Tattvasankhyanam/Vyakhya/Tattvasankhyanam-tika/JSON

{
  "schema": 1,
  "doc": {
    "slug": "Tattvasankhyanam-tika",
    "title": "तत्वसङ्ख्यानविवरणम्",
    "type": "teeka",
    "docId": "Tattvasankhyanam-tika",
    "parentDoc": "Tattvasankhyanam",
    "parentDocId": "TSK",
    "pageTitle": "Tattvasankhyanam/Vyakhya/Tattvasankhyanam-tika",
    "related": [],
    "nextId": 12
  },
  "blocks": [
    {
      "id": "Tattvasankhyanam-tika-1",
      "oldKey": null,
      "type": "teeka",
      "parent": "TSK_C01_V01",
      "chapter": "TSK_C01",
      "text": "लक्ष्मीपतेः पदाम्भोजयुगं नत्वा गुरोरपि ।\nकरिष्ये तत्त्वसङ्ख्यानव्याख्यानं नातिविस्तरम् ॥ १ ॥\nमुमुक्षुणा खलु परमात्मा जगदुदयादिनिमित्तत्वेन अवश्यमवगन्तव्यः इति सकलसच्छास्त्राणामविप्रतिपन्नोऽर्थः। इदं च अवान्तरभेदभिन्नस्य जगतो विज्ञानमपेक्षते, इति जगदपि तथाऽवगन्तव्यम् । तदिदं प्रधानाङ्गभूतं, शास्त्रे विक्षिप्य प्रतिपादितम्, शिष्यहिततया संगृह्य प्रतिपादयितुं प्रकरणमिदमारभते भगवानाचार्यः ।\nननु प्रकरणादौ किमपि मङ्गलं कस्मान्नानुष्ठितम्? न तावत्तदफलमेव, प्रेक्षावद्भिरनुष्ठितत्वात् । नापि प्रारिप्सितपरिसमाप्त्यादिव्यतिरिक्तफलम् । नियमेन प्रारंभे तदनुष्ठानात् ।\nउच्यते अनुष्ठितमेव भगवता मङ्गलम्, मानसादेरपि तस्य सम्भवात् । तच्च परमास्तिकत्वादनुमीयते ॥ यच्चायं स्वातन्त्र्यादिविशिष्टस्य विष्णोः आदितः एव सङ्कीर्तनं करोति । किं ततोऽन्यन्मङ्गलं नाम ? अन्यपरमपि तत् भक्त्या अनुष्ठितं स्वभावात् सम्पादयत्येव अखिलमङ्गलानीति ॥ इति ॥\nतत्र तावत् तत्त्वं सामान्यतो विभागेन  उद्दिशति <span class=\"gr-prateeka\">स्वतन्त्रमिति ।</span>\nस्वतन्त्रमस्वतन्त्रं च द्विविधं तत्वमिष्यते ।\nतत्वम् अनारोपितिम् । प्रमितिविषयः इति यावत् । तेन ‘तस्य भावः तत्वम्’  इत्यादिखण्डनानवकाशः।\nननु शुक्तरजतादिकं कथं न तत्त्वम् ? न हि धर्मी वा रजतत्त्वं वा न प्रमेयम्, नापि तयोः सम्बन्धः । शुक्तिव्यक्तौ रजतत्त्वस्य स नास्ति इति चेत्, मा भूत् । न हि गृहे देवदत्तो नास्ति इत्येतावता न प्रमेय इति । स्यादिदम् आरोपितस्य अन्यत्र सत्तामभ्युपगच्छतां दूषणम्। अत्यन्तासदेव रजतं दोषवशात् शुक्तिकायाम् आरोप्यत इति वादे तु नायं दोषः।\nएतेन ‘भाविपाकरागः कुंभः श्यामतादशायां रक्तपित्तिना रक्ततया उपलभ्यमानः तत्त्वं स्यात्’ इत्यपि परास्तम् । भाविनः प्रमेयत्वेऽपि पूर्वस्य तथाभावाभावात्, धर्मिणः तथाभावाङ्गीकारादिति।\nतत् द्विविधम् । स्वतन्त्रमस्वतन्त्रञ्च इति इतिशब्दाध्याहारेण योज्यम् । अन्यथा स्वतन्त्रम् अस्वतन्त्रं च तत्त्वं प्रत्येकं द्विविधम् इति प्रतीतिः स्यात् ।\nस्वरूप-प्रमिति-प्रवृत्ति-लक्षणसत्तात्रैविध्ये परानपेक्षं स्वतन्त्रम्। परापेक्षं अस्वतन्त्रम्। तदुपपादनायोक्तम् <span class=\"gr-prateeka\">इष्यत इति ।</span>प्रामाणिकैः इति शेषः ।