BramhasutraBhashyam/C02
द्वितीयाध्याये प्रथमः पादः
स्मृत्यधिकरणम्
ॐ स्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्ग इति चेन्नान्यस्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्गात् ॐ॥ 01-136 ॥
ॐ इतरेषां चानुपलब्धेः ॐ ॥ 02-137 ॥
ॐ एतेन योगः प्रत्युक्तः ॐ ॥ 03-138 ॥
नविलक्षणत्वाधिकरणं
ॐ न विलक्षणत्वादस्य तथात्वं च शब्दात् ॐ ॥ 04-139 ॥
ॐ दृश्यते तु ॐ ॥ 05-140 ॥
अभिमान्यधिकरणम्
ॐ अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेषानुगतिभ्याम् ॐ ॥ 06-141 ॥
ॐ दृश्यते च ॐ ॥ 07-142 ॥
असदधिकरणम्
ॐ असदिति चेन्न प्रतिषेधमात्रत्वात् ॐ ॥ 08-143 ॥
ॐ अपीतौ तद्वत्प्रसङ्गादसमञ्जसम् ॐ ॥ 09-144 ॥
ॐ न तु दृष्टान्तभावात् ॐ ॥ 10-145 ॥
ॐ स्वपक्षदोषाच्च ॐ ॥ 11-146 ॥
ॐ तर्काप्रतिष्ठानादप्यन्यथाऽनुमेयमिति चेदेवमप्यनिर्मोक्षप्रसङ्गः ॐ॥ 12-147 ॥
ॐ एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याताः ॐ ॥ 13-148 ॥
भोक्त्राधिकरणम्
ॐ भोक्त्रापत्तेरविभागश्चेत् स्याल्लोकवत् ॐ ॥ 14-149 ॥
आरम्भणाधिकरणम्
ॐ तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः ॐ ॥ 15-150 ॥
ॐ भावे चोपलब्देः ॐ ॥ 16-151 ॥
ॐ सत्वाच्चावरस्य ॐ ॥ 17-152 ॥
ॐ असद्व्यपदेशान्नेति चेन्न धर्मान्तरेण वाक्यशेषात् ॐ ॥ 18-153॥
ॐ युक्तेः शब्दान्तराच्च ॐ ॥ 19-154 ॥
ॐ पटवच्च ॐ ॥ 20-155 ॥
ॐ यथा प्राणादिः ॐ ॥ 21-156 ॥
इतरव्यपदेशाधिकरणम्
ॐ इतरव्यपदेशाद्धिताकरणादिदोषप्रसक्तिः ॐ ॥ 22-157 ॥
ॐ अधिकं तु भेदनिर्देशात् ॐ ॥ 23-158 ॥
ॐ अश्मादिवच्च तदनुपपत्तिः ॐ ॥ 24-159 ॥
ॐ उपसंहारदर्शनान्नेति चेन्न क्षीरवद्धि ॐ ॥ 25-160 ॥
ॐ देवादिवदपि लोके ॐ ॥ 26-161 ॥
ॐ कृत्स्नप्रसक्तिर्निरवयवत्वशब्दकोपो वा ॐ ॥ 27-162 ॥
शब्दमूलत्वाधिकरणं
ॐ श्रुतेस्तुशब्दमूलत्वात् ॐ ॥ 28-163 ॥
ॐ आत्मनि चैवं विचित्राश्च हि ॐ ॥ 29-164 ॥
ॐ स्वपक्षदोषाच्च ॐ ॥ 30-165 ॥
ॐ सर्वोपेता च तद्दर्शनात् ॐ ॥ 31-166 ॥
ॐ विकरणत्वान्नेति चेत् तदुक्तम् ॐ ॥ 32-167 ॥
नप्रयोजनाधिकरणम्
ॐ न प्रयोजनवत्त्वात् ॐ ॥ 33-168 ॥
ॐ लोकवत्तुलीलाकैवल्यम् ॐ ॥ 34-169 ॥
वैषम्यनैर्घृण्याधिकरणम्
ॐ वैषम्यनैर्घृण्ये न सापेक्षत्वात् तथा हि दर्शयति ॐ ॥ 35-170॥
ॐ न कर्माविभागादिति चेन्नानादित्वात् ॐ ॥ 36-171 ॥
