Tattvasankhyana/Vyakhya/TattvasankhyanamTika: Difference between revisions
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3) |
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3) |
||
| Line 7: | Line 7: | ||
</div> | </div> | ||
{{ | {{Bhashyam | ||
| verse_id = TSK_C01_V01 | | verse_id = TSK_C01_V01 | ||
| id = TSK_C01_V01_TattvasankhyanamTika | | id = TSK_C01_V01_TattvasankhyanamTika | ||
| text = | | text = | ||
<div class="gr-mulaprateeka-block">स्वतन्त्रमस्वतन्त्रं च द्विविधं तत्वमिष्यते ।</div> | |||
<div class="gr-mulaprateeka-block">स्वतन्त्रो भगवान् विष्णुः...</div> | |||
<div class="gr-mulaprateeka-block">......भावाभावौ द्विधेतरत् ॥ १ ॥</div> | |||
लक्ष्मीपतेः पदाम्भोजयुगं नत्वा गुरोरपि । | लक्ष्मीपतेः पदाम्भोजयुगं नत्वा गुरोरपि । | ||
करिष्ये तत्त्वसङ्ख्यानव्याख्यानं नातिविस्तरम् ॥ १ ॥ | करिष्ये तत्त्वसङ्ख्यानव्याख्यानं नातिविस्तरम् ॥ १ ॥ | ||
| Line 21: | Line 22: | ||
</div> | </div> | ||
{{ | {{Bhashyam | ||
| verse_id = TSK_C01_V02 | | verse_id = TSK_C01_V02 | ||
| id = TSK_C01_V02_TattvasankhyanamTika | | id = TSK_C01_V02_TattvasankhyanamTika | ||
| text = | | text = | ||
<div class="gr-mulaprateeka-block">प्राक्प्रध्वंससदात्वेन त्रिविधोऽभाव इष्यते ।</div> | |||
<div class="gr-mulaprateeka-block">चेतनाचेतनत्वेन भावोऽपि द्विविधो मतः ॥ २ ॥</div> | |||
प्राक्त्वेन, प्रध्वंसत्वेन, सदात्वेन च उपलक्षितोऽभावः <span class="gr-prateeka">त्रिविध</span>इष्यते । ‘प्रामाणिकै’रिति शेषः। | प्राक्त्वेन, प्रध्वंसत्वेन, सदात्वेन च उपलक्षितोऽभावः <span class="gr-prateeka">त्रिविध</span>इष्यते । ‘प्रामाणिकै’रिति शेषः। | ||
}} | }} | ||
| Line 34: | Line 35: | ||
</div> | </div> | ||
{{ | {{Bhashyam | ||
| verse_id = TSK_C01_V03 | | verse_id = TSK_C01_V03 | ||
| id = TSK_C01_V03_TattvasankhyanamTika | | id = TSK_C01_V03_TattvasankhyanamTika | ||
| text = | | text = | ||
<div class="gr-mulaprateeka-block">दुःखस्पृष्टं तदस्पृष्टमिति द्वेधैव चेतनम् ।</div> | |||
<div class="gr-mulaprateeka-block">नित्यादुःखा रमाऽन्ये तु स्पृष्टदुःखास्समस्तशः ॥ ३ ॥</div> | |||
कदाचिद्दुःखसंबद्धम् एव दुःखस्पृष्टम् । कदाऽपि दुःखासंबद्धं तदस्पृष्टम् ॥ | कदाचिद्दुःखसंबद्धम् एव दुःखस्पृष्टम् । कदाऽपि दुःखासंबद्धं तदस्पृष्टम् ॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 47: | Line 48: | ||
</div> | </div> | ||
{{ | {{Bhashyam | ||
| verse_id = TSK_C01_V04 | | verse_id = TSK_C01_V04 | ||
| id = TSK_C01_V04_TattvasankhyanamTika | | id = TSK_C01_V04_TattvasankhyanamTika | ||
| text = | | text = | ||
<div class="gr-mulaprateeka-block">स्पृष्टदुःखा विमुक्ताश्च दुःखसंस्था इति द्विधा ।</div> | |||
<div class="gr-mulaprateeka-block">दुःखसंस्था मुक्तियोग्या अयोग्या इति च द्विधा ॥ ४ ॥</div> | |||