\nतथाहि यदि तत्त्वमेव नास्तीति ब्रूयात् तदा प्रत्यक्षादिविरोधः । भ्रान्तिः सा इति चेत् न,  बाधकाभावात् । न च निरधिष्ठाना भ्रान्तिरस्ति, नापि निरवधिको बाधः । नास्त्येव तत्त्वम् इत्यस्यार्थस्य प्रमितित्वाप्रमितत्त्वयोर्व्याघातश्च।\nयदि च एकमेव तत्त्वं तदा भेदोपलम्भविरोधः। तद्भ्रान्तितायाञ्च बाधकं वाच्यम् । तच्च अन्यत्र निरस्तम्।\nयदि वा सर्वमेव स्वतन्त्रं स्यात् तदा पारतन्त्र्यादिप्रतीतिविरोधः। नित्यसुखादिप्रसङ्गश्च।\nयदि वा परतन्त्रमेव तत्त्वं भवेत् तदा अनवस्थितेः असम्भवाच्च न कस्यापि सत्तादिकं स्यात् । आगमविरोधश्च।\nयद्यपि भावाभावतया वा चेतनाचेतनत्वेन वा नित्यानित्यतया वा अस्य द्वैविध्यं शक्यते वक्तुम् । तथापि अस्य वैय्यर्थ्यात् अयमेव विभागो न्याय्यः ।\nपरतन्त्रप्रमेयं स्वतन्त्रप्रमेयायत्ततया विदितं हि निःश्रेयसाय भवति । तथा च प्रकरणान्ते वक्ष्यति । अन्यथा गङ्गावालुकापरिगणनवदिदं तत्त्वं अपार्थकं स्यात् । अतः स्वतन्त्रास्वतन्त्रभेदात् द्विविधं तत्त्वम् ।\nस्वतन्त्रतत्वस्य प्राधान्यात् तदेवादौ उद्दिष्टम् । उद्देशेनैव लक्षणं लब्धम् । अत एवादौ तन्निर्दिशति <span class=\"gr-prateeka\">स्वतन्त्रेति</span>।\nस्वतन्त्रो भगवान् विष्णुः...\nअत्र <span class=\"gr-prateeka\">भगवानिति</span> विष्णोः स्वातन्त्र्योपपादकम् ॥ अन्यत् अस्वतन्त्रम् इति शेषः ।<br/> अथवा, द्वे तत्वे इत्युक्ते  स्वतन्त्रमिव परतन्त्रम् एका व्यक्तिरेव प्रसज्येत । तथा च प्रमाणविरोधो वक्ष्यमाणविभागविरोधश्च । अतः द्विविधमित्युक्तम् । ततश्च स्वतन्त्रमप्यनेकविधं स्यादित्यत इदमुक्तम् ।\nअथवा स्वतन्त्रास्वतन्त्रभेदेन तत्वद्वैविध्यं अङ्गीकुर्वाणाः साङ्ख्यादयः प्रधानादिकं स्वतन्त्रतत्वमातिष्ठन्ते । तन्निरासायेदमुदितमिति ।\n<span class=\"gr-prateeka\">द्विविध</span>मित्युक्त्या ‘परतन्त्रतत्त्वमवान्तरभेदवदिति सूचितम् । तत्कथम् ? तत्र आह <span class=\"gr-prateeka\">भावेति ।</span>\n......भावाभावौ द्विधेतरत् ॥ १ ॥\n<span class=\"gr-prateeka\">इतरत्</span>स्वतन्त्रात् अस्वतन्त्रतत्वं द्विधा। कथम् । भावः अभावः च इति।\nअभावप्रतीतिः भावप्रतीत्यधीना नियमेन, इति प्राधान्यात् प्रथमं भावस्य उद्देशः।\nप्रथमप्रतीतौ ‘अस्ति’ इति उपलभ्यते यः सः भावः।\nयश्च प्रथमोपाब्धौ ‘नास्ति’ इति प्रतीयते सः अभावः।\nकुत एतत् ? स्वरूपेण हि भावाभावौ विधिनिषेधात्मानौ, रूपान्तरेण तु निषेधविधिरूपौ। तत्र आपातजायां संविदि  स्वरूपमेव भासते, द्वितीयादिप्रतीतौ रूपान्तरम्, कार्यगम्यत्वात् सामग्रीभेदस्य। तथाच प्रतीतिः— अस्त्यत्र घटः स न शुक्ल इति । एवं नास्ति घटः अस्ति घटाभाव इति॥\nननु स्वतन्त्रतत्वं भावोऽभावोऽन्यद्वा, नाद्यद्वितीयौ । भावाभावयोः परतन्त्रप्रभेदत्वात्, न तृतीयः व्याघातात्। मैवम् । भावलक्षणाऽऽक्रान्तत्वात्। ‘‘परतन्त्रं भावाभावतया  द्विधा एव, न पुनरेकविधम्, नापि त्रिविधम् ’ इत्येवं परो विभागः, न पुनः ‘परतन्त्रमेव भावाभावात्मकमिति।