धा वाचो नैतद्विरुद्धा युक्तयः इति ह प्रजापतिरुवाच (प्रजापतिरुवाच)’</span> इति । तद्विरुद्धं च जीवसाम्यम् ।" id "Bhagavadgitabhashya-908" oldKey "BGB_C13_V24_B03" type "bhashya" parent "BGB_C13" chapter "BGB_C13" verseType null text "<span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘आभास एव च’(ब्र.सू.२.३.५०)</span> इति चोक्तम् । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘बहवः पुरुषा ब्रह्मन् उताहो एक एव तु ।<br/>को ह्यत्र पुरुषश्रेष्ठस्तं भवान् वक्तुमर्हति ।<br/>श्रीवैशंपायन उवाच-<br/>नैतदिच्छन्ति पुरुषमेकं कुरुकुलोद्भव ।<br/>बहूनां पुरुषाणां हि यथैका योनिरुच्यते ॥<br/>तथा त्वं पुरुषं विश्वं आख्यास्यामि गुणाधिकम् ॥’(कुम्भ-म.भा.१२.३६०.१-३)</span> इति च मोक्षधर्मे । न च तत् सर्वं स्वप्नेन्द्रजाल(लादि)वत् । <span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘वैधर्म्याच्च न स्वप्नादिवत्’(ब्र.सू.२.२.२९)</span> इति हि भगवद्वचनम् । न च स्वप्नवत् एकजीवकल्पितत्वे मानं पश्यामः । विपर्यये माश्चोक्ता द्वितीये । उक्तं चायास्यशाखायाम्- <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘स्वप्नो ह वा अयं चञ्चलत्वान्न च स्वप्नो न हि विच्छेद एतदिति।’</span> इति ।" id "Bhagavadgitabhashya-909" oldKey "BGB_C13_V24_B04" type "bhashya" parent "BGB_C13" chapter "BGB_C13" verseType null text "नायं दोषः । न हीश्वरस्य जीवैक्यमुच्यते । जीवस्य हीश्वरैक्यं ध्येयम् । तदपि न निरुपाधिकम् । अतो न प्रतिबिम्बत्वविरोधि ऐक्यम् । तथा च माधुच्छन्दसश्रुतिः- <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ऐक्यं चापि प्रातिबिम्ब्येन विष्णोः जीवस्यैतद्ध्यृषयो वदन्ति’</span> इति । अहङ्ग्रहोपासने च फलाधिक्यम् अ(आ)ग्निवेश्यश्रुतिसिद्धम्- <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अहङ्ग्रहोपासकस्तस्य साम्यम् अभ्याशो ह वा अश्नुते नात्र शङ्का ।’</span> इति । <span class="gr-reference gr-ref-Vamanapurana-id">‘तदीयोऽहमिति ज्ञानम् अहङ्ग्रह इतीरितः ।’</span> इति वामने । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘तद्वशत्वात्तु सोऽस्मीति भृत्यैरेव न तु स्वतः’</span> इति च । ‘प्रातिबिम्ब्येन सोऽस्मि भृत्यश्च’ इति भावना । तथा हि आयास्यशाखायाम्- <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘भृत्यश्चाहं प्रातिबिम्ब्येन सोऽस्मीत्येवं ह्युपास्यः परमः पुमान् सः ।’</span> इति । प्रातिबिम्ब्यं च तत्साम्य(सादृश्य)मेव ॥ २४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-910" oldKey "BGB_C13_V25" type "verse" parent "BGB_C13" chapter "BGB_C13" verseType "shloka" text "ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना । अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे॥२५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-911" oldKey "BGB_C13_V26" type "verse" parent "BGB_C13" chapter "BGB_C13" verseType "shloka" text "अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वाऽन्येभ्य उपासते । तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः॥२६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-912" oldKey "BGB_C13_V26_B01" type "bhashya" parent "BGB_C13" chapter "BGB_C13" verseType null text "<span class="gr-moola">साङ्ख्येन</span> वेदोक्तभगवत्स्वरूपज्ञानेन । कर्मिणामपि श्रुत्वा ज्ञात्वा ध्यात्वा दृष्टिः । श्रावकाणां च ज्ञात्वा ध्यात्वा । साङ्ख्यानां च ध्यात्वा । तथा च गौपवनश्रुतिः- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘कर्मकृच्चापि तच्छ्रुत्वा ज्ञात्वा ध्यात्वाऽनुपश्यति । श्रावकोऽपि तथा ज्ञात्वा ध्यात्वा ज्ञान्यपि पश्यति । अन्यथा तस्य दृष्टिर्हि कथञ्चिन्नोपजायते ॥’</span></span> इति । ‘अन्ये’ इत्यशक्तानामप्युपायदर्शनार्थम् ॥ २५, २६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-913" oldKey "BGB_C13_V27" type "verse" parent "BGB_C13" chapter "BGB_C13" verseType "shloka" text "यावत्सञ्जायते किञ्चित् सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् । क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात् तद्विद्धि भरतर्षभ॥२७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-914" oldKey "BGB_C13_V28" type "verse" parent "BGB_C13" chapter "BGB_C13" verseType "shloka" text "समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् । विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति॥२८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-915" oldKey "BGB_C13_V29" type "verse" parent "BGB_C13" chapter "BGB_C13" verseType "shloka" text "समं पश्यन् हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् । न हिनस्त्यात्मनाऽऽत्मानं ततो याति परां गतिम्॥२९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-916" oldKey "BGB_C13_V29_B01" type "bhashya" parent "BGB_C13" chapter "BGB_C13" verseType null text "पुनश्च प्रकृति-पुरुष-ईश्वरस्वरूपं साम्यादिधर्मयुतमाह- <span class="gr-prateeka">यावदित्यादिना ॥</span> २७-२९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-917" oldKey "BGB_C13_V30" type "verse" parent "BGB_C13" chapter "BGB_C13" verseType "shloka" text "प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः । यः पश्यति तथाऽऽत्मानम् अकर्तारं स पश्यति॥३० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-918" oldKey "BGB_C13_V30_B01" type "bhashya" parent "BGB_C13" chapter "BGB_C13" verseType null text "आत्मानं चाकर्तारं पश्यति स पश्यति ॥ ३० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-919" oldKey "BGB_C13_V31" type "verse" parent "BGB_C13" chapter "BGB_C13" verseType "shloka" text "यदा भूतपृथग्भावम् एकस्थमनुपश्यति । तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा॥३१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-920" oldKey "BGB_C13_V31_B01" type "bhashya" parent "BGB_C13" chapter "BGB_C13" verseType null text "<span class="gr-moola">एकस्थम्</span> एकस्मिन्नेव विष्णौ स्थितम् । <span class="gr-moola">तत एव च</span> विष्णोः विस्तारम् ॥३१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-921" oldKey "BGB_C13_V32" type "verse" parent "BGB_C13" chapter "BGB_C13" verseType "shloka" text "अनादित्वान्निर्गुणत्वात् परमात्माऽयमव्ययः । शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते॥३२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-922" oldKey "BGB_C13_V32_B01" type "bhashya" parent "BGB_C13" chapter "BGB_C13" verseType null text "न च व्ययादिस्तस्येत्याह - <span class="gr-prateeka">अनादित्वादिति ॥</span> सादि हि प्रायो व्ययि, गुणात्मकं च । ‘न करोति’ इत्यादेरर्थ उक्तः पुरस्तात् । न लौकिकक्रियादिस्तस्य । अतो <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mandukyopanishat-id">‘न प्रज्ञम्’(मां.२.१)</span></span> इत्यादिवदिति ॥ ३२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-923" oldKey "BGB_C13_V33" type "verse" parent "BGB_C13" chapter "BGB_C13" verseType "shloka" text "यथा सर्वगतं सौक्ष्म्याद् आकाशं नोपलिप्यते । सर्वत्रावस्थितो देहे तथाऽऽत्मा नोपलिप्यते॥३३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-924" oldKey "BGB_C13_V34" type "verse" parent "BGB_C13" chapter "BGB_C13" verseType "shloka" text "यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः । क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत॥३४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-925" oldKey "BGB_C13_V35" type "verse" parent "BGB_C13" chapter "BGB_C13" verseType "shloka" text "क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवम् अन्तरं ज्ञानचक्षुषा । भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम्॥३५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-926" oldKey "BGB_C13_V35_B01" type "bhashya" parent "BGB_C13" chapter "BGB_C13" verseType null text "भूतेभ्यः प्रकृतेश्च मोक्षसाधनम् अमानित्वादिकम् ॥ ३५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-927" oldKey "BGB_C14_I01" type "introduction" parent "BGB_C14" chapter "BGB_C14" verseType null text "साधनं प्राधान्येनोत्तरैरध्यायैर्वक्ति-" id "Bhagavadgitabhashya-928" oldKey "BGB_C14_V01" type "verse" parent "BGB_C14" chapter "BGB_C14" verseType "shloka" text "परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् । यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिमितो गताः॥१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-929" oldKey "BGB_C14_V02" type "verse" parent "BGB_C14" chapter "BGB_C14" verseType "shloka" text "इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः । सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च॥२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-930" oldKey "BGB_C14_V03" type "verse" parent "BGB_C14" chapter "BGB_C14" verseType "shloka" text "मम योनिर्महद् ब्रह्म तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम् । सम्भवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत॥३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-931" oldKey "BGB_C14_V03_B01" type "bhashya" parent "BGB_C14" chapter "BGB_C14" verseType null text "<span class="gr-moola">महद् ब्रह्म</span> प्रकृतिः । सा च ‘श्रीः-भूः-दुर्गा’ इति भिन्ना । उमासरस्वत्याद्यास्तु तदंशयुता अन्यजीवाः । तथा च काषायणश्रुतिः- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘श्रीर्भूमिर्दुर्गा महती तु माया सा लोकसूतिर्जगतो बन्धिक च । उमावागाद्या अन्यजीवास्तदंशास्तदात्मना सर्ववेदेषु गीताः ॥’</span></span> इति । ‘मम योनिः’ इति गर्भाधानार्था योनिः । नतु माता । वाक्यशेषात् । तथाहि सामवेदे शार्कराक्ष्यश्रुतौ- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘विष्णोर्योनिर्गर्भसन्धारणार्था महामाया सर्वदुःखैर्विहीना । तथाऽप्यात्मानं दुःखिवन्मोहनार्थं (प्रदर्शयन्ती) प्रकाशयन्ती सह विष्णुना सा ॥’</span></span> इति ।" id "Bhagavadgitabhashya-932" oldKey "BGB_C14_V03_B02" type "bhashya" parent "BGB_C14" chapter "BGB_C14" verseType null text "अतः सीतादुःखादिकं (सर्वं) मृषाप्रदर्शनमेव । तथा कूर्मपुराणे । न चेयं भूः । तथा च सौकरायणश्रुतिः- <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘अन्या भूमिर्भूरियं तस्य छाया भूतावमा सा हि भूतैकयोनिः।’</span> इति । <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘अवाप स्वेच्छया दास्यं जगतां प्रपितामही’</span> इत्यनभिम्लात(न)श्रुतिः। मत्स्यपुराणोक्तमपि स्वेच्छयैव । महद्ब्रह्मशब्दवाच्याऽपि प्रकृतिरेव- <span class="gr-reference gr-ref-Matsyapurana-id">‘महती ब्रह्मणी द्वे तु प्रकृतिश्च महेश्वरः।’</span> इति तत्रैव ॥३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-933" oldKey "BGB_C14_V04" type "verse" parent "BGB_C14" chapter "BGB_C14" verseType "shloka" text "सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः सम्भवन्ति याः । तासां ब्रह्म महद् योनिरहं बीजप्रदः पिता॥