<span class="gr-prateeka">विमुक्ताः</span>दुःखात्। <span class="gr-prateeka">दुःखसंस्थाः</span>वर्तमानदुःखाः । चशब्दः <span class="gr-prateeka">दुःखसंस्थाः</span>इत्यतःपरं योज्यः । अत्र प्राधान्यक्रमेण उद्देशः । | <span class="gr-prateeka">विमुक्ताः</span>दुःखात्। <span class="gr-prateeka">दुःखसंस्थाः</span>वर्तमानदुःखाः । चशब्दः <span class="gr-prateeka">दुःखसंस्थाः</span>इत्यतःपरं योज्यः । अत्र प्राधान्यक्रमेण उद्देशः । | ||
}} | }} | ||
| Line 60: | Line 61: | ||
</div> | </div> | ||
{{ | {{Bhashyam | ||
| verse_id = TSK_C01_V05 | | verse_id = TSK_C01_V05 | ||
| id = TSK_C01_V05_TattvasankhyanamTika | | id = TSK_C01_V05_TattvasankhyanamTika | ||
| text = | | text = | ||
<div class="gr-mulaprateeka-block">देवर्षिपितृपनरा इति मुक्तास्तु पञ्चधा ॥</div> | |||
<div class="gr-mulaprateeka-block">एवं विमुक्तयोग्याश्च ..</div> | |||
<div class="gr-mulaprateeka-block">....................तमोगाः सृतिसंस्थिताः ॥ ५ ॥ इति द्विधा मुक्त्ययोग्याः</div> | |||
पान्तीति <span class="gr-prateeka">पाः</span>चक्रवर्तिनः । <span class="gr-prateeka">नराः</span>मनुष्योत्तमाः । <span class="gr-prateeka">तु</span>शब्दोऽवधारणे । तेन ये मोक्षे तारतम्यं न मन्यन्ते तन्मतं निराचष्टे । गन्धर्वादीनां, केषाञ्चित् एषु एव अन्तर्भावात्, केषाञ्चित् अविवक्षितत्वात् न ग्रन्थान्तरविरोधः । | पान्तीति <span class="gr-prateeka">पाः</span>चक्रवर्तिनः । <span class="gr-prateeka">नराः</span>मनुष्योत्तमाः । <span class="gr-prateeka">तु</span>शब्दोऽवधारणे । तेन ये मोक्षे तारतम्यं न मन्यन्ते तन्मतं निराचष्टे । गन्धर्वादीनां, केषाञ्चित् एषु एव अन्तर्भावात्, केषाञ्चित् अविवक्षितत्वात् न ग्रन्थान्तरविरोधः । | ||
}} | }} | ||
| Line 73: | Line 75: | ||
</div> | </div> | ||
{{ | {{Bhashyam | ||
| verse_id = TSK_C01_V06 | | verse_id = TSK_C01_V06 | ||
| id = TSK_C01_V06_TattvasankhyanamTika | | id = TSK_C01_V06_TattvasankhyanamTika | ||
| text = | | text = | ||
<div class="gr-mulaprateeka-block">.... दैत्यरक्षः पिशाचकाः ।मर्त्याधमाश्चतुर्धैव तमोयोग्याः प्रकार्तिताः ॥ ६ ॥</div> | |||
मर्त्याधमाः इत्यतःपरम् इतिशब्दोऽध्याहार्यः । | मर्त्याधमाः इत्यतःपरम् इतिशब्दोऽध्याहार्यः । | ||
}} | }} | ||
| Line 86: | Line 87: | ||
</div> | </div> | ||
{{ | {{Bhashyam | ||
| verse_id = TSK_C01_V07 | | verse_id = TSK_C01_V07 | ||
| id = TSK_C01_V07_TattvasankhyanamTika | | id = TSK_C01_V07_TattvasankhyanamTika | ||
| text = | | text = | ||
<div class="gr-mulaprateeka-block">ते च प्राप्तान्धतमसः सृतिसंस्था इति द्विधा ॥</div> | |||
<div class="gr-mulaprateeka-block">नित्यानित्यविभागेन त्रिधैवाचेतनं मतम् ॥ ७ ॥</div> | |||
ते च चतुर्विधा अपि। <span class="gr-prateeka">सृतिसंस्थिताः</span>संसारे वर्तमानाः, न अधुनाऽपि तमःप्राप्ताः । योग्यतायाः चैतन्यस्वभावत्वेन, तमोयोग्यानाम् अयं विभागः न अनुपपन्नः । | ते च चतुर्विधा अपि। <span class="gr-prateeka">सृतिसंस्थिताः</span>संसारे वर्तमानाः, न अधुनाऽपि तमःप्राप्ताः । योग्यतायाः चैतन्यस्वभावत्वेन, तमोयोग्यानाम् अयं विभागः न अनुपपन्नः । | ||