ॐ उपपद्यते चाप्युपलभ्यते च ॐ॥ 37-172 ॥
सर्वधर्मोपपत्यधिकरणम्
ॐ सर्वधर्मोपपत्तेश्च ॐ ॥ 38-173 ॥
द्वितीयाध्याये द्वितीयः पादः
रचनानुपपत्त्यधिकरणम्
ॐ रचनानुपपत्तेश्च नानुमानम् ॐ ॥ 01-174 ॥
ॐ प्रवृत्तेश्च ॐ ॥ 02-175 ॥
ॐ पयोऽम्बुवच्चेत् तत्रापि ॐ ॥ 03-176 ॥
ॐ व्यतिरेकानवस्थितेश्चानपेक्षत्वात् ॐ ॥ 04-177 ॥
अन्यत्रभावाधिकरणम्
ॐ अन्यत्राभावाच्च न तृणादिवत् ॐ॥ 05-178 ॥
अभ्युपगमाधिकरणम्
ॐ अभ्युपगमेऽप्यर्थाभावात् ॐ ॥ 06-179 ॥
पुरुषाश्माधिकरणम्
ॐ पुरुषाश्मवदिति चेत् तथाऽपि ॐ ॥ 07-180 ॥
ॐ अङ्गीत्वानुपपतेः ॐ ॥ 08-181 ॥
अन्यथानुमित्यधिकरणम्
ॐ अन्यथाऽनुमितौ च ज्ञशक्तिवियोगात् ॐ ॥ 09-182 ॥
ॐ विप्रतिषेधाच्चासमञ्जसम् ॐ ॥ 10-183 ॥
वैशेषिकाधिकरणम्
ॐ महद्दीर्घवद्वा ह्रस्वपरिमण्डलाभ्याम् ॐ ॥ 11-184 ॥
ॐ उभयथाऽपि न कर्मातस्तदभावः ॐ ॥ 12-185 ॥
ॐ समवायाभ्युपगमाच्च साम्यादनवस्थितेः ॐ ॥ 13-186 ॥
ॐ नित्यमेव च भावात् ॐ ॥ 14-187 ॥
ॐ रूपादिमत्त्वाच्चविपर्ययो दर्शनात् ॐ ॥ 15-188 ॥
ॐ उभयथा च दोषात् ॐ ॥ 16-189 ॥
ॐ अपरिग्रहाच्चात्यन्तमनपेक्षा ॐ ॥ 17-190 ॥
समुदायाधिकरणम्
ॐ समुदाय उभयहेतुकेऽपि तदप्राप्तिः ॐ ॥ 18-191 ॥
ॐ इतरेतरप्रत्ययात्वादिति चेन्न उत्पत्तिमात्रनिमित्तत्वात् ॐ ॥ 19-192 ॥
ॐ उत्तरोत्पादे च पूर्वनिरोधात् ॐ ॥ 20-193 ॥
ॐ असति प्रतिज्ञोपरोधो यौगपद्यमन्यथा ॐ ॥ 21-194 ॥
ॐ प्रतिसङ्ख्याऽप्रतिसङ्ख्यानिरोधप्राप्तिरविच्छेदात् ॐ ॥ 22 -195 ॥
ॐ उभयथा च दोषात् ॐ ॥ 23-196 ॥
ॐ आकाशे चाविशेषात् ॐ ॥ 24-197 ॥
ॐ अनुस्मृतेश्च ॐ ॥ 25-198 ॥
असदधिकरणम्
ॐ नासतोऽदृष्टत्वात् ॐ ॥ 26-199 ॥
ॐ उदासीनानामपि चैवं सिद्धिः ॐ ॥ 27-200 ॥
ॐ नाभाव उपलब्धेः ॐ ॥ 28-201 ॥
ॐ वैधर्म्याच्च न स्वप्नादिवत् ॐ ॥ 29-202 ॥
अनुपलब्द्यधिकरणम्
ॐ न भावोऽनुपलब्धेः ॐ ॥ 30-203 ॥
ॐ क्षणिकत्वाच्च ॐ ॥ 31-204 ॥
ॐ सर्वथाऽनुपपत्तेश्च ॐ ॥ 32-205 ॥
नैकस्मिन्नधिकरणम्
ॐ नैकस्मिन्नसम्भवात् ॐ ॥ 33-206 ॥
ॐ एवञ्चात्माकार्त्स्न्यम् ॐ ॥ 34-207 ॥
ॐ न च पर्यायादप्यविरोधो विकारादिभ्यः ॥ 35-208 ॥
ॐ अन्त्यावस्थितेश्चोभयनित्यत्वादविशेषात् ॐ ॥ 36-209 ॥
पत्युरधिकरणम्(पशुपत्यधिकरणम्)
ॐ पत्युरसामञ्जस्यात् ॐ ॥ 37-210 ॥
ॐ सम्बन्धानुपपत्तेश्च ॐ ॥ 38-211 ॥
ॐ अधिष्ठानानुपपत्तेश्च ॐ ॥ 39-212 ॥
ॐ करणवच्चेन्न भोगादिभ्यः ॐ ॥ 40-213 ॥