\nयथा भावेषु स्वतन्त्रतत्वं प्रविशति तथा विभागः क्रियताम्  इति चेत्, नैवम् शङ्क्यम् । तद्धि प्रधानतया सर्वविविक्तमेव वेदितव्यम्। अन्यथा ‘‘द्विविधं तत्वं भावोऽभावश्च, भावोऽपि द्विविधः नित्योऽनित्यश्च, नित्योऽपि द्विविधः चेतनोऽचेतनश्च, चेतनोऽपि द्विविधः स्वतन्त्रोऽस्वतन्त्रश्च’’ इति कर्तव्यम् । एवं सति न प्राधान्येन प्रतिपत्तिः स्यात्, भगवद्व्यतिरिक्तस्य सर्वस्यापि अस्वातन्त्र्यप्रतीतिः न स्यात् ।\n‘अस्मिन्पक्षे स्वतन्त्रस्य भावत्वं न विदितं स्यात्, इति सममेव’ इति चेत् न, पुरुषार्थोपयोगानुपयोगाभ्यां विशेषात्।  अभावादीनां नित्यत्वाद्यनुक्तिश्च समैव। तस्मात् यथान्यासमेवास्तु ।\nअथ अस्वतन्त्रं चेतनत्वादिना एव विभज्यताम् । किं चेतनत्वादिना विभज्य भावाभावतया विभागः  कर्तव्य उताऽयं न कर्तव्यः एव । नाद्यः । विशेषाभावात् । अभावस्य अचेतनत्वं एवं सति न उक्तं स्यात् इति चेत्, तथा सति चेतनस्य भावत्वमप्युक्तं स्यादिति समम् । तर्हि  केन विशेषेणास्य प्राधान्यम् ? इति चेत्, वादिविप्रतिपत्तिभावाभावाभ्यां विशेषात् । अत एव न द्वितीयोऽपीति ।\n‘अभाव एव नास्तीति केचित् । तदसत्, ‘नास्ति’ इति प्रतीतेः दुरपह्नवत्वात् । ‘‘ ‘घटो नास्ति इति प्रतीतिः भूतलमात्रविषया’’ इति चेत्, ‘मात्र’ इति किम् ? भूतलमेव उच्यते उत अतिरिक्तं किञ्चित् । आद्ये घटवत्यपि प्रसङ्गः।  अतिरिक्तोऽपि घटः चेत्, उक्तो दोषः । भावानन्तरं चेत् रूपवति घटे ‘गन्धो नास्ती’ति प्रतीतिप्रसङ्गः।\nननु घटाभावः घटाभाववति भूतले सम्बध्यते उत घटवति । नाद्यः । आत्माश्रयादिदोषप्रसङ्गात् । न द्वितीयः । विरोधात् । अतो वक्तव्यं ‘भूतलमात्रे’ति। तदेवास्तु ‘नास्तीति प्रतीतिविषय’ इति चेत् न ।\nप्रश्न एव अयं विविच्यताम् । यदि अभावसम्बन्धात् प्राक् कीदृशं भूतलम् ? इति, यदि वा सम्बन्धसमये कीदृशं भूतलम् ? इति, यद्वा यदि अभावात् इदं विविच्येत तदा कादृशं नाम स्यात् इति ।\nआद्ये ‘सघटम्’ इत्येव उत्तरम् । द्वितीये ‘घटाभाववत्’ इति । तृतीये यदि विवेको वस्तुकृतः तदा अभावस्य नष्टत्वात् । ‘घटवत्’ इति । यदि बुद्धिकृतः तदा ‘बुद्ध्या एव घटप्रसक्तिमत्’ इति । अन्यथा एवं भावप्रतिक्षेपोऽपि स्यात्। इति आस्तां विस्तरः ।\n<span class=\"gr-prateeka\">द्विधा</span>इत्युक्त्या भावाभावतयोरवान्तरभेदोऽस्तीति सूचितम् ।"
    },
    {
      "id": "Tattvasankhyanam-tika-2",
      "oldKey": null,
      "type": "teeka",
      "parent": "TSK_C01_V02",
      "chapter": "TSK_C01",