}} | }} | ||
| Line 99: | Line 100: | ||
</div> | </div> | ||
{{ | {{Bhashyam | ||
| verse_id = TSK_C01_V08 | | verse_id = TSK_C01_V08 | ||
| id = TSK_C01_V08_TattvasankhyanamTika | | id = TSK_C01_V08_TattvasankhyanamTika | ||
| text = | | text = | ||
<div class="gr-mulaprateeka-block">नित्या वेदाः.. ।</div> | |||
<div class="gr-mulaprateeka-block">... पुराणाद्याः कालः प्रकृतिरेव च ।नित्यानित्यं त्रिधा प्रोक्तं.. ।</div> | |||
<div class="gr-mulaprateeka-block">........................अनित्यं द्विविधं मतम् ॥ ८ ॥असंसृष्टं च संसृष्टम्.......................... ।</div> | |||
अत्र नित्यत्वं नाम कूटस्थतया आद्यन्तशून्यत्वम् । तच्च वेदानां ‘‘नित्या वेदाः समस्ताश्च’’ इत्यादि प्रमाणसिद्धम् । अत्र <span class="gr-prateeka">वेदा</span>इत्युपलक्षणम् । पञ्चाशद्वर्णानां अव्याकृताकाशस्य च तथाभावात् । | अत्र नित्यत्वं नाम कूटस्थतया आद्यन्तशून्यत्वम् । तच्च वेदानां ‘‘नित्या वेदाः समस्ताश्च’’ इत्यादि प्रमाणसिद्धम् । अत्र <span class="gr-prateeka">वेदा</span>इत्युपलक्षणम् । पञ्चाशद्वर्णानां अव्याकृताकाशस्य च तथाभावात् । | ||
}} | }} | ||
| Line 111: | Line 113: | ||
<span class="shloka-line">असंसृष्टं च संसृष्टमसंसृष्टं महानहम् । बुद्धिर्मनःखानि दश मात्रा भूतानि पञ्च च ॥9॥</span> | <span class="shloka-line">असंसृष्टं च संसृष्टमसंसृष्टं महानहम् । बुद्धिर्मनःखानि दश मात्रा भूतानि पञ्च च ॥9॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
{{Bhashyam | |||
| verse_id = TSK_C01_V09 | |||
| id = TSK_C01_V09_TattvasankhyanamTika | |||
| text = | |||
<div class="gr-mulaprateeka-block">असंसृष्टं महानहम् ।बुद्धिर्मनः खानि दशमात्रा भूतानि पञ्च च ॥ ९ ॥</div> | |||
}} | |||
<div class="shloka-block"> | <div class="shloka-block"> | ||
| Line 116: | Line 125: | ||
</div> | </div> | ||
{{ | {{Bhashyam | ||
| verse_id = TSK_C01_V10 | | verse_id = TSK_C01_V10 | ||
| id = TSK_C01_V10_TattvasankhyanamTika | | id = TSK_C01_V10_TattvasankhyanamTika | ||
| text = | | text = | ||
<div class="gr-mulaprateeka-block">संसृष्टमण्डं तद्गं च समस्तं सम्प्रकीर्तितम् ।</div> | |||
<div class="gr-mulaprateeka-block">सृष्टिः स्थितिः संहृतिश्च नियमोऽज्ञानबोधने॥ १० ॥</div> | |||
ननु एषां चतुर्विंशतितत्वानामसंसृष्टत्त्वं नाम यदि एकदेशेन उत्पत्तिः तर्हि अनुत्पन्नस्य असत्वात् उत्पन्नमेव तत्त्वम् । तच्च संसृष्टमेव, इति न द्वैविध्यम् । न च प्रकारान्तरम् अस्ति इति । मैवम् । सूक्ष्मरूपेण नित्यानां महदादीनां प्राकृताद्यंशैः उपचयमात्रं क्रियते इति तानि असंसृष्टानि । | ननु एषां चतुर्विंशतितत्वानामसंसृष्टत्त्वं नाम यदि एकदेशेन उत्पत्तिः तर्हि अनुत्पन्नस्य असत्वात् उत्पन्नमेव तत्त्वम् । तच्च संसृष्टमेव, इति न द्वैविध्यम् । न च प्रकारान्तरम् अस्ति इति । मैवम् । सूक्ष्मरूपेण नित्यानां महदादीनां प्राकृताद्यंशैः उपचयमात्रं क्रियते इति तानि असंसृष्टानि । | ||