ॐ अन्तवत्त्वमसर्वज्ञता वा ॐ ॥ 41-214 ॥
उत्पत्त्य(शक्त्य)धिकरणम्
ॐ उत्पत्यसम्भवात् ॐ ॥ 42-215 ॥
ॐ न च कर्तुः करणम् ॐ ॥ 43-216 ॥
ॐ विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिषेधः ॐ ॥ 44-217 ॥
ॐ विप्रतिषेधाच्च ॐ ॥ 45-218 ॥
द्वितीयाध्याये तृतीयः पादः
वियदधिकरणम्
ॐ न वियदश्रुतेः ॥ 01-219 ॥
ॐ अस्तितु ॐ ॥ 02-220 ॥
ॐ गौण्यसम्भवात् ॐ ॥ 03-221 ॥
ॐ शब्दाच्च ॐ ॥ 04-222 ॥
ॐ स्याच्चैकस्य ब्रह्मशब्दवत् ॐ ॥ 05-223 ॥
ॐ प्रतिज्ञाहानिरव्यतिरेकाच्छब्देभ्यः ॐ ॥ 06-224 ॥
ॐ यावद्विकारं तु विभागो लोकवत् ॐ ॥ 07-225 ॥
मातरिश्वाधिकरणम्
ॐ एतेन मातरिश्वा व्याख्यातः ॐ ॥ 08-226 ॥
असम्भवाधिकरणम्
ॐ असम्भवस्तु सतोऽनुपपत्तेः ॐ ॥ 09-227 ॥
तेजोऽधिकरणम्
ॐ तेजोऽतस्तथा ह्याह ॐ ॥ 10-228 ॥
अबधिकरणम्
ॐ आपः ॐ ॥ 11-229 ॥
पृथिव्यधिकरणम्
ॐ पृथिव्यधिकाररूपशब्दान्तरादिभ्यः ॐ ॥ 12-230 ॥
तदभिध्यानाधिकरणम्
ॐ तदभिध्यानादेव तु तल्लिङ्गात् सः ॐ ॥ 13-231 ॥
विपर्ययाधिकरणम्
ॐ विपर्ययेण तु क्रमोऽत उपपद्यते च ॐ ॥ 14-232 ॥
अन्तराधिकरणम्
ॐ अन्तरा विज्ञानमनसी क्रमेण तल्लिङ्गादिति चेन्नाविशेषात् ॐ ॥ 15-233 ॥
ॐ चराचरव्यपाश्रयस्तु स्यात् तद्व्यपदेशो भाक्तस्तद्भावभावित्वात् ॐ ॥ 16-234 ॥
आत्माधिकरणम्
ॐ नात्माऽश्रुतेर्नित्यत्वाच्च ताभ्यः ॐ ॥ 17-235 ॥
ज्ञाधिकरणम्
ॐ ज्ञोऽत एव ॐ ॥ 18-236 ॥
ॐ युक्तेश्च ॐ ॥ 19-237 ॥
उत्क्रान्त्यधिकरणम्
ॐ उत्क्रान्तिगत्यागतीनाम् ॐ ॥ 20-238 ॥
ॐ स्वात्मना चोत्तरयोः ॐ ॥ 21-239 ॥
ॐ नाणुरतच्छ्रुतेरिति चेन्नेतराधिकारात् ॐ ॥ 22-240 ॥
ॐ स्वशब्दोन्मानाभ्यां च ॐ ॥ 23-241 ॥
ॐ अविरोधश्चन्दनवत् ॐ ॥ 24-242 ॥
ॐ अवस्थितिवैशेष्यादिति चेन्नाभ्युपगमाद्धृदि हि ॐ ॥ 25-243 ॥
ॐ गुणाद्वाऽऽलोकवत् ॐ ॥ 26-244 ॥
व्यतिरेकाधिकरणम्
ॐ व्यतिरेको गन्धवत् तथा च दर्शयति ॐ ॥ 27-245 ॥
पृथगुपदेशाधिकरणम्
ॐ पृथगुपदेशात् ॐ ॥ 28-246 ॥
ॐ तद्गुणसारत्वात् तु तद्व्यपदेशः प्राज्ञवत् ॐ ॥ 29-247 ॥
यावदधिकरणम्
ॐ यावदात्माभावित्वाच्च न दोषस्तद्दर्शनात् ॐ ॥ 30-248 ॥
पुंस्त्वाधिकरणम्
ॐ पुंस्त्वादिवत्त्वस्यसतोऽभिव्यक्तियोगात् ॐ ॥ 31-249 ॥
ॐ नित्योपलब्ध्यनुपलब्धिप्रसङ्गोऽन्यतरनियमो वाऽन्यथा ॐ ॥ 32-250 ॥
कर्तृत्वाधिकरणम्
ॐ कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात् ॐ ॥ 33-251 ॥