      "text": "तत्र भावनिरूपणात् अभावनिरूपणस्य अल्पत्वात् सूचीकटाहन्यायेन पश्चादुद्दिष्टमप्यभावम् आदौ विभागेन उद्दिशति <span class=\"gr-prateeka\">प्रागिति ।</span>\nप्राक्प्रध्वंससदात्वेन त्रिविधोऽभाव इष्यते ।\nप्राक्त्वेन, प्रध्वंसत्वेन, सदात्वेन च उपलक्षितोऽभावः <span class=\"gr-prateeka\">त्रिविध</span>इष्यते । ‘प्रामाणिकै’रिति शेषः।\nउत्तरैकावधिरभावः प्रागभागः । प्रतियोग्युत्पत्तेः प्रागेवास्ति, उत्पन्ने तु नास्ति इति कृत्वा ॥ पूर्वैकावधिरभावः प्रध्वंसाभावः । प्रतियोगिप्रध्वंसानन्तरमेव अभावः, न तु प्राक् अस्तीति ॥ न चैवम् । ‘‘प्रागभावप्रध्वंसः, प्रध्वंसप्रागभाव’’ इति प्रवाहौ प्रसज्ज्येते । प्रतियोगिन एव प्रागभावप्रध्वंसत्वेन प्रध्वंसप्रागभावत्वेन च अङ्गीकृतत्वात् । तर्हि घटप्रध्वंसो नाम ‘प्रागभावनिवृतेर्निवृत्तिः’ इति प्रागभावोन्मज्जनप्रसङ्ग इति चेत् न । घटवत् तद्ध्वंसस्यापि तद्विरोधित्वात् ॥ निरवधिकोऽभावः सदाऽभावः । सदा अभावः अस्ति इति कृत्वा ।\nअथ ‘अत्यन्ताभावः’ इति प्रसिद्धसंज्ञाऽतिक्रमेण ‘सदाऽभावः’ इति संज्ञान्तरकरणं किमर्थम् । लक्षणस्यापि उद्देशेनैव सूचनार्थम्। यच्च अन्यैः अत्यन्ताभावस्वरूपम् उक्तम्— ‘संसर्गप्रतियोगिकाभावः अत्यन्ताभावः इति । यथा एतद्घटे एतद्भूतलसंसर्गाभाव’’ इति तदपि निराकर्तुं एतत्, तस्य निरवधिकत्वाभावात् ।तर्हि उदाहृतः  चतुर्थः स्यात् इति चेत्, न । तस्यापि यथासम्भवं प्रागभावादिषु अन्तर्भावात् ।\nएके ब्रुवते—‘संसर्गाभावः अन्योन्याभावश्चेति द्विविध एवाभाव इति । अन्ये तु ‘प्राक्प्रध्वंसात्यन्तान्योन्याभावात्मना चतुर्विध’ इति । तदुभयं निराकर्तुं <span class=\"gr-prateeka\">इष्यत</span>इत्युक्तम् ।  अन्योन्याभावो हि भेद एव । ‘स च स्वरूपमेव’ इति अन्यत्र उपपादितम् । कार्यकारणयोः संसर्गस्य अन्यत्र निराकृतत्वेन, प्रागभावप्रध्वंसाभावयोः संसर्गाभावत्वानुपपत्तेश्चेति ।\nभावं विभज्य दर्शयति <span class=\"gr-prateeka\">चेतन</span> इति ।\nचेतनाचेतनत्वेन भावोऽपि द्विविधो मतः ॥ २ ॥\nन केवलमभावोऽपि भेदवान्, किन्तु भावोऽपि इति <span class=\"gr-prateeka\">अपि</span> शब्दः । चेतयत इति चेतनः । अनेवंविध अचेतनः । तेन विष्णोः चेतनत्वम्, अभवस्य अचेतनत्वञ्च ज्ञातव्यम् ॥\nसर्वमचेतनं चेतनार्थम् इति चेतनस्य प्राधान्यात् पूर्वमुद्देशः । ‘ मृदब्रवीत्’ इत्यादिवचनात् सर्वं चेतनमेव’ इति मतनिरासाय मत  इत्युक्तम् । तच्च अभिमान्यधिकरणे निरस्तम् ॥ चेतनादिविभागस्य नित्यादिविभागात् अभ्यर्हितत्वात् स एव आदौ उदाहृतः ।"
    },
    {
      "id": "Tattvasankhyanam-tika-3",
      "oldKey": null,
      "type": "teeka",
      "parent": "TSK_C01_V03",
      "chapter": "TSK_C01",
      "text": "यथोद्देशं चेतनाविभागमाह <span class=\"gr-prateeka\">दुःखेति ।</span>\nदुःखस्पृष्टं तदस्पृष्टमिति द्वेधैव चेतनम् ।\nकदाचिद्दुःखसंबद्धम् एव दुःखस्पृष्टम् । कदाऽपि दुःखासंबद्धं तदस्पृष्टम् ॥\n‘कल्पितत्वात् दुःखादीनां न किञ्चित् दुःखस्पृष्टम्’ इत्येके । ‘ईश्वरातिरिक्तं सर्वमपि दुःखस्पृष्टमेव’ इत्यन्ये ॥ तदुभयनिरासाय <span class=\"gr-prateeka\">एव</span>कारः । आद्यस्य प्रत्यक्षविरुद्धत्वात्, द्वितीयस्य आगमविरुद्धत्वात् ।  परमेश्वरस्य दुःखास्पृष्टत्वं स्वातन्त्र्येणैव सिद्धम् ।