}} | }} | ||
| Line 129: | Line 138: | ||
</div> | </div> | ||
{{ | {{Bhashyam | ||
| verse_id = TSK_C01_V11 | | verse_id = TSK_C01_V11 | ||
| id = TSK_C01_V11_TattvasankhyanamTika | | id = TSK_C01_V11_TattvasankhyanamTika | ||
| text = | | text = | ||
<div class="gr-mulaprateeka-block">बन्धो मोक्षः सुखं दुःखमावृतिर्ज्योतिरेव च ।विष्णुनाऽस्य समस्तस्य................... ।</div> | |||
<div class="gr-mulaprateeka-block">.......................समासव्यासयोगतः ॥ ११ ॥</div> | |||
<span class="gr-prateeka">बन्धः</span> प्रकृतेः। <span class="gr-prateeka">मोक्षः</span> बन्धात् । <span class="gr-prateeka">आवृतिज्योतिषी</span>बाह्यतमःप्रकाशौ । <span class="gr-prateeka">एव</span>कारः <span class="gr-prateeka">विष्णुना</span>इत्यनेन सम्बध्यते । <span class="gr-prateeka">अस्य समस्तस्य</span>अस्वतन्त्रस्य भवन्ति इति शेषः । | <span class="gr-prateeka">बन्धः</span> प्रकृतेः। <span class="gr-prateeka">मोक्षः</span> बन्धात् । <span class="gr-prateeka">आवृतिज्योतिषी</span>बाह्यतमःप्रकाशौ । <span class="gr-prateeka">एव</span>कारः <span class="gr-prateeka">विष्णुना</span>इत्यनेन सम्बध्यते । <span class="gr-prateeka">अस्य समस्तस्य</span>अस्वतन्त्रस्य भवन्ति इति शेषः । | ||
}} | }} | ||
Latest revision as of 11:56, 19 April 2026
तत्वसङ्ख्यानविवरणम्
स्वतन्त्रमस्वतन्त्रं च द्विविधं तत्त्वमिष्यते । स्वतन्त्रो भगवान् विष्णुः भावाभावौ द्विधेतरत् ॥1॥
स्वतन्त्रमस्वतन्त्रं च द्विविधं तत्वमिष्यते ।
स्वतन्त्रो भगवान् विष्णुः...
......भावाभावौ द्विधेतरत् ॥ १ ॥
लक्ष्मीपतेः पदाम्भोजयुगं नत्वा गुरोरपि ।
करिष्ये तत्त्वसङ्ख्यानव्याख्यानं नातिविस्तरम् ॥ १ ॥प्राक्प्रध्वंससदात्वेन त्रिविधोऽभाव इष्यते ।चेतनाचेतनत्वेन भावोऽपि द्विविधो मतः ॥2॥
प्राक्प्रध्वंससदात्वेन त्रिविधोऽभाव इष्यते ।
चेतनाचेतनत्वेन भावोऽपि द्विविधो मतः ॥ २ ॥
प्राक्त्वेन, प्रध्वंसत्वेन, सदात्वेन च उपलक्षितोऽभावः त्रिविधइष्यते । ‘प्रामाणिकै’रिति शेषः।दुःखस्पृष्टं तदस्पृष्टमिति द्वेधैव चेतनम् । नित्यादुःखा रमाऽन्ये तु स्पृष्टदुःखास्समस्तशः ॥3॥
दुःखस्पृष्टं तदस्पृष्टमिति द्वेधैव चेतनम् ।
नित्यादुःखा रमाऽन्ये तु स्पृष्टदुःखास्समस्तशः ॥ ३ ॥
कदाचिद्दुःखसंबद्धम् एव दुःखस्पृष्टम् । कदाऽपि दुःखासंबद्धं तदस्पृष्टम् ॥स्पृष्टदुःखा विमुक्ताश्च दुःखसंस्था इति द्विधा । दुःखसंस्था मुक्तियोग्या अयोग्या इति च द्विधा ॥4॥
स्पृष्टदुःखा विमुक्ताश्च दुःखसंस्था इति द्विधा ।
दुःखसंस्था मुक्तियोग्या अयोग्या इति च द्विधा ॥ ४ ॥
विमुक्ताःदुःखात्। दुःखसंस्थाःवर्तमानदुःखाः । चशब्दः दुःखसंस्थाःइत्यतःपरं योज्यः । अत्र प्राधान्यक्रमेण उद्देशः ।देवर्षिपितृपनरा इति मुक्तास्तु पञ्चधा । एवं विमुक्तियोग्याश्च तमोगाः सृतिसंस्थिताः ॥5॥
देवर्षिपितृपनरा इति मुक्तास्तु पञ्चधा ॥
एवं विमुक्तयोग्याश्च ..