ॐ विहारोपदेशात् ॐ ॥ 34-252 ॥
ॐ उपादानात् ॐ ॥ 35-253 ॥
ॐ व्यपदेशाच्च क्रियायां न चेन्निर्देशविपर्ययः ॐ ॥ 36-254 ॥
ॐ उपलब्धिवदनियमः ॐ ॥ 37-255 ॥
ॐ शक्तिविपर्ययात् ॐ ॥ 38-256 ॥
ॐ समाध्यभावाच्च ॐ ॥ 39-257॥
ॐ यथा च तक्षोभयथा ॐ ॥ 40-258 ॥
ॐ परात् तु तच्छ्रुतेः ॐ ॥ 41-259 ॥
ॐ कृतप्रयत्नापेक्षस्तुविहितप्रतिषेधावैयर्थ्यादिभ्यः ॐ ॥ 42-260 ॥
अंशाधिकरणम्
ॐ अंशो नानाव्यपदेशादन्यथा चापि दाशकितवादित्वमधीयत एके ॐ ॥ 43-261 ॥
ॐ मन्त्रवर्णात् ॐ ॥ 44-262 ॥
ॐ अपि स्मर्यते ॐ ॥ 45-263 ॥
ॐ प्रकाशादिवन्नैवं परः ॐ ॥ 46-264 ॥
ॐ स्मरन्ति च ॐ ॥ 47-265 ॥
ॐ अनुज्ञापरिहारौ देहसम्बन्धाज्ज्योतिरादिवत् ॐ ॥ 48-266 ॥
ॐ असन्ततेश्चाव्यतिकरः ॐ ॥ 49-267 ॥
ॐ आभास एव च ॐ ॥ 50-268 ॥
अदृष्टाधिकरणम्
ॐ अदृष्टनियमात् ॐ ॥ 51-269 ॥
ॐ अभिसन्ध्यादिष्वपि चैवम् ॐ ॥ 52-270 ॥
ॐ प्रदेशादिति चेन्नान्तर्भावात् ॐ ॥ 53-271 ॥
द्वितीयाध्याये चतुर्थः पादः
प्राणाधिकरणम्
ॐ तथा प्राणाः ॐ ॥ 01-272 ॥
ॐ गौण्यसम्भवात् ॐ ॥ 02-273 ॥
ॐ प्रतिज्ञानुपरोधाच्च ॐ ॥ 03-274 ॥
मनोधिकरणम्
ॐ तत् प्राक्ष्रुतेश्च ॐ ॥ 04-275 ॥
वागधिकरणम्
ॐ तत्पूर्वकत्वाद्वाचः ॐ॥ 05-276 ॥
सप्तगत्यधिकरणम्
ॐ सप्तगतेर्विशेषितत्वाच्च ॐ ॥ 06-277 ॥
ॐ हस्तादयस्तुस्थितेऽतो नैवम् ॐ ॥ 07-278 ॥
अण्व(णुत्वा)धिकरणम्
ॐ अणवश्च ॐ ॥ 08-279 ॥
मुख्यप्राणाधिकरणम्
ॐ श्रेष्ठश्च ॐ ॥ 09-280 ॥
ॐ न वायुक्रिये पृथुगुपदेशात् ॐ ॥ 10-281 ॥
चक्षुराद्यधिकरणम्
ॐ चक्षुरादिवत् तु तत्सहशिष्ट्यादिभ्यः ॐ ॥ 11-282 ॥
ॐ अकरणत्वाच्च न दोषस्तथा हि दर्शयति ॐ ॥ 12-283 ॥
पञ्चवृत्त्यधिकरणम्
ॐ पञ्चवृत्तिर्मनोवद्व्यपदिश्यते ॐ ॥ 13-284 ॥
प्राणाणुत्वाधिकरणम्
ॐ अणुश्च ॐ ॥ 14-285 ॥
ज्योतिराद्यधिकरणम्
ॐ ज्योतिराद्यधिष्ठानं तु तदामननात् ॐ ॥ 15-286 ॥
ॐ प्राणवता शब्दात् ॐ ॥ 16-287 ॥
ॐ तस्य च नित्यत्वात् ॐ ॥ 17-288 ॥
इन्द्रियाधिकरणम्
ॐ त इन्द्रियाण् तद्व्यपदेशादन्यत्र श्रेष्ठात् ॐ ॥ 18-289 ॥
ॐ भेदश्रुतेः ॐ ॥ 19-290 ॥
ॐ वैलक्षण्याच्च ॐ ॥ 20-291 ॥
सङ्ज्ञाधिकरणम्
ॐ सङ्ज्ञामूर्तिक्लृप्तिस्तुत्रि वृत्कुर्वत उपदेशात् ॐ॥ 21-292 ॥
मांसा(ध्य)धिकरणम्
ॐ मांसादि भौमं यथाशब्दमितरयोश्च ॐ ॥ 22-293 ॥
ॐ वैशेष्यात् तु तद्वादस्तद्वादः ॐ ॥ 23-294 ॥