४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-934" oldKey "BGB_C14_V05" type "verse" parent "BGB_C14" chapter "BGB_C14" verseType "shloka" text "सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः । निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम्॥५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-935" oldKey "BGB_C14_V06" type "verse" parent "BGB_C14" chapter "BGB_C14" verseType "shloka" text "तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात् प्रकाशकमनामयम् । सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ॥६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-936" oldKey "BGB_C14_V06_B01" type "bhashya" parent "BGB_C14" chapter "BGB_C14" verseType null text "बन्धप्रकारं दर्शयति साधनानुष्ठानाय - <span class="gr-prateeka">सत्त्वमित्यादिना ॥</span> ४,५, ६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-937" oldKey "BGB_C14_V07" type "verse" parent "BGB_C14" chapter "BGB_C14" verseType "shloka" text "रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम् । तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम्॥७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-938" oldKey "BGB_C14_V07_B01" type "bhashya" parent "BGB_C14" chapter "BGB_C14" verseType null text "(रज इति) तृष्णासङ्गयोः समुद्भवम् = तयोः कारणम् ॥ ७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-939" oldKey "BGB_C14_V08" type "verse" parent "BGB_C14" chapter "BGB_C14" verseType "shloka" text "तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् । प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत॥८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-940" oldKey "BGB_C14_V08_B01" type "bhashya" parent "BGB_C14" chapter "BGB_C14" verseType null text "अज्ञानं जायते यतः तद् <span class="gr-moola">अज्ञानजम्</span> । ‘प्रमादमोहौ तमसः’(१४.१७) इति वाक्यशेषात् ॥८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-941" oldKey "BGB_C14_V09" type "verse" parent "BGB_C14" chapter "BGB_C14" verseType "shloka" text "सत्त्वं सुखे सञ्जयति रजः कर्मणि भारत । ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे सञ्जयत्युत॥९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-942" oldKey "BGB_C14_V10" type "verse" parent "BGB_C14" chapter "BGB_C14" verseType "shloka" text "रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत । रजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा॥१० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-943" oldKey "BGB_C14_V11" type "verse" parent "BGB_C14" chapter "BGB_C14" verseType "shloka" text "सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन् प्रकाश उपजायते । ज्ञानं यदा तदा विद्याद् विवृद्धं सत्त्वमित्युत॥११ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-944" oldKey "BGB_C14_V12" type "verse" parent "BGB_C14" chapter "BGB_C14" verseType "shloka" text "लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा । रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ॥१२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-945" oldKey "BGB_C14_V13" type "verse" parent "BGB_C14" chapter "BGB_C14" verseType "shloka" text "अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च । तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन॥१३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-946" oldKey "BGB_C14_V14" type "verse" parent "BGB_C14" chapter "BGB_C14" verseType "shloka" text "यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत् । तदोत्तमविदां लोकान् अमलान् प्रतिपद्यते॥१४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-947" oldKey "BGB_C14_V15" type "verse" parent "BGB_C14" chapter "BGB_C14" verseType "shloka" text "रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते । तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते॥१५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-948" oldKey "BGB_C14_V16" type "verse" parent "BGB_C14" chapter "BGB_C14" verseType "shloka" text "कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम् । रजसस्तु फलं दुःखम् अज्ञानं तमसः फलम्॥१६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-949" oldKey "BGB_C14_V16_B01" type "bhashya" parent "BGB_C14" chapter "BGB_C14" verseType null text "<span class="gr-prateeka">रजसस्तु फलं दुःखमिति ॥</span> अल्पसुखं <span class="gr-moola">दुःखम्</span> । तथाहि शार्कराक्षशाखायाम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘रजसो ह्येव जायते मात्रया सुखं दुःखम्, तस्मात् तान् सुखिनो दुःखिन इत्याचक्षते ।’</span></span> इति । अन्यथा दुःखस्यातिकष्टत्वात् तमोऽधिकत्वं रजसो न स्यात् ॥ ९-१६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-950" oldKey "BGB_C14_V17" type "verse" parent "BGB_C14" chapter "BGB_C14" verseType "shloka" text "सत्त्वात् सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च । प्रमादमोहौ तमसो भवतोऽज्ञानमेव च॥१७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-951" oldKey "BGB_C14_V18" type "verse" parent "BGB_C14" chapter "BGB_C14" verseType "shloka" text "ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः । जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः॥१८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-952" oldKey "BGB_C14_V19" type "verse" parent "BGB_C14" chapter "BGB_C14" verseType "shloka" text "नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टाऽनुपश्यति । गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोऽधिगच्छति॥१९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-953" oldKey "BGB_C14_V19_B01" type "bhashya" parent "BGB_C14" chapter "BGB_C14" verseType null text "परिणामिकर्तारं गुणेभ्योऽन्यं न पश्यति । अन्यथा <span class="gr-reference gr-ref-Atharvana-id">‘यदा पश्यः पश्यते रुग्मवर्णं कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम्।’</span> इति श्रुतिविरोधः । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘नाहं कर्ता न कर्ता त्वं कर्ता यस्तु सदा प्रभुः’(कुम्भ-म.भा.१२.२३४.८४)</span> इति मोक्षधर्मे ।॥ १९-२१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-954" oldKey "BGB_C14_V20" type "verse" parent "BGB_C14" chapter "BGB_C14" verseType "shloka" text "गुणानेतानतीत्य त्रीन् देही देहसमुद्भवान् । जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोऽमृतमश्नुते॥२० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-955" oldKey "BGB_C14_V21" type "verse" parent "BGB_C14" chapter "BGB_C14" verseType "shloka" text "कैर्लिङ्गैस्त्रीन् गुणानेतान् अतीतो भवति प्रभो । किमाचारः कथं चैतांस्त्रीन् गुणान् अतिवर्तते॥२१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-956" oldKey "BGB_C14_V22" type "verse" parent "BGB_C14" chapter "BGB_C14" verseType "shloka" text "प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव । न द्वेष्टि सम्प्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति॥२२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-957" oldKey "BGB_C14_V22_B01" type "bhashya" parent "BGB_C14" chapter "BGB_C14" verseType null text "प्रायो न द्वेष्टि न काङ्क्षति । तथाहि सामवेदे भाल्लवेयशाखायाम्- <span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘रजस्तमःसत्त्वगुणान् प्रवृत्तान् प्रायो न च द्वेष्टि न चापि काङ्क्षते ।<br/>तथाऽपि सूक्ष्मं सत्त्वगुणं च काङ्क्षेद् यदि प्रविष्टं सुतमश्च जह्यात् ॥’</span> इति। <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘न हि देवा ऋषयश्च सत्त्वस्था नृपसत्तम ।<br/>हीनास्सत्त्वेन सूक्ष्मेण ततो वैकारिकाः स्मृताः ।<br/>कथं वैकारिको गच्छेत् पुरुषः पुरुषोत्तमम् ॥’(कुम्भ-म.भा.१२.३५८.७८-७९)</span> इति हि मोक्षधर्मे । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘सात्त्विकः पुरुषव्याघ्र भवेन्मोक्षार्थनिश्चितः’(कुम्भ-म.भा.१२.३५८.६९)</span> । इति च ॥ २०-२२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-958" oldKey "BGB_C14_V23" type "verse" parent "BGB_C14" chapter "BGB_C14" verseType "shloka" text "उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते । गुणा वर्तन्त इत्येव योऽवतिष्ठति नेङ्गते॥२३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-959" oldKey "BGB_C14_V24" type "verse" parent "BGB_C14" chapter "BGB_C14" verseType "shloka" text "समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः । तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः॥२४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-960" oldKey "BGB_C14_V25" type "verse" parent "BGB_C14" chapter "BGB_C14" verseType "shloka" text "मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः । सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते॥२५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-961" oldKey "BGB_C14_V25_B01" type "bhashya" parent "BGB_C14" chapter "BGB_C14" verseType null text "तुल्यत्वार्थ उक्तः पुरस्तात् ॥ २४, २५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-962" oldKey "BGB_C14_V26" type "verse" parent "BGB_C14" chapter "BGB_C14" verseType "shloka" text "मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते । स गुणान् समतीत्यैतान् ब्रह्मभूयाय कल्पते॥२६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-963" oldKey "BGB_C14_V26_B01" type "bhashya" parent "BGB_C14" chapter "BGB_C14" verseType null text "ब्रह्मवत् = प्रकृतिवत् भगवत्प्रियत्वं ब्रह्मभूयम् । नतु तावत् प्रियत्वम् । किन्तु प्रियत्वमात्रम् । <span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘बद्धा वाऽपि तु मुक्ता वा न रमावत् प्रिया हरेः’ ।</span> इति पाद्मे । भूयाय भावाय ॥२६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-964" oldKey "BGB_C14_V27" type "verse" parent "BGB_C14" chapter "BGB_C14" verseType "shloka" text "ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाऽहम् अमृतस्याव्ययस्य च । शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च॥२७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-965" oldKey "BGB_C14_V27_B01" type "bhashya" parent "BGB_C14" chapter "BGB_C14" verseType null text "<span class="gr-moola">ब्रह्मणः</span> मायायाः ॥ २७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-966" oldKey "BGB_C15_I01" type "introduction" parent "BGB_C15" chapter "BGB_C15" verseType null text "संसारस्वरूपतदत्ययोपायविज्ञानान्यस्मिन्नध्याये दर्शयति-" id "Bhagavadgitabhashya-967" oldKey "BGB_C15_I02" type "introduction" parent "BGB_C15" chapter "BGB_C15" verseType null text "त्रयोदशोक्तं विविच्य दर्शयति-" id "Bhagavadgitabhashya-968" oldKey "BGB_C15_V01" type "verse" parent "BGB_C15" chapter "BGB_C15" verseType "shloka" text "ऊर्ध्वमूलमधःशाखं अश्वत्थं प्राहुरव्ययम् । छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ॥१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-969" oldKey "BGB_C15_V01_B01" type "bhashya" parent "BGB_C15" chapter "BGB_C15" verseType null text "ऊर्ध्वो विष्णुः । ‘ऊर्ध्वपवित्रो वाजिनीवस्वमृतमस्मि द्रविणसवर्चसम्’ । इति हि श्रुतिः । ऊर्ध्वः उत्तमः सर्वतः । अधो निकृष्टम् । शाखा भूतानि । श्वोप्येकप्रकारेण न तिष्ठतीत्यश्वत्थः । तथाऽपि न प्रवाहव्ययः । पूर्वब्रह्मकाले यथा स्थितिस्तथा सर्वत्रापीत्यव्ययता । फलकारणत्वा- च्छन्दसां पर्णत्वम् । न हि कदाचिदप्यजाते पर्णे फलोत्पत्तिः ॥१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-970" oldKey "BGB_C15_V02" type "verse" parent "BGB_C15" chapter "BGB_C15" verseType "shloka" text "अधश्चोर्ध्वं प्रसृतास्तस्य शाखा गुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः । अधश्च मूलान्यनुसन्ततानि कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके ॥ २ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-971" oldKey "BGB_C15_V02_B01" type "bhashya" parent "BGB_C15" chapter "BGB_C15" verseType null text "अव्यक्तेऽपि सूक्ष्मरूपेण सन्ति शरीरादौ च भूतानि इति <span class="gr-moola">अधश्चोर्ध्वं च प्रसृताः</span> । गुणैः सत्त्वादिभिः । प्रतीतिमात्रसुखत्वात् प्रवाला विषयाः । <span class="gr-moola">मूलानि</span> भगवद्रूपादीनि । भगवानपि कर्मानुबन्धेन हि फलं ददाति । तथाहि भाल्लवेयशाखायाम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘ब्रह्म वा अस्य पृथङ् मूलम्, प्रकृतिः समूलम्, सत्त्वादयो अर्वाचीनमूलम् । भूतानि शाखाः, छन्दांसि पर्णा(त्रा)णि, देवनृतिर्यञ्चश्च शाखाः । पत्रेभ्यो हि फलं जायते । मात्राः शिफाः । मुक्तिः फलम्, अमुक्तिः फलम् । मोक्षो रसः, अमोक्षो रसः । अव्यक्ते च शाखाः, व्यक्ते च शाखा । अव्यक्ते च मूलम्, व्यक्ते च मूलम् । एषोऽश्वत्थो गुणालोलपत्रो न स्थीयते न न स्थीयते ; न ह्येष कदाचनान्यथा जायते, नान्यथा जायते ’</span></span> इति ॥ २ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-972" oldKey "BGB_C15_V03" type "verse" parent "BGB_C15" chapter "BGB_C15" verseType "shloka" text "न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो न चादिर्न च सम्प्रतिष्ठा । अश्वत्थमेनं सुविरूढमूलम् असङ्गशस्त्रेण दृढेन च्छित्त्वा॥ ३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-973" oldKey "BGB_C15_V03_B01" type "bhashya" parent "BGB_C15" chapter "BGB_C15" verseType null text "यथा स्थितिः तथा नोपलभ्यते । अन्तादिर्विष्णुः । <span class="gr-reference gr-ref-bhagavata-id">‘त्वमादिरन्तो जगतोऽस्य मध्यम्’(भा.ग.८.३.१०)</span> इति भागवते । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘अनाद्यनन्तं परं ब्रह्म न देवा ऋषयो विदुः’(कुम्भ-म.भा.१२.४३.१९)</span> इति च मोक्षधर्मे । असङ्गशस्त्रेण सङ्गराहित्यसहितेन ज्ञानेन । <span class="gr-reference gr-ref-bhagavata-id">‘ज्ञानासिनोपासनया शितेन’(भाग.११.२८.१८)</span> इति हि भागवते । छेदश्च विमर्श एव । ततश्च तस्यैवाबन्धकं भवति । तथा हि मूलस्थं ब्रह्म प्रतीयते । तच्चोक्तं तच्छ्रुतावेव- <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘विमर्शो ह्यस्य च्छेदः । स तं न बध्नाति, बध्नाति चान्यान्’</span> इति ।" id "Bhagavadgitabhashya-974" oldKey "BGB_C15_V04" type "verse" parent "BGB_C15" chapter "BGB_C15" verseType "shloka" text "ततः परं(पदं) तत्परिमार्गितव्यं यस्मिन् गता न निवर्तन्ति भूयः । तमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी॥ ४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-975" oldKey "BGB_C15_V04_B01" type "bhashya" parent "BGB_C15" chapter "BGB_C15" verseType null text "तदर्थं च तमेव प्रपद्ये प्रपद्येत । तच्चोक्तं तत्रैव- <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘तं वै प्रपद्येत यं वै प्रपद्य न शोचति न हृष्यति न जायते न म्रियते तद् ब्रह्म मूलम्, तत् छित्सुः’</span> इति । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘नारायणेन दृष्टश्च प्रतिबुद्धो(प्रतिबद्धः) भवेत् पुमान्’(कुम्भ-म.भा.१२.३५८.७५) ।</span> इति च मोक्षधर्मे । छेदनोपायो ह्यत्राकाङ्क्षितः । न च भगवतोऽन्यः शरण्योऽस्ति ॥ ३, ४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-976" oldKey "BGB_C15_V05" type "verse" parent "BGB_C15" chapter "BGB_C15" verseType "shloka" text "निर्मानमोहा जितसङ्गदोषा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः । द्वन्द्वैर्विमुक्ताः सुखदुःखसञ्ज्ञैः गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत्॥ ५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-977" oldKey "BGB_C15_V05_B01" type "bhashya" parent "BGB_C15" chapter "BGB_C15" verseType null text "साधनान्तरमाह - <span class="gr-prateeka">निर्मानेति ॥</span> ५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-978" oldKey "BGB_C15_V06" type "verse" parent "BGB_C15" chapter "BGB_C15" verseType "shloka" text "न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः । यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम॥६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-979" oldKey "BGB_C15_V07_B01" type "bhashya" parent "BGB_C15" chapter "BGB_C15" verseType null text "स्वरूपं कथयति- <span class="gr-moola">न तदित्यादिना ॥</span> ६॥" id "Bhagavadgitabhashya-980" oldKey "BGB_C15_V07" type "verse" parent "BGB_C15" chapter "BGB_C15" verseType "shloka" text "ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः । मनःषष्ठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति॥७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-981" oldKey "BGB_C15_V08" type "verse" parent "BGB_C15" chapter "BGB_C15" verseType "shloka" text "शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः । गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात्॥८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-982" oldKey "BGB_C15_V08_B01" type "bhashya" parent "BGB_C15" chapter "BGB_C15" verseType null text "‘कर्षति’इत्युक्ते जीवस्य स्वातन्त्र्यं प्रतीतम् । तन्निवारयति- शरीरमित्यादिना ॥ यद् यदा शरीरमवाप्नोति उत्क्रामति च जीवः तदा ईश्वरः एव एतानि गृहीत्वा संयाति । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘यत्रयत्र च संयुक्त्तो धाता गर्भं पुनः पुनः ।<br/>तत्रतत्रैव वसति न यत्र स्वयमिच्छति’(कुम्भ-म.भा.१२.२३३.१२)</span> इति हि मोक्षधर्मे । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘भावाभावावपि जानन् गरीयो जानामि श्रेयो न तु तत् करोमि ।<br/>आशासु हर्म्यासु ह्रदासु कुर्वन् यथा नियुक्तोऽस्मि तथा वहामि ॥’(कुम्भ-म.भा.१२.२३३.१०) इति च</span> । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘हत्वा जित्वाऽपि मघवन् यः कश्चित् पुरुषायते ।<br/>अकर्ता त्वेव भवति कर्ता त्वेव करोति तत् ॥’(कुम्भ-म.भा.१२.२३१.१७)</span> इति च । <span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id">‘तद्यथाऽनः सुसमाहितम् उत्सर्जद्यायात् ।<br/> एवमेवायं (श)शारीर आत्मा प्राज्ञेनात्मनाऽन्वारूढ उत्सर्जद्याति’(बृ.४.३.३५)</span> इति च श्रुतिः । <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘वाङ् मनसि सम्पद्यते, मनः प्राणे, प्राणस्तेजसि, तेजः परस्यां देवतायाम् ’(छां.६.८.६)</span> इति च । गन्धानिव सूक्ष्माणि ॥८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-983" oldKey "BGB_C15_V09" type "verse" parent "BGB_C15" chapter "BGB_C15" verseType "shloka" text "श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च । अधिष्ठाय मनश्चायं विषयानुपसेवते॥९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-984" oldKey "BGB_C15_V09_B01" type "bhashya" parent "BGB_C15" chapter "BGB_C15" verseType null text "भोगो अस्यापि साधितः पुरस्तात् । इन्द्रियद्वाराऽपि सोऽपि भुङ्क्ते ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘(यद्य) तद्य इमे वीणायां गायन्ति एतं ते गायन्ति’(छां.१.३.९)</span></span> इति च श्रुतिः । गुणान्वितमेव भुङ्क्ते । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id">‘न ह वै देवान् पापं गच्छति’(बृ.३.६.२७)</span></span> इति श्रुतेः ॥ ९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-985" oldKey "BGB_C15_V10" type "verse" parent "BGB_C15" chapter "BGB_C15" verseType "shloka" text "उत्क्रामन्तं स्थितं वाऽपि भुञ्जानं वा गुणान्वितम् । विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः॥१० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-986" oldKey "BGB_C15_V10_B01" type "bhashya" parent "BGB_C15" chapter "BGB_C15" verseType null text "तर्हि किमिति न दृश्यते ? इत्यत आह - <span class="gr-prateeka">उत्क्रामन्तमित्यादि ॥</span> १० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-987" oldKey "BGB_C15_V11" type "verse" parent "BGB_C15" chapter "BGB_C15" verseType "shloka" text "यतन्तो योगिनश्चैनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम् । यतन्तोऽप्यकृतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतसः॥११ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-988" oldKey "BGB_C15_V11_B01" type "bhashya" parent "BGB_C15" chapter "BGB_C15" verseType null text "<span class="gr-moola">यतन्तः</span> ज्ञानं प्राप्य । <span class="gr-moola">अकृतात्मानः</span> अशुद्धबुद्धयः ॥ ११ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-989" oldKey "BGB_C15_V12" type "verse" parent "BGB_C15" chapter "BGB_C15" verseType "shloka" text "यदादित्यगतं तेजो जगद् भासयतेऽखिलम् । यच्चन्द्रमासि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम्॥१२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-990" oldKey "BGB_C15_V12_B01" type "bhashya" parent "BGB_C15" chapter "BGB_C15" verseType null text "पूर्वोक्तमेव ज्ञानं प्रपञ्चयति - <span class="gr-prateeka">यदादित्यगतमित्यादिना ॥</span> १२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-991" oldKey "BGB_C15_V13" type "verse" parent "BGB_C15" chapter "BGB_C15" verseType "shloka" text "गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा । पुष्णामि चौषधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मकः॥१३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-992" oldKey "BGB_C15_V13_B01" type "bhashya" parent "BGB_C15" chapter "BGB_C15" verseType null text "<span class="gr-moola">गां</span> भूमिम् ॥ १३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-993" oldKey "BGB_C15_V14" type "verse" parent "BGB_C15" chapter "BGB_C15" verseType "shloka" text "अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः । प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम्॥१४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-994" oldKey "BGB_C15_V15" type "verse" parent "BGB_C15" chapter "BGB_C15" verseType "shloka" text "सर्वस्य चाहं हृदि संनिविष्टो मत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनं च । वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो वेदान्तकृद् वेदविदेव चाहम्॥ १५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-995" oldKey "BGB_C15_V15_B01" type "bhashya" parent "BGB_C15" chapter "BGB_C15" verseType null text "वेदनिर्णयात्मिका मीमांसा= वेदान्तः । तथाहि सामवेदे प्राचीनशाल(ला)श्रुतिः- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘स वेदान्तकृत् स कालक इति । स ह्येव युक्तिसूत्रकृत् स कालक इति’</span></span> इति ॥१५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-996" oldKey "BGB_C15_V16" type "verse" parent "BGB_C15" chapter "BGB_C15" verseType "shloka" text "द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च । क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते॥१६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-997" oldKey "BGB_C15_V17" type "verse" parent "BGB_C15" chapter "BGB_C15" verseType "shloka" text "उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः । यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः॥१७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-998" oldKey "BGB_C15_V18" type "verse" parent "BGB_C15" chapter "BGB_C15" verseType "shloka" text "यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः॥१८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-999" oldKey "BGB_C15_V19" type "verse" parent "BGB_C15" chapter "BGB_C15" verseType "shloka" text "यो मामेवमसंमूढो जानाति पुरुषोत्तमम् । स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत॥१९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1000" oldKey "BGB_C15_V20" type "verse" parent "BGB_C15" chapter "BGB_C15" verseType "shloka" text "इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ । एतद् बुद्‍ध्वा बुद्धिमान् स्यात् कृतकृत्यश्च भारत॥२० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1001" oldKey "BGB_C15_V20_B01" type "bhashya" parent "BGB_C15" chapter "BGB_C15" verseType null text "क्षरभूतानि ब्रह्मादीनि । <span class="gr-moola">कूटस्थः</span> प्रकृतिः । तथा च शार्कराक्ष्यश्रुतिः- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘प्रजापतिप्रमुखाः सर्वजीवाः क्षरोऽक्षरः पुरुषो वै प्रधानम् । तदुत्तमं चान्यमुदाहरन्ति जालाजालं मातरिश्वानमेकम् ॥’</span></span> इति॥ १६-२० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1002" oldKey "BGB_C16_I01" type "introduction" parent "BGB_C16" chapter "BGB_C16" verseType null text "पुमर्थसाधनविरोधीनि अनेनाध्यायेन दर्शयति-" id "Bhagavadgitabhashya-1003" oldKey "BGB_C16_V01" type "verse" parent "BGB_C16" chapter "BGB_C16" verseType "shloka" text "अभयं सत्त्वसंशुद्धिर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिः। दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम्॥ १ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1004" oldKey "BGB_C16_V01_B01" type "bhashya" parent "BGB_C16" chapter "BGB_C16" verseType null text "<span class="gr-moola">तपः</span> ब्रह्मचर्यादि । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ब्रह्मचर्यादिकं तपः’</span></span> इति ह्यभिधानम् ॥ १ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1005" oldKey "BGB_C16_V02" type "verse" parent "BGB_C16" chapter "BGB_C16" verseType "shloka" text "अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम् । दया भूतेष्वलोलुत्वं मार्दवं ह्रीरचापलम्॥२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1006" oldKey "BGB_C16_V02_B01" type "bhashya" parent "BGB_C16" chapter "BGB_C16" verseType null text "पैशुनं परोपद्रवनिमित्तदोषाणां राजादेः कथनम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘परोपद्रवहेतूनां दोषाणां पैशुनं वचः । राजादेस्तु मदाद्भीतेरदृष्टिर्दर्प उच्यते ॥’</span></span> इति ह्यभिधानम् । लौल्यं= रागः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘रागो लौल्यं तथा रक्तिः’</span></span> इत्यभिधानात् । <span class="gr-moola">अचापलं</span> स्थैर्यम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘चपलश्चञ्चलोऽस्थिरः’</span></span> इत्यभिधानात् ॥२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1007" oldKey "BGB_C16_V03" type "verse" parent "BGB_C16" chapter "BGB_C16" verseType "shloka" text "तेजः क्षमा धृतिः शौचम् अद्रोहो नातिमानिता । भवन्ति सम्पदं दैवीम् अभि जातस्य भारत॥३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1008" oldKey "BGB_C16_V04" type "verse" parent "BGB_C16" chapter "BGB_C16" verseType "shloka" text "दम्भो दर्पोऽभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च । अज्ञानं चाभि जातस्य पार्थ सम्पदमासुरीम्॥४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1009" oldKey "BGB_C16_V05" type "verse" parent "BGB_C16" chapter "BGB_C16" verseType "shloka" text "दैवी सम्पद् विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता । मा शुचः सम्पदं दैवीम् अभि जातोऽसि पाण्डव॥५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1010" oldKey "BGB_C16_V06" type "verse" parent "BGB_C16" chapter "BGB_C16" verseType "shloka" text "द्वौ भूतसर्गौ लोकेऽस्मिन् दैव आसुर एव च । दैवो विस्तरशः प्रोक्त आसुरं पार्थ मे शृृणु॥६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1011" oldKey "BGB_C16_V07" type "verse" parent "BGB_C16" chapter "BGB_C16" verseType "shloka" text "प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न विदुरासुराः । न शौचं नापि चाचारो न सत्यं तेषु विद्यते॥७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1012" oldKey "BGB_C16_V07_B01" type "bhashya" parent "BGB_C16" chapter "BGB_C16" verseType null text "<span class="gr-moola">क्षमा</span> तु क्रोधाभावेन सहापकर्तुरनपकृतिः । ‘अक्रोधोदोषकृच्छत्रोः क्षमावान् स निगद्यते’ इत्यभिधानात् । <span class="gr-moola">दैवीं सम्पदम् अभि जातः</span> प्रति जातः॥३-७॥" id "Bhagavadgitabhashya-1013" oldKey "BGB_C16_V08" type "verse" parent "BGB_C16" chapter "BGB_C16" verseType "shloka" text "असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् । अपरस्परसम्भूतं किमन्यत्कामहैतुकम्॥८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1014" oldKey "BGB_C16_V09" type "verse" parent "BGB_C16" chapter "BGB_C16" verseType "shloka" text "एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोल्पबुद्धयः । प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोहिताः॥९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1015" oldKey "BGB_C16_V08_B01" type "bhashya" parent "BGB_C16" chapter "BGB_C16" verseType null text "जगतः सत्यं प्रतिष्ठा ईश्वरश्च विष्णुः । तद्वैपरीत्येनाऽहुः । <span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakaopanishat-id">‘तस्योपनिषत् सत्यस्य सत्यमिति । प्राणा वै सत्यम्, तेषामेष सत्यम्’(बृ.८.१.२०) ।</span> इति हि श्रुतिः । <span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakaopanishat-id">‘द्वे वा व ब्रह्मणो रूपे चामूर्तं चैवामूर्तं च स्थितं च यच्च सच्च त्यच्च’(बृ.२.३.१)</span> इति च । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘तस्योपनिषत् सत्यस्य सत्यम् इति, एष ह्येवैतत् सादयति यामयति चेति’</span> इति च प्राचीनशालाश्रुतिः । परस्परसम्भवो ह्युक्तः- ‘अन्नाद्भवन्ति भूतानि’(३.१४) इत्यादिना ॥९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1016" oldKey "BGB_C16_V10" type "verse" parent "BGB_C16" chapter "BGB_C16" verseType "shloka" text "काममाश्रित्य दुष्पूरं दम्भमानमदान्विताः । मोहाद् गृहीत्वाऽसद्ग्राहान् प्रवर्तन्तेऽशुचिव्रताः॥१० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1017" oldKey "BGB_C16_V10_B01" type "bhashya" parent "BGB_C16" chapter "BGB_C16" verseType null text "दुष्पूरो हि कामः । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘पाताल इव दुष्पूरो मां हि क्लेशयते सदा।’(कुम्भ-म.भा.१२.१७६.३९)</span> इति हि मोक्षधर्मे ॥१० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1018" oldKey "BGB_C16_V11" type "verse" parent "BGB_C16" chapter "BGB_C16" verseType "shloka" text "चिन्तामपरिमेयां च प्रलयान्तामुपाश्रिताः । कामोपभोगपरमा एतावदिति निश्चिताः॥११ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1019" oldKey "BGB_C16_V12" type "verse" parent "BGB_C16" chapter "BGB_C16" verseType "shloka" text "आशापाशशतैर्बद्धाः कामक्रोधपरायणाः । ईहन्ते कामभोगार्थम् अन्यायेनार्थसञ्चयान्॥१२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1020" oldKey "BGB_C16_V13" type "verse" parent "BGB_C16" chapter "BGB_C16" verseType "shloka" text "इदमद्य मया लब्धम् इमं प्राप्स्ये मनोरथम् । इदमस्तीदमपि मे भविष्यति पुनर्धनम्॥१३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1021" oldKey "BGB_C16_V14" type "verse" parent "BGB_C16" chapter "BGB_C16" verseType "shloka" text "असौ मया हतः शत्रुर्हनिष्ये चापरानपि । ईश्वरोऽहमहं भोगी सिद्धोऽहं बलवान् सुखी॥१४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1022" oldKey "BGB_C16_V15" type "verse" parent "BGB_C16" chapter "BGB_C16" verseType "shloka" text "आढ्योऽभिजनवानस्मि कोऽन्योऽस्ति सदृशो मया । यक्ष्ये दास्यामि मोदिष्य इत्यज्ञानविमोहिताः॥१५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1023" oldKey "BGB_C16_V16" type "verse" parent "BGB_C16" chapter "BGB_C16" verseType "shloka" text "अनेकचित्तविभ्रान्ता मोहजालसमावृताः । प्रसक्ताः कामभोगेषु पतन्ति नरकेऽशुचौ॥१६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1024" oldKey "BGB_C16_V17" type "verse" parent "BGB_C16" chapter "BGB_C16" verseType "shloka" text "आत्मसम्भाविताः स्तब्धा धनमानमदान्विताः । यजन्ते नामयज्ञैस्ते दम्भेनाविधिपूर्वकम्॥१७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1025" oldKey "BGB_C16_V18" type "verse" parent "BGB_C16" chapter "BGB_C16" verseType "shloka" text "अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं च संश्रिताः । मामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तोऽभ्यसूयकाः॥१८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1026" oldKey "BGB_C16_V18_B01" type "bhashya" parent "BGB_C16" chapter "BGB_C16" verseType null text "मामात्मपरदेहेष्विति ॥ <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘न कस्यचिद् विष्णुः कारयिता । यदि स्यान्मामपी(न्ममापी)दानीं कारयतु’</span> इत्यादि । <span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘ईश्वरो यदि सर्वस्य कारकः कारयीत माम् ।<br/>अद्येति वादिनं ब्रूयात् सदाऽधो यास्यसीति तु ॥’</span> इति हि सामवेदे यास्कश्रुतिः ॥ १८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1027" oldKey "BGB_C16_V19" type "verse" parent "BGB_C16" chapter "BGB_C16" verseType "shloka" text "तानहं द्विषतः क्रूरान् संसारेषु नराधमान् । क्षिपाम्यजस्रमशुभान् आसुरीष्वेव योनिषु॥१९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1028" oldKey "BGB_C16_V20" type "verse" parent "BGB_C16" chapter "BGB_C16" verseType "shloka" text "आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनिजन्मनि । मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम्॥२० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1029" oldKey "BGB_C16_V21" type "verse" parent "BGB_C16" chapter "BGB_C16" verseType "shloka" text "त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः । कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत् त्रयं त्यजेत्॥२१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1030" oldKey "BGB_C16_V22" type "verse" parent "BGB_C16" chapter "BGB_C16" verseType "shloka" text "एतैर्विमुक्तः कौन्तेय तमोद्वारैस्त्रिभिर्नरः । आचरत्यात्मनः श्रेयस्ततो याति परां गतिम्॥२२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1031" oldKey "BGB_C16_V23" type "verse" parent "BGB_C16" chapter "BGB_C16" verseType "shloka" text "यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः । न स सिद्धिमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम्॥२३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1032" oldKey "BGB_C16_V24" type "verse" parent "BGB_C16" chapter "BGB_C16" verseType "shloka" text "तस्मात् शास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ । ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहार्हसि॥२४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1033" oldKey "BGB_C17_I01" type "introduction" parent "BGB_C17" chapter "BGB_C17" verseType null text "गुणभेदान् प्रपञ्चयत्यनेनाध्यायेन ।" id "Bhagavadgitabhashya-1034" oldKey "BGB_C17_V01" type "verse" parent "BGB_C17" chapter "BGB_C17" verseType "shloka" text "ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयाऽन्विताः । तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्त्वमाहो रजस्तमः॥१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1035" oldKey "BGB_C17_V01_B01" type "bhashya" parent "BGB_C17" chapter "BGB_C17" verseType null text "शास्त्रविधिमुत्सृज्य= अज्ञात्वा एव । <span class="gr-reference gr-ref-Manusmruti-id">‘वेदः कृत्स्नोऽधिगन्तव्यः सरहस्यो द्विजन्मना।’(म.स्मृ.२.२३५)</span> इति विधिरुत्सृष्टो हि तैः । <span class="gr-reference gr-ref-Manusmriti-id">‘ये वै वेदं न पठन्ते न चार्थं वेदोज्झितांस्तान् विद्धि सानूनबुद्धीन्’ ।</span> इति च माधुच्छन्दसश्रुतिः । अन्यथा तु ‘तामसाः’ इत्येवोच्येत, नतु विभज्य । यदि सात्त्विकाः तर्हि नोत्सृष्टशास्त्राः । नहि वेदविरुद्धो धर्मः । <span class="gr-reference gr-ref-Manusmruthi-id">‘वेदोऽखिलो धर्ममूलम्, स्मृतिशीले च तद्विदाम्’(म.स्मृ.२.६) ।</span> इति हि स्मृतिः । <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘वेदप्रणिहितो धर्मो ह्यधर्मस्तद्विपर्ययः’(भाग.६.१.४०)</span> इति भागवते ॥१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1036" oldKey "BGB_C17_V02" type "verse" parent "BGB_C17" chapter "BGB_C17" verseType "shloka" text "त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा । सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां शृृणु॥२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1037" oldKey "BGB_C17_V02_B01" type "bhashya" parent "BGB_C17" chapter "BGB_C17" verseType null text "अतो विभज्याह- <span class="gr-prateeka">त्रिविधेत्यादिना ॥</span> २ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1038" oldKey "BGB_C17_V03" type "verse" parent "BGB_C17" chapter "BGB_C17" verseType "shloka" text "सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत । श्रद्धामयोऽयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः॥३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1039" oldKey "BGB_C17_V03_B01" type "bhashya" parent "BGB_C17" chapter "BGB_C17" verseType null text "<span class="gr-moola">सत्त्वानुरूपा</span> चित्तानुरूपा । <span class="gr-moola">यो यच्छ्रद्धः स एव स</span> सात्त्विकश्रद्धः सात्त्विक इत्यादि ॥ ३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1040" oldKey "BGB_C17_V04" type "verse" parent "BGB_C17" chapter "BGB_C17" verseType "shloka" text "यजन्ते सात्त्विका देवान् यक्षरक्षांसि राजसाः । प्रेतान् भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः॥४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1041" oldKey "BGB_C17_V04_B01" type "bhashya" parent "BGB_C17" chapter "BGB_C17" verseType null text "कः सात्त्विकश्रद्धः ? इत्यादि विभज्याह - <span class="gr-prateeka">यजन्त इत्यादिना ॥</span>४॥" id "Bhagavadgitabhashya-1042" oldKey "BGB_C17_V05" type "verse" parent "BGB_C17" chapter "BGB_C17" verseType "shloka" text "अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपो जनाः । दम्भाहङ्कारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः॥५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1043" oldKey "BGB_C17_V06" type "verse" parent "BGB_C17" chapter "BGB_C17" verseType "shloka" text "कर्शयन्तः शरीरस्थं भूतग्राममचेतसः । मां चैवान्तःशरीरस्थं तान् विद्ध्यासुरनिश्चयान्॥६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1044" oldKey "BGB_C17_V06_B01" type "bhashya" parent "BGB_C17" chapter "BGB_C17" verseType null text "भगवत्कर्शनं नाम अल्पत्वदृष्टिरेव । <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘यो वै महान्तं परमं पुमांसं नैवं द्रष्टा कर्शकः सोऽतिपापी’ ।</span> इत्यनभिम्लान(त)श्रुतिः । आसुरो निश्चयो येषां त आसुरनिश्चयाः । <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘देवास्तु सात्त्विकाः प्रोक्ताः दैत्या राजसतामसाः।’</span> इति ह्याग्निवेश्यश्रुतिः ॥ ६॥" id "Bhagavadgitabhashya-1045" oldKey "BGB_C17_V07" type "verse" parent "BGB_C17" chapter "BGB_C17" verseType "shloka" text "आहारस्त्वपि सर्वस्य त्रिविधो भवति प्रियः । यज्ञस्तपस्तथा दानं तेषां भेदमिमं शृृणु॥७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1046" oldKey "BGB_C17_V08" type "verse" parent "BGB_C17" chapter "BGB_C17" verseType "shloka" text "आयुस्सत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः । रस्याः स्निग्धाः स्थिरा हृद्या आहाराः सात्त्विकप्रियाः ॥८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1047" oldKey "BGB_C17_V08_B01" type "bhashya" parent "BGB_C17" chapter "BGB_C17" verseType null text "प्रीतिः आनन्तरिका । हृद्यत्वं दर्शने । स्थिराश्च न तदैव पक्वा भवन्ति । तथा ह्याज्यादयः ॥ ८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1048" oldKey "BGB_C17_V09" type "verse" parent "BGB_C17" chapter "BGB_C17" verseType "shloka" text "कट्वाम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः । आहारा राजसस्येष्टा दुःखशोकामयप्रदाः॥९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1049" oldKey "BGB_C17_V10" type "verse" parent "BGB_C17" chapter "BGB_C17" verseType "shloka" text "यातयामं गतरसं पूति पर्युषितं च यत् । उच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम्॥१० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1050" oldKey "BGB_C17_V11" type "verse" parent "BGB_C17" chapter "BGB_C17" verseType "shloka" text "अफलाकाङ्क्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते । यष्टव्यमेवेति मनः समाधाय स सात्त्विकः॥११ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1051" oldKey "BGB_C17_V12" type "verse" parent "BGB_C17" chapter "BGB_C17" verseType "shloka" text "अभिसन्धाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यत् । इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विद्धि राजसम्॥१२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1052" oldKey "BGB_C17_V13" type "verse" parent "BGB_C17" chapter "BGB_C17" verseType "shloka" text "विधिहीनमसृष्टान्नं मन्त्रहीनमदक्षिणम् । श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते॥१३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1053" oldKey "BGB_C17_V14" type "verse" parent "BGB_C17" chapter "BGB_C17" verseType "shloka" text "देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम् । ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते॥१४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1054" oldKey "BGB_C17_V15" type "verse" parent "BGB_C17" chapter "BGB_C17" verseType "shloka" text "अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् । स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते॥१५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1055" oldKey "BGB_C17_V16" type "verse" parent "BGB_C17" chapter "BGB_C17" verseType "shloka" text "मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः । भावसंशुद्धिरित्येतत् तपो मानसमुच्यते॥१६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1056" oldKey "BGB_C17_V16_B01" type "bhashya" parent "BGB_C17" chapter "BGB_C17" verseType null text "सौम्यत्वम् अक्रौर्यम् । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अक्रूरः सौम्य उच्यते’</span> इति ह्यभिधानम् । मौनं मननशीलत्वम् । <span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyaka-id">‘बाल्यं च पाण्डित्यं च निर्विद्याथ मुनिः’(बृ.अ.५,ब्रा.५.१)</span> इति हि श्रुतिः । <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘एतेन हीदं सर्वम् अनन्तं मतम् । यदनेनेदं सर्वं मतं तस्मान्मुनिस्तस्मान्मुनिरित्याचक्षते’ ।</span> इति हि भाल्लवेयश्रुतिः । कथं चान्यथा मानसं तपः स्यात् ? ॥१६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1057" oldKey "BGB_C17_V17" type "verse" parent "BGB_C17" chapter "BGB_C17" verseType "shloka" text "श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत् त्रिविधं नरैः । अफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः सात्त्विकं परिचक्षते॥