\nयद्यपि अनयोः दुःखास्पृष्टं चेतनं प्रधानम् । तथापि अभावस्य भावनिरूप्यत्वात् दुःखस्पृष्टस्य प्रथममुद्देशः ।\nतथाऽपि प्राधान्यक्रमस्य मुख्यत्वात्, तदनुसारेण द्वे अपि निर्दिशति <span class=\"gr-prateeka\">नित्येति ।</span>\nनित्यादुःखा रमाऽन्ये तु स्पृष्टदुःखास्समस्तशः ॥ ३ ॥\n<span class=\"gr-prateeka\">अन्ये</span>चेतनाः । एके तु व्यष्टिसमष्टिभेदेन जीवान् परिकल्प्य गरुडानन्तविष्वक्सेनादीन् समष्टिजीवानपि नित्यादुःखान् आचक्षते । तन्निरासाय समस्तश इत्युक्तम् । अत्र च आगमानां प्रामाण्यम्। अत एव दुःखास्पृष्टे प्रभेदाभावात्, दुःखस्पृष्टापेक्षया एव  ‘धा’ प्रत्ययः पूर्वोक्तो ज्ञातव्यः ।"
    },
    {
      "id": "Tattvasankhyanam-tika-4",
      "oldKey": null,
      "type": "teeka",
      "parent": "TSK_C01_V04",
      "chapter": "TSK_C01",
      "text": "अत एव तद्विभागमाह <span class=\"gr-prateeka\">स्पृष्टेति ।</span>\nस्पृष्टदुःखा विमुक्ताश्च दुःखसंस्था इति द्विधा ।\n<span class=\"gr-prateeka\">विमुक्ताः</span>दुःखात्। <span class=\"gr-prateeka\">दुःखसंस्थाः</span>वर्तमानदुःखाः । चशब्दः <span class=\"gr-prateeka\">दुःखसंस्थाः</span>इत्यतःपरं योज्यः । अत्र प्राधान्यक्रमेण उद्देशः ।\nदुःखसंस्थानां प्रभेदमाह<span class=\"gr-prateeka\">दुःखसंस्थेति ।</span>\nदुःखसंस्था मुक्तियोग्या अयोग्या इति च द्विधा ॥ ४ ॥\n<span class=\"gr-prateeka\">अयोग्याः</span>मुक्तेः । <span class=\"gr-prateeka\">अयोग्याः</span>इत्यतः परं च शब्दो ज्ञातव्यः । अत्रापि तदेव उद्देशक्रमे निमित्तम् ।\nननु च प्राधान्यात् विमुक्तभेदः प्रथमं वक्तव्यः । सत्यम् । योग्यायोग्यभेदस्य दुःखसंस्थेषु एव भावात्, तदभिधानानन्तरं मुक्तियोग्यभेदकथनस्य सौकर्यात् क्रमोल्लङ्घनम्।"
    },
    {
      "id": "Tattvasankhyanam-tika-5",
      "oldKey": null,
      "type": "teeka",
      "parent": "TSK_C01_V05",
      "chapter": "TSK_C01",
      "text": "इदानीं मुक्तानां प्रभेदमाह <span class=\"gr-prateeka\">देवर्षीति।</span>\nदेवर्षिपितृपनरा इति मुक्तास्तु पञ्चधा ॥\nपान्तीति <span class=\"gr-prateeka\">पाः</span>चक्रवर्तिनः । <span class=\"gr-prateeka\">नराः</span>मनुष्योत्तमाः । <span class=\"gr-prateeka\">तु</span>शब्दोऽवधारणे । तेन ये मोक्षे तारतम्यं न मन्यन्ते तन्मतं निराचष्टे । गन्धर्वादीनां, केषाञ्चित् एषु एव अन्तर्भावात्, केषाञ्चित् अविवक्षितत्वात् न ग्रन्थान्तरविरोधः ।\n‘दुःखसंस्था मुक्तियोग्यायोग्यभेदात् द्विविधा इति उक्तम् । तत्र मुक्तप्रभेदं योग्येषु अतिदिशति <span class=\"gr-prateeka\">एवमिति</span>।\nएवं विमुक्तयोग्याश्च ..\n‘देवर्ष्यादिभेदेन पञ्चधा’ इत्यस्यानुकर्षणार्थश्चकारः ।\nमुक्त्ययोग्यविभागमाह <span class=\"gr-prateeka\">तमोगा इति ।</span>\n....................तमोगाः सृतिसंस्थिताः ॥ ५ ॥ इति द्विधा मुक्त्ययोग्याः\n<span class=\"gr-prateeka\">तमोगाः</span>तमोयोग्याः । न तु प्राप्ततमसः, वक्ष्यमाणविभागविरोधात् । <span class=\"gr-prateeka\">सृतिसंस्थिताः</span> नित्यसंसारिणः । अयोग्यताऽतिशयानुसारेणोद्देशः ।"