....................तमोगाः सृतिसंस्थिताः ॥ ५ ॥ इति द्विधा मुक्त्ययोग्याः
पान्तीति पाःचक्रवर्तिनः । नराःमनुष्योत्तमाः । तुशब्दोऽवधारणे । तेन ये मोक्षे तारतम्यं न मन्यन्ते तन्मतं निराचष्टे । गन्धर्वादीनां, केषाञ्चित् एषु एव अन्तर्भावात्, केषाञ्चित् अविवक्षितत्वात् न ग्रन्थान्तरविरोधः ।इति द्विधा मुक्त्ययोग्या दैत्यरक्षपिशाचकाः । मर्त्याधमाश्चतुर्धैव तमोयोग्याः प्रकीर्तिताः ॥6॥
.... दैत्यरक्षः पिशाचकाः ।मर्त्याधमाश्चतुर्धैव तमोयोग्याः प्रकार्तिताः ॥ ६ ॥
मर्त्याधमाः इत्यतःपरम् इतिशब्दोऽध्याहार्यः ।ते च प्राप्तान्धतमसः सृतिसंस्था इति द्विधा । नित्यानित्यविभागेन त्रिधैवाचेतनं मतम् ॥7॥
ते च प्राप्तान्धतमसः सृतिसंस्था इति द्विधा ॥
नित्यानित्यविभागेन त्रिधैवाचेतनं मतम् ॥ ७ ॥
ते च चतुर्विधा अपि। सृतिसंस्थिताःसंसारे वर्तमानाः, न अधुनाऽपि तमःप्राप्ताः । योग्यतायाः चैतन्यस्वभावत्वेन, तमोयोग्यानाम् अयं विभागः न अनुपपन्नः ।नित्या वेदाः पुराणाद्याः कालः प्रकृतिरेव च । नित्यानित्यं त्रिधा प्रोक्तमनित्यं द्विविधं स्मृतम् ॥8॥
नित्या वेदाः.. ।
... पुराणाद्याः कालः प्रकृतिरेव च ।नित्यानित्यं त्रिधा प्रोक्तं.. ।
........................अनित्यं द्विविधं मतम् ॥ ८ ॥असंसृष्टं च संसृष्टम्.......................... ।
अत्र नित्यत्वं नाम कूटस्थतया आद्यन्तशून्यत्वम् । तच्च वेदानां ‘‘नित्या वेदाः समस्ताश्च’’ इत्यादि प्रमाणसिद्धम् । अत्र वेदाइत्युपलक्षणम् । पञ्चाशद्वर्णानां अव्याकृताकाशस्य च तथाभावात् ।असंसृष्टं च संसृष्टमसंसृष्टं महानहम् । बुद्धिर्मनःखानि दश मात्रा भूतानि पञ्च च ॥9॥
असंसृष्टं महानहम् ।बुद्धिर्मनः खानि दशमात्रा भूतानि पञ्च च ॥ ९ ॥
संसृष्टमण्डं तद्गं च समस्तं सम्प्रकीर्तितम् । सृष्टिः स्थितिः संहृतिश्च नियमोऽज्ञानबोधने ॥10॥
संसृष्टमण्डं तद्गं च समस्तं सम्प्रकीर्तितम् ।
सृष्टिः स्थितिः संहृतिश्च नियमोऽज्ञानबोधने॥ १० ॥
ननु एषां चतुर्विंशतितत्वानामसंसृष्टत्त्वं नाम यदि एकदेशेन उत्पत्तिः तर्हि अनुत्पन्नस्य असत्वात् उत्पन्नमेव तत्त्वम् । तच्च संसृष्टमेव, इति न द्वैविध्यम् । न च प्रकारान्तरम् अस्ति इति । मैवम् । सूक्ष्मरूपेण नित्यानां महदादीनां प्राकृताद्यंशैः उपचयमात्रं क्रियते इति तानि असंसृष्टानि ।बन्धो मोक्षः सुखं दुःखमावृत्तिर्ज्योतिरेव च । विष्णुनास्य समस्तस्य समासव्यासयोगतः ॥11॥
बन्धो मोक्षः सुखं दुःखमावृतिर्ज्योतिरेव च ।विष्णुनाऽस्य समस्तस्य................... ।
.......................समासव्यासयोगतः ॥ ११ ॥
बन्धः प्रकृतेः। मोक्षः बन्धात् । आवृतिज्योतिषीबाह्यतमःप्रकाशौ । एवकारः विष्णुनाइत्यनेन सम्बध्यते । अस्य समस्तस्यअस्वतन्त्रस्य भवन्ति इति शेषः ।