१७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1058" oldKey "BGB_C17_V18" type "verse" parent "BGB_C17" chapter "BGB_C17" verseType "shloka" text "सत्कारमानपूजार्थं तपो दम्भेन चैव यत् । क्रियते तदिह प्रोक्तं राजसं चलमध्रुवम्॥१८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1059" oldKey "BGB_C17_V19" type "verse" parent "BGB_C17" chapter "BGB_C17" verseType "shloka" text "मूढग्राहेणाऽत्मनो यत्पीडया क्रियते तपः । परस्योत्सादानर्थं वा तत्तामसमुदाहृतम्॥१९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1060" oldKey "BGB_C17_V20" type "verse" parent "BGB_C17" chapter "BGB_C17" verseType "shloka" text "दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे । देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्त्विकं स्मृतम्॥२० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1061" oldKey "BGB_C17_V21" type "verse" parent "BGB_C17" chapter "BGB_C17" verseType "shloka" text "यत्तु प्रत्युपकारार्थं फलमुद्दिश्य वा पुनः । दीयते च परिक्लिष्टं तद्दानं राजसं स्मृतम्॥२१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1062" oldKey "BGB_C17_V22" type "verse" parent "BGB_C17" chapter "BGB_C17" verseType "shloka" text "अदेशकाले यद्दानम् अपात्रेभ्यश्च दीयते । असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम्॥२२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1063" oldKey "BGB_C17_V23" type "verse" parent "BGB_C17" chapter "BGB_C17" verseType "shloka" text "ओम् तत् सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृऽतः । ब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च विहिताः पुरा ॥२३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1064" oldKey "BGB_C17_V24" type "verse" parent "BGB_C17" chapter "BGB_C17" verseType "shloka" text "तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः । प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम् ॥२४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1065" oldKey "BGB_C17_V24_B01" type "bhashya" parent "BGB_C17" chapter "BGB_C17" verseType null text "पुनश्च कर्मादीतिकर्तव्यताविधानार्थमर्थवादमाह- <span class="gr-prateeka">ओं तत् सत् इत्यादिना ॥</span> परस्य ब्रह्मणो ह्येतानि नामानि- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘ओतं जगद् यत्र स्वयं च पूर्णो वेदोक्तरूपोऽनुपचारतश्च । सर्वैः शुभैश्चाभियुतो नचान्यैः ओम् तत् सत् इत्येनमतो वदन्ति ॥’</span></span> इति हि ऋग्वेदखिलेषु । द्वितीयपादस्तच्छब्दार्थः ।" id "Bhagavadgitabhashya-1066" oldKey "BGB_C17_V24_B02" type "bhashya" parent "BGB_C17" chapter "BGB_C17" verseType null text "<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘सदेव सोम्येदमग्र आसीत्’(छा.६.२.१)</span></span> इति च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Taittareeya-id">‘ओम् इति ब्रह्म’(तै.उ.१.८.१)</span></span> इति च । <span class="gr-moola">तेन</span> ब्रह्मणा । आत्मपूजार्थम् । वेदविधिः व्यञ्जनम् । मा तूक्ता पुरस्तात् ॥ २४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1067" oldKey "BGB_C17_V25" type "verse" parent "BGB_C17" chapter "BGB_C17" verseType "shloka" text "तदित्यनभिसन्धाय फलं यज्ञतपःक्रियाः । दानक्रियाश्च विविधाः क्रियन्ते मोक्षकाङ्क्षिभिः॥२५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1068" oldKey "BGB_C17_V25_B01" type "bhashya" parent "BGB_C17" chapter "BGB_C17" verseType null text "‘तत् फलं मे स्यात्’ <span class="gr-moola">इत्यनभिसन्धाय</span> ॥ २५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1069" oldKey "BGB_C17_V26" type "verse" parent "BGB_C17" chapter "BGB_C17" verseType "shloka" text "सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत् प्रयुज्यते । प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्दः पार्थ युज्यते॥२६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1070" oldKey "BGB_C17_V27" type "verse" parent "BGB_C17" chapter "BGB_C17" verseType "shloka" text "यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सदिति चोच्यते । कर्म चैव तदर्थीयं सदित्येवाभिधीयते॥२७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1071" oldKey "BGB_C17_V28" type "verse" parent "BGB_C17" chapter "BGB_C17" verseType "shloka" text "अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् । असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह॥२८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1072" oldKey "BGB_C17_V28_B01" type "bhashya" parent "BGB_C17" chapter "BGB_C17" verseType null text "सद्भावशब्देन प्रजननं सूचितम् । ‘ओम्’ इत्युक्त्वा, अनभिसन्धाय फलम्, यज्ञदानतपआदिकृताम् अतिप्रीतेः नामसाम्याद् ब्रह्मैव निष्पादितं भवतीत्याशयः । तथा च ऋग्वेदखिलेषु- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘ओं यज्ञाद्या निष्फलं कर्म तत् स्यात् सद् वै तदर्थं कर्म वदन्ति वेदाः । तच्छब्दानां सन्निधेर्ब्रह्मप्रीतेः तद्रूपत्वाज्जनितं ब्रह्म तस्य ॥’</span></span> इति ॥ २६-२८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1073" oldKey "BGB_C18_I01" type "introduction" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType null text "पूर्वोक्तं साधनं सर्वं सङ्क्षिप्योपसंहरति अनेनाध्यायेन ।" id "Bhagavadgitabhashya-1074" oldKey "BGB_C18_V01" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "संन्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् । त्यागस्य च हृषीकेश पृथक् केशिनिषूदन॥१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1075" oldKey "BGB_C18_V02" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "काम्यानां कर्मणां न्यासं सन्न्यासं कवयो विदुः । सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः॥२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1076" oldKey "BGB_C18_V02_B01" type "bhashya" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType null text "फलानिच्छया अकरणेन वा काम्यकर्मणो न्यासः सन्न्यासः । त्यागस्तु फलत्याग एव । तथाहि प्राचीनशालश्रुतिः-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘अनिच्छयाकर्मणा वापि काम्यकर्मन्यासो न्यासः, फलत्यागस्तु त्यागः।’</span></span> इति ॥ १, २ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1077" oldKey "BGB_C18_V03" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः । यज्ञदानतपः कर्म न त्याज्यमिति चापरे॥३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1078" oldKey "BGB_C18_V03_B01" type "bhashya" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType null text "‘मनीषिणः’ इति (उक्तत्वात्) विशेषणात् पूर्वपक्षोऽपि ग्राह्य एव । फलत्यागेन त्यागो विवक्षितो यज्ञादेस्तत्पक्षे । ‘यस्तु कर्मफलत्यागी’(१८.११) इति च वक्ष्यति । अत एक एवायं पक्षः ॥ ३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1079" oldKey "BGB_C18_V04" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "निश्चयं शृृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम । त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः॥४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1080" oldKey "BGB_C18_V04_B01" type "bhashya" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType null text "तत्प्रकारं चाह -<span class="gr-prateeka">निश्चयमित्यादिना ॥</span> ४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1081" oldKey "BGB_C18_V05" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "यज्ञदानतपः कर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् । यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम्॥५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1082" oldKey "BGB_C18_V06" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च । कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम्॥६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1083" oldKey "BGB_C18_V07" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते । मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः॥७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1084" oldKey "BGB_C18_V08" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "दुःखमित्येव यत् कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत् । स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत्॥८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1085" oldKey "BGB_C18_V09" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "कार्यमित्येव यत् कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन । सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः॥९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1086" oldKey "BGB_C18_V10" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्य(ज्ज)ते । त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः॥१० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1087" oldKey "BGB_C18_V10_B01" type "bhashya" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType null text "यज्ञभेद उक्तो ‘द्रव्ययज्ञाः’(४.२८) इत्यादिना । दाने तु अभयदानमन्तर्भवति । एतेषां मध्ये यत्किञ्चिद् यज्ञादिकं कर्तव्यमेवेत्यर्थः । अन्यथा <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Smriti-id">‘ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थो यतिस्तथा । यदीच्छेत् मोक्षमास्थातुम् उत्तमाश्रममाश्रयेत् ॥’</span></span>इत्यादिव्यासस्मृतिविरोधः । ज्ञानयज्ञविद्याऽभयदानब्रह्मचर्यादितपसो हि ते । अतो यद्वचोऽन्यथा प्रतीयते अधिकारभेदेन तद् योज्यम् । अन्यथेतरेषां गत्यभावात् ॥ १० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1088" oldKey "BGB_C18_V11" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः । यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते॥११ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1089" oldKey "BGB_C18_V11_B01" type "bhashya" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType null text "अन्यः त्यागार्थो न युक्त इत्याह- <span class="gr-prateeka">न हीति ॥</span> ११ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1090" oldKey "BGB_C18_V12" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् । भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित्॥१२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1091" oldKey "BGB_C18_V12_B01" type "bhashya" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType null text "त्यागं स्तौति- <span class="gr-prateeka">अनिष्टमिति ॥</span>१२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1092" oldKey "BGB_C18_V13" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे । साङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम्॥