    },
    {
      "id": "Tattvasankhyanam-tika-6",
      "oldKey": null,
      "type": "teeka",
      "parent": "TSK_C01_V06",
      "chapter": "TSK_C01",
      "text": "तमोयोग्यानां प्रभेदमाह <span class=\"gr-prateeka\">दैत्येति</span>।\n.... दैत्यरक्षः पिशाचकाः ।मर्त्याधमाश्चतुर्धैव तमोयोग्याः प्रकार्तिताः ॥ ६ ॥\nमर्त्याधमाः इत्यतःपरम् इतिशब्दोऽध्याहार्यः ।\nअप्रसिद्धत्वात् अस्य भेदस्य अश्रद्धेयत्वं निवारयितुम् <span class=\"gr-prateeka\">एव</span>शब्दः ।\n<span class=\"gr-prateeka\">प्रकार्तिता</span>इत्यत्र आगमसम्मतिमाचष्टे। स च अन्यत्रोदाहृतः द्रष्टव्यः ।"
    },
    {
      "id": "Tattvasankhyanam-tika-7",
      "oldKey": null,
      "type": "teeka",
      "parent": "TSK_C01_V07",
      "chapter": "TSK_C01",
      "text": "चतुर्धा अपि एते प्रत्येकं द्विधा इत्याह<span class=\"gr-prateeka\">ते च इति ।</span>\nते च प्राप्तान्धतमसः सृतिसंस्था इति द्विधा ॥\nते च चतुर्विधा अपि। <span class=\"gr-prateeka\">सृतिसंस्थिताः</span>संसारे वर्तमानाः, न अधुनाऽपि तमःप्राप्ताः । योग्यतायाः चैतन्यस्वभावत्वेन, तमोयोग्यानाम् अयं विभागः न अनुपपन्नः ।\nएवं चेतनविभागं विस्तरेण अभिधाय अवसरप्राप्तं अचेतनविभागमाह <span class=\"gr-prateeka\">नित्या इति ।</span>\nनित्यानित्यविभागेन त्रिधैवाचेतनं मतम् ॥ ७ ॥\nअत्रापि ‘अचेतनम् एव एवंविभागवत्’ इति अर्थानभ्युपगमात्, पूर्वोक्तत्वानामपि प्रमाणान्तरेण नित्यत्वादि ग्रहणं न विरुद्धम् ।\n<span class=\"gr-prateeka\">नित्यानित्यविभागेन</span> इत्यस्य नित्यानित्यत्वेन तद्विभागेन च इत्यर्थः। तथा च नित्यानित्यं, नित्यम् अनित्यं च इति अचेतनं त्रिविधमित्युक्तं भवति ।\nकेचित् सर्वं क्षणिकं मन्यमानाः नित्यं न मन्यन्ते, अपरे तु सत्कार्यवादिनः अनित्यं न अंगीकुर्वन्ति, सर्वे अपि नित्यानित्यं विरोधात् न अभ्युपगच्छन्ति । तन्निरासाय एवकारः ।\nन प्रतिज्ञामात्रेणार्थसिद्धिः इति प्रामाणिकत्वम् उक्तविभागस्य सूचयति <span class=\"gr-prateeka\">मतमिति ।</span> तच्च लेशतो दर्शयिष्यामः ।\nयद्यपि नित्यं, नित्यानित्यम्, अनित्यम् इत्युद्देशः कार्यः । प्राधान्यात् । तथापि उक्तिलाघवाय क्रमोल्लङ्घनम् ।"
    },
    {
      "id": "Tattvasankhyanam-tika-8",
      "oldKey": null,
      "type": "teeka",
      "parent": "TSK_C01_V08",
      "chapter": "TSK_C01",