१३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1093" oldKey "BGB_C18_V13_B01" type "bhashya" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType null text "पुनः संन्यासं प्रपञ्चयितुं कर्मकारणान्याह - <span class="gr-prateeka">पञ्चेत्यादिना ॥</span> <span class="gr-moola">साङ्ख्यकृतान्ते</span> ज्ञानसिद्धान्ते ॥ १३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1094" oldKey "BGB_C18_V14" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् । विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम्॥१४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1095" oldKey "BGB_C18_V15" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "शरीरवाङ् मनोभिर्यत् कर्म प्रारभते नरः । न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः॥१५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1096" oldKey "BGB_C18_V15_B01" type "bhashya" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType null text "<span class="gr-moola">अधिष्ठानं</span> देहादिः । <span class="gr-moola">कर्ता</span> विष्णुः । स हि ‘सर्वस्य कर्ता’ इत्युक्तम् । जीवस्य चाकर्तृत्वे प्रमाणमुक्तम् । <span class="gr-moola">करणम्</span> इन्द्रियादि च । <span class="gr-moola">चेष्टाः</span> क्रियाः । हस्तादिक्रियाभिः होमादिकर्माणि जायन्ते । ध्यानादेरपि मानसी चेष्टा कारणम् । पूर्वतनचेष्टाऽपि संस्कारकारणत्वेन भवति । <span class="gr-moola">दैवम्</span> अदृष्टम् । तथाचायास्यश्रुतिः- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘देहो ब्रह्माथेन्द्रियाद्याः क्रियाश्च तथाऽदृष्टं पञ्चमं कर्महेतुः’</span></span> । इति ॥ १४, १५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1097" oldKey "BGB_C18_V16" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "तत्रैवं सति कर्तारम् आत्मानं केवलं तु यः । पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः॥१६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1098" oldKey "BGB_C18_V16_B01" type "bhashya" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType null text "<span class="gr-moola">केवलं</span> निष्क्रियम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘एनं केवलमात्मानं निष्क्रियत्वाद् वदन्ति हि।’</span></span> इति तत्रैव ॥१६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1099" oldKey "BGB_C18_V17" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "यस्य नाहङ्कृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते । हत्वाऽपि स इमान् लोकान् न हन्ति न निबध्यते॥१७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1100" oldKey "BGB_C18_V17_B01" type "bhashya" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType null text "तज्ज्ञानं स्तौति- <span class="gr-prateeka">यस्येति ॥</span> यस्त्वीषद् बध्यते स ईषदहङ्कारी च ॥१७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1101" oldKey "BGB_C18_V18" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना । करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसङ्ग्रहः॥१८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1102" oldKey "BGB_C18_V18_B01" type "bhashya" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType null text "एवं तर्हि न पुरुषमपेक्ष्य विधिः ? अकर्तृत्वात् , इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">ज्ञानमिति ॥</span> <span class="gr-moola">त्रिविधा कर्मचोदना</span> । एतत् त्रिविधमपेक्ष्य कर्मविधिरिति <span class="gr-moola">त्रिविधा</span> इत्युच्यते । कारणानि सङ्क्षिप्याऽह- <span class="gr-prateeka">करणमिति ॥</span> <span class="gr-moola">कर्मसङ्ग्रहः</span> कर्मकारणसङ्क्षेपः । अधिष्ठानादि करण एवान्तर्भूतम् ।" id "Bhagavadgitabhashya-1103" oldKey "BGB_C18_V18_B02" type "bhashya" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType null text "तथाह्यृग्वेदखिलेषु- <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानिनं चाप्यपेक्ष्य विधिरुत्थितः ।<br/>करणं चैव कर्ता च कर्मकारणसङ्ग्रहः ॥’</span> इति । अकर्तृत्वेऽपि विधिद्वारा इश्वरप्रसादाद् इच्छोत्पत्त्या उक्तकारणैः कर्मद्वारा पुरुषार्थो भवतीति । ईश्वराधीनत्वेऽपि विधिद्वारा नियत तेनैव । यदि चेच्छादिर्जायते तर्हि कारितमेवेश्वरेण । फलं च नियतम् ।" id "Bhagavadgitabhashya-1104" oldKey "BGB_C18_V19" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः । प्रोच्यते गुणसङ्ख्याने यथावच्छृणु तान्यपि॥१९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1105" oldKey "BGB_C18_V19_B01" type "bhashya" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType null text "पुनः साधनप्रथनाय गुणभेदानाह- <span class="gr-prateeka">ज्ञानमित्यादिना ॥</span> गुणसङ्ख्याने गुणगणनप्रकरणे ॥ १९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1106" oldKey "BGB_C18_V20" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते । अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम्॥२० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1107" oldKey "BGB_C18_V20_B01" type "bhashya" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType null text "<span class="gr-moola">एकं भावं</span> विष्णुम् ॥ २० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1108" oldKey "BGB_C18_V21" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान् पृथग्विधान् । वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि राजसम्॥२१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1109" oldKey "BGB_C18_V22" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन् कार्ये सक्तमहैतुकम् । अतत्त्वार्थवदल्पं च तत् तामसमुदाहृतम्॥२२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1110" oldKey "BGB_C18_V23" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "नियतं सङ्गरहितम् अरागद्वेषतः कृतम् । अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत् सात्त्विकमुच्यते॥२३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1111" oldKey "BGB_C18_V24" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "यत्तु कामेप्सुना कर्म साहङ्कारेण वा पुनः । क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम्॥२४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1112" oldKey "BGB_C18_V25" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "अनुबन्धं क्षयं हिंसाम् अनवेक्ष्य च पौरुषम् । मोहादारभ्यते कर्म यत्तत् तामसमुच्यते॥२५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1113" oldKey "BGB_C18_V26" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "मुक्तसङ्गोऽनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः । सिद्ध्यसिद्ध्योः निर्विकारः कर्ता सात्विक उच्यते॥२६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1114" oldKey "BGB_C18_V27" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः । हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः॥२७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1115" oldKey "BGB_C18_V28" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैष्कृतिकोऽलसः । विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते॥२८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1116" oldKey "BGB_C18_V28_B01" type "bhashya" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType null text "परकृतं दोषं दीर्घकालकृतमपपि अनुचितं यः सूचयति स <span class="gr-moola">दीर्घसूत्री</span>। <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">परेण यः कृतो दोषो दीर्घकालकृतोऽपि वा । यस्तस्य सूचको दोषाद् दीर्घसूत्री स उच्यते ॥’</span></span> इत्यभिधानात् ॥२८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1117" oldKey "BGB_C18_V29" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं शृृणु । प्रोच्यमानमशेषेण पृथक्त्वेन धनञ्जय॥२९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1118" oldKey "BGB_C18_V30" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये । बन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सत्त्विकी ॥३० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1119" oldKey "BGB_C18_V31" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "यया धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव च । अयथावत् प्रजानाति बुद्धिः सा पार्थ राजसी॥३१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1120" oldKey "BGB_C18_V31_B01" type "bhashya" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType null text "यथार्थत्वनियमाभावे राजस्याः । अन्यथा तामस्याः, भेदाभावात् ॥३१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1121" oldKey "BGB_C18_V32" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसाऽऽवृता । सर्वार्थान् विपरीतांश्च बुद्धिः सा पार्थ तामसी॥३२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1122" oldKey "BGB_C18_V33" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "धृत्या यया धारयते मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः । योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी॥३३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1123" oldKey "BGB_C18_V34" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "यया तु धर्मकामार्थान् धृत्या धारयतेऽर्जुन । प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ राजसी॥३४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1124" oldKey "BGB_C18_V35" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव च । न विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः सा पार्थ तामसी॥३५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1125" oldKey "BGB_C18_V36" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "सुखं त्विदानीं त्रिविधं शृृणु मे भरतर्षभ । अभ्यासाद्रमते यत्र दुःखान्तं च निगच्छति॥३६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1126" oldKey "BGB_C18_V37" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "यत्तदग्रे विषमिव परिणामेऽमृतोपमम् । तत्सुखं सात्त्विकं प्रोक्तम् आत्मबुद्धिप्रसादजम्॥३७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1127" oldKey "BGB_C18_V38" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "विषयेन्द्रियसंयोगाद् यत्तदग्रेमृतोपमम् । परिणामे विषमिव तत्सुखं राजसं स्मृतम्॥३८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1128" oldKey "BGB_C18_V39" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः । निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत्तामसमुदाहृतम्॥३९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1129" oldKey "BGB_C18_V40" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः । सत्त्वं प्रकृतिजैर्मुक्तं यदेभिः स्यात्त्रिभिर्गुणैः॥४० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1130" oldKey "BGB_C18_V41" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परन्तप । कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणैः॥