      "text": "क्रमेण त्रयं दर्शयिष्यन् नित्यं तावत् दर्शयिष्यति <span class=\"gr-prateeka\">नित्या इति ।</span>\nनित्या वेदाः.. ।\nअत्र नित्यत्वं नाम कूटस्थतया आद्यन्तशून्यत्वम् । तच्च वेदानां ‘‘नित्या वेदाः समस्ताश्च’’ इत्यादि प्रमाणसिद्धम् । अत्र <span class=\"gr-prateeka\">वेदा</span>इत्युपलक्षणम् । पञ्चाशद्वर्णानां अव्याकृताकाशस्य च तथाभावात् ।\nनित्यानित्यं विभागेन आह <span class=\"gr-prateeka\">पुराणाद्या इति</span>।\n... पुराणाद्याः कालः प्रकृतिरेव च ।नित्यानित्यं त्रिधा प्रोक्तं..  ।\n<span class=\"gr-prateeka\">पुराणाद्याः</span>पौरुषेयग्रन्थाः एका विधा । <span class=\"gr-prateeka\">कालः</span>अपरा । <span class=\"gr-prateeka\">प्रकृतिः</span>अन्या । ननु च त्रिधा इति प्रकारत्रैविध्यमुक्तम्, न च अत्र कश्चित् प्रकारः दर्शितः । किन्तु वस्तुनिर्देश एव कृतः ।\nनैष दोषः । यत् न सर्वथा कूटस्थम्, नापि अनित्यमेव । तदुच्यते <span class=\"gr-prateeka\">नित्यानित्यमिति ।</span>तस्य तिस्रः विधाः सम्भवन्ति — उत्पत्तिमत्वे सति विनाशाभावः, एकदेशैः उत्पत्तिविनाशौ एकदेशिनः तदभावः, स्वरूपेण उत्पत्त्याद्यभावेऽपि अवस्थाऽऽगमापायवत्त्वम् च इति । तदेतत् विधात्रयमुक्तवस्तुत्रये अस्ति इति तस्यैव ग्रहणं कृतम्।\nननु अत्र यस्य उत्पत्त्यादिकं तत् अनित्यमेव यस्य तु तत् नास्ति । तत् नित्यमेव, नित्यानित्यं क्वास्ति ? इति । मैवम् । स्यात् एतत् एवं यदि अंशांशिनोः विकारविकारिणोः वा अत्यन्तभेदः स्यात् । ‘न च एवम्’ इति अन्यत्र उपपादितम्॥\nअनित्यं विभज्य दर्शयति <span class=\"gr-prateeka\">अनित्यमिति ।</span>\n........................अनित्यं द्विविधं मतम् ॥ ८ ॥असंसृष्टं च संसृष्टम्.......................... ।\nसम्यस्कृष्टं<span class=\"gr-prateeka\">संसृष्टम्</span>। अतथाभूतम् <span class=\"gr-prateeka\">असंसृष्टम्</span>। सम्यक्तायाः इयत्ताऽभावात् । त्रैविध्याद्यपि किं न स्यात् इत्यतः<span class=\"gr-prateeka\">मतम्</span>इत्युक्तम् । तद्वक्ष्यामः ।"
    },
    {
      "id": "Tattvasankhyanam-tika-9",
      "oldKey": null,
      "type": "teeka",
      "parent": "TSK_C01_V09",
      "chapter": "TSK_C01",
      "text": "तत्र असंसृष्टं निर्दिशति <span class=\"gr-prateeka\">असंसृष्टमिति</span>।\nअसंसृष्टं  महानहम् ।बुद्धिर्मनः खानि दशमात्रा भूतानि पञ्च च ॥ ९ ॥"
    },
    {
      "id": "Tattvasankhyanam-tika-10",
      "oldKey": null,
      "type": "teeka",
      "parent": "TSK_C01_V10",
      "chapter": "TSK_C01",
      "text": "संसृष्टं निर्दिशति <span class=\"gr-prateeka\">संसृष्टमिति ।</span>\nसंसृष्टमण्डं तद्गं च समस्तं सम्प्रकीर्तितम् ।\nननु एषां चतुर्विंशतितत्वानामसंसृष्टत्त्वं नाम यदि एकदेशेन उत्पत्तिः तर्हि अनुत्पन्नस्य असत्वात् उत्पन्नमेव तत्त्वम् । तच्च संसृष्टमेव, इति न द्वैविध्यम् । न च प्रकारान्तरम् अस्ति इति । मैवम् । सूक्ष्मरूपेण नित्यानां महदादीनां प्राकृताद्यंशैः उपचयमात्रं क्रियते इति तानि असंसृष्टानि ।