४१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1131" oldKey "BGB_C18_V42" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च । ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं (ब्रह्मकर्म)ब्राह्मं कर्म स्वभावजम्॥४२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1132" oldKey "BGB_C18_V43" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् । दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम्॥ ४३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1133" oldKey "BGB_C18_V44" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् । परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम्॥४४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1134" oldKey "BGB_C18_V45" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः । स्वकर्मनिरतः सिद्धिं यथा विन्दति तच्छृणु॥४५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1135" oldKey "BGB_C18_V46" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् । स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः॥४६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1136" oldKey "BGB_C18_V47" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात् स्वनुष्ठितात् । स्वभावनियतं कर्म कुर्वन् नाऽप्नोति किल्बिषम्॥४७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1137" oldKey "BGB_C18_V48" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत् । सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवाऽवृताः॥४८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1138" oldKey "BGB_C18_V49" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः । नैष्कर्म्यसिद्धिं परमां सन्न्यासेनाधिगच्छति॥४९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1139" oldKey "BGB_C18_V49_B01" type "bhashya" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType null text "<span class="gr-moola">नैष्कर्म्यसिद्धिं</span> नैष्कर्म्यफलां योगसिद्धिम् ॥ ४९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1140" oldKey "BGB_C18_V50" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाऽऽप्नोति निबोध मे । समासेनैव कौन्तेव निष्ठा ज्ञानस्य या परा॥५० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1141" oldKey "BGB_C18_V50_B01" type "bhashya" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType null text "<span class="gr-moola">यथा</span> येनोपायेन <span class="gr-moola">सिद्धिं प्राप्तो ब्रह्म प्राप्नोति तथा निबोध</span> । <span class="gr-moola">या</span> सिद्धिः <span class="gr-moola">ज्ञानस्य परा निष्ठा</span>॥ ५० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1142" oldKey "BGB_C18_V51" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "बुध्या विशुद्धया युक्तो धृत्याऽऽत्मानं नियम्य च । शब्दादीन् विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च॥५१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1143" oldKey "BGB_C18_V52" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः । ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः॥५२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1144" oldKey "BGB_C18_V53" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् । विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते॥५३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1145" oldKey "BGB_C18_V53_B01" type "bhashya" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType null text "<span class="gr-moola">ब्रह्मभूयाय कल्पते</span>। ब्रह्मणि भावो ब्रह्मभूयम् । ब्रह्मणि स्थितिः सर्वदा तन्मनस्कतेत्यर्थः ॥ ५३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1146" oldKey "BGB_C18_V54" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति । समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराम्॥५४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1147" oldKey "BGB_C18_V55" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः । ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम्॥५५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1148" oldKey "BGB_C18_V56" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः । मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम्॥५६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1149" oldKey "BGB_C18_V56_B01" type "bhashya" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType null text "पुनरन्तरङ्गसाधनान्युक्त्वोपसंहरति- <span class="gr-prateeka">सर्वकर्माणीत्यादिना ॥</span> ५६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1150" oldKey "BGB_C18_V57" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः । बुद्धियोगमुपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव॥५७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1151" oldKey "BGB_C18_V58" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि । अथ चेत् त्वमहङ्कारान्न श्रोष्यसि विनङ्‍क्ष्यसि॥५८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1152" oldKey "BGB_C18_V59" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "यदहङ्कारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे । मिथ्यैष व्यवसायस्ते प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यति॥५९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1153" oldKey "BGB_C18_V60" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा । कर्तुं नेच्छसि यन्मोहात् करिष्यस्यवशोऽपि तत्॥६० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1154" oldKey "BGB_C18_V61" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति । भ्रामयन् सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया॥६१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1155" oldKey "BGB_C18_V62" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत । तत्प्रसादात् परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम्॥६२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1156" oldKey "BGB_C18_V62_B01" type "bhashya" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType null text "परोक्षवचनं तु द्रोणं प्रति भीमवचनवत् ॥ ६२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1157" oldKey "BGB_C18_V63" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्यात् गुह्यतरं मया । विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु॥६३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1158" oldKey "BGB_C18_V64" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "सर्वगुह्यतमं भूयः शृृणु मे परमं वचः । इष्टोऽसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम्॥६४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1159" oldKey "BGB_C18_V65" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु । मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोसि मे॥६५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1160" oldKey "BGB_C18_V66" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज । अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः॥६६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1161" oldKey "BGB_C18_V66_B01" type "bhashya" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType null text "धर्मत्यागः फलत्यागः । कथमन्यथा युद्धविधिः ? ‘यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते’(१८.११) इति चोक्तम् ॥ ६६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1162" oldKey "BGB_C18_V67" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन । न चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां योऽभ्यसूयति॥६७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1163" oldKey "BGB_C18_V68" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "य इमं(इदं) परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति । भक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयः॥६८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1164" oldKey "BGB_C18_V69" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः । भविता न च मे तस्माद् अन्यः प्रियतरो भुवि॥६९ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1165" oldKey "BGB_C18_V70" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयोः । ज्ञानयज्ञेन तेनाहम् इष्टः स्यामिति मे मतिः॥७० ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1166" oldKey "BGB_C18_V71" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "श्रद्धावाननसूयश्च शृृणुयादपि यो नरः । सोऽपि मुक्तः शुभान् लोकान् प्राप्नुयात् पुण्यकर्मणाम् ॥७१ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1167" oldKey "BGB_C18_V72" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "कच्चिदेतच्छ्रुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा । कच्चिदज्ञानसंमोहः प्रनष्टस्ते धनञ्जय॥७२ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1168" oldKey "BGB_C18_V73" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "नष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्मयाऽच्युत । स्थितोऽस्मि गतसन्देहः करिष्ये वचनं तव॥७३ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1169" oldKey "BGB_C18_V74" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः । संवादमिममश्रौषम् अद्भुतं रोमहर्षणम्॥७४ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1170" oldKey "BGB_C18_V75" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "व्यासप्रसादाच्छ्रुतवान् एतद्गुह्यमहं परम् । योगं योगेश्वरात् कृष्णात् साक्षात् कथयतः स्वयम्॥७५ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1171" oldKey "BGB_C18_V76" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "राजन् संस्मृत्यसंस्मृत्य संवादमिममद्भुतम् । केशवार्जुनयोः पुण्यं हृष्यामि च मुहुर्मुहुः॥७६ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1172" oldKey "BGB_C18_V77" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "तच्च संस्मृत्यसंस्मृत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः । विस्मयो मे महान् राजन् हृष्यामि च पुनः पुनः ॥७७ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1173" oldKey "BGB_C18_V78" type "verse" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType "shloka" text "यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः । तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम॥७८ ॥" id "Bhagavadgitabhashya-1174" oldKey "BGB_C18_V78_B01" type "bhashya" parent "BGB_C18" chapter "BGB_C18" verseType null text "पूर्णादोषमहाविष्णोः गीतामाश्रित्य लेशतः । निरूपणं कृतं तेन प्रीयतां मे सदा विभुः ॥"