\nनच एवं ब्रह्मांडं तदन्तर्गतानि इति संसृष्टानि । ‘तेषामपि मूलरूपं नित्यम्’ इति चेत् , न । साक्षान्मूलरूपस्य विवक्षितत्वात् । एवंसति महदादीनां नित्यानित्यत्वं कथं न स्यात् ? इति चेत्, स्यादेवम् । यदि सूक्ष्मरूपे महदादिव्यवहारः स्यात्, किन्तु प्रकृतिरेव सा उच्यते ।\nकेचित् महदादिस्वरूपमेव न अभ्युपगच्छन्ति । दूरेण उक्तं विशेषम् । तेषामतिबहुतराऽऽगमविरोधं दर्शयितुं <span class=\"gr-prateeka\">सम्प्रकीर्तितम्</span>इत्युक्तम् ॥ आगमाश्च अन्यत्र द्रष्टव्याः । विस्तरभिया नेह उदाह्रियन्ते॥\nयदि इदं विष्णुव्यतिरिक्तं भावाभावादिभेदभिन्नं जगत् अस्वतन्त्रम् तर्हि कस्मिन् आयत्तम् ? कस्मिन् च विषये ? इत्याकाङ्क्षायामाह <span class=\"gr-prateeka\">सृष्टिरिति</span>।\nसृष्टिः स्थितिः संहृतिश्च नियमोऽज्ञानबोधने॥ १० ॥\n<span class=\"gr-prateeka\">नियमः</span>व्यापारेषु प्रेरणम् ।"
    },
    {
      "id": "Tattvasankhyanam-tika-11",
      "oldKey": null,
      "type": "teeka",
      "parent": "TSK_C01_V11",
      "chapter": "TSK_C01",
      "text": "बन्धो मोक्षः सुखं दुःखमावृतिर्ज्योतिरेव च ।विष्णुनाऽस्य समस्तस्य................... ।\n<span class=\"gr-prateeka\">बन्धः</span> प्रकृतेः। <span class=\"gr-prateeka\">मोक्षः</span> बन्धात् । <span class=\"gr-prateeka\">आवृतिज्योतिषी</span>बाह्यतमःप्रकाशौ । <span class=\"gr-prateeka\">एव</span>कारः <span class=\"gr-prateeka\">विष्णुना</span>इत्यनेन सम्बध्यते । <span class=\"gr-prateeka\">अस्य समस्तस्य</span>अस्वतन्त्रस्य भवन्ति इति शेषः ।\nननु एतत् पूर्वविरुद्धम् । समस्तस्य सृष्टिस्थितिसंहारोक्तौ नित्यत्वोक्तिविरोधः, अचेतनस्य बोधविरोधः, इत्यादि । तत्र उक्तम् <span class=\"gr-prateeka\">समासेति ।</span>\n.......................समासव्यासयोगतः ॥ ११ ॥\n<span class=\"gr-prateeka\">समासः</span>सङ्क्षेपः ।<span class=\"gr-prateeka\">व्यासो</span>विस्तरः । तौ एव योगौ उपायौ उक्तार्थघटनायाम् ततः । इदमुक्तं भवति— उक्तधर्मेषु यत्र तत्त्वे अल्पीयांसः सम्भवन्ति तत्र तावन्तः विष्ण्वधीनाः ज्ञातव्याः । यत्र तु बहवः तत्र तावन्तः सर्वथा स्वरूपस्वभावौ अस्य तदधीनौ इति । तत्र स्थितिनियमौ सर्वस्य, सृष्टिसंहृती नित्यानित्यस्य अनित्यस्य च, अज्ञानम् भावरूपं दुःखस्पृष्टस्य, ज्ञानाभावस्तु सर्वस्य, बोधनं चेतनस्य, सुखं प्राप्ततमसो विना, दुःखम् दुःखास्पृष्टं विना इत्यादि द्रष्टव्यम् ।\nपदार्थानां सृष्ट्यादि अन्यतः अपि प्रतीयते । अतः <span class=\"gr-prateeka\">एव</span> इति उक्तम् । सकलसत्तादेः तदधीनत्वात् तत्तद्वस्तु निमित्तमात्रमेव । स्वातन्त्र्येण विष्णुरेव अस्य ईश्वर इति ।\nपद्मापद्मासनानन्तप्रभृतीदं यदिच्छया ।\nसत्तादि लभते देवः प्रीयतां श्रीपतिस्स मे॥\nइति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिततत्वसङ्ख्यानप्रकरणविवरणं श्रीजयतीर्थभिक्षुरचितं समाप्तम् ॥"